Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 418/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Sýslumaðurinn á Akranesi krefst þess að kærða, X, [kt. og heimilisfang], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 1. nóvember 2005, kl. 12.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 20. september 2005 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 1. nóvember 2005 kl. 12. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Að virtum gögnum málsins verður að telja að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið brot sem varðað getur við 211. gr., sbr. 20. gr., eða eftir atvikum við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þegar litið er til þeirra upplýsinga sem fyrir liggja í málinu um aðdraganda og atvik að hinu ætlaða broti varnaraðila verður talið að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, svo sem þau hafa verið skýrð í fyrri dómum Hæstaréttar, séu uppfyllt til að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 248/2012
Kærumál Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að vísa frá dómi varakröfu G hf. á hendur T hf., enda hefði með henni verið aukið við fyrri kröfu eftir þingfestingu málsins án þess að svo væri gert með framhaldsstefnu, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. apríl 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2012 um að vísa frá varakröfu, sem sóknaraðili gerði í máli á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst að þetta ákvæði í dóminum verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka varakröfuna til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður ákvæði hans um frávísun varakröfu sóknaraðila staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta er staðfest. Sóknaraðili, Glitnir hf., greiði varnaraðila, Tryggingamiðstöðinni hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2012. I Mál þetta, sem var dómtekið 9. febrúar sl., er höfðað af Glitni banka hf., (nú Glitni hf.), Sóltúni 26, Reykjavík, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 6. maí 2011. Stefnukröfur stefnanda eru aðallega þær að viðurkennt verði að stefnda sé skylt að selja honum 36 mánaða tilkynningafrest í samræmi við greinar A3 og A4 í kafla 3 í vátryggingarskilmálum tryggingar stefnanda, sem ber heitið Directors‘ andOfficers‘ Liability Insurance (frumtrygging nr. WB 103750X og aukatryggingar nr. WB 103751X og WB 103752X), með gildistíma frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009, gegn greiðslu á iðgjaldi í samræmi við grein A4 í kafla 3 í vátryggingarskilmálunum. Til vara gerir stefnandi þá kröfu að viðurkennt verði að stefnda sé skylt að selja stefnanda allt að 72 mánaða tilkynningafrest í samræmi við grein A8 í kafla 3 í vátryggingarskilmálum tryggingar stefnanda, sem ber heitið Directors‘ and Officers‘ Liability Insurance (frumtrygging nr. WB 103750X og aukatryggingar nr. WB 103751X og WB 103752X), með gildistíma frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009, gegn greiðslu á iðgjaldi í samræmi við grein A8 í kafla 3 í vátryggingarskilmálunum. Þá krefst stefnandi þess að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður. Stefnandi keypti svokallaða stjórnendatryggingu (enska: Directors‘ & Officers‘ Liability Insurance) af stefnda árið 2008. Gildistími tryggingarinnar var frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009. Samkvæmt grein A.1 í kafla 3 vátryggingasamningsins er vátryggingartaka sjálfkrafa veittur 30 daga tilkynningafrestur án viðbótarkostnaðar sé vátryggingin ekki endurnýjuð. Þá á vátryggður, að tilteknum skilyrðum uppfylltum, rétt á að kaupa viðbótartilkynningafrest í samræmi við skilmála tryggingarinnar. Umrædd trygging var ekki endurnýjuð. Hefur stefndi neitað að selja stefnanda viðbótartilkynningafrest. Byggir hann sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi gróflega brotið gegn upplýsingaskyldu við töku tryggingarinnar, auk þess sem hann hafi ekki sýnt fram á að skilyrði slíkrar skyldu séu uppfyllt. Að ósk stefnda tók dómurinn þá ákvörðun, hinn 6. janúar sl., samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að skipta sakarefni málsins þannig að fyrst yrði dæmt um þann ágreining málsaðila hvort skilyrði sem sett eru í greinum III.A.3 og III.A.4 í skilmálum hinnar umdeildu stjórnendatryggingar séu uppfyllt. Kemur því ekki til skoðunar í þessum þætti málsins hvort brotið hafi verið gegn upplýsingaskyldu við töku tryggingarinnar. Í þessum þætti málsins krefst stefnandi þess aðallega að viðurkennt verði að skilyrði greina A.3 og A.4 í III. kafla vátryggingarskilmála stefnanda sem ber heitið Directors‘ and Officers‘ LiabilityInsurance (frumtrygging nr. WB 103750X og aukatryggingar nr. WB 103751X og WB 103752X), með gildistíma frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009, til kaupa á 36 mánaða viðbótartilkynningafresti, séu uppfyllt. Til vara krefst hann þess, að viðurkennt verði að skilyrði greinar A.2 í III. kafla vátryggingarskilmála stefnanda, sem ber heitið Directors‘ and Officers‘ Liability Insurance (frumtrygging nr. WB 103750X og aukatryggingar nr. WB 103751X og WB 103752X), með gildistíma frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009, til kaupa á 12 mánaða viðbótarfresti séu uppfyllt. Stefndi krefst, í þessum þætti málsins, sýknu af aðalkröfu stefnanda. Þá krefst stefndi þess að varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi ellegar að hann verði sýknaður af henni. Enn fremur krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. II Málavextir Málsatvik eru nánar tiltekið þau að stefnandi keypti árið 2008 svokallaða stjórnendatryggingu (e: Directors‘ & Officers‘ Liability Insurance) af stefnda. Gildistími tryggingarinnar var frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009. Fram kemur í vátryggingarskírteinum að tryggingin nái til stefnanda, svo og dótturfélaga sem séu að minnsta kosti í helmings eigu stefnanda við upphaf tryggingarinnar eða sem stofnuð séu eftir að tryggingin tekur gildi. Samkvæmt kafla 1 í vátryggingarskilmálum tók stefndi meðal annars að sér að greiða, fyrir hönd stjórnarmanna og yfirmanna, tjón vegna óréttmætra athafna þeirra í skilningi tryggingarinnar, hvort sem er gagnvart þriðja manni eða bankanum sjálfum, svo og að greiða fyrir hönd stefnanda tjón vegna óréttmætra athafna ef bankanum væri heimilt eða skylt að halda stjórnarmönnum eða yfirmönnum skaðlausum. Var tryggingin á því byggð að eingöngu kröfur sem væru tilkynntar, í samræmi við kafla 6 í vátryggingarskilmálum, innan 30 daga frá því að tryggingin rynni úr gildi nytu vátryggingarverndar. Þannig nýtur krafa ekki verndar þó að vátryggingaratburður hafi átt sér stað á vátryggingartíma ef tilkynning berst ekki. Hins vegar væri mögulegt að kaupa viðbótartilkynningafrest í samræmi við kafla 3 í vátryggingarskilmálum og hefur vátryggingartaki þá lengri tilkynningafrest. Þessi þáttur málsins varðar ákvæði III.A.3, III.A.4 (aðalkrafa) og III.A.2 (varakrafa) vátryggingarskilmálanna sem eru svohljóðandi í íslenskri þýðingu. Ákvæði III.A.3: Ef vátryggjandi neitar að bjóða endurnýjun skilmála og skilyrða eftir að vátryggingin rennur úr gildi skal FÉLAGIÐ og STJÓRNARMENN OG YFIRMENN eiga rétt á að kaupa 12, 24 eða 36 mánaða tilkynningarfrest að eigin vali. Ákvæði III.A.4: Það er skilyrði fyrir kaupum á tilkynningarfresti að skrifleg tilkynning um kaupin berist innan 30 daga frá lokum VÁTRYGGINGARTÍMA og skal þá greiða viðbótariðgjald eins og hér segir: (i) 12 mánuðir: 25 prósent af árlegu iðgjaldi skv. vátryggingarsamningi þessum (ii) 24 mánuðir: 50 prósent af árlegu iðgjaldi skv. vátryggingarsamningi þessum (iii) 36 mánuðir: 75 prósent af árlegu iðgjaldi skv. vátryggingarsamningi þessum Ákvæði III.A.2: EF FÉLAGIÐ og STJÓRNARMENN neita boði um að endurnýja vátrygginguna skulu þeir eiga rétt á að kaupa 12 mánaða tilkynningarfrest eftir að VÁTRYGGINGATÍMA lýkur. Stefnandi segir að kaup hans á Directors‘ & Officers‘ vátryggingunni hafi verið liður í kaupum á heildstæðri vátryggingarvernd af stefnda. Stefnandi hafi jafnframt keypt þrjár aðrar vátryggingar sem höfðu sama gildistíma, þ.e. svokallaða Bankers‘ Blanket Bond tryggingu, Computer Crime tryggingu og Professional Indemnity tryggingu sem saman hafi myndað samsetta bankavátryggingu. Þann 6. maí 2008 hafi vátryggingamiðlunin Howden InsuranceBrokers Ltd. sem séð hafði um samskipti stefnda við endurtryggjendur, gefið út yfirlýsingu um hvers eðlis sú vátryggingarvernd sem stefnandi naut væri. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, þann 7. október 2008, nýtti eftirlitið sér heimild laga nr. 125/2008 um sérstakar aðstæður á fjármálamarkaði til að skipa stefnanda skilanefnd. Skilanefndin tók við öllum heimildum stjórnar bankans samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög og var falið að fara með öll málefni bankans, þar á meðal að hafa umsjón með allri meðferð eigna bankans, svo og að annast annan rekstur hans. Þann 15. sama mánaðar tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að flytja hluta af starfsemi stefnanda til nýs banka sem var í kjölfarið stofnaður með heitið Nýi Glitnir banki hf. Í ákvörðuninni fólst meðal annars að nýi bankinn tók yfir allar innstæðuskuldbindingar í bankanum á Íslandi og hluta þeirra eigna sem tengst höfðu starfsemi stefnanda hér á landi. Þann 24. nóvember 2008 veitti Héraðsdómur Reykjavíkur stefnanda heimild til greiðslustöðvunar í samræmi við beiðni skilanefndar bankans. Var sú heimild framlengd þrisvar. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 skipaði dómurinn bankanum slitastjórn þann 12. maí 2009. Fyrir liggur að stefnandi hefur sent stefnda tilkynningar vegna tjónsatburða sem hann telur að fallið gætu undir vátryggingavernd tryggingarinnar, þá fyrstu þann 30. október 2008. Með bréfi, dags. 19. mars 2009, sendi stefndi stefnanda bréf þar sem m.a. kemur fram sú afstaða stefnda að óljóst væri hvaða áhrif atburðarás sú sem hafi hafist í október 2008 hefði á gildi Directors‘ & Officers‘ vátrygginguna. Þann 30. apríl 2009 sendi Páll Eiríksson hdl., f.h. stefnanda, bréf til stefnda sem er svohljóðandi í íslenskri þýðingu: Glitni Banka hefur verið talið trú um að vafi leiki á um ábyrgðartryggingu stjórnarmanna og yfirmann af endurtryggjendum vegna skiptameðferðar bankans. Glitnir Banki telur að ábyrgðartrygging stjórnarmanna og yfirmanna sé enn í gildi þar sem engin af skilyrðum undir Samruna/yfirtöku ákvæðisins séu orðin virk, gjaldþrotaskipti eru ekki hafin og slíkar aðgerðir ólíklegar í náinni framtíð. Þar af leiðandi óskar bankinn eftir framlengingarskilmálum frá vátryggjendum til að framlengja ábyrgðartryggingu stjórnarmanna og yfirmanna næstu 12 mánuði hið minnsta. Ef endurtryggjendur geta ekki boðið upp á slíka endurnýjunarskilmála þá óskar bankinn eftir því að virkja 36 mánaða tilkynningafrestinn samkvæmt skilmálum og skilyrðum tryggingarinnar. Bankinn áskilur sér allan rétt varðandi ofangreint. Þóroddur Sigfússon, starfsmaður stefnda, staðfesti móttöku bréfsins með tölvupósti samdægurs. Í kjölfar þessa voru samskipti milli starfsmanna stefnanda og starfsmanns stefnda varðandi trygginguna. M.a. sendi Þóroddur stefnanda tölvubréf, 6. maí 2009, þar sem fram kemur að hann hefði haft samband við starfsmann HowdenInsurance Brokers tryggingamiðlunina sem fengið hefði fyrstu viðbrögð endurtryggjenda við beiðni stefnanda um endurnýjun tryggingarinnar. Síðan segir svo: Til þess að endurtryggjendur vilji yfir höfuð gera Glitni tilboð í endurnýjun á ábyrgðartryggingu stjórnenda þá þurfa að hans mati eftirfarandi upplýsingar að liggja fyrir: i) útfyllt og undirrituð umsókn (viðhengi. ii) ársreikingur eða aðrar upplýsingar um efnahag Glitnis (á ensku). Að lokum vil ég taka það fram að gildistími vátryggingarinnar er liðinn eins og ykkur er væntanlega kunnugt um. Ég mæli með því að þið bregðist við eins fljótt og ykkur er unnt. Þóroddur sendi stefnanda nokkra tölvupósta í maí og júní 2009 þar sem m.a. kom fram að hann væri að bíða eftir gögnum frá stefnanda. Með tölvupósti stefnanda til stefnda 8. júlí sama ár upplýst stefnandi að hann hefði tekið tilboði í umrædda tryggingu frá United Insurance Brokers. Þann 9. ágúst 2010 sendi LEX lögmannsstofa bréf til stefnda þar sem hann var upplýstur um að LEX hefði verið falið að fara yfir réttarstöðu stefnanda að lögum á grundvelli þeirra vátrygginga sem stefnandi hafði keypt af stefnda. Með bréfi stefnanda, dags. 12. nóvember 2010, var formlega boðin fram greiðsla iðgjalds vegna kaupa á viðbótartilkynningafresti. Var í bréfinu bent á fram komna beiðni stefnanda um kaup á tilkynningafresti og vilja bankans til að greiða iðgjald í samræmi við vátryggingarskilmála. Í samræmi við það var óskað upplýsinga um fjárhæð iðgjaldsins og greiðslustað. Stefnandi kveður stefnda ekki enn hafa brugðist við þessari beiðni. Með bréfi stefnanda, dags. 30. desember 2010, hafnaði stefndi því að veita staðfestingu á viðbótartilkynningafresti. Skýrslu fyrir dóminum gáfu Páll Eiríksson og Þóroddur Sigfússon. III Málsástæður stefnanda Aðalkrafa stefnanda er á því byggð að stefnda hafi borið að selja stefnanda 36 mánaða viðbótartilkynningafrest, í samræmi við beiðni stefnanda þar að lútandi, gegn greiðslu iðgjalds í samræmi við vátryggingarskilmálana. Stefnandi hafi með bréfi til stefnda, dags. 30. apríl 2009, óskað eftir endurnýjun á tryggingunni. Jafnframt hafi verið tekið fram að ef ekki yrði fallist á endurnýjun tryggingarinnar krefðist hann þess að fá keyptan 36 mánaða viðbótartilkynningafrest í samræmi við ákvæði vátryggingarskilmálanna, sbr. ákvæði A3 og A4 í kafla 3. Samkvæmt orðalagi ákvæðis sé það skýlaus réttur vátryggðs, að geta keypt eftir atvikum 12, 24 eða 36 mánaða viðbótartilkynningafrest í þeim tilvikum þegar vátryggjandi neiti að bjóða endurnýjun vátryggingar eftir að hún renni úr gildi. Jafnframt komi fram í ákvæði A4 hver skilyrði fyrir kaupum á viðbótartilkynningafresti séu, en samkvæmt ákvæðinu þurfi skrifleg tilkynning um kaupin að berast innan 30 daga frá lokum vátryggingartíma og greiðsla þurfi að hafa verið innt af hendi samkvæmt liðum (i)-(iii) sömu greinar. Það hafi verið ljóst af bréfi Páls Eiríkssonar hdl. frá 30. apríl 2009 að stefnandi ætlaði sér að nýta rétt sinn til kaupa á viðbótartilkynningafresti, ef tryggingin fengist ekki endurnýjuð. Hafi stefnda því borið skylda til þess að taka afstöðu til beiðni stefnanda um endurnýjun á tryggingunni áður en frestur til þess að kaupa viðbótartilkynningafrest hafi runnið út, sbr. ákvæði A4. Stefnandi byggir á því að þegar ákvæði A3 og A4 séu lesin saman sé það ljóst að ákvæði A3 leggi þá skyldu á herðar vátryggjanda, stefnda í máli þessu, að taka afstöðu til fram kominnar beiðni um endurnýjun vátryggingar innan þeirra tímamarka sem tilgreind séu í ákvæði A4. Annar skýringarkostur gæti leitt til þess að stefndi drægi að taka afstöðu til fram kominnar beiðni um endurnýjun vátryggingar, allt fram til þess tíma að réttur vátryggðs til að óska eftir kaupum á viðbótartilkynningafresti sé fallinn niður. Slík skýring gangi ekki upp með tilliti til sanngirnissjónarmiða og gagnkvæmrar tillitsskyldu í samningssambandi aðilanna. Stefnandi byggir á því að tilkynning um nýtingu réttar til kaupa á viðbótartilkynningafresti, sem send hafi verið 30. apríl 2009, hafi réttaráhrif samkvæmt efni sínu þar sem stefndi hafði ekki tekið afstöðu til beiðni stefnanda um endurnýjun vátryggingarinnar innan 30 daga frá lokum vátryggingartíma. Stefnda sé skylt að selja stefnanda 36 mánaða viðbótar- tilkynningafrest í samræmi við vátryggingarskilmálana þar sem ljóst sé að beiðni stefnanda um endurnýjun tryggingarinnar hafi í raun verið hafnað af stefnda. Stefnandi telur að skilja verði viðbrögð stefnda, eða skort þar á, sem „neitun“ á því að bjóða endurnýjunarskilmála í skilningi greinar A3 í kafla 3 í vátryggingarskilmálum. Hvað varðar fyrirmæli ákvæðisins um að iðgjaldið hafi verið greitt vísar stefnandi til þess að ómögulegt hafi verið að inna iðgjaldið af hendi þar sem stefndi hafi ekki staðfest rétt stefnanda til þess að kaupa umræddan frest. Enginn reikningur hafi verið sendur fyrir iðgjaldinu eða nokkrar upplýsingar veittar um fjárhæð þess. Þar sem umrædd Directors‘ & Officers‘ trygging hafi aðeins verið einn hluti hinnar samsettu bankavátryggingar hafi stefnanda ekki verið kleift að beita reiknireglu (iii) liðar greinar A4 í kafla 3 í vátryggingarskilmálunum þar sem ekki hafi verið sundurliðað sérstaklega hvert iðgjaldið hafi verið fyrir Directors‘ & Officers‘ hluta vátryggingarinnar. Hafi verið eftir því leitað að stefndi veitti upplýsingar um fjárhæð iðgjaldsins, greiðslustað og hvert stefnandi gæti beint greiðslu svo unnt væri að inna greiðsluna af hendi, sbr. m.a. bréf lögmanns stefndanda, dags. 12. nóvember 2010. Til stuðnings varakröfu sinni vísar stefnandi til þess að samkvæmt grein A2 í kafla III eigi hann rétt á að kaupa 12 mánaða tilkynningarfrest eftir að vátryggingartíma ljúki ef hann hafi neitað boði stefnda að endurnýja vátrygginguna. Telur hann skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Réttur samkvæmt ákvæðinu verði virkur er vátryggingartaki einfaldlega ákveði að endurnýja ekki trygginguna. Stefndi mótmælir kröfu stefnda um að varakröfunni verði vísað frá. Telur hann varakröfuna rúmast innan aðalkröfu. Þá sé ekki um nýja málsástæðu að ræða þar sem að hún byggist á vörnum stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga og meginreglna vátryggingaréttar, þar á meðal um túlkun vátryggingarsamninga. Þá vísar hann til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Um heimild til þess að höfða viðurkenningarmál er vísað til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa hans um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi eigi ekki rétt á að kaupa viðbótartilkynningafrest þar eð þau skilyrði, sem sett eru fyrir slíkum kaupum í greinum III.A.3 og III.A.4 í skilmálum stjórnendatryggingarinnar séu ekki uppfyllt. Stefndi hafi aldrei neitað að bjóða endurnýjun á skilmálum og skilyrðum stjórnendatryggingar stefnanda, en slík neitun sé ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því að réttur stofnist til handa stefnanda til að kaupa viðbótartilkynningafrest samkvæmt ákvæðum gr. III.A.3. Er stefnandi hafi óskað eftir endurnýjun stjórnendatryggingarinnar hafi stefndi, venju og eðli máls samkvæmt, óskað eftir tilteknum upplýsingum frá stefnanda. Þannig hafi hann óskað eftir útfylltri og undirritaðri umsókn stefnanda og ársreikningi eða öðrum upplýsingum um efnahag stefnanda, sbr. tölvupóst dags. 6. maí 2009. Hinar umbeðnu upplýsingar séu nauðsynlegar, en þó ekki tæmandi, þáttur við mat vátryggjenda á hugsanlegri endurnýjun tryggingar sem þessarar. Í ljósi þeirra gríðarlegu breytinga sem höfðu orðið á aðstæðum stefnanda hefði honum mátt vera ljóst að stefndi gæti ekki með nokkru móti tekið ákvörðun um hvort veita ætti tryggingu nema með slíkar upplýsingar undir höndum. Stefnandi hafi hins vegar aldrei sent umbeðin gögn til stefnda. Þess í stað hafi hann haldið að sér höndum og unnið í því að kaupa tryggingu annars staðar. Með tölvupósti stefnanda, dags. 8. júlí 2009, hafi hann tilkynnt stefnda fyrirvaralaust að hann hefði ákveðið að kaupa tryggingu hjá öðrum vátryggjanda. Það hafi því verið stefnandi sjálfur sem hafi ákveðið að hætta endurnýjunarferlinu. Stefndi byggir á því að bréf stefnanda til hans, dags. 30. apríl 2009, hafi ekki falið í sér fyrirvaralausa tilkynningu um kaup á viðbótartilkynningafresti, svo sem gerð sé krafa um í skilmálum stjórnendatryggingarinnar. Þvert á móti hafi það einungis falið í sér í sér beiðni um endurnýjun, en með fyrirvara ef stefndi gæti ekki boðið upp á endurnýjun. Þetta bréf uppfylli ekki skilyrði gr. III.A.4 í skilmálunum um fyrirvaralausa beiðni um kaup á tilkynningafresti. Í bréfinu lýsi stefnandi einungis vilja sínum varðandi 36 mánaða tilkynningafrest „ef endurtryggjendur geta ekki boðið upp á slíka endurnýjunarskilmála“. Þetta skilyrði, sem stefnandi hafi sjálfur sett fyrir því að vilja yfirleitt virkja 36 mánaða tilkynningafrest, hafi ekki verið uppfyllt, en stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi aldrei greitt viðbótariðgjald fyrir viðbótartilkynningafrest, svo sem gert sé að skilyrði í gr. III.A.4 í skilmálum stjórnendatryggingarinnar fyrir kaupum á slíkum fresti og engin kaup hafi farið fram. Bendir stefndi á skyldu samningsaðila í gagnkvæmu samningssambandi til að eiga fumlaus og afdráttarlaus samskipti, þar sem ákvæðum samnings sé fylgt til hins ýtrasta og tillitsskylda aðila virt. Það hafi stefnandi ekki gert, og verði hann að bera hallann af því óskiptan. Stefnandi átti samkvæmt framangreindu skilmálaákvæði og eðli máls að greiða viðbótariðgjaldið strax. Með því að gera það ekki hafi hann tekið þá ákvörðun að hann hygðist ekki kaupa viðbótartilkynningafrest. Stefnandi geti ekki öðlast betri rétt en ella með þeirri háttsemi sinni að senda loðna beiðni til stefnda, bundna fyrirvörum, og halda síðan að sér höndum með greiðslu iðgjalds þar til í ljós komi hvort stefnandi þurfi á tryggingunni að halda. Stefndi mótmælir sem rangri þeirri fullyrðingu stefnanda að stefnanda hafi verið „ómögulegt“ að inna greiðslu viðbótariðgjalds af hendi. Hefði stefnandi í raun viljað kaupa viðbótartilkynningafrest, og talið sig eiga rétt á því, þá hefði hann vitaskuld á sínum tíma sent stefnda afdráttarlausa tilkynningu þar um ásamt greiðslu á grundvelli gr. III.A.4 í skilmálum stjórnendatryggingarinnar. Stefnandi hafi haft tiltækar fullnægjandi upplýsingar um fjárhæð viðbótariðgjaldsins. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda í þessum þætti málsins sem of seint fram kominni. Verði ekki fallist á frávísun hennar byggir stefndi á því að sýkna beri stefnda að kröfunni þar sem ekki séu uppfyllt skilyrði til þess að stefnandi fái keyptan umræddan viðbótarfrest. IV Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um hvort stefnandi eigi rétt til að kaupa viðbótartilkynningafrest af stefnda vegna stjórnendatryggingar (e: Directors‘ & Officers‘ Liability Insurance) sem stefnandi hafði hjá stefnda. Umrædd trygging var keypt í apríl 2008. Tryggingin var hluti af svokallaðri bankatryggingu, en aðrir hluta hennar voru Bankers‘ BlanketBond trygging, Computer Crime trygging og Professional Indemnity trygging. Gildistími tryggingarinnar var frá 1. maí 2008 til 1. maí 2009. Áður en tryggingin rann út nýtti Fjármálaeftirlitið sér heimild í lögum nr. 125/2008 um sérstakar aðstæður á fjármálamarkaði til að skipa stefnanda skilanefnd. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur bankanum slitastjórn þann 12. maí 2009. Aðalkrafa stefnanda byggist á greinum A.3 og A.4 í III. kafla vátryggingarskilmála stefnda vegna umræddrar tryggingar. Í ákvæði III.A.3 er kveðið á um að ef vátryggjandi neiti að bjóða endurnýjun skilmála og skilyrða eftir að vátryggingin renni úr gildi skuli félagið, stjórnarmenn og yfirmenn eiga rétt á að kaupa 12, 24 eða 36 mánaða tilkynningafrest að eigin vali. Í ákvæði III.A.4 er það enn fremur gert að skilyrði fyrir kaupum á tilkynningafresti að skrifleg tilkynning um kaupin berist innan 30 daga frá lokum vátryggingartíma og skal vátryggingartaki þá greiða viðbótariðgjald sem reiknað er sem ákveðið hlutfall af árlegu iðgjaldi vátryggingarsamningsins. Sýknukrafa stefnda er á því reist að skilyrði framangreindra ákvæða séu ekki uppfyllt. Þannig hafi stefndi aldrei neitað að bjóða endurnýjun skilmála, stefnandi hafi ekki sent skriflega tilkynningu um kaupin og þá hafi hann ekki greitt viðbótariðgjald. Fyrir liggur að starfsmaður stefnanda, Páll Eiríksson, sendi hinn 30. apríl 2009, stefnda bréf þar sem hann óskaði eftir tilboði í endurnýjun umræddrar tryggingar til a.m.k. næstu 12 mánaða. Þá kom fram í bréfinu að ef stefndi gæti ekki gert tilboð í endurnýjun vátryggingarinnar hygðist stefnandi nýta sér rétt sinn til að kaupa 36 mánaða viðbótartilkynningafrest í samræmi við vátryggingarskilmálana. Þóroddur Sigfússon, starfsmaður stefnda, staðfesti móttöku bréfsins samdægurs með tölvupósti og kom fram að hann hefði framsent bréf stefnanda til Howden Insurance Brokers tryggingamiðlunarinnar. Hinn 6. maí 2009 sendi Þóroddur starfsmanni stefnanda tölvupóst þar sem fram kom að til þess að endurtryggjendur gætu gert stefnanda tilboð í endurnýjun tryggingarinnar þyrfti að liggja fyrir útfyllt og undirrituð umsókn og ársreikningur eða aðrar upplýsingar um efnahag stefnanda. Sendi Þóroddur umsóknina sem viðhengi með tölvupóstinum. Í málinu liggja jafnframt frammi fleiri tölvupóstar Þórodds til starfsmanna stefnda varðandi endurnýjun tryggingarinnar árið 2009. Í tölvupósti, dagsettum 8. maí, kemur fram að Þóroddur geri ráð fyrir að þeir séu að vinna í þessum málum og biður um að haft verði samband séu einhverjar spurningar varðandi umsóknina eða annað. Í tölvupósti 21. maí, kemur fram að Þóroddur hafi ekki tekið við neinum gögnum frá stefnanda og spyr hvort enn sé verið að vinna í að safna saman umbeðnum upplýsingum. Í svarpósti Páls síðar sama dag, kemur fram að hann sé að gera sitt besta til að ná utan um þetta. Óskar hann jafnframt eftir afriti af síðustu umsókn stefnanda o.fl. Voru stefnanda send umbeðin gögn. Í tölvupósti 25. maí kemur fram að starfsmaður Howden tryggingamiðlunarinnar hafi beðið Þórodd um að kanna hvort stefnandi hygðist leggja fram þær upplýsingar sem óskað hefði verið eftir, a.m.k. þær upplýsingar sem stefnandi gæti veitt á þessu stigi. Í tölvupósti Þórodds 29. sama mánaðar kemur m.a. fram að enn sé staða málsins óljós. Fram hafi komið að leiðandi endurtryggjendur hafi gefið til kynna að þeir myndu mögulega hugleiða að gera tilboð í endurnýjun en það yrði einungis gegn því að stefnandi veitti upplýsingar til þess. Stefnda hefðu ekki borist slíkar upplýsingar og þ.a.l. hefði ekki verið tekin frekari afstaða til málsins. Í tölvupósti til Páls 9. júní ítrekar Þóroddur að Páll hefði ætlað að vera í sambandi við hann vegna umsóknareyðublaðsins og hvetur hann til að hafa samband séu einhverjar spurningar. Í tölvupóstum til Páls frá 18. júní spyr Þóroddur hvort málið sé enn í vinnslu hjá stefnanda. Í tölvupósti til Páls daginn eftir spyr Þóroddur hvort málið sé enn á dagskrá, þ.e. hvort stefnandi hygðist skila inn umsókn og fjárhagsupplýsingum. Frekari samskipti áttu sér stað milli aðila í júní og júlí 2009 varðandi trygginguna. Í tölvupósti sem Þóroddur sendi Páli 30. júní spyr hann hvort stefnandi sé búinn að taka afstöðu til „tilboðs/indication í D & O tryggingu frá erlendu brokerunum sem þú nefndir við mig í síma í síðustu viku?“. Þóroddur kveðst hafa nefnt þetta við starfsmann Howden tryggingamiðlunarinnar sem taldi sig mögulega geta boðið hagstæðari kjör. Hinn 7. júlí sendir Þóroddur Páli tölvupóst þar sem hann spyr hvort Páll hafi íhugað skilaboð hans frá síðustu viku. Páll svarar Þórhalli daginn eftir með tölvupósti þar sem fram kemur að stefnandi hefði ákveðið að taka tilboði frá United Insurance Brokers. Nánar tiltekið segir í bréfi Páls: The Resolution Committe decided to accept the offer set-forth by UIB. The window for decison was short and sincewe had not had a response from our previosinsurere it was decided to og with this proposal. Þegar horft er til framangreindra samskipta málsaðila verður að fallast á það með stefnda að ekki sé uppfyllt það skilyrði ákvæðis A.3 í III. kafla vátryggingarskilmálanna að stefndi hafi neitað að bjóða endurnýjun á skilmálum og skilyrðum stjórnendatryggingar stefnanda. Ekki er unnt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að þegar ákvæði A3 og A4, séu lesin saman sé ljóst að ákvæði A3 leggi þá skyldu á herðar vátryggjanda að taka afstöðu til fram kominnar beiðni um endurnýjun vátryggingar innan þeirra tímamarka sem tilgreind séu í ákvæði A4 eða að beiðni stefnanda um endurnýjun tryggingarinnar hafi í raun verið hafnað af stefnda. Að mati dómsins hefði stefnanda verið í lófa lagið að senda stefnda umsókn um trygginguna og önnur gögn, eftir því sem við átti, til þess að stefnda væri fært að taka afstöðu til beiðni stefnanda um endurnýjun tryggingarinnar. Það gerði stefnandi ekki og verður hann að bera hallann af því. Þótt stefnandi væri í slitameðferð verður ekki séð að það geti afsakað að hann afhenti stefnda ekki umsókn eða upplýsingar um fjárhag sinn, eins og stefndi óskaði eftir, eftir því sem stefnanda var unnt, enda bar stefnandi aldrei fyrir sig í samskiptum aðila vegna endurnýjunar tryggingarinnar vorið 2009 að honum væri það ómögulegt. Þá virðist sem stefnandi hafi unnið að því að kaupa tryggingu annars staðar á sama tíma og málsaðilar voru í samskiptum. Þar sem neitun stefnda á að bjóða stefnanda endurnýjun er ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir því að réttur stofnist til handa stefnanda til að kaupa viðbótartilkynningafrest verður að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Stefnandi gerir, í þessum þætti málsins, til vara þá kröfu að viðurkennt verði að skilyrði greinar A.2 í III. kafla vátryggingarskilmála stefnanda, sem ber heitið Directors‘ and Officers‘ Liability Insurance til kaupa á 12 mánaða viðbótarfresti séu uppfyllt. Í ákvæðinu er kveðið á um það að ef félagið og stjórnarmenn og yfirmenn neiti boði um að endurnýja vátrygginguna skuli þeir eiga rétt á að kaupa 12 mánaða tilkynningafrest eftir að vátryggingartíma lýkur. Varakröfu þessa setti stefnandi fyrst fram í þinghaldi hinn 1. febrúar sl. vegna skiptingar sakarefnisins. Stefndi mótmælir varakröfunni og krefst þess aðallega að henni verði vísað frá dómi. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að varakrafan rúmist innan aðalkröfu hans. Dómurinn getur ekki fallist á það. Þótt tími viðbótartilkynningafrests sé styttri en í aðalkröfu þá byggist varakrafan á annarri málsástæðu en aðalkrafan. Verður því ekki séð að hún rúmist innan aðalkröfunnar. Þvert á móti hefur stefnandi mótað nýja kröfu í málinu. Hefði stefnanda mögulega verið unnt, teldi hann greinargerð stefnda, sem lögð var fram 22. september 2011, gefa tilefni til þess, að auka við kröfur sínar með framhaldsstefnu, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en það gerði hann ekki. Er varakröfu stefnanda því vísað frá dómi. Í samræmi við þessa niðurstöðu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 2.000.000 kr., þ.m.t. virðisaukaskattur. Dóminn kvað upp Kolbrún Sævarsdóttir, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Varakröfu stefnanda, Glitnis hf., er vísað frá dómi. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Stefnandi greiði stefnda 2.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 483/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. ágúst 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. ágúst 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 22. september 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði var ákæra ríkissaksóknara 3. ágúst 2011 á hendur varnaraðila þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. sama mánaðar. Mun hafa verið ákveðið að aðalmeðferð í málinu verði 29. og 30 ágúst. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 459/2013
Kærumál Aðför Innsetningargerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem L hf. var heimilað með beinni aðfarargerð að fá bifreið tekna úr vörslum V ehf. Í Hæstarétti var fallist á með héraðsdómi að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför fyrir því að bifreiðin væri tekin úr vörslum V ehf. með beinni aðför. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. júní 2013 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá bifreiðina VF 454 af gerðinni Scania R500 tekna úr vörslum sóknaraðila og fengna sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fallist er á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 fyrir því að fyrrgreind bifreið verði að kröfu varnaraðila tekin úr umráðum sóknaraðila með beinni aðför. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Vegun ehf., greiði varnaraðila, Lýsingu hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 343/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 1. júlí 2009 klukkan 16 og honum gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum verði ekki gert að sæta einangrun á gæsluvarðhaldstíma. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 22. maí 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 501/2016
Aðild Frávísun frá héraðsdómi að hluta Atvinnuleysisbætur Eignarréttur Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Meðalhóf
J og VR höfðuðu mál á hendur A, T, V og Í til viðurkenningar á því að stytting á tímabili atvinnuleysisbóta úr 36 mánuðum í 30, sem gerð var með lögum nr. 125/2014 um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, væri óheimil að því marki sem hún skerti bótarétt þeirra sem þáðu atvinnuleysisbætur 31. desember 2014 eða sóttu um slíkar bætur 1. janúar 2015 eða síðar og hefðu haldið áfram að nýta rétt sinn til bótanna samkvæmt 4. mgr. 29. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar. Með hliðsjón af stöðu og verkefnum V við afgreiðslu atvinnuleysisbóta var kröfum J og VR á hendur honum vísað frá héraðsdómi. Þá var talið að VR hefði ekki gert grein fyrir því hvort innan vébanda hans væru einhverjir sem teldust sjálfstætt starfandi á vinnumarkaði. Væru einhverjir slíkir í félaginu hefði VR ekki gert grein fyrir því hvort einhver þeirra hefði á þeim tíma, sem máli skipti, átt virk réttindi til atvinnuleysisbóta úr hendi T. Var málinu gagnvart T því vísað frá héraðsdómi. Loks var talið að aðild Í að málinu væri vanreifuð og var málinu því einnig vísað frá héraðsdómi að því er hann varðaði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að atvinnuleysisbætur væri greiðsla af félagslegum toga, fjárhagsaðstoð, sem í aðalatriðum væri þannig til komin að launamaður hefði áunnið sér rétt til bótanna með því að sinna í þágu launagreiðanda starfi sem tryggingagjald væri greitt af. Krafa um slíkar bætur væri peningakrafa sem fæli í sér fjárhagsleg verðmæti. Í ljósi þessa eðlis kröfunnar var talið að krafan nyti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. viðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og teldist því eignarréttindi í skilningi þessara fyrirmæla. Á hinn bóginn gæti löggjafinn samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar sett þessum réttindum takmörk án þess að bætur þyrftu að koma fyrir. Yrði slík skerðing að vera almenn í þeim skilningi að hún tæki til allra eignarréttinda af tilteknum toga og af ástæðum sem taldar yrðu almennar. Þá þyrfti að vera eðlilegt samræmi milli þess markmiðs með skerðingunni sem löggjafinn hefði stefnt að og þeirra leiða sem notaðar væru til þess að ná markmiðinu. Talið var að þótt markmið löggjafans með lögum nr. 125/2014 hefði verið málefnalegt hefði hann átt þess allan kost að gæta meðalhófs og taka sanngjarnt tillit til þeirra sem hefðu átt virkan rétt til atvinnuleysisbóta eða höfðu virkjað þann rétt fyrir gildistöku laganna þótt þeir hefðu ekki þegið bætur í árslok 2014. Að þessu gættu og með hliðsjón af aðstæðum J var talið að ekki hefði verið gætt meðalhófs gagnvart honum við lagasetninguna. Það sama ætti við um tilgreindan hóp félagsmanna innan VR sem þegar hefði notið bóta og missti þann rétt strax eða fljótlega í kjölfar gildistöku laganna. Löggjafinn hefði haft færi á því að gæta slíks meðalhófs og milda áhrif skerðingarinnar með áþekkum hætti og gert var við gildistöku laga nr. 54/2006 þegar tímabil atvinnuleysisbóta var stytt úr fimm árum í þrjú. Yrði A að bera hallann af því að þess hefði ekki verið gætt við setningu laga nr. 125/2014. Samkvæmt framansögðu var fallist á kröfur J og VR.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson og ViðarMár Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. júlí2016. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast hvor fyrir sig staðfestingarhins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda.IStefndu höfðuðu málið gegn öllum áfrýjendumtil viðurkenningar á því að þær skerðingar á rétti stefnda Jóns HermannsKarlssonar og annarra félagsmanna stefnda VR, er féllu undir kröfugerðfélagsins, til atvinnuleysisbóta sem mælt var fyrir um í 14. gr., sbr. e. lið30. gr., laga nr. 125/2014 um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið2015, er breyttu 1. mgr. 29. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar,væru óheimilar. Áfrýjandinn Vinnumálastofnun annastframkvæmd laga nr. 55/2006 um vinnumarkaðsaðgerðir í umboði ráðherra, sbr. 1.mgr. 4. gr. laganna. Ráðherra skipar forstjóra stofnunarinnar til fimm ára ísenn, auk þess sem hann skipar tíu menn í stjórn hennar til fjögurra ára ísenn, þar af átta samkvæmt tilnefningu þriggja sambanda stéttarfélaga annarsvegar og Sambands íslenskra sveitarfélaga, Samtaka atvinnulífsins og fjármála-og efnahagsráðuneytis hins vegar. Í lögunum er mælt fyrir um hlutverk ogstarfsemi Vinnumálastofnunar, en í 1. mgr. 4. gr. þeirra er jafnframt gert ráðfyrir að stofnuninni séu falin önnur verkefni með sérlögum. Í 2. mgr. 5. gr.laga nr. 54/2006 er kveðið á um að Vinnumálastofnun skuli annast fjárvörslu áfrýjandansAtvinnuleysistryggingasjóðs og framkvæmd laganna á grundvelli þjónustusamningsvið stjórn sjóðsins. Ráðherra sé þó heimilt að ákveða annað fyrirkomulag aðfenginni umsögn stjórnar sjóðsins. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 54/2006gilda sömu reglur um fjárvörslu Vinnumálastofnunar fyrir áfrýjandann Tryggingasjóðsjálfstætt starfandi einstaklinga. Af framangreindu og öðrum reglum laga nr.54/2006 er ljóst að Vinnumálastofnun hefur það hlutverk að annast fjárvörslusjóðanna tveggja og kemur fram fyrir þeirra hönd á þeim grundvelli sem lýsthefur verið. Í 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 7. gr. laganna kemur fram aðatvinnuleysisbætur eru greiddar úr sjóðunum tveimur eftir því sem við á, en aföðrum ákvæðum laganna leiðir að Vinnumálastofnun annast umsýsluna. Stefndu hafaekki rökstutt hvers vegna viðurkenningarkröfum þeirra er beint aðVinnumálastofnun þrátt fyrir að staða stofnunarinnar sé sú sem lýst hefurverið. Verður kröfum stefndu á hendur þessum áfrýjanda því vísað fráhéraðsdómi. Stefndi Jón Hermann kveðst vera félagi í stefndaVR, sem rekur málið fyrir hönd félagsmanna sinna. Samkvæmt 1. grein lagafélagsins er það stéttarfélag verslunar-, þjónustu- og skrifstofufólks.Tilgangi félagsins er lýst svo í 1. mgr. 2. greinar laganna að hann sé að eflaog styðja hag þeirra starfsstétta sem félagið tekur til á félagssvæði þess meðþví að vinna að framgangi allra þeirra mála er verða mega til aukinna réttinda,menningar og bættra kjara launafólks í landinu. Um félagsaðild segir í 3. greinlaganna: ,,Félagið er opið öllu verslunar-, þjónustu- og skrifstofufólki.Félagar geta þeir orðið sem starfa á starfssviði félagsins sem launþegar eðaeru sjálfstætt starfandi á vinnumarkaði ... Sjálfstætt starfandi á vinnumarkaðigeta orðið félagsmenn með takmörkuðum réttindum skv. reglum einstakra sjóða aukþess sem þeir njóta ekki kjörgengis í félaginu. Sjálfstætt starfandi telst sásem ber að áætla sér reiknað endurgjald samkvæmt ákvörðun skattayfirvalda, aukþeirra sem skráðir eru sem launamenn hjá eigin fyrirtæki, enda hafa þeir þannigráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar.“ Þeir sem samkvæmtframansögðu teljast sjálfstætt starfandi á vinnumarkaði geta þannig orðiðfélagsmenn í stefnda VR en þó aðeins með takmörkuð réttindi og teljast því ekkifullgildir félagar. Þessi stefndi hefur ekki gert grein fyrir því hvort innanvébanda hans séu einhverjir sem teljast samkvæmt framansögðu sjálfstættstarfandi á vinnumarkaði. Séu einhverjir slíkir í félaginu, hefur félagið ekkigert grein fyrir því hvort einhver þeirra hafi á þeim tíma, sem máli skiptir,átt virk réttindi til atvinnuleysisbóta úr hendi Tryggingasjóðs sjálfstættstarfandi einstaklinga eða getað stofnað til þeirra eftir 1. janúar 2015 meðþví að hefja á ný áður byrjað tímabil töku atvinnuleysisbóta. Hafa þannig ekkiverið færð haldbær rök fyrir aðild þessa áfrýjanda og verður málinu því vísaðfrá héraðsdómi að því er hann varðar.Verði kröfur stefndu teknar til greina íheild eða að hluta liggur ekki annað fyrir en að við það muni stofnast réttur stefndaJóns Hermanns og eftir atvikum annarra félagsmanna í stefnda VR, sem kröfurfélagsins taka til, eingöngu á hendur áfrýjandanum Atvinnuleysistryggingasjóði.Stefndu rökstyðja aðild íslenska ríkisins að málinu með því einu að löggjafinnhafi sett lög nr. 125/2014 sem urðu tilefni málsins og að nauðsynlegt sé aðdómur bindi alla áfrýjendur. Þótt aðilar deili um stjórnskipulegt gildi 14.gr., sbr. e. lið 30. gr., laga nr. 125/2014, að því marki sem með þessumákvæðum er skertur réttur þeirra sem kröfur stefndu taka til, leiðir það ekkitil þess að stefna þurfi íslenska ríkinu í máli sem þessu. Er aðild þessaáfrýjanda vanreifuð og verður málinu vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar.Í ljósi framangreinds stendurAtvinnuleysistryggingasjóður einn áfrýjenda eftir og verður hann upp frá þessunefndur áfrýjandi. IIÍ héraðsdómi er gerð grein fyrir þeirriskipan, sem mælt er fyrir um í lögum nr. 113/1990 um tryggingagjald, að þeirsem teljist launagreiðendur samkvæmt lögum nr. 45/1987 um staðgreiðsluopinberra gjalda skuli inna af hendi sérstakt gjald, tryggingagjald, afgreiddum vinnulaunum, reiknuðu endurgjaldi og öðrum tegundum greiðslna og launaeftir því sem nánar segir í lögunum. Tryggingagjald er samkvæmt 2. mgr. 1. gr.laga nr. 113/1990 samsett af tveimur gjöldum, annars vegar almennutryggingagjaldi og hins vegar atvinnutryggingagjaldi, sem vera skal 1,35% aftilgreindum gjaldstofni. Í 2. mgr. 2. gr. laganna er kveðið á um að fyrir lokoktóber ár hvert skuli áfrýjandi gefa ráðherra skýrslu um fjárhagslega stöðu sínaþar sem gerð verði grein fyrir fyrirsjáanlegum útgjöldum á næsta fjárhagsárimeð hliðsjón af horfum um atvinnuleysi og öðrum atriðum sem áhrif hafi á stöðusjóðsins. Gefi niðurstaða skýrslunnar tilefni til að breyta hundraðshlutaatvinnutryggingagjalds skuli ráðherra flytja frumvarp þar að lútandi á Alþingi.Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 54/2006 segir: ,,Atvinnuleysisbætur skulu greiddar úrAtvinnuleysistryggingasjóði sem fjármagnaður er með atvinnutryggingagjaldi“,auk vaxta af innstæðufé sjóðsins. Samkvæmt þessu skal atvinnutryggingagjald aukvaxtatekna standa undir greiðslu atvinnuleysisbóta úr sjóðnum. Launamaður, sem uppfyllir skilyrði 13. gr.laga nr. 54/2006, telst tryggður samkvæmt lögunum, nema annað leiði afeinstökum ákvæðum þeirra. Samkvæmt a. lið 3. gr. laganna telst sá einnlaunamaður sem vinnur launað starf í þjónustu annars í að minnsta kosti 25%starfshlutfalli í hverjum mánuði, enda sé greitt tryggingagjald vegna starfsinsí samræmi við fyrirmæli laga nr. 113/1990. Í 15. gr. laga nr. 54/2006 eru síðanfyrirmæli um það sem nefnt er ávinnslutímabil í yfirskrift greinarinnar. Segirí 1. mgr. hennar að launamaður teljist að fullu tryggður samkvæmt lögunum eftirað hafa starfað samfellt á síðustu tólf mánuðum á innlendum vinnumarkaði áðuren hann sækir um atvinnuleysisbætur að öðrum skilyrðum uppfylltum. Í öðrumákvæðum 15. gr. er mælt fyrir um rétt þeirra sem hafa skemmri starfstíma entólf mánuði, um rétt launamanna sem stundað hafa nám og um ýmis önnur atriðisem þýðingu hafa við mat á ávinnslu réttar til atvinnuleysisbóta. Samkvæmt framangreindu eruatvinnuleysisbætur greiðsla af félagslegum toga, fjárhagsaðstoð, sem íaðalatriðum er þannig til komin að launamaður hefur áunnið sér rétt til bótannameð því að sinna í þágu launagreiðanda starfi sem tryggingagjald er greitt af.Krafa launamanns til greiðslu atvinnuleysisbóta gat fyrir gildistöku laga nr.125/2014 mest spannað 36 mánuði.Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína meðalannars á því að réttur til atvinnuleysisbóta samkvæmt lögum nr. 54/2006 falliutan gildissviðs 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. viðauka nr. 1 við samningum verndun mannréttinda og mannfrelsis sem lögfestur var hér á landi með lögum nr.62/1994, og teljist því ekki eignarréttindi í skilningi þessara fyrirmæla.Áfrýjandi heldur því einnig fram að hann sé ekki sjálfstæður sjóður heldurhluti af lögákveðinni starfsemi ríkisins. Áfrýjandi tilheyri A-hlutaríkissjóðs, sbr. nú lög nr. 123/2015 um opinber fjármál. Atvinnuleysisbætur séuekki trygging ,,í neinum hefðbundnum skilningi.“ Rétturinn til bótanna séákvarðaður á félagslegum grunni ,,sem markast af pólitískum vilja hverju sinni.Uppfylli einstaklingur skilyrði laga nr. 54/2006 á hann rétt til greiðsluatvinnuleysisbóta óháð því hversu lengi eða hve mikið launagreiðandi hefurgreitt í sjóðinn vegna viðkomandi starfsmanns.“ Loks bendir áfrýjandi á að réttur tilatvinnuleysisbóta sé réttur til tímabundinnar fjárhagsaðstoðar á meðan sá erþeirra nýtur sé í atvinnuleit. Markmið laga nr. 54/2006 sé að þeir sem njótiatvinnuleysisbóta geri það í eins skamman tíma og unnt er. Bæturnar séu þvíólíkar greiðslum ,,sem kunna eftir atvikum að teljast eign ... má þar nefna ...ellilífeyri og örorkulífeyri sem miðast við ástand sem er komið til að vera.“ Áður er gerð grein fyrir hvernig rétturlaunamanns til atvinnuleysisbóta ávinnst. Krafa um slíkar bætur er peningakrafasem felur í sér fjárhagsleg verðmæti. Þótt krafan sé af félagslegum toga ogteljist allsherjarréttarlegs eðlis er ljóst af framangreindu að starflaunamanns í þágu launagreiðanda er grundvöllur þess að hann öðlist rétt tilatvinnuleysisbóta. Krafan er um greiðslur sem koma í stað launa og er þvíundirstaða afkomu þeirra sem öðlast hafa rétt til bótanna. Í ljósi þessa eðliskröfunnar og þess að hún stofnast fyrir tilverknað launamanns verður staðfestsú niðurstaða héraðsdóms að krafan njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. til hliðsjónar ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 46125/06frá 10. nóvember 2009. Þá verður einnig staðfest að rétturinn í heild njótiverndar en hann gat, sem áður greinir, fyrir 31. desember 2014 mestur orðið 36mánuðir. IIIÞótt réttur til atvinnuleysisbóta teljistsamkvæmt framansögðu til eignarréttinda sem njóta verndar 72. gr.stjórnarskrárinnar gat löggjafinn samkvæmt 2. gr. hennar sett þessum réttindumtakmörk án þess að bætur þyrftu að koma fyrir. Í málinu er ágreiningslaust að ísjálfu sér hafi verið heimilt að stytta tímabil atvinnuleysisbóta úr 36 mánuðumí 30. Stefndu halda því á hinn bóginn fram að slík stytting eigi ekki að skerðaréttindi þeirra sem dómkröfurnar taki til. Þegarréttindi sem falla undir 72. gr. stjórnarskrárinnar eru skert með lögum, ánþess að um eignarnám sé að ræða, verður sú skerðing að vera almenn í þeimskilningi að hún taki til allra eignarréttinda af tilteknum toga og af ástæðumsem taldar verða almennar. Þegar lög fela í sér þungbæra skerðingu áeignarréttindum, er falla undir 72. gr. stjórnarskrárinnar og felast í virkum réttitil greiðslna sem eru grundvöllur framfærslu rétthafans, verður að gera kröfurtil þess að eðlilegt samræmi sé milli þess markmiðs með skerðingunni semlöggjafinn stefnir að og þeirra leiða sem notaðar eru til þess að námarkmiðinu. Í því felst að löggjafinn verður auk annars að gæta meðalhófs viðslíka skerðingu eignarréttinda. Ágreiningslaust er að fjárhagur áfrýjanda vargóður á árunum 2013, 2014 og 2015. Öll árin var verulegur tekjuafgangur hjásjóðnum, 1.055.277.686 krónur fyrsta árið, þá 240.740.281 króna og3.017.893.208 krónur árið 2015. Í árslok 2014 námu eignir sjóðsins9.074.117.081 krónu. Áfrýjandikveður markmið styttingar tímabils atvinnuleysisbóta með lögum nr. 125/2014hafa verið að spara í rekstri ríkisins og að koma á samræmi við bótatímabilatvinnuleysisbóta á öðrum Norðurlöndum, sem hafi verið styttra en hér á landi.Þá heldur áfrýjandi því einnig fram að ætlunin hafi verið að takmarkalangtímaatvinnuleysi, sem verið hafi mikið. Þótt markmið löggjafans meðskerðingunni hafi þannig verið málefnalegt átti hann þess allan kost að gætameðalhófs og taka sanngjarnt tillit til þeirra sem áttu virkan rétt tilatvinnuleysisbóta eða höfðu virkjað þann rétt fyrir gildistöku laga nr.125/2014 þótt þeir þægju ekki bætur í árslok 2014. IVStefndiJón Hermann hafði nýtt tæplega 32 mánuði af hámarks rétti til atvinnuleysisbóta1. janúar 2015. Hann hóf fyrst töku atvinnuleysisbóta á árinu 2008 og hafðinýtt rétt sinn til þeirra með löngum hléum þegar hann starfaði sem launamaður. Samkvæmt gögnum málsins hóf hanntöku atvinnuleysisbóta að nýju 16. október 2014. Lög nr. 125/2014 voru samþykktá Alþingi 22. desember 2014 og tóku gildi 31. sama mánaðar að frátöldum tilgreindumákvæðum þeirra sem tóku gildi 1. janúar 2015. Í 30. gr. laganna er mælt fyrirum gildistöku þeirra og segir svo í e. lið greinarinnar: ,,Ákvæði14.–16. gr. öðlast gildi 1. janúar 2015 og eiga við um atvinnuleitendur sem eruþegar skráðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins og hafa fengið greiddaratvinnuleysisbætur fyrir 1. janúar 2015, atvinnuleitendur sem skrá sig ánatvinnu og sækja um atvinnuleysisbætur 1. janúar 2015 eða síðar, hvort sem þaðer í fyrsta skipti eða viðkomandi heldur áfram að nýta fyrra tímabil skv. 29.gr. laga um atvinnuleysistryggingar, sem og um þá atvinnuleitendur sem hafaáður verið skráðir án atvinnu en hefja nýtt tímabil innanatvinnuleysistryggingakerfisins skv. 30. eða 31. gr. sömu laga 1. janúar 2015eða síðar.“Í þessu felst að réttur stefnda JónsHermanns til atvinnuleysisbóta féll niður 1. janúar 2015. Missirframfærslutekna, sem njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, með svo skömmumfyrirvara er til þess fallinn að skapa óvissu og stofna velferð þeirra sem njótabótanna í hættu. Verður í ljósi tilefnis skerðingarinnar fallist á það með þessumstefnda að ekki hafi við lagasetninguna verið gætt meðalhófs gagnvart honum.StefndiVR heldur því fram að 81 félagsmaður hans hafi misst rétt til atvinnuleysisbóta1. janúar 2015 vegna skerðingarinnar og 138 félagsmenn hafi misst slíkan rétt áfyrstu fjórum mánuðum ársins 2015. Í ljósi framangreinds markmiðs skerðingar árétti til atvinnuleysisbóta bar löggjafanum að gæta meðalhófs og tryggja aðskerðingin kæmi ekki sérstaklega harkalega niður á þeim sem nutu bóta eða áttuvirkan rétt til þeirra. Þegar tímabil atvinnuleysisbóta var stytt úr fimm árumí þrjú með lögum nr. 54/2006 voru í ákvæðum til bráðabirgða I, II og III meðlögunum reglur sem ætlað var að milda skerðingar sem fólust í lögunum á réttiþeirra sem nutu bóta eða áttu rétt til þeirra. Þótt heimild löggjafans til aðstytta tímabil atvinnuleysisbóta úr 36 mánuðum í 30 sé ekki vefengd í sjálfusér og þótt una verði við að af því leiddi að einhverjir þeirra sem hafið hefðutöku atvinnuleysisbóta yrðu að sæta því að tímabilið yrði styttra en eftir eldrireglum, bar löggjafanum samkvæmt framansögðu að gæta meðalhófs. Ljóst er að þaðvar ekki gert, að minnsta kosti gagnvart hópi þeirra sem þegar naut bóta ogmissti þann rétt strax eða fljótlega í kjölfar gildistöku laganna. Löggjafinnhafði færi á því að gæta slíks meðalhófs og milda áhrif skerðingarinnar meðáþekkum hætti og gert var við gildistöku laga nr. 54/2006. Verður áfrýjandi aðbera hallann af því að þess var ekki gætt. Samkvæmtöllu framansögðu verður héraðsdómur staðfestur um kröfur beggja stefndu á þannhátt sem í dómsorði greinir. Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður gagnvart áfrýjendunum íslenskaríkinu, Tryggingasjóði sjálfstætt starfandi einstaklinga og Vinnumálastofnun. ÁfrýjandinnAtvinnuleysistryggingasjóður greiði stefndu hvorum um sig málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð:Málinu er vísað frá héraðsdómi að því ervarðar áfrýjendurna íslenska ríkið, Tryggingasjóð sjálfstætt starfandieinstaklinga og Vinnumálastofnun. Viðurkennt er að stytting á tímabiliatvinnuleysisbóta úr 36 mánuðum í 30 sem gerð var með lögum nr. 125/2014 hafiverið óheimil að því marki sem hún skerti bótarétt stefnda Jóns HermannsKarlssonar og félagsmanna í stefnda VR, sem þáðu atvinnuleysisbætur 31.desember 2014 eða sóttu um slíkar bætur 1. janúar 2015 eða síðar og hefðuhaldið áfram að nýta rétt sinn til bótanna samkvæmt 4. mgr. 29. gr. laga nr.54/2006 um atvinnuleysistryggingar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti gagnvartáfrýjendunum íslenska ríkinu, Tryggingasjóði sjálfstætt starfandi einstaklingaog Vinnumálastofnun fellur niður. Áfrýjandinn Atvinnuleysistryggingasjóðurgreiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.500.000krónur til hvors um sig. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl2016I Mál þetta, sem var dómtekið 10. marssl., er höfðað af VR, Kringlunni 7 í Reykjavík, og Jóni H. Karlssyni,Marteinslaug 8 í Reykjavík, gegn Atvinnuleysistryggingarsjóði, Kringlunni 1 íReykjavík, með stefnu sem birt var 9. janúar 2015, gegn Tryggingasjóðisjálfstætt starfandi einstaklinga með stefnu sem birt var 9. janúar 2015, gegnVinnumálastofnun, Kringlunni 1 í Reykjavík, með stefnu sem birt var 12. janúar2015 og gegn íslenska ríkinu, Arnarhváli í Reykjavík, með stefnu sem birt var12. janúar 2015. Stefnandi VR gerir eftirfarandi kröfur: Aðallega að viðurkennt verði að gagnvart þeimfélagsmönnum VR, sem höfðu virkan rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr.laga nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, hinn 31.desember 2014, hafi stefndu frá 1. janúar 2015 verið óheimilt að skerða þannrétt til greiðslu atvinnuleysisbóta sem var virkur 31. desember 2014 með því aðstytta bótatímabil um sex mánuði, samkvæmt 14. gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr.125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, sembreyttu 29. gr. laga nr. 54/2006 þannig að í stað orðanna „samfellt í þrjú ár“í 1. mgr. 29. gr. laganna kemur: samfellt í 30 mánuði. Með þeim „sem höfðu virkan rétt til atvinnuleysisbótasamkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006“ er annars vegar átt við þá sem voruatvinnuleitendur og þegar skráðir innan atvinnuleysis­trygginga­­kerfisins oghöfðu fengið greiddar atvinnu­leysis­bætur fyrir 1. janúar 2015. Hins vegar erátt við þá atvinnuleitendur sem skrá sig án atvinnu og sækja umatvinnuleysisbætur 1. janúar 2015 eða síðar, og halda áfram að nýta fyrratímabil skv. 29. gr. laga nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með síðaribreytingum. Til vara krefst stefnandi VR þess að viðurkennt verðiað þrátt fyrir þær breytingar sem 14. gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr.125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, gerðu á29. gr. laga nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, hafistefndu Atvinnuleysistryggingasjóði, Tryggingasjóði sjálfstætt starfandieinstaklinga og Vinnumálastofnun frá 1. janúar 2015 verið óheimilt að skerðarétt til greiðslu atvinnuleysisbóta sem var virkur 31. desember 2014 með því aðstytta bótatímabil um sex mánuði, úr þremur árum í 30 mánuði, hjá þeimfélagsmönnum VR sem höfðu virkan rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr.laga nr. 54/2006 hinn 31. desember 2014. Til þrautavara er þess krafist af hálfu stefnanda VRað viðurkennt verði að sú breyting á 29. gr. laga nr. 54/2006, umatvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, sem gerð var með 14. gr., sbr.e-lið 30. gr. laga nr. 125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlagafyrir árið 2015, þar sem réttur til greiðslu atvinnuleysisbóta skv. 29. gr.laganna sem var virkur 31. desember 2014 var skertur frá og með 1. janúar 2015með því að stytta bótatímabil um sex mánuði, úr þremur árum í 30 mánuði, hafiverið ólögmæt gagnvart þeim félagsmönnum VR sem höfðu virkan rétt tilatvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006, umatvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, hinn 31. desember 2014. Í öllum tilvikum gerir stefnandi VRkröfu um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefndu sameiginlega. Stefnandi Jón H. Karlsson gerireftirfarandi dómkröfur: Aðallega að viðurkennt verði að þráttfyrir breytingar sem ákvæði 14. gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr. 125/2014, umýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, gerðu á 29. gr. laganr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, og tóku gildi1. janúar 2015, skuli stefnandi eiga rétt til greiðslu atvinnuleysisbótasamkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006, sem var virkur 31. desember 2014, í samtalsþrjú ár en ekki í 30 mánuði, að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum. Til vara að viðurkennt verði að stefnduhafi frá 1. janúar 2015 verið óheimilt að skerða rétt stefnanda til greiðsluatvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006, umatvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, sem var virkur 31. desember2014, með því að stytta bótatímabil úr þremur árum í 30 mánuði samkvæmt 14.gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr. 125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps tilfjárlaga fyrir árið 2015, sem breyttu 29. gr. laga nr. 54/2006 þannig að í staðorðanna „samfellt í þrjú ár“ í 1. mgr. 29. gr. laganna kemur: samfellt í 30mánuði. Til þrautavara krefst stefnandi þess aðbreytingin sem ákvæði 14. gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr. 125/2014, um ýmsarforsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, gerðu á 29. gr. laga nr.54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, og tók gildi 1.janúar 2015, og fól í sér skerðingu á rétti stefnanda til greiðsluatvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006, sem var virkur 31.desember 2014, með því að stytta bótatímabil úr þremur árum í 30 mánuði, hafiverið ólögmæt gagnvart honum. Í öllum tilvikum gerir stefnandi Jónkröfu um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefndu sameiginlega. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfumstefnenda og að stefnendum verði gert að greiða þeim málskostnað samkvæmt matidómsins. Stefndu kröfðust þess í öndverðu aðmálinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 3. júlí 2015. II Í lögum nr. 54/2006 umatvinnuleysistryggingar er í 29. gr. kveðið á um lengd þess tímabils sematvinnuleysisbætur er greiddar. Upphaflega var þar mælt fyrir um að sá semteldist tryggður samkvæmt lögunum gæti átt rétt á greiðslu atvinnuleysisbótasamfellt í þrjú ár frá þeim degi er Vinnumálastofnun tæki við umsókn hans umatvinnuleysisbætur nema annað leiddi af lögunum. Með 14. gr. laga nr. 125/2014um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, sem tók gildi 1.janúar 2015, var þetta tímabil stytt í 30 mánuði. Í e-lið 30. gr. laga nr.125/2014 segir að þær breytingar sem kveðið er á um í 14. til 16. gr. lagannaeigi við um atvinnuleitendur sem eru þegar skráðir innanatvinnuleysistryggingakerfisins og hafa fengið atvinnuleysisbætur fyrir 1.janúar 2015, atvinnuleitendur sem skrá sig án atvinnu og sækja umatvinnuleysisbætur 1. janúar 2015 eða síðar, hvort sem það er í fyrsta skiptieða viðkomandi heldur áfram að nýta fyrra tímabil samkvæmt 29. gr. laga umatvinnuleysistryggingar, sem og þá atvinnuleitendur sem hafa áður verið skráðirán atvinnu en hefja nýtt tímabil innan atvinnuleysistryggingakerfisins samkvæmt30. eða 31. gr. sömu laga 1. janúar 2015 eða síðar. Frumvarp það sem varð að lögum nr.125/2014 var lagt fram á Alþingi 9. september 2014 og var samþykkt á Alþingi16. desember sama ár. Í almennum athugasemdum við frumvarpið kemur fram aðtillagan sem varð að 14. gr. laganna sé lögð fram í samræmi við markmiðríkisstjórnarinnar um lækkun útgjalda og aðhald í ríkisfjármálum. Þar segireinnig að áætlað sé að þessi breyting leiði til þess að útgjöld vegna greiðsluatvinnuleysisbóta lækki um 1.130 milljónir króna á árinu 2015 þegar tekið sémið af spá Vinnumálastofnunar frá því í maí 2014 um þróun skráðs atvinnuleysisá árinu 2015. Jafnframt er þess getið í athugasemdunum að með breytingunni séjafnframt verið að færa íslenska atvinnuleysistryggingakerfið nær því semþekkist á öðrum Norðurlöndum að því er varðar lengd þess tímabils sem heimiltsé að greiða atvinnuleysisbætur. Í stefnu greinir svo frá að breytinginsem fólst í 14. gr. laga nr. 125/2014 varði fjölda félagsmanna stefnanda VR, en983 félagsmenn stefnanda hafi verið á atvinnuleysisskrá í árslok 2014. Þar erþví haldið fram að breytingin varði þá alla. Af þessum félagsmönnum í VR hafi81 félagsmaður misst rétt til atvinnuleysisbóta strax við lagabreytinguna 1.janúar 2015. Þá segir í stefnu að um 60 félagsmenn muni til viðbótar missaréttinn á fyrstu þremur mánuðum ársins 2015. Í stefnu kemur einnig fram að stefnandiJón hafi nýtt tæpa 32 mánuði af bótatímabili sínu miðað við áramót 2014 og2015. Hann hafi því misst rétt til greiðslu atvinnuleysisbóta strax viðlagabreytinguna og missi alls rúma fjóra mánuði af rétti sínum við breytinguna. Fram kemur í greinargerð stefndu aðvelferðarráðuneytið, Vinnumálastofnun, Samtök atvinnulífsins og AlþýðusambandÍslands hafi gert með sér samkomulag 10. febrúar 2012 um þriggja áratilraunaverkefni til að efla vinnumiðlun og stuðla að virkarivinnumarkaðsaðgerðum. Til að annast framkvæmd verkefnisins hafi AlþýðusambandÍslands og Samtök atvinnulífsins stofnað sameiginlega félagið Starf –vinnumiðlun og ráðgjöf ehf. (STARF). Þá er þar nefnt að stefndiVinnumálastofnun hafi gert þjónustusamning við STARF í júní 2012. Á grundvelliþess samnings fari STARF með yfirumsjón með þjónustu og ráðgjöf um vinnumiðlunog vinnumarkaðsaðgerðir til félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga, þ. á m. VR áhöfuðborgarsvæðinu og á Egilsstöðum. Í lýsingu frá STARFI sem lögð hefurverið fyrir dóminn kemur fram að 6. október 2014 hafi verkefni hafist sem hafifengið heitið „Til starfa á ný“. Hafi það falið í sér að tilkynnaatvinnuleitendum sem höfðu nýtt 26 mánuði af bótarétti sínum um fyrirhugaðastyttingu bótaréttar og bjóða þeim „viðeigandi úrræði“. Hafi áætlun fyrir hvernatvinnuleitanda legið fyrir 17. október 2014. Í kjölfarið hafi atvinnuráðgjafará vegum STARFS haft samband símleiðis, með sms-skilaboðum eða netpósti við þásem féllu undir framangreinda afmörkun á þessum tíma og þeim boðið viðtal eðatiltekin úrræði. Þá kemur þar fram að 19. desember 2014 hafi tölvuskeyti veriðsent á alla sem voru skráðir atvinnuleitendur hjá STARFI og þeim tilkynnt umstyttingu bótaréttar í rafrænu fréttarbréfi. Samkvæmt upplýsingum frá STARFI munstefndi Jón hafa sótt um atvinnuleysisbætur 16. október 2014. Hann hafi þvíekki verið í þeim hópi sem upphaflega hafi fallið undir átakið „Til starfa áný“. Þar sem hann hafi ekki verið kominn inn í gagnagrunn STARFS eða verið meðsamþykkta umsókn um atvinnuleysisbætur hafi ekki verið unnin áætlun fyrir hannfyrir 17. október 2014. Í gögnum málsins kemur fram að umsókn stefnda Jóns hafiverið samþykkt 4. nóvember 2014 af stefnda Vinnumálastofnun. Þá bera gögnin meðsér að hann hafi átt viðtal við atvinnuráðgjafa hjá STARFI 17. desember 2014. Ístefnu er því haldið fram að stefndi Jón hafi ekki fengið vitneskju umskerðingu bótaréttarins fyrr en í fréttum nokkrum dögum áður en lögin tókugildi. III. Málsástæður og lagarökstefnenda Stefnendurtelja að 14. gr. laga nr. 125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlagafyrir árið 2015, hafi verið í andstöðu við stjórnarskrá og þar með að vettugivirðandi. Stefnendur telja að lagabreytingin hafi ekki verið í samræmi viðmeginreglur stjórnskipunar um réttaröryggi og fyrirsjáanleika. Meðlagabreytingunni hafi eignarréttur þeirra sem þegar fái greiðsluratvinnuleysisbóta verið skertur með afturvirkum og ólögmætum hætti.Lagasetningin hafi gengið gegn réttaröryggi þeirra, hún hafi verið byggð áómálefnalegum forsendum og ekki hafi verið gætt meðalhófs. Með dómsmálinu séætlunin að koma í veg fyrir að breytingarnar gildi um stefnanda Jón og stóranhóp félagsmanna stefnanda VR. Stefnendurvísa til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og 70. gr.stjórnarskrárinnar um rétt sinn til þess að bera ágreiningsefnið undir dómstólaá þann hátt sem gert sé. Hafi stefnendur og félagsmenn VR lögvarða hagsmuni afþví að skorið sé úr um gildi umræddrar lagabreytingar. Benda stefnendur á aðatvinnuleysisbætur séu hugsaðar sem tímabundin aðstoð við atvinnumissi og þvíséu þær framfærslutekjur þeirra sem séu atvinnulausir. Skerðing á þeim hafiljóslega veruleg áhrif á þá einstaklinga sem fái greiðslurnar og fjölskyldurþeirra. Um aðildvísa stefnendur til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Dómkröfurnar eigi ræturað rekja til sama atviks og aðstöðu, þ.e. þeirra breytinga sem 14. gr. laga nr. 125/2014 gerði á 29. gr. laga nr. 54/2006. Þásæki stefnandi VR mál þetta samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 aukalmennra reglna um umboð hagsmunasamtaka til að sækja mál fyrir höndfélagsmanna sinna, eins og nánar er rökstutt í stefnu. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 3. júlí 2015 var m.a. fallist á að skilyrði 3. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991 væri fullnægt í málinu. Í stefnu er jafnframt útskýrt hversvegna stefndu sé stefnt í málinu. Þar kemur fram að íslenska ríkinu sé stefntþar sem það hafi sett lögin sem málið fjalli um. Atvinnuleysisbætur séugreiddar úr Atvinnuleysis­tryggingasjóði og Tryggingasjóði sjálfstætt starfandieinstaklinga samkvæmt 5. og 7. gr. laga nr. 54/2006. Vinnumálastofnun sjái þóum framkvæmdina fyrir sjóðina á grundvelli þjónustusamninga við þá, sbr. 5. til8. gr. laganna. Nauðsynlegt sé að dómur bindi alla stefndu. Um aðild til varnarvísa stefnendur til 18. gr. laga nr. 91/1991, en verði talið að sú grein eigiekki við sé til vara byggt á 19. gr. sömu laga. Stefnendur byggja í fyrsta lagimálshöfðunina á því að 76. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin. Samkvæmtákvæðinu skuli með lögum tryggja öllum sem þess þurfa rétt til aðstoðar meðalannars vegna atvinnuleysis. Lagabreytingin sem málið fjalli um kippi stoðumundan þeirri aðstoð fyrir fjölda fólks. Stefnendur telja að það sé liður í 76.gr. stjórnarskrárinnar að aðstoðin sé ekki háð geðþóttamati löggjafans hverjusinni. Tryggi ákvæðið þannig að þegnarnir njóti og muni njóta ákveðinnaréttinda, sem séu óháð duttlungum og pólitískum áherslum líðandi stundar.Stefndi hafi þannig ekki frjálst mat um það hvernig og hversu mikil aðstoðskuli veitt vegna atvinnuleysis. Stefnda sé óheimilt að ákveða, beint eðaóbeint, að réttinum til atvinnuleysisbóta sé breytt á ósanngjarnan, íþyngjandiog afturvirkan hátt. Með því að stytta tímabilið verulega og afnema það ímörgum tilvikum gangi lagasetningin gegn framangreindu stjórnarskrárákvæði. Stefnendur vísa til þess að ákvæði 76.gr. stjórnarskrárinnar beri að skýra til samræmis við alþjóðlegarskuldbindingar Íslands, t.d. Félagsmálasáttmála Evrópu, einkum 12. og 13. gr.,samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi,einkum 9. og 11. gr., og skuldbindingar vegna aðildar Íslands að Alþjóðavinnumálastofnuninni. Stefnendur byggja jafnframt á því aðumrædd lagabreyting skerði eignarréttindi félagsmanna stefnanda VR og stefnandaJóns. Vísa stefnendur til þess að áunnin réttindi til greiðslna teljist eignsem njóti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar í 72. gr.stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmálaEvrópu. Stefnendur vísa til þess að löggjafinngeti veitt borgara, eða ákvarðað honum nánar, réttindi sem teljist tileignarréttinda. Um leið og það gerist byrji slík réttindi að njóta verndareignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Eftir að slík réttindi hafi stofnast séþeim sem veitti réttindin í upphafi, eða ákvarðaði þau nánar, ekki frjálst aðráðstafa þeim að vild. Þannig megi segja að þegar einstaklingar hafi byrjað aðnýta sér rétt til atvinnuleysisbóta, sem miðist við allt að þriggja árabótatímabil, hafi sá réttur öðlast sjálfstætt líf. Rétturinn verði virkur ogeftir það hafi löggjafinn ekki fullt forræði á því hvernig réttindunum sé hagaðtil framtíðar. Þannig verði rétturinn ekki skertur einfaldlega með því aðstefndi telji rétt að spara fjármuni á kostnað þeirra sem njóti réttindanna. Meginregla 72. gr. stjórnarskrárinnarsé að eignarréttur verði ekki skertur. Þó séu gerðar undantekningar fráreglunni en þær beri að skýra þröngt að mati stefnenda. Allan vafa um það hvortmannréttindi hafi verið skert með réttum hætti telja stefnefndur að eigi aðtúlka borgurum í vil. Stefnefndur vísa til þess að með skýrumlagafyrirmælum og gegn greiðslu fullra bóta megi skylda borgara til að láta afhendi eign ef almenningsþörf krefjist þess. Auk þess sé viðurkennt að í sumumtilvikum geti almenn takmörkun eignarréttar, sem byggi á málefnalegumsjónarmiðum, verið lögmæt og án bótaréttar fyrir þá sem verði fyrirréttindaskerðingunni. Slík skerðing verði í þeim tilvikum að byggjast ámálefnalegum sjónarmiðum, einhverjum almannahagsmunum. Þá verði nauðsynlagasetningarinnar að hafa verið vegin og metin á móti íþyngjandi áhrifumskerðingarinnar. Stefnendur byggja á því að réttindiþeirra einstaklinga sem hafi notið greiðslna atvinnuleysisbóta við gildistökulaganna 1. janúar 2015 hafi verið skert með óstjórnskipulegum hætti enda hafiskilyrðum fyrir skerðingunni ekki verið fullnægt. Rétt sé að geta þess að ímörgum tilvikum sé ekki aðeins um skerðingu að ræða heldur hafi breytinginleitt til þess að réttur sumra einstaklinga hafi alveg fallið niður. Stefnendur vísa til þess að þær ástæðursem stefndi hafi gefið fyrir lagabreytingunni hafi verið þær að lækka eigiútgjöld vegna atvinnuleysisbóta um 1.130 milljónir króna á árinu 2015. Slíkarástæður séu einar og sér ekki málefnalegar til að réttlæta íþyngjandi ogafturvirkar skerðingar. Til að réttlæta svo skyndilega og harkalega skerðinguréttinda hafi almannahagsmunir þurft að krefjast slíks. Stefnendur telja að stefndi berisönnunarbyrðina fyrir því að slíkir hagsmunir hafi verið til staðar og aðforsendur og áhrif laganna hafi verið könnuð áður en lögin hafi verið sett. Stefnendur taka fram að samkvæmt 5. gr. laga um atvinnuleysistryggingar séAtvinnuleysis­tryggingasjóður fjármagnaður með atvinnutryggingagjaldi. Ekkertliggi fyrir um að tryggingagjald hafi skyndilega hætt að duga fyrir rekstrisjóðsins. Raunar bendi allt til hins gagnstæða. Stefndu hafi þannig ekki sýntfram á nein tengsl milli skerðingarinnar og málefnalegra ástæðna þannig aðréttlæta megi skerðingu þeirra hagsmuna sem sjóðnum sé ætlað að tryggja. Stefnendur vísa einnig til þess aðástæður réttindaskerðingarinnar séu ekki jákvæðar breytingar á aðstæðum eðatekjum þeirra sem njóti atvinnuleysisbóta í dag. Einungis sé um að ræða þá óskstefnda að spara peninga á kostnað þess hóps. Með því að spara rúman milljarðkróna í kostnað við framfærslu þeirra sem njóti atvinnuleysisbóta stuðlistefndi viljandi að því að fjöldi fólks, atvinnulausir og fjölskyldur þeirra,þurfi með litlum eða engum fyrirvara að þola mikla skerðingu framfærslutekna.Þeir einstaklingar sem verði fyrir skerðingunni geti ekki brugðist við hennienda séu allar aðrar aðstæður þeirra óbreyttar. Þessir einstaklingar hafi ekkiséð fyrir að greiðslur til þeirra myndu skerðast með svo skömmum fyrirvara. Stefnendur telja að stefndu hafi ekkigert neinar ráðstafanir til þess að koma til móts við mismunandi þarfir ogaðstæður þeirra sem hafi þurft að þola skerðinguna. Þá hafi stefndi ekki settnein ákvæði í lögin sem tryggi aðlögun eða önnur úrræði fyrir þá sem missiréttindi sín strax eða fljótlega. Lögin séu þannig allt of fortakslaus. Stefnendur vísa til þess að ílögskýringargögnum komi fram að atvinnuleysi hafi minnkað hratt og stefnihraðbyri í að verða svipað og það hafi verið um áramótin 2004/2005. Þá hafieinnig komið fram að þeim hafi farið fækkandi sem glími viðlangtímaatvinnuleysi. Af þessu verði ekki annað ráðið en það sé í andstöðu viðforsendur laganna að setja reglu um styttingu bótatímabils enda ljóst að enginþörf sé á slíku. Á sama tíma sé sjóðurinn að fullu fjármagnaður meðtryggingagjaldi miðað við óbreytt ástand og þurfi því engar breytingar til.Atvinnuleysi fari minnkandi og þar með kostnaður stefnda vegna þess. Enginknýjandi þörf hafi verið fyrir það að stytta tímabilið. Þvert á móti megi ætlaað þeir sem séu langtíma­atvinnulausir þrátt fyrir batnandi árferði þurfisérstaklega á aðstoð að halda. Þá telja stefnendur að lagabreytinginsé í andstöðu við þá stefnumörkun núverandi ríkisstjórnar að taka skuliheildstætt á opinberum útgjöldum óháð því hvort þau falli til hjá ríki eðasveitarfélögum. Ljóst sé að sparnaður samfélagsins sé enginn. Stefndu komi ekkitil móts við eða eyði vandamálum atvinnulausra. Vandamál þeirra einstaklingasem missi rétt til atvinnuleysistrygginga hverfi ekki með breytingunni heldurfærist annað, m.a. til sveitarfélaga. Vísa stefnendur til þess að stefndi hafiekkert samráð haft við sveitarfélög, aðila vinnumarkaðarins eða aðra viðundirbúning lagasetningarinnar. Þá hafi þingleg meðferð frumvarpsins ekki veriðí samræmi við þau sjónarmið sem liggi að baki 44. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnendur byggja á því að breytinginhafi haft afturvirk áhrif. Hafi þeir einstaklingar sem höfðu hafið tökuatvinnuleysisbóta haft réttmætar væntingar til þess að lengd tímabilsins yrðiekki breytt eftir það. Hafi þeir mátt gera ráð fyrir því að geta átt rétt ágreiðslu atvinnuleysisbóta samfellt í þrjú ár frá þeim degi er stefndiVinnumálastofnun hafi tekið við umsókn hans um atvinnuleysisbætur, að öðrumskilyrðum uppfylltum. Þeir einstaklingar hafi í góðri trú hagað lífi sínu oghögum til samræmis við þær réttmætu væntingar. Því sé um afturvirkalagasetningu að ræða af hálfu stefnda sem brjóti gegn 27. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Breytingin sé auk þess afturvirk skerðing áeignarréttindum, eins og áður hafi verið fjallað um. Í þessu sambandi benda stefnendur á aðatvinnuleysistryggingar séu, eins og nafnið beri með sér, trygging. Borgararvinni sér inn réttindi til þeirra með störfum á innlendum vinnumarkaði eins ognánar sé fjallað um í lögum um atvinnuleysistryggingar, einkum III. og IV.kafla. Atvinnuleysisbætur séu greiddar úr atvinnuleysistryggingasjóði semfjármagnaður sé með atvinnutryggingagjaldi, sbr. 5. gr. laganna. Samkvæmt 1.gr. 113/1990, um tryggingagjald, sé gjaldið innt af hendi af greiddumvinnulaunum, þóknunum, reiknuðu endurgjaldi og öðrum tegundum greiðslna oglauna. Þannig sé að sínu leyti um að ræða tryggingu sem launþegar greiði í raunfyrir með störfum sínum. Ríkið geti ekki einhliða breytt þeirri tryggingu hjáþeim hópi sem hafi unnið sér inn og virkjað réttindi samkvæmt henni. Af hálfu stefnenda er jafnframt vísaðtil þess að almennar reglur stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar geri ráð fyrirþví að í lagasetningu sé gætt að réttaröryggi, fyrirsjáanleika og stöðugleika.Framangreind sjónarmið eigi sérstaklega við ef hin breytta framkvæmd leiði tilþess að breytt sé verulega og með íþyngjandi hætti skilyrðum fyrir því að njótatiltekinnar fyrirgreiðslu eða réttinda samkvæmt þeim reglum sem gilt hafi framað því. Borgararnir hafi réttmætar væntingar um að njóta fyrirgreiðslu ogréttinda í samræmi við þekktar og gildandi lagareglur og stjórnsýsluframkvæmdhverju sinni. Þegar ákveðið hafi verið að breytaréttindum fjölda fólks telja stefnendur að stefnda hafi borið að gæta aðhagsmunum þeirra sem breytingin bitnaði á. Breytingarnar hafi verið verulegaíþyngjandi gagnvart fjölda borgara. Því hafi stefnda borið að haga gildistökulaganna þannig að þeir einstaklingar sem málið snerti hefðu raunhæft tækifæritil þess að gera viðeigandi ráðstafanir, bregðast við breyttum reglum og gætahagsmuna sinna. Stefndi verði að gæta að réttaröryggi borgaranna þannig að þeirgeti treyst því að réttarstaða þeirra sé ljós og að tekið sé tillit tilréttmætra væntinga þeirra. Breyting stefnda á tímabili bótagreiðslna séaugljóslega til þess fallin að hafa úrslitaáhrif á það hvort einstaklingar ogfjölskyldur þeirra geti lifað sínu lífi miðað við þær áætlanir sem þeir hafimátt gera í góðri trú. Stefnendur vísa til þess að breytingar sem feli í séríþyngjandi, afturvirka reglu, með litlum sem engum fyrirvara fyrireinstaklinga, verði að grundvallast á málefnalegum ástæðum. Grundvöllurlagabreytinganna hafi verið langt frá því að uppfylla framan­greindlágmarksskilyrði. Af hálfu stefnenda ervísað til þess að gæta verði meðalhófs þegar réttindi séu skert. Ímeðalhófsreglunni felist að ekki megi ganga lengra í umfangi skerðingar ennauðsynlegt sé til þess að ná því markmiði semstefnt sé að. Þannig verði að líta til umfangs skerðingarinnar fyrir þann semverði fyrir henni og meta hvort það sé í eðlilegu samhengi við markmiðið. Afþessu leiði einnig að veigameiri réttlætingu þurfi eftir því sem skerðingin ermeiri. Ekki standist að skerða réttindi óhóflega og sérstaklega ekki þegarskerðing bitni verulega þungt á tilteknum einstaklingum umfram aðra. Stefnendur byggja á því að stefndi hafiekki gert neinar ráðstafanir til þess að koma til móts við þá sem missturéttindi sín samkvæmt breytingunum. Þó sé ljóst að stefndi virðist ætla öðrumað taka að sér greiðslur til atvinnulausra, t.d. sveitarfélögum. Réttindi hjásveitarfélögum séu aftur á móti misjöfn, feli í sér lægri greiðslur og séu háðýmiss konar skilyrðum. Þrátt fyrir að umrædd stytting bótatímabilsins sé almennbitni hún þannig sérstaklega harkalega á tilteknum hópi í þjóðfélaginu. Þessumhópi sé þannig mismunað í andstöðu við jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar. Stefnendur taka fram að stefndi,íslenska ríkið, hafi ákveðið að skerða réttindi fjölda fólks með þeim hætti semgerð hafi verið grein fyrir. Hafi stefndi vitað af því að breytingarnar mynduleiða til íþyngjandi skerðinga á réttindum sem varði framfærslu þeirra ogfjölskyldna þeirra. Beri stefndu að sýna fram á að skerðing á réttindum þessafólks hafi verið nauðsynleg og réttlætanleg með hliðsjón af málefnalegumsjónarmiðum og hagsmunamati. Stefndu verði þannig að sýna fram á að þeir hafilagt mat á það hvort jafnvægi hafi verið á milli almannahagsmunanna sem stefnduhafi verið að gæta að og þeirra skerðinga sem gerðar hafi verið ágrundvallarréttindum einstaklinga. Stefndu beri jafnframt sönnunarbyrðinafyrir því að aðgerðirnar hafi stuðlað að lögmætum markmiðum. Þá beri stefndusönnunarbyrðina fyrir því að markmiðum hafi verið náð og að ekki hafi mátt náþeim með öðrum og vægari hætti, t.d. með því að draga úr öðrum útgjöldum eða aðstuðla að frekari tekjuöflun. Stefndu beri þannig sönnunarbyrðina fyrir því aðskilyrði stjórnskipulegrar meðalhófsreglu séu til staðar þannig að ekki hafimátt ná markmiðunum með öðrum og minna íþyngjandi hætti fyrir þá sem fáiatvinnuleysisbætur. Stefndu verði að sýna fram á að forgangsröðun íríkisfjármálum hafi verið málefnaleg, að aðrir kostir hafi ekki verið tiltækirog að við ákvörðunina hafi verið tekið tillit til þeirra áhrifa sem breytinginmyndi hafa fyrir þá sem hún bitnaði á. Auk framangreindra lagareglna byggjastefnendur á 4. og 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um fyrirsvar. Um varnarþingvísa stefnendur til 3. og 4. mgr. 33. gr. sömu laga. Þá eigi málskostnaðarkrafastefnenda sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991.2. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu hafna því að sú breyting semgerð hafi verið á 29. gr. laga nr. 54/2006 með lögum nr. 125/2014 hafi leitttil þess að stjórnarskrárvarin réttindi stefnenda hafi verið brotin meðafturvirkum og ólögmætum hætti. Stefndu mótmæla því að styttinghámarkstímabils til greiðslu atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr.54/2006 gangi gegn 76. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar skuli öllum sem þess þurfi tryggður í lögum réttur tilaðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar eðasambærilegra atvika. Stefndu byggja á því að það sé hlutverk löggjafans aðákveða hvernig þeirri aðstoð skuli háttað. Með lögum hafi verið komið á fótheildstæðu velferðarkerfi hér á landi í þeim tilgangi að tryggja þeim sem áþurfi að halda þessa aðstoð. Atvinnuleitendum sé tryggð greiðslaatvinnuleysisbóta samkvæmt lögum nr. 54/2006 að ákveðnum skilyrðum uppfylltumog í ákveðinn tíma. Að þeim tíma liðnum standi viðkomandi einstaklingum önnurbótaúrræði til boða. Geti þeir meðal annars átt rétt á bótum frá sveitarfélögumí samræmi við lög nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga.Atvinnuleysistryggingakerfið samkvæmt lögum nr. 54/2006 sé því hluti þessaheildstæða velferðarkerfis. Stefndu leggja áherslu á að Alþingifari með stjórnunarvald yfir fjármunum ríkisins, sbr. 41. gr.stjórnarskrárinnar. Það sé því verkefni löggjafans að ákveða hve miklu fé skulivarið til opinberrar þjónustu og velferðarkerfisins hverju sinni, meðal annarsí tengslum við aðstoð sem atvinnuleitendum er veitt innanatvinnuleysistryggingakerfisins. Stefndu líta svo á að löggjafanum sé ætlaðákveðið svigrúm við mat á því hvenær aðstæður einstaklinga séu með þeim hættiað þeir þurfi aðstoðar við. Honum sé enn fremur ætlað svigrúm til að breytareglum sem lúti að aðstoðinni, meðal annars vegna aðstæðna í ríkisfjármálum.Stefndu telja að löggjafanum hafi verið heimilt að breyta lögum nr. 54/2006enda þótt breytingin leiði til styttingar á hámarkslengd bótatímabilsins.Atvinnuleitendum sé eftir sem áður tryggð greiðsla atvinnuleysisbóta meðan þeireru í atvinnuleit fullnægi þeir skilyrðum laganna. Þetta skipulag telja stefnduað hafi verið ákveðið á málefnalegan hátt. Stefndu leggja áherslu á aðhámarkstímabil greiðslu atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006 séennþá ríflegt eða 30 mánuðir. Er á því byggt að þessi breyting geti hvorkitalist veruleg né ósanngjörn. Þótt tímabilið sé stytt úr 36 mánuðum í 30 mánuðisé réttur til greiðslu atvinnuleysisbóta enn til staðar og hámarkstímabilþeirra greiðslna langt. Að mati stefndu séu skilyrði 76. gr. stjórnarskrárinnarþví uppfyllt. Stefndu vísa til þess að greiðslursamkvæmt lögum nr. 54/2006 séu í eðli sínu tímabundnar og háðar skilyrðum.Stefndu byggja á því að atvinnuleysistryggingakerfið sé þannig upp byggt aðætlast sé til þess að þeir sem þar falli undir séu í virkri atvinnuleit ogvinni að því að koma sér út úr kerfinu og aftur út á vinnumarkaðinn. Fjölmörgumákvæðum laganna sé ætlað að stuðla að þátttöku atvinnuleitenda á vinnumarkaðiað nýju, meðal annars með því að efla færni hlutaðeigandi og gera hann betur ístakk búinn til að taka starfi er bjóðist síðar. Því sé ljóst að stefnendurgeti ekki haft réttmætar væntingar til þess að atvinnuleysistryggingakerfið,þar með talið hámarkstímabil til greiðslu atvinnuleysisbóta, haldist óbreytt umókomin ár. Stefndu leggja áherslu á að breytinginá lögum nr. 54/2006, sem gerð var með lögum nr. 125/2014, hafi ekki veriðafturvirk. Bótatímabilið hafi ekki verið stytt aftur í tímann heldur hafibreytingin tekið gildi frá og með 1. janúar 2015. Liggi fyrir aðatvinnuleitendum hafi verið kynnt breytingin strax á haustmánuðum er frumvarp tillaga nr. 125/2014 hafi verið lagt fram. Sú kynning hafi farið fram bæði hjástefndu Vinnumálastofnun og STARFI eins og rakið hafi verið. Stefndu benda á að stefnandanum VR hafiverið fullkunnugt um fyrirhugaða lagabreytingu strax á haustmánuðum 2014. Formaðurstefnanda eigi sæti í stjórn stefnda Atvinnuleysistryggingasjóðs og hafi setiðfundi stjórnar 14. október 2014 og 11. nóvember sama ár. Meðal þess sem hafiverið á dagskrá þessara funda hafi verið umræða um fyrirhugaða breytingu álögum nr. 54/2006 um styttingu tímabils til greiðslu atvinnuleysisbóta, sbr.29. gr. laganna. Stefndu telja málatilbúnað stefnenda um að félagsmenn ístefnanda VR, þar með talinn stefnandi Jón Hermann, hafi ekki haft tækifæri tilað bregðast við fyrirhugaðri lagabreytingu, ekki eiga við rök að styðjast. Stefndu mótmæla einnig fullyrðingum ístefnu um að þinglegri meðferð frumvarps til laga nr. 125/2014 hafi veriðábótavant, sbr. 44. gr. stjórnarskrárinnar. Slíkar fullyrðingar séu órökstuddarog með öllu ósannaðar. Stefndu byggja á því að rétturinn tilatvinnuleysisbóta samkvæmt lögum nr. 54/2006 falli utan gildissviðs 72. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. lög nr. 62/1994, og teljist því ekki eignarréttindi í skilningi ákvæðanna.Ákvörðun um slíkar bótagreiðslur verði til að mynda breytt án þess að bótaþegaröðlist fjárkröfu á hendur stefnda íslenska ríkinu. Stefndu mótmæla fullyrðingumstefnenda um að þegar einstaklingar byrji að nýta sér rétt tilatvinnuleysisbóta öðlist sá réttur sjálfstætt líf. Stefndu byggja á því að rétturatvinnuleitenda til greiðslu samkvæmt lögum nr. 54/2006 sé ólíkur öðrumréttindum sem kunni að vera vernduð af 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. ýmisáunnin lífeyrisréttindi. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 54/2006 skuluatvinnuleysisbætur greiddar úr Atvinnuleysistryggingasjóði sem fjármagnaður sémeð atvinnutryggingagjaldi, sbr. lög nr. 113/1990 um tryggingagjald, auk vaxtaaf innstæðufé sjóðsins. Gjaldskyldir aðilar samkvæmt lögum nr. 113/1990 teljastþeir sem inna af hendi eða reikna greiðslur sem teljast laun. Tilkalleinstaklinga til greiðslu atvinnuleysisbóta stofnast þar af leiðandi ekki aðhluta vegna eigin framlags heldur vegna framlags launagreiðenda. Þá sé þessiréttur bæði tímabundinn og háður skilyrðum. Löggjafinn geti eftir sem áðurhlutast til um fyrirkomulag atvinnuleysistryggingakerfisins. Breytir sústaðreynd að launamaður teljist tryggður í samræmi við 15. gr. laga nr. 54/2006engu í því sambandi. Mótmæla stefndu því að löggjafinn geti ekki einhliðabreytt fyrirkomulagi atvinnuleysistryggingakerfisins, enda verði ávallt að takamið af stöðu í ríkisfjármálum svo unnt sé að reka slíkt kerfi með góðu móti. Verði á hinn bóginn talið að réttur tilgreiðslu atvinnuleysisbóta innan atvinnuleysistryggingakerfis teljist tileignarréttinda byggja stefndu á því að tilvist slíkra eignarréttinda sé háð þvíað viðkomandi einstaklingur uppfylli þau skilyrði sem lög setji fyrir greiðslubóta. Hafa verði í huga að greiðsla samkvæmt lögum nr. 54/2006 sé háð ýmsumskilyrðum og geti einstaklingar glatað rétti sínum séu skilyrðin ekki uppfyllt.Stefndu telja ljóst að uppfylli einstaklingur ekki skilyrði laga nr. 54/2006til þess að njóta greiðslna samkvæmt lögunum hafi hann ekki yfir að ráða eignarréttindumí skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar eða 1. gr. 1. viðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu telja að stefnendur hafi ekkigetað haft réttmætar væntingar til þess að lengd hámarksbótatímabilsins innanatvinnuleysistryggingakerfisins yrði ekki breytt þeim í óhag eftir að þeir þáðufyrst greiðslu úr kerfinu. Telja stefndu ljóst að löggjafanum sé heimilt aðákveða skipan atvinnuleysistryggingakerfisins með málefnalegum hætti. Samrýmistsú skipan 76. gr. stjórnarskrárinnar svo framarlega sem virktatvinnuleysistryggingakerfi sé til staðar. Stefndu byggja á því að réttur til þessað njóta atvinnuleysisbóta í 36 mánuði, sbr. áðurgildandi 29. gr. laga nr.54/2006, geti ekki talist til eignarréttinda í skilningi stjórnarskrárinnar.Það sé markmið laga nr. 54/2006 að veita tímabundna aðstoð meðan einstaklingarleiti sér að nýju starfi eftir að hafa misst fyrra starf, sbr. 2. gr. laganna.Ætlunin sé því að tryggja stöðu og öryggi einstaklinga í atvinnuleysi þar tilþeir finni nýtt starf. Skilyrði bóta sé að þeir séu í virkri atvinnuleit, sbr.t.d. 14. gr. laganna. Sé atvinnuleysistryggingakerfið byggt upp með þeim hættiað einstaklingar hafi hvata til þess að koma sér sem fyrst aftur út ávinnumarkaðinn. Stefndu byggja á því að ekki sé um aðræða óskilyrtan rétt til að njóta bóta í ákveðinn tíma samkvæmt 29. gr. laganr. 54/2006, heldur sé ætlunin að setja þak á þann tíma sem einstaklingur getiátt bótarétt. Með hliðsjón af þessu sé ljóst að einstaklingar, sem þiggi bætursamkvæmt lögunum, geti ekki haft réttmætar væntingar til þess að fá greiðslur íþann hámarkstíma sem lögin tilgreina. Þvert á móti beri þeim lögum samkvæmt aðvera í virkri atvinnuleit og leita leiða til að þurfa ekki lengur á greiðslu ágrundvelli laganna að halda. Atvinnuleysistryggingakerfið sé þannig byggt upp áannan hátt en kerfi til greiðslu annarra félagslegra bóta, svo sem örorku ogellilífeyris. Innan þeirra kerfa sé gert ráð fyrir því að einstaklingar séu ístöðu sem ekki verði breytt. Greiðslur á grundvelli atvinnuleysistryggingakerfisinsséu hins vegar háðar ýmsum óvissuþáttum og geti tekið breytingum. Þá sé ekkiunnt að ráðstafa réttindum til greiðslu atvinnuleysisbóta fram í tímann.Stefndu telja að réttur sem háður sé slíkri óvissu geti ekki talist eign ískilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og þar með geti hann ekki verið varinn afstjórnarskrá. Að mati stefndu geti einstaklingar ekkigert ráð fyrir óbreyttu lagaumhverfi og að hámarkstímabil bóta haldist óbreytt.Þetta eigi sérstaklega við á sviði félagslegra bóta þar sem breytingar séutíðar og taka verði mið af efnahagslegri stöðu og stefnumótun. Ljóst sé aðtilgangur breytingarinnar, sem gerð hafi verið á 29. gr. laga nr. 54/2006 meðlögum nr. 125/2014, hafi verið að lækka útgjöld og aðhald í ríkisfjármálum.Tilgangurinn hefði ekki náðst með öðrum hætti en að stytta tímabilatvinnuleysistryggingabóta. Stefndu benda auk þess á að hámarkstímalengd þesstímabils sem greiða megi atvinnuleysisbætur hafi áður verið breytt og dragi þaðenn frekar úr réttmæti væntinga atvinnuleitenda að þessu leyti. Verði talið að réttur einstaklinga tilað þiggja greiðslur á grundvelli laga nr. 54/2006 í 36 mánuði hafi veriðverndaður sem eignarréttindi telja stefndu ljóst að stytting á því tímabiliteljist til skerðingar á eignarréttindum. Stefndu byggja hins vegar á því aðskerðingin eigi sér stoð í lögum, stefni að lögmætu markmiði í almannaþágu aukþess sem meðalhófsreglan hafi verið virt. Að mati stefndu hafi náðst sanngjarntjafnvægi á milli þeirra almannahagsmuna sem stefnt hafi verið að og hagsmunaatvinnuleitenda. Þá sé skerðingin almenn og gangi jafnt yfir alla. Hún sé þesseðlis að menn verði að sæta slíkri skerðingu bótalaust. Þessu til nánari stuðnings vísa stefndutil þess að stytting bótatímabilsins úr 36 mánuðum í 30 mánuði eigi rætur aðrekja til 14. gr. laga nr. 125/2014 og því eigi skerðingin sér stoð í lögum.Markmið ríkisstjórnarinnar um að lækka útgjöld og gæta aðhalds í ríkisfjármálumhafi legið til grundvallar lagabreytingunni. Auk þess hafi verið stefnt að þvíað færa atvinnuleysistryggingakerfið nær því sem þekkist á öðrum Norðurlöndumað því er varði lengd þess tímabils sem heimilt sé að greiðaatvinnuleysisbætur. Stefndu telja því að markmið um að stuðla að efnahagslegrivelferð þjóðarinnar búi að baki breytingunni auk þess sem aðlaga átti íslenskaatvinnuleysistryggingakerfið að sambærilegum kerfum á öðrum Norðurlöndum. Stefndu byggja á því að löggjafinn hafiríkt svigrúm til breytinga á félagslegri löggjöf, þar á meðal til skerðingareða niðurfellingar bóta, enda taki slíkar reglur eðli málsins samkvæmt mið afefnahag þjóðarinnar og stefnumótun í þeim efnum. Það falli enn fremur í hlutlöggjafans að meta hvort slíkar breytingar þjóni almannahagsmunum. Efnahagslegstaða þjóðarinnar hljóti að teljast til almannahagsmuna. Ljóst sé að umræddbreyting á 29. gr. laga nr. 54/2006 hafi þjónað almannahagsmunum enda í þáguefnahagslegrar velferðar þjóðarinnar og hafi verið hluti af stefnumörkun ásviði félagslegrar löggjafar. Stefndu vísa til þess að breytingin,sem 14. gr. laga nr. 54/2006 hafi haft í för með sér á 29. gr. laga nr.54/2006, hafi verið sett fram með þeim hætti að hún hafi tekið jafnt til allra,það er til þeirra sem nutu atvinnuleysisbóta, höfðu áður notiðatvinnuleysisbóta eða voru nýskráðir í atvinnuleysistryggingakerfið eftirgildistöku breytingarinnar. Einstaklingum hafi því ekki verið mismunað heldurhafi verið um almenna breytingu að ræða og þar af leiðandi ekki brot ájafnræðisreglu. Þá hafi lagabreytingin ekki haft í för með sér afnámatvinnuleysisbóta sem slíkra heldur hafi þær verið skertar með því að styttabótatímabilið. Þessi skerðing hafi því verið í samræmi við meðalhóf. Stefndubenda einnig á að einstaklingar, sem glati rétti til atvinnuleysisbóta vegnalagabreytingarinnar, geti átt rétt á bótum frá sveitarfélögum í samræmi við lögnr. 40/1991. Þannig standi viðkomandi einstaklingum önnur bótaúrræði til boða,enda sé atvinnuleysistryggingakerfið samkvæmt lögum nr. 54/2006 aðeins hluti afheildstæðu velferðarkerfi hér á landi. Stefndu mótmæla fullyrðingum í stefnuum að ekki hafi verið gripið til neinna ráðstafana til að koma til móts viðþarfir og aðstæður þeirra sem hafi þurft að þola skerðinguna. Slíkarstaðhæfingar eigi ekki við rök að styðjast. Frumvarp það sem hafi orðið aðlögum nr. 125/2014 hafi verið lagt fram á Alþingi 9. september 2014 og veriðsamþykkt 16. desember sama ár. Stytting á tímabili atvinnuleysisbóta samkvæmt14. gr. laganna hafi tekið gildi 1. janúar 2015. Þá liggi fyrir að af hálfuSTARFS hafi þegar í stað verið brugðist við tillögu um styttingu á bótatímaatvinnuleysistrygginga í því skyni að auðvelda bótaþegum breytinguna. Þar meginefna að öllum atvinnuleitendum, sem höfðu nýtt 26 mánuði eða meira afbótarétti sínum, hafi verið tilkynnt um fyrirhugaða styttingu á hámarkstímabiligreiðslu atvinnuleysisbóta innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Hafi áætlunfyrir hvern atvinnuleitanda legið fyrir 17. október 2014. Atvinnuleitendur hafiþví verið upplýstir um fyrirhugaða breytingu auk þess sem gripið hafi verið tilákveðinna úrræða til að auðvelda aðlögun þeirra. Þá hafi stefndiVinnumálastofnun einnig brugðist við og kallað alla atvinnuleitendur í viðtal,sem hafi fengið þjónustu hjá stofnuninni og tilheyrt þeim hópi sem myndihugsanlega hafa fullnýtt rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins 1.janúar 2015, strax í september 2014, þegar ljóst þótti að bótatímabilið yrðihugsanlega stytt um sex mánuði. Öllum atvinnuleitendum hafi enn fremur veriðtilkynnt um fyrirhugaða breytingu í tölvukerfi stofnunarinnar í desember 2014.Með vísan til þessa byggja stefndu á því að gripið hafi verið til aðgerða og aðreynt hafi verið að mæta þörfum þess hóps sem fyrst kæmi til með að missagreiðslur samkvæmt atvinnuleysistryggingakerfinu. Þá hafi stefnandanum VR veriðfullkunnugt um fyrirhugaða breytingu líkt og rakið hafi verið og hafi því veriðí lófa lagið að upplýsa félagsmenn sína um breytinguna. Með vísan til framangreinds krefjaststefndu sýknu af kröfum stefnenda í málinu. Er í stuttu máli á því byggt aðbreytingin sem gerð hafi verið á 29. gr. laga nr. 54/2006 með lögum nr.125/2014 hafi verið fyllilega lögmæt, enda hafi ekki verið um brot ástjórnarskrárvörðum réttindum stefnenda að ræða. Þá hafi lögunum ekki veriðbreytt afturvirkt og verði að telja að breytingin hafi verið framkvæmd ísamræmi við reglur um meðalhóf og jafnræði. Til stuðnings kröfum stefndu ummálskostnað vísa þeir til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Ágreiningur aðila lýtur aðstjórnskipulegu gildi lagabreytingar sem gerð var með 14. gr. laga nr.125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, gagnvartþeim félagsmönnum stefnanda VR er áttu virkan rétt til atvinnuleysisbóta erlögin tóku gildi. Eins og rakið hefur verið leiddi lagabreytingin til þess aðtímabilið, sem atvinnuleysisbætur voru greiddar, var stytt um sex mánuði, úr 36mánuðum í 30 mánuði. Lögin voru samþykkt á Alþingi 22. desember 2014 og birt íStjórnartíðindum 30. desember 2014. Samkvæmt e-lið 30. gr. laganna öðlaðist 14.gr. laganna gildi og kom til framkvæmda 1. janúar 2015. Af sama ákvæði leiddiað stytting bótatímabilsins náði meðal annars til þeirra sem áttu virkan rétttil atvinnuleysisbóta þegar hún tók gildi, þ.e. þeirra sem voru skráðir innanatvinnuleysistryggingakerfisins og höfðu fengið atvinnuleysisbætur fyrir 1.janúar 2015, sem og atvinnuleitenda sem skráðu sig án atvinnu og sóttu umatvinnuleysisbætur eftir þann tíma en héldu áfram að nýta fyrra tímabilsamkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar. Enginn ágreiningur er um að viðgildistöku laganna hafi 81 félagsmaður í VR misst rétt til greiðsluatvinnuleysisbóta sem þeir hefðu ella notið í mislangan tíma eftir 1. janúar2015 ef lögunum hefði ekki verið breytt. Meðal þeirra er stefnandi Jón. Á samatíma voru 983 félagsmenn VR á atvinnuleysisskrá. Hluti þeirra missti rétt tilatvinnuleysisbóta á fyrstu mánuðum ársins 2015 þar sem 30 mánaðahámarkstímabili greiðslna var þá náð. Einhver hluti hefur þó án efa fundið sérstarf að nýju áður en því hámarki var náð. Ekki liggja fyrir upplýsingar um fjöldaþeirra. Í 76. gr. stjórnarskrárinnar nr.33/1944 er kveðið á um að öllum sem þess þurfa skuli tryggður í lögum rétturtil aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar eðasambærilegra tilvika. Hefur ákvæðið verið túlkað á þá leið að íslenska ríkinusé skylt að tryggja að lögum rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kostieinhverrar lágmarksframfærslu eftir fyrir fram gefnu skipulagi sem ákveðið sé ámálefnalegan hátt, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 19. desember 2000 í málinunr. 125/2000. Af 2. gr. stjórnarskrárinnar, sem mælir fyrir um að Alþingi ogforseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, sem og almennufjárstjórnarvaldi Alþingis, sbr. 40. og 41. gr. stjórnarskrárinnar, leiðiraftur á móti að játa verður löggjafanum töluvert svigrúm til að ákveða hvernigskuli háttað þeirri aðstoð sem tryggja skal í lögum, að því tilskildu að gættsé að grundvallarréttindum borgarans samkvæmt stjórnarskrá, þ. á m. jafnræðissamkvæmt 65. gr. hennar, og að stjórnarskrárvarin réttindi séu ekki skert meðafturvirkum hætti. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 54/2006 umatvinnuleysistryggingar er markmið laganna að tryggja launamönnum eðasjálfstætt starfandi einstaklingum tímabundna fjárhagsaðstoð meðan þeir eru aðleita sér að nýju starfi eftir að hafa misst fyrra starf sitt. Þessifjárhagsaðstoð er fjármögnuð með atvinnutryggingagjaldi samkvæmt lögum umtryggingagjald, auk vaxta af innstæðufé Atvinnuleysistryggingasjóðs ogTryggingasjóðs sjálfstætt starfandi einstaklinga, sbr. 6. og 7. gr. laganna. Ílögum nr. 113/1990 um tryggingagjald er fjallað um greiðslu samnefnds gjalds.Þar er skylda lögð á launagreiðendur að inna af hendi tryggingagjald sem ertiltekinn hundraðshluti af öllum greiddum vinnulaunum, þóknunum, reiknuðuendurgjaldi og öðrum tegundum greiðslna og launa eins og nánar er fjallað um íþeim lögum. Atvinnutryggingagjald er tiltekið hlutfall af tryggingagjaldi ogrennur í Atvinnuleysistryggingasjóð og Tryggingasjóð sjálfstætt starfandieinstaklinga. Gjalddagi tryggingagjaldsins er fyrsta hvers mánaðar. Fjárhagsaðstoð til þeirra sem missthafa starfið sitt er í formi tryggingargreiðslna sem viðkomandi á rétt áuppfylli hann skilyrði laga nr. 54/2006. Þannig er í 13. gr. laganna talað umað launamaður sem uppfylli tilgreind skilyrði teljist tryggður samkvæmt lögunumnema að annað leiði af einstökum ákvæðum þeirra. Sama gildir um sjálfstættstarfandi einstaklinga, sbr. 18. gr. laganna. Þau skilyrði sem hinn tryggðiverður að uppfylla eru hlutlæg og lúta meðal annars að því að hann hafi veriðlaunamaður á innlendum vinnumarkaði eða sjálfstætt starfandi einstaklingur áávinnslutímabili og sé í virkri atvinnuleit. Varðandi launamenn er ekki gerðkrafa um að atvinnutryggingagjald sé í skilum þegar launamaður missir starfsitt. Starfið þarf þó að vera þess eðlis að greitt sé tryggingagjald vegna þesssamkvæmt lögum um tryggingagjald, sbr. a-lið 3. gr. laganna. Aftur á mótigildir sú regla um sjálfstætt starfandi einstaklinga að við stöðvun rekstrarverða þeir að hafa staðið skil á greiðslu tryggingagjalds og staðgreiðsluskattsaf reiknuðu endurgjaldi samkvæmt ákvörðun skattyfirvalda, nema aðVinnumálastofnun veiti sérstaka undanþágu frá því skilyrði, enda séu gjöldingreidd aftur í tímann, sbr. h-lið 1. mgr. og 2. mgr. 18. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu ávinnur launamaðurog sjálfstætt starfandi einstaklingur sér tryggingaréttindi með vinnu sinni.Fela þau í sér að ef hann missir starf sitt nýtur hann fjárgreiðslna ítiltekinn tíma úr sameiginlegum sjóði, sem fjármagnaður hefur verið með greiðslumer taka mið af greiddum launum eða reiknuðu endurgjaldi, enda fullnægi hannöðrum hlutlægum skilyrðum laga nr. 54/2006. Þessi starfstengdutryggingaréttindi eru reist á allsherjarréttarlegum grunni hér á landi meðlagasetningu. Það er því hlutverk löggjafans að setja almenna reglu um lengdþess tíma sem viðkomandi getur notið þessara fjárgreiðslna. Með því að ákveðaað þessi tími skuli vera 30 mánuðir í stað 36 mánaða verður ekki talið aðgengið hafi verið gegn almennum rétti einstaklinga til lágmarksframfærslu ágrundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar er eignarrétturinn friðhelgur. Má engan skylda til þess aðláta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæliog komi fullt verð fyrir. Vernd ákvæðisins tekur ekki einungis tiláþreifanlegra eigna á borð við fasteignir og lausafé, heldur nær hún t.d.einnig til kröfuréttinda af ýmsum toga. Eins og rakið hefur verið er rétturlaunamanna og sjálfstætt starfandi einstaklinga til atvinnuleysisbóta reistur ááunnum, starfstengdum tryggingaréttindum er byggjast á hlutlægum skilyrðum ílöggjöf. Þegar launamaður verður atvinnulaus og umrædd skilyrði eru fyrir hendiöðlast hann kröfu um greiðslu atvinnuleysisbóta sem hann hefur áunnið sér meðanhann var við störf. Breytir engu í því sambandi þó að atvinnurekandinnfjármagni þann sjóð sem greitt er úr. Sá sem verður atvinnulaus verður aðbyggja framfærslu sína á þessum greiðslum meðan þeirra nýtur við finni hannekki annað starf. Á hann almennt að geta reitt sig á að njóta þeirra í samræmivið þær reglur sem um þær gilda þegar réttindi hans urðu virk. Hann öðlast meðöðrum orðum réttmætar væntingar um að geta notið þessara greiðslna útbótatímabilið falli réttur til þeirra ekki niður fyrir þann tíma af öðrumástæðum í samræmi við ákvæði laganna. Ákvæði 14. gr. laga nr. 125/2014 voruað formi til framvirk. Samkvæmt orðum sínum hrófluðu þau ekki við rétti þeirrasem nutu atvinnuleysisbóta fram að gildistöku laganna, heldur einungis eftirþað. Hvað sem því líður skertu þau með íþyngjandi hætti réttindi þeirra semfram að því áttu virkan rétt til atvinnuleysisbóta í allt að 36 mánuði. Eins ogfram hefur komið leiddi skerðingin til þess að allur bótaréttur féll niður hjá81 félagsmanni VR sem að óbreyttum lögum hefðu átt að njóta fjárgreiðslna ílengri tíma, auk þess sem stytting bótatímabilsins bitnaði á fleiriatvinnulausum félagsmönnum VR næstu mánuði þar á eftir. Í þessum skilningi vorulögin afturvirk með óbeinum hætti. Að teknu tilliti til eðlis þeirra réttindasem hér um ræðir og réttmætra væntinga þeirra sem áttu virkan rétt til greiðsluatvinnuleysisbóta þegar lögin tóku gildi varð slík skerðing að helgast af ríkrinauðsyn og málefnalegum forsendum. Samkvæmt lögskýringargögnum miðaði 14.gr. laga nr. 125/2014 að því að lækka útgjöld vegna greiðslu atvinnuleysisbótaum rúman milljarð króna á árinu 2015. Ekkert er þar vikið að því að tekjurAtvinnuleysistryggingasjóðs eða Tryggingasjóðs sjálfstætt starfandieinstaklinga stæði ekki undir útgjöldum. Undir rekstri málsins hefur stefndiheldur ekki lagt fram gögn eða fært viðhlítandi rök fyrir því að nauðsynlegthafi verið að lækka útgjöld sjóðanna af þeim sökum. Skerðing á réttindum þeirrasem nutu greiðslna úr sjóðunum virðist því hafa helgast af því einu að bætaafkomu ríkissjóðs í heild í ríkisreikningi auk þess sem vísað var til þess aðbreytingin væri í samræmi við reglur á öðrum Norðurlöndum. Þessar ástæðurréttlæta ekki afturvirka skerðingu á stjórnarskrárvörðum kröfuréttindumstefnanda Jóns og annarra félagsmanna stefnanda VR um greiðsluatvinnuleysisbóta. Því ber að virða að vettugi fyrirmæli laga nr. 125/2014 semskertu umrædd réttindi með því að stytta bótatímabilið um sex mánuði. Breytirengu í því sambandi þó að gripið hafi verið til þeirra aðgerða sem stefndu vísatil á vettvangi STARFS áður en lögin voru samþykkt, en engin gögn hafa veriðlögð fram um árangur þeirra aðgerða. Stefnandi VR krefst aðallegaviðurkenningar á því að stefndu hafi frá 1. janúar 2015 verið óheimilt aðskerða rétt félagsmanna VR, sem áttu virkan rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt29. gr. laga nr. 54/2006 31. desember 2014, með því að stytta bótatímabil umsex mánuði samkvæmt 14. gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr. 125/2014. Vara- ogþrautavarakröfur stefnanda VR fela í sér mismunandi útfærslur á sömu kröfu. Meðvísan til þess sem rakið hefur verið verður fallist á aðalkröfu stefnanda VReins og í dómsorði greinir, en ekkert er komið fram um að horfa beri með ólíkumhætti á réttarstöðu þeirra tveggja hópa sem í dómkröfum stefnanda VR eru taldireiga virkan rétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006. Stefnandi, Jón H. Karlsson, krefst þessaðallega að viðurkennt verði að þrátt fyrir breytingar sem 14. gr., sbr. e-lið30. gr. laga nr. 125/2014, gerðu á 29. gr. laga nr. 54/2006, er tók gildi 1.janúar 2015, skuli hann eiga rétt til greiðslu atvinnuleysisbóta samkvæmt 29.gr. laga nr. 54/2006 „í samtals þrjú ár en ekki í 30 mánuði, að öðrum skilyrðumlaganna uppfylltum“. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 verðurkrafa um viðurkenningu á tilvist eða efni réttinda stefnanda að vera afgerandium það hvernig þeim réttindum eigi að vera háttað. Aðalkrafa stefnanda Jónsfullnægir ekki þessu skilyrði, enda er þar krafist viðurkenningar á réttindumsem eru háð því að öðrum skilyrðum laganna hafi verið fullnægt. Því ber að vísaþessari kröfu frá dómi. Varakrafa stefnanda Jóns er efnislegahliðstæð aðalkröfu stefnanda VR um að viðurkennt verði að óheimilt hafi veriðað skerða rétt hans, sem er félagsmaður í stefnanda VR, til greiðsluatvinnuleysisbóta með því að stytta bótatímabilið um sex mánuði samkvæmt lögumnr. 125/2014. Í því ljósi ber að fallast á kröfur beggja stefnanda á þann háttsem í dómsorði greinir. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnda, íslenska ríkinu, sem skerti umrædd réttindi, gert aðgreiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur fyrirhvern stefnanda. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður uppdóm þennan. DÓ M S O R Ð: Aðalkröfu stefnanda, Jóns H. Karlssonar, er vísað frádómi. Viðurkennt er að gagnvart stefnanda,Jóni H. Karlssyni, og öðrum félagsmönnum stefnanda VR, sem höfðu virkan rétttil atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006, umatvinnuleysistryggingar, með síðari breytingum, hinn 31. desember 2014, hafistefndu frá 1. janúar 2015 verið óheimilt að skerða þann rétt til greiðsluatvinnuleysisbóta sem var virkur 31. desember 2014 með því að styttabótatímabil um sex mánuði, samkvæmt 14. gr., sbr. e-lið 30. gr. laga nr.125/2014, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015, sembreyttu 29. gr. laga nr. 54/2006 þannig að í stað orðanna „samfellt í þrjú ár“í 1. mgr. 29. gr. laganna kom: samfellt í 30 mánuði. Með þeim sem höfðu virkanrétt til atvinnuleysisbóta samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006 er annars vegarátt við þá sem voru atvinnuleitendur og þegar skráðir innanatvinnuleysistryggingakerfisins og höfðu fengið greiddar atvinnuleysisbæturfyrir 1. janúar 2015. Hins vegar er átt við þá atvinnuleitendur sem skrá sig ánatvinnu og sækja um atvinnuleysisbætur 1. janúar 2015 eða síðar og halda áframað nýta fyrra tímabil samkvæmt 29. gr. laga nr. 54/2006 með síðari breytingum. Stefndi, íslenska ríkið, greiði hvorumstefnenda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 454/2000
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabótalög Gjafsókn
S lenti í umferðarslysi, en hann var þá framsætisfarþegi í bifreið Ó. S var 16 ára námsmaður á slysdegi og hlaut hann hálstognun í slysinu. Ekki varð ágreiningur um málavexti né fébótaábyrgð Ó og V samkvæmt umferðalögum, en ágreiningur stóð um kröfu S til bóta vegna varanlegrar örorku og annars fjártjóns samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Í matsgerð tveggja lækna var varanleg örorka S af völdum umferðarslyssins ekki talin vera fyrir hendi. Með hliðsjón af því kvað Hæstiréttur varanlega örorku S ekki verða metna til stiga og hefðu engar líkur verið leiddar að hugsanlegu atvinnutjóni hans síðar. Voru honum því ekki dæmdar bætur vegna varanlegrar örorku. Ó og V voru sýknaðir af kröfu S um bætur fyrir annað fjártjón þar sem kröfuliðurinn þótti óskilgreindur og áætlaður og væri ekki sýnt fram á að hann gæti fallið undir annað fjártjón samkvæmt téðu lagaákvæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 15. desember 2000 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þeir krefjast þess aðallega, að héraðsdómi verði hrundið og þeim aðeins gert að greiða gagnáfrýjanda 303.675 krónur með 2% ársvöxtum frá 20. mars 1997 til greiðsludags auk útlagðs kostnaðar að fjárhæð 6.827 krónur. Til vara krefjast aðaláfrýjendur þess, að fjárkröfur gagnáfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað 7. mars 2001. Gagnáfrýjandi krefst þess, að aðaláfrýjendur verði dæmdir in solidum til að greiða sér 618.187 krónur með 2% ársvöxtum frá 20. mars 1997 til 5. nóvember 1999 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, en gagnáfrýjandi hefur fengið gjafsókn á báðum dómstigum. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi lenti gagnáfrýjandi í umferðarslysi 20. mars 1997, en hann var þá framsætisfarþegi í fólksbifreið aðaláfrýjanda Ólafs Hreggviðssonar. Í matsgerð læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Ragnars Jónssonar 14. september 1999, sem unnin var með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, segir meðal annars, að gagnáfrýjandi virðist hafa fengið hálstognun í slysinu og hafi væg einkenni vegna afleiðinga hennar. Ekki var talið, að gagnáfrýjandi hefði orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga, en hann var 16 ára námsmaður á slysdegi. Tímabil þjáningabóta samkvæmt 3. gr. var talið vera þrír mánuðir, en gagnáfrýjandi var þó ekki rúmfastur á þeim tíma. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. laganna var metinn 5%, en varanleg örorka samkvæmt 5. gr. var ekki talin vera fyrir hendi. Hvorki er ágreiningur um málavexti né fébótaábyrgð aðaláfrýjenda samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Gagnáfrýjanda hafa verið boðnar bætur vegna þjáninga og varanlegs miska auk útlagðs kostnaðar, en hins vegar er deilt um kröfu hans til bóta vegna varanlegrar örorku og annars fjártjóns samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Þá er ágreiningur um vexti. II. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á þá niðurstöðu hans að hafna kröfum gagnáfrýjanda um bætur fyrir annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga, en ekki er deilt um bætur vegna þjáninga og útlagðs kostnaðar, eins og áður greinir. Með símbréfi 13. október 1999 svaraði aðaláfrýjandi Vátryggingafélag Íslands hf. kröfubréfi gagnáfrýjanda frá 5. sama mánaðar og bauð 230.775 krónur vegna varanlegs miska auk þjáningabóta. Í stefnu er því einungis lýst, að við svo búið hafi gagnáfrýjandi kosið að ganga ekki til uppgjörs á tjóninu, en engra upplýsinga nýtur í málinu um samskipti málsaðila í kjölfar þessa. Standa engin rök til þess að ákveða fjárhæð miskabóta á annan veg en fram kom í svari félagsins, sbr. 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga, en þær bætur voru hinar sömu og krafist var og sýnast hafa verið gagnáfrýjanda til reiðu frá þessum tíma. Samkvæmt framansögðu verða aðaláfrýjendur dæmdir in solidum til að greiða gagnáfrýjanda 310.502 krónur, þ.e. 72.900 krónur í þjáningabætur, 230.775 krónur vegna varanlegs miska og 6.827 krónur vegna útlagðs kostnaðar. Með hliðsjón af framvindu og úrslitum málsins þykir rétt, að hin dæmda fjárhæð beri dráttarvexti frá uppsögu þessa dóms, en fram til hennar reiknist 2% ársvextir á bætur vegna þjáninga og miska í samræmi við 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Af sömu ástæðum og liggja til grundvallar ákvörðun um upphafstíma dráttarvaxta þykir rétt, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti mælir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Ólafur Hreggviðsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði in solidum gagnáfrýjanda, Stefáni Briem, 310.502 krónur með 2% ársvöxtum af 303.675 krónum frá 20. mars 1997 til uppsögu þessa dóms en með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júlí 2000. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 10. febrúar 2000 og dómtekið 10. þ.m.Stefnandi er Stefán Briem, kt. 291048-4049, Fagrahjalla 60, Kópavogi. Stefndu eru Ólafur Hreggviðsson, kt. 080478-4539, Vesturási 5, Reykjavík og Vátryggingarfélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta in solidum að fjárhæð 618.187 krónur með 2% ársvöxtum frá 20. mars 1997 til 1. maí 1999, en með 4,5% ársvöxtum frá þeim degi til 5. nóvember s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskatts líkt og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðuneytisins 4. febrúar 2000. Stefndu krefjast þess aðallega að þeim verði aðeins gert að greiða stefnanda 303.675 krónur með 2% ársvöxtum frá 20. mars 1997 til greiðsludags auk útlagðs kostnaðar 6.827 krónur og krefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er krafist minni lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Um miðnætti aðfararnótt fimmtudaginn 20. mars 1997 var stefnandi framsætisfarþegi í fólksbifreið stefnda, Ólafs Hreggviðssonar, JL-624, þegar hún lenti í árekstri við sendibifreiðina YM-625 á mótum Skógarsels, Breiðholtsbrautar og Stekkjarbakka í Reykjavík. Í skýrslu lögreglu segir að enginn þeirra fjögurra, sem voru í bifreiðunum, hafi kennt til eymsla og að ákoma á fyrrgreindri bifreið hafi verið á hægra horni að framan en framan á hinni síðargreindu. Báðar bifreiðarnar voru skylduvátryggðar hjá hinu stefnda tryggingarfélagi. Í vottorði Sjúkrahúss Reykjavíkur, dags. 4. mars 1998, segir að stefnandi hafi verið skoðaður á slysa- og bráðamóttöku sjúkrahússins þ. 20. mars 1997 kl. 11.23. Að sögn hans hafi hann fundið lítið til fyrst á eftir áreksturinn en síðan farið að bera á verk aftan í hálsi, höfði svo og vægum svima. Skoðun móttökulæknis hafi leitt í ljós stirðleika við hálshreyfingar yfir til hægri og þreifieymsli yfir vöðvafestum hægra megin í hnakka svo og hægra megin við hálshrygg. Að mati móttökulæknis hafi verið um að ræða hálsliðatognun og stefnandi fengið ráðgjöf um verkjalyf og hvíld. Í áverkavottorði Jóns Bjarnasonar heimilislæknis, Heilsugæslunni Lágmúla, dags. 3. apríl 1998, kemur fram að stefnandi hafi leitað þangað þrívegis á árinu 1997 vegna afleiðinga fyrrgreinds slyss, þ.e. 18. apríl, 7. maí og 19. júní, svo og þ. 25. mars 1998. Í samantekt vottorðsins segir: “Eftir bílslys í mars 1997 verkir í hnakka og herðum, þó aðallega hnakka, sem hafa lagst að mestu leyti en þó nokkrar eftirstöðvar eru sem veldur Stefáni talsverðum óþægindum. Ekki kemur neitt fram í sjúkraskýrslum um fyrri óþægindi hvað varðar hnakka og herðar. Tel yfirgnæfandi líkur á að hálshnykkur sá, sem hann fékk í slysinu, hafi valdið þessum langvinnu einkennum.” Í vottorði sama læknis, dags. 7. desember 1998, segir að ekkert komi fram í sjúkraskýrslum stefnanda um stoðkerfisverki fyrir slysið. Aðilar óskuðu eftir því við læknana Ragnar Jónsson og Jónas Hallgrímsson að þeir létu í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar umrædds slyss stefnanda sem tæki til þeirra bótaþátta sem tilgreindir eru í lögum nr. 50/1993. Matsgerð er dagsett 14. september 1999. Þar er greint frá því að stefnandi hafi verið í fjölbrautarskóla er slysið varð, sé við nám á verslunarbraut í Borgarholtsskóla í Grafarvogi og vinni með náminu sem birgðavörður á Hótel Holti. Hann eigi eftir þrjár annir til verslunarprófs, sem hann hyggist ljúka, en telji síðan líklegt að hann fari í markaðsfræðinám í Danmörku en til þess þurfi hann ekki stúdentspróf. Við matið lágu frammi skattframtöl stefnanda vegna ársins 1996, er launatekjur hans námu 344.107 krónum, og vegna ársins 1997 er launatekjur hans námu 450.306 krónum. Einnig liggur frammi í málinu skattframtal stefnanda 1999 sem sýnir launatekjur að upphæð 801.383 krónur árið 1998. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar segir: “. . .Við mat á tímabundnu atvinnutjóni er tekið tillit til þess að hann var í skóla og virðist ekki hafa misst úr vinnu vegna afleiðinga slyssins. Við tímabil þjáningabóta er miðað við 3 mánuði en eftir þann tíma virðast einkenni hans ekki hafa breyst marktækt. Við mat á miska er miðað við afleiðingar vægrar hálstognunar með eðlilegan hreyfiferil í hálsi og væg þreifieymsli vinstra megin í hálsi og einnig í herðavöðvar hægra megin. Við mat á örorku er miðað við frásögn Stefáns að hann telji ekki að einkenni sín muni há sér við tekjuöflun í framtíðinni, sérstaklega sé tekið tillit til þess að hann mun vinna við markaðsfræði en slík vinna er fremur fjölbreytt að hans mati og ekki eingöngu vinna við tölvu eða skrifborð. Miðað við þær forsendur teljum við einkenni hans vera það lítil að það muni ekki skerða tekjuöflunarhæfi hans í framtíðinni. Mat skv. lögum nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. Ekkert. 2. Þjáningabætur skv. 3. gr. Stefán telst hafa verið veikur í skilningi skaðabótalaga í 3 mánuði. 3. Varanlegur miski skv. 4. gr. 5%. 4. Varanleg örorka skv. 5. gr. Engin.” Með bréfi 5. október 1999 til stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., var af hálfu stefnanda gerð krafa um bætur vegna afleiðinga umferðarslyssins. Kröfuliðir voru: Þjáningar, varanlegur miski, varanleg örorka, annað fjártjón, útlagður kostnaður tjónþola, vextir og innheimtuþóknun; samtals 734.232 krónur. Með símbréfi 13. október 1999 bauð hið stefnda tryggingarfélag fram lokauppgjör á tjóni stefnanda sem fól í sér höfnun á greiðslu bóta fyrir varanlega örorku og “annað fjártjón” svo og á vaxtakröfu stefnanda í þeirri mynd sem hún var sett fram. Við svo búið kaus stefnandi að ganga ekki til uppgjörs á tjóninu. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð: 1. Þjáningabæturkr. 72.900 2. Miskikr. 232.600 3. Varanleg örorka (110% x miski)kr. 255.860 4. Annað fjártjónkr. 50.000 5. Útlagður kostnaður tjónþolakr. 6.827 Krafa stefnanda um skaðabætur byggist á skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, en eins og þau voru áður en breytingar voru gerðar á þeim með lögum nr. 37/1999. Ekki er deilt um staðreyndir í málinu eða fébótaábyrgð stefndu á grundvelli XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987 vegna slyss stefnanda 20. mars 1997. Aðalkrafa stefndu er byggð á því að með þegar framboðnum bótum fái stefnandi bætt allt það tjón sem hann eigi lögvarinn rétt til úr hendi þeirra. Kröfur stefnanda um greiðslu útlagðs sjúkrakostnaðar og þjáningabætur eru samþykktar og verða þeir kröfuliðir teknir að fullu til greina. Stefndu samþykkja einnig miskabótakröfu stefnanda að öllu verulegu og þar sem lítilsháttar lækkun hennar, sem felst í kröfugerð þeirra, er órökstudd verður kröfuliðurinn tekinn til greina að fullu. Samkvæmt þessu lýtur ágreiningur aðila að bótakröfum stefnanda vegna varanlegrar örorku og fyrir “annað fjártjón” og einskorðast við þau lagarök sem niðurstöður verði reistar á. Stefndu mótmæla einnig vaxtakröfu stefnanda, bæði um vexti samkvæmt skaðabótalögum og upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum. Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku er studd við 8. gr. skaðabótalaga og reiknireglu hennar, að því breyttu að horft er fram hjá ákvæði 1. ml. 2. mgr. ákvæðisins með vísun til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis hennar, enda séu ekki uppfyllt skilyrði þess að meta varanlega örorku stefnanda út frá þeim forsendum sem búi að baki 5. gr. skaðabótalaga. Í greinargerð stefndu segir að ekki sé ágreiningur með aðilum um að þar sem stefnandi hafi aðeins verið 16 ára á slysdegi og jafnframt í skóla beri að ákvarða bætur til hans á grundvelli reglna 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga. Hins vegar hafi matsgerð þeirri, sem við nýtur í málinu, ekki verið hnekkt eða verið sýnt fram á að stefnandi hafi hlotið nokkra varanlega örorku af völdum slyssins. Tilvist varanlegrar örorku sé frumskilyrði bóta fyrir hana. Það sé síðan annað mál að bætur fyrir varanlega örorku þeirra, sem falla undir 1. mgr. 8. gr. skaðabótalaga sé um slíka örorku að ræða, skuli gera upp á grundvelli miskastigs. Samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1996, verða stefnanda, sem er ungur námsmaður, dæmdar bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli miskastigs skv. 4. gr. s.l. sem miðast við afleiðingar tjóns frá læknisfræðilegu sjónarmiði svo og erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Fjárhagslegt örorkumat samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga á ekki við eins og háttar um hagi stefnanda og er niðurstaða framlagðrar matsgerðar að því leyti án þýðingar í málinu. Við ákvörðun bótanna verður horft fram hjá ákvæði 1. ml. 2. mgr. 8. gr. skaðabótalaga með vísun til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og eignarréttarákvæðis hennar og í samræmi við niðurstöður Hæstaréttar 4. júní 1998 í máli nr. 317/1997 og 8. október 1998 í máli nr. 333/1997. Þá er kröfugerð um hundraðstölu örorkubóta sem hlutfall af bótum fyrir varanlegan miska hæfileg, enda er henni ekki sérstaklega mótmælt. Samkvæmt framangreindu er að fullu fallist á kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku. Stefnandi byggir kröfu sína um bætur fyrir “annað fjártjón” á þeim almenna kostnaði sem hann hafi orðið að bera vegna slyssins og ekki haldið reikningum til haga vegna hans. Kröfunni er mótmælt á þeim forsendum að ætlaður kostnaður stefnanda sé ósannaður og njóti hún ekki lagastoðar. Í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 segir að sá, sem beri bótaábyrgð á líkamstjóni, skuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón, sem af því hlýst, og ennfremur þjáningabætur. Kröfuliðurinn er óskilgreindur og áætlaður og er ekki sýnt fram á að hann geti fallið undir “annað fjártjón” samkvæmt téðu lagaákvæði. Ber því að sýkna stefndu af honum. Vaxtakröfu sína byggir stefnandi á því að eftir gildistöku laga nr. 37/1999 um breytingu á skaðabótalögum 1. maí 1999 hafi hann átt rétt til 4,5% vaxta af höfuðstól skaðabótakröfu sinnar, en með þeim lögum hafi vaxtafæti skaðabótakrafna verið breytt úr 2% í 4,5%. Augljóst sé að vaxtaregla þessi hafi verið sett til hagsbóta fyrir tjónþola sem slösuðust fyrir setningu laganna, enda sé reglum um vexti ætlað að vernda verðgildi kröfu eins og hún sé á hverjum tíma. Af hálfu stefndu er mótmælt kröfu stefnanda um 4,5% ársvexti af skaðabótum vegna slyssins frá 1. maí 1999 þar sem fyrir henni skorti lagaheimild. Í 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er sérregla um vexti af skaðabótakröfum sem var breytt með 12. gr. laga nr. 37/1999 þannig að vaxtafótur var ákveðinn 4,5% á ári í stað 2%. Samkvæmt 15. gr. síðargreindra laga öðluðust þau gildi 1. maí 1999 og eiga við um skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem rakið verður til bótaskylds atviks eftir gildistöku þeirra. Lögin taka því ekki til tjóns stefnanda vegna slyss 20. mars 1997 en því er ekki haldið fram að þau brjóti að efni eða setningarhætti í bága við stjórnarskrána. Dráttarvaxta er krafist frá þeim degi er mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfs 5. október 1999 og um það vísað til ákvæða vaxtalaga nr. 25/1987. Stefndu mótmæla dráttarvöxtum frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Þingfestingardagur málsins er ákveðinn sem upphafstími dráttarvaxta.Niðurstaða málsins er sú að dæma beri stefndu til að greiða óskipt stefnanda 568.187 ( 72.900 + 232.600 + 255.860 + 6.827) krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Dæma ber stefndu til að greiða óskipt 140.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með telin málflutningsþóknun lögmanns hans, Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 140.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Ólafur Hreggviðsson og Vátryggingarfélag Íslands hf., greiði óskipt stefnanda, Stefáni Briem, 568.187 krónur með 2% ársvöxtum af 561.360 krónum frá 20. mars 1997 til 17. febrúar 2000 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 568.187 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt í ríkissjóð 140.000 krónur vegna málskostnaðar. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns 140.000 krónur.
Mál nr. 597/2011
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
E kærði úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi hluta af kröfum hennar í dómsmáli gegn G, D, EV og F ehf., en málið höfðaði E vegna ágreinings um fasteignaviðskipti. Héraðsdómur taldi aðalkröfu E í frumsök svo óljósa og óskýra að hún samræmdist ekki d. og e. liðum 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en auk þess þótti viðbótarkrafa í framhaldssök ruglingsleg og órökstudd þar sem málsástæður væru ekki reifaðar með nægjanlega skýrum hætti í framhaldsstefnu. Í dómi Hæstaréttar var gerð grein fyrir fasteignaviðskiptum aðila og matsgerðum dómkvaddra manna sem lágu fyrir í málinu. Hæstiréttur staðfesti því næst hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans og lét þess getið að eftir stæði þá varakrafa E í frumsök.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 2. nóvember 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2011, þar sem vísað var frá dómi aðalkröfu og „varakröfu ... í framhaldssök“ í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara „að taka málið í heild til efnismeðferðar“. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilarnir Erna Valsdóttir og F.K. Reykjavík ehf. krefjast aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar en til vara að kærumálskostnaður falli niður. Varnaraðilarnir Guðmundur Þ. Eyjólfsson og Díana Jóhanna Svavarsdóttir krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem þessir varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með kaupsamningi 21. febrúar 2008 keypti sóknaraðili, Erna Gréta Garðarsdóttir, húseignina Ásgarð 131 í Reykjavík af varnaraðilunum Guðmundi Þ. Eyjólfssyni og Díönu Jóhönnu Svavarsdóttur. Kaupverð eignarinnar var 29.000.000 krónur og skyldi hún afhent 29. apríl 2008. Fasteignasalan Fasteignakaup, sem starfrækt var af varnaraðilanum F.K. Reykjavík ehf., annaðist sölu á fasteigninni, en félagið var í meirihlutaeigu varnaraðilans Ernu Valsdóttur, sem er löggiltur fasteignasali. Afsal fyrir eigninni var gefið út 23. júní 2008. Eftir að afsal var gefið út kveðst sóknaraðli hafa orðið vör við galla á eigninni. Fékk hún dómkvaddan mann 3. apríl 2009 til að meta nánar tilgreind sjö atriði sem tengdust ástandi fasteignarinnar. Í matsgerð 8. júlí 2009 komst matsmaður að þeirri niðurstöðu að kostnaður við að bæta úr fimm nánar tilgreindum atriðum næmi samtals 1.770.000 krónum miðað við verðlag í júní 2009. Stærsti einstaki matsliðurinn varðaði holrými í grunni hússins og nam hann 885.800 krónum. Með bréfi til allra varnaraðila 4. september 2009 lýsti sóknaraðili yfir riftun kaupanna og krafðist bóta vegna alls tjóns og kostnaðar er af vanefndum kaupsamningsins hefði leitt. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 10. desember 2009. Aðalkrafa hennar var svohljóðandi: „Að staðfest verði riftun stefnanda, Ernu Grétu Garðarsdóttur, á kaupsamningi hennar og stefndu, Guðmundar Þ. Eyjólfssonar og Díönu Jóhönnu Svavarsdóttur, dagsettum 21. febrúar 2008, um fasteignina að Ásgarði 131 í Reykjavík, sem lýst var yfir í bréfi, dagsettu 4. september 2009, og viðurkennd skylda stefndu til að endurgreiða stefnanda kaupverð eignarinnar kr. 29.000.000 auk dráttarvaxta ... gegn afhendingu fasteignarinnar til stefndu. Að viðurkennt verði að stefndu, Guðmundur Þ. Eyjólfsson, Díana Jóhanna Svavarsdóttir, Erna Valsdóttir og F.K. Reykjavík ehf., séu skaðabótaskyld in solidum gagnvart stefnanda vegna alls þess tjóns sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna kaupa fasteignarinnar ... og bótaskyldan nái til þess að stefnandi verði eins sett og kaupin hefðu ekki verið gerð, þar með talið að stefnandi verði skaðlaus af uppgjöri vegna riftunarinnar og skilum til hennar á kaupverðsgreiðslum kr. 29.000.000 auk dráttarvaxta ... gegn afhendingu fasteignarinnar til stefndu.“ Til vara krafðist sóknaraðili þess að varnaraðilar yrðu sameiginlega dæmd til að greiða sér 3.396.538 krónur auk nánar tilgreindra dráttarvaxta. Fjárhæð varakröfunnar var reist á niðurstöðu framangreindrar matsgerðar auk þess sem gerð var krafa vegna afnotamissis fasteignarinnar, skerts notagildis hennar og útlagðs kostnaðar vegna viðgerða á pípulögn. Að beiðni varnaraðilanna Guðmundar og Díönu voru 14. apríl 2010 dómkvaddir tveir menn til að taka til yfirmats þann lið í undirmatsgerðinni sem varðaði holrými í grunni hússins. Í niðurstöðu matsgerðar þeirra 14. ágúst 2010 var talið að kostnaður við úrbætur vegna þessa matsþáttar næmi 1.100.000 krónum. Að beiðni sóknaraðila voru 19. janúar 2011 dómkvaddir tveir menn til að meta sex atriði varðandi ástand fasteignarinnar sem fyrri matsgerð hafði ekki tekið til. Í niðurstöðu þeirra 11. apríl 2011 var talið að kostnaður við nauðsynlegar úrbætur vegna þessara þátta næmi samtals 3.001.000 krónu á verðlagi í mars 2011. Sóknaraðili höfðaði framhaldssök með stefnu 8. maí 2011. Þar var gerð krafa um að varnaraðilar yrðu, ef aðalkrafa í aðalsök næði ekki fram að ganga, sameiginlega dæmd til greiðslu á 3.259.402 krónum til viðbótar því sem krafist hafði verið í varakröfu í aðalsök. Í framhaldsstefnu var kröfugerðin sögð reist á viðbótarmatsgerðinni en einnig styðjast við upphaflega matsgerð og yfirmat. Með hinum kærða úrskurði var aðalkröfu sóknaraðila og kröfu hennar í framhaldssök um hækkun á varakröfu frumsakar vísað frá héraðsdómi og stendur þá eftir varakrafa hennar í frumsök. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann veg sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðalkröfu sóknaraðila, Ernu Grétu Garðarsdóttur, í frumsök og viðbótarkröfu í framhaldssök er vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili greiði varnaraðilunum Ernu Valsdóttur og F.K. Reykjavík ehf. hvoru um sig 75.000 krónur og varnaraðilunum Guðmundi Þ. Eyjólfssyni og Díönu Jóhönnu Svavarsdóttur sameiginlega 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 543/2016
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms þar sem nauðungarvistun A á sjúkrahúsi var framlengd.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 28. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. ágústsama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júlí 2016 þar semnauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi var framlengd í allt að tólf vikur frá28. júlí 2016 að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Þá krefst hann þóknunar til handa talsmanni sínum vegna meðferðarmálsins fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17.gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Þóknun talsmannssóknaraðila, Braga Björnssonarhéraðsdómslögmanns, vegna meðferðarmálsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28.júlí 2016Meðkröfu, sem dagsett er 26. júlí sl. og barst réttinum sama dag, hefursóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar, krafist þess að HéraðsdómurReykjavíkur úrskurði að nauðungarvistun varnaraðila, A, kt. [...], [...], [...], í 21sólarhring frá 8. júlí sl., verði framlengd til 12 vikna með heimild tilrýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, sbr. 29. gr. a. lögræðislaga nr. 71/1997. Aðildsóknaraðila styðst við 20. gr. laga nr. 71/1997, með síðari breytingum.Varnaraðilikrefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað.Þá er þess krafist af hans hálfu að þóknun skipaðs verjanda hansgreiðist úr ríkissjóði í samræmi við 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997.Máliðvar þingfest í dag og var tekið til úrskurðar að lokinni skýrslutöku ogmunnlegum málflutningi.Beiðniner sett fram í framhaldi af nauðungarvistun varnaraðila í 21 dag semsýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu samþykkti 8. júlí sl. og rennur út í lok dags 28. júlí nk. Í beiðni sóknaraðila kemur fram aðvarnaraðili sé [...] ára gamall karlmaður, ókvæntur og barnlaus sem hefur búiðhjá foreldrum sínum undanfarin 2 – 3 ár og verið án atvinnu til lengri tíma.Varnaraðili hafi komið nauðugur á bráðageðdeild6. júlí sl. þar sem hann hafi verið metinn verulega hugsanatruflaður ogsterkur grunur verið um þróun geðrofssjúkdóms. Hafi hann hvorki viljað þiggjainnlögn né lyfjameðferð og því verið nauðungarvistaður í 72 klst. Varnaraðili sé nú í virku geðrofi ogneiti allri meðferð. Samkvæmt læknisvottorði sé hann með einkenni sem samræmistþróun geðklofa með neikvæðum einkennum og líklegt sé að hann hafi verið íómeðhöndluðu geðrofsástandi í nokkur ár. Varnaraðili hafi í um 4-5 ára skeiðjafnframt neytt örvandi efna en nýlega hafi hann mestmegnis neitt kannabisefna.Verulegra neikvæðra einkenna gæti hjá honum en til að mynda hirði hann lítið umsjálfan sig, hafi ranghugmyndir um eitrun frá vatni og rafmagni ásamt því aðglíma við hugsanafátækt. Líklegt sé að mati lækna að hann sé búinn að vera íómeðhöndluðu geðrofsástandi í nokkur ár. Hann sé með takmarkað innsæi íveikindi sín og sé áframhaldandi meðferð og sjúkrahúsdvöl talin óhjákvæmileg.Varnaraðili hafi verið ábráðageðdeild 32c í tæpar 3 vikur og hafi enn takmarkað innsæi í veikindi sínog sé að mati lækna í brýnni þörf fyrir sjúkrahúsvist og lyfjameðferð. Afþessum sökum sé talið nauðsynlegt að krefjast framlengingar nauðungarvistunarvarnaraðila til 12 vikna, með heimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis. Krafa um framlengingunauðungarvistunar til 12 vikna grundvallist á heimild í 29. gr. a lögræðislaganr. 71/1997 og byggist á því að varnaraðili eigi við alvarlegan geðsjúkdóm aðstríða og hafi átt um árabil og á því að læknar telji framlengingunauðungarvistunar óhjákvæmilega. Samvinna hafi ekki náðst varðandi lyfjameðferðog ekki hafi náðst samvinna um áframhaldandi innlögn að 21 degi loknum.Varnaraðili sé enn mikið veikur, innsæislaus í veikindin, í virku geðrofi og aðmati lækna ekki fær um að sjá um sig sjálfur. Með hliðsjón af framangreindu,gögnum málsins og aðstæðum öllum telji sóknaraðili að framlengingnauðungarvistunar til 12 vikna sé nauðsynleg svo unnt sé að veita varnaraðilaviðeigandi læknismeðferð en henni verði ekki komið við með öðrum hætti.Krafasóknaraðila um framlengingu nauðungarvistunar varnaraðila í 12 vikur byggist áítarlegu læknisvottorði B, sérfræðilæknis í geðlækningum á bráðageðdeild 32C,Landspítala háskólasjúkrahúsi, sem dagsett er 22. júlí sl. Þar kemur m.a. framað varnaraðili sé í sinni fyrstu innlögn á geðdeild. Hann sé nýlega byrjaður ázypadhera sprautum. Vaxandi geðrofseinkenni síðastliðin 2-4 ár. Fjögurra tilfimm ára saga um neyslu örvandi efna, en aðallega kannabis undanfarið. Hannhafi einangrast mjög félagslega, hætt í háskóla, ekki tollað í vinnu og í rauntapað allri virkni. Mikil neikvæð einkenni séu til staðar, m.a. skert umhirðaog hann sé í hugsanafátækt ásamt eitrunarranghugmyndum sem tengist m.a. mat,vatni og rafmagni. Einkennaþróun varnaraðila samræmist best þróun geðklofa meðmiklum neikvæðum einkennum og líklegt sé að hann sé búinn að vera íómeðhöndluðu geðrofsástandi í nokkur ár. Búast megi við því að meðferð hansmuni taka nokkuð langan tíma í ljósi þess að hann hafi líklega verið veikurnokkuð lengi án íhlutunar og vegna þess að mikil neikvæð einkenni séu tilstaðar hjá honum. Þáliggur fyrir yfirlýsing sérfræðilæknisins, dags. 25. júlí 2016, þar sem framkemur að frá komu á bráðageðdeild þann 6. júlí 2016 hafi varnaraðili veriðinnsæislaus í veikindi sín, þörf á sjúkrahúsvist og lyfjameðferð. Hann neitiallri meðferð og hafi þurft að fá forðalyfjasprautur til að tryggja bata. Hannsé með mikil geðrofseinkenni og sé í klárri þörf fyrir áframhaldandisjúkrahúsvist. Var það mat sérfræðilæknisins að varnaraðili væri ekki fær um aðþiggja meðferð sjálfviljugur. Sóknaraðilibyggir kröfu sína á því að varnaraðili eigi við alvarlegan geðsjúkdóm aðstríða, og hafi átt um árabil, og læknar telji framlengingu nauðungar­vistunaróhjákvæmilega. Samvinna hafi náðst varðandi lyfjameðferð en ekki hafi náðstsamvinna um áframhaldandi innlögn að 21 degi loknum. Varnaraðili sé enn mikiðveikur, innsæislaus í veikindin og að mati lækna ekki fær um að sjá um sigsjálfur. Öll lagaskilyrði séu fyrir hendi til þess að fallast á kröfusóknaraðila.Verjandimótmælti kröfu sóknaraðila og taldi að ekki væru fyrir hendi skilyrði til aðfallast á hana. Vottorð sérfræðilæknis nú og þess læknis sem rætt hafi viðvarnaraðila áður en nauðungarvistun var samþykkt væru nánast samhljóða umástand varnaraðila og ítarleg rannsókn eða viðtöl virðist ekki hafa farið framá þeim tíma sem nauðungarvistun hafi staðið. Hegðun varnaraðila megi líkja viðþað sem ekki sé óþekkt hjá fólki sem kosið hefur að vanda mataræði sitt ogsumir telji jafnvel heilsusamlegt að ganga ætíð berfættir. Þar sem lyfjagjöfmegi koma við með forðalyfjasprautum sé vandséð að ekki sé unnt að sinnavarnaraðila með göngudeildarmeðferð án þess að grípa til íþyngjandiþvingunarráðstafana. Geðlæknirinngaf símaskýrslu fyrir dóminum. Hún staðfesti efni vottorðs síns og svaraðispurningum um ástand varnaraðila. Taldi læknirinn óhjákvæmilegt að nauð­ung­ar­vistavarnaraðila áfram og tryggja honum þannig viðeigandi meðferð, lyfjagjöf ogeftir­fylgd. Aðspurð kvað hún hann enn vera ófæran um að annast um grunnþarfirsínar sjálfur þótt líkamlega hefði hann burði til þess. Hegðun hans varðandimat, drykk og umhirðu væri langt umfram venjulega sérvisku. Einkennamynd hanssamræmist geðklofagreiningu fremur en að um neyslutengt geðrof sé að ræða. Hannhefði verið mjög veikur mjög lengi og hefði ekkert innsæi sem sé nauðsynlegttil þess að tekin verði skref til meðhöndlunar á göngudeild. Varnaraðilihefur verið nauðungarvistaður frá 8. júlí sl. á grundvelli 3. mgr., sbr. 2.mgr. 19. gr. laga nr. 71/1997. Fram er komið í málinu að varnaraðili var viðkomu á bráðamóttöku geðdeildar gríðarlega órólegur og hugsanatruflaður. Hefursögu um að beita foreldra sína ofbeldi, var þá í neyslu, en er ekki metinn íhættu á að beita ofbeldi nú, en talinn vera í verulegri strokhættu.Einkennaþróun samræmist að mati sérfræðilæknis best þróun geðklofa með miklumneikvæðum einkennum og líklegt er talið að hann sé búinn að vera í ómeðhöndluðugeðrofsástandi í nokkur ár. Búast megi við að meðferð hans muni taka nokkuðlangan tíma, sótt hafi verið um innlögn á sérhæfðri endurhæfingardeild á Kleppií framhaldi af vistun hans á bráðageðdeild.Meðvísan til gagna málsins og vættis áðurnefnds geðlæknis fyrir dóminum þykirnægilega í ljós leitt að nauðsynlegt sé að varnaraðili verði áframnauðungarvistaður á sjúkrahúsi og fái þar viðeigandi lyfjagjöf, aðstoð, meðferðog eftirfylgni svo færa megi líðan hans til betri vegar. Við lok núverandinauðungarvistunar er geðrænt ástand varnaraðila enn alvarlegt og innsæi hansverulega skert. Hefur því ekki tekist að ná nægilegum tökum á ástandi hans ogljóst að meiri tíma þarf til að ná utan um sjúkdómseinkenni hans. Verður þvíekki talið að við þessar aðstæður dugi önnur eða vægari úrræði til að tryggjaheilsu og batahorfur varnaraðila. Erþað niðurstaða dómsins að uppfyllt séu skilyrði 29. gr. a í lögræðislögum nr.71/1997, sbr. 17. gr. laga nr. 84/2015, til að verða við kröfu sóknaraðila umframlengingu nauðungarvistunar varnaraðila í 12 vikur, en með heimild tilrýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, í samræmi við kröfu sóknaraðila og meðvelferð varnaraðila í huga. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnaðmálsins, þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Braga Björnssonarhdl., eins og nánar greinir í úrskurðarorði og er þóknunin ákveðin að meðtöldumvirðisaukaskatti. KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.Ú R SK U R Ð A R O R Ð:Fallister á þá kröfu sóknaraðila, Velferðarsviðs Reykjavíkurborgar, að framlengja til12 vikna nauðungarvistun varnaraðila, A, kt.[...], ásjúkrahúsi, með heimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis.Kostnaðuraf málinu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila,Braga Björnssonar hdl., 160.000 krónur.
Mál nr. 29/2005
Vátryggingarsamningur Bifreið Ölvunarakstur Nytjastuldur Húftrygging
Á krafðist viðurkenningar á bótaskyldu vegna tjóns sem hann varð fyrir þegar bifreið hans var tekin ófrjálsri hendi við heimili hans og henni ekið á skilti. Talið var í ljós leitt að kona sem Á hafði þekkt í tæpa tvo mánuði hefði ekið bifreiðinni umrætt sinn og verið óhæf til að stjórna henni vegna áfengisáhrifa og ekið svo óvarlega að bifreiðin skemmdist. Hélt Á því fram að hann og ökumaðurinn hefðu ekki hafið sambúð fyrr en talsvert löngu síðar og gengið í hjónaband rúmum tveimur árum eftir atburðinn. Báru konan og systir hennar sem var farþegi í bílnum á sömu lund um kynni þeirra fyrrnefndu og Á. Gegn eindregnum mótmælum Á varð því ekki talið nægilega sannað að konan hefði haft heimild til að aka bifreiðinni. Var því fallist á bótaskyldu S hf. gagnvart Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2005. Hann krefst viðurkenningar á bótaskyldu stefnda vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir þegar bifreið hans KP 766 hafi verið tekin ófrjálsri hendi við heimili hans að Vogaseli 1, Reykjavík og henni ekið á skilti við bensínstöð við Skógarsel. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir eru raktir í hinum áfrýjaða dómi. Með skírskotun til forsendna hans er fallist á að í ljós sé leitt að Natalia Wium hafi ekið bifreið áfrýjanda aðfaranótt 1. mars 2002 og verið óhæf til að stjórna bifreiðinni vegna áfengisáhrifa og ekið svo óvarlega að bifreiðin skemmdist. Miða verður við að áfrýjandi hafi byggt á því í héraði að Nataliu hafi verði óheimilt að aka bifreið hans enda er tekið efnislega á þeirri málsástæðu í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið kvaðst Natalia sem sakborningur við yfirheyrslur hjá lögreglu hafa haft heimild áfrýjanda til að nota bifreið hans þegar henni hentaði, en skilja verður framburð hennar fyrir héraðsdómi á þann veg að hún hafi dregið þann framburð til baka. Áfrýjandi hefur hins vegar fullyrt að þá heimild hafi hún ekki haft. Hefur hann mótmælt því að Natalia hafi nokkru sinni notað bifreið hans, en nefnt að kveikjuláslyklar bifreiðarinnar hafi þessa nótt legið á kommóðu í húsi hans og því verið aðgengilegir þeim sem í húsinu voru. Fram er komið að á þeim tíma er atvik urðu hafi áfrýjandi og Natalia þekkst í tæpa tvo mánuði. Kveður áfrýjandi þau ekki hafa hafið sambúð fyrr en talsvert löngu síðar og gengið í hjónaband sumarið 2004. Bera Natalia og Elena Kadetova, systir hennar, á sömu lund og áfrýjandi um kynni þeirra Nataliu. Af því sem fram er komið í málinu verður gegn eindregnum mótmælum áfrýjanda því ekki talið nægilega sannað að Natalia hafi haft heimild til að aka bifreið áfrýjanda. Ekki er ágreiningur með aðilum um að áfrýjandi hafi haft gilda húftryggingu hjá stefnda. Samkvæmt grein 1.2. í skilmálum tryggingarinnar bætir stefndi tjón á hinu vátryggða ökutæki af völdum þjófnaðar eða tilraunar til þjófnaðar á því. Þar sem Natalia tók bifreiðina samkvæmt framangreindu ófrjálsri hendi er fallist á bótaskyldu stefnda gagnvart áfrýjanda. Eftir þessum úrslitum skal stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Viðurkennd er bótaskylda stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., á tjóni er varð aðfaranótt 1. mars 2002 á bifreiðinni KP 766, eign áfrýjanda, Ástþórs Magnússonar Wium. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2004. I Mál þetta var höfðað 13. júní 2003 og dómtekið 30. september 2004. Stefnandi er Ástþór Magnússon Wium, [kt.], Vogaseli 1, Reykjavík en stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., [kt.], Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru: "Að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé bótaskyldur vegna tjóns er stefnandi varð fyrir þegar bifreið hans, KP-766 af gerðinni Grand Cherokee, KP-766, var tekin ófrjálsri hendi við heimili hans að Vogaseli 1, Reykjavík og henni ekið á Essóskilti við Essóstöðina í Skógarseli og hún eyðilögð." Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til að greiða honum málskostnað. II Málsatvik eru þau að aðfararnótt föstudagsins 1. mars 2002 klukkan 05:40 tilkynnti Guðmundur Ólafur Birgisson lögreglu að hann hefði verið að aka eftir Skógarseli til norðurs í átt að Breiðholtsbraut á eftir bifreið stefnanda, Grand Cherokee, KP-766. Virtist honum að ökumaður bifreiðarinnar ætti í erfiðleikum með að stjórna henni. Við innkeyrsluna inn á ESSO stöðina við Skógarsel hafi ökumaður fyrrgreindrar bifreiðar ekið upp á kantstein og upp á flötina þar og tekið U-beygju í innkeyrsluna. Þá hafi ekki tekist betur til en svo að ökumaður bifreiðarinnar hafi ekið á skilti merktu ESSO við innkeyrsluna sem hafi brotnað við áreksturinn. Hafi bifreiðin stöðvast og virtist Guðmundi sem ökumaður ætti í erfiðleikum með að gangsetja hana aftur. Að sögn Guðmundar var ökumaðurinn kona með svart axlasítt hár en farþeginn ljósskolhærð kona. Eftir að hafa tilkynnt um þetta til lögreglu kvaðst Guðmundur hafa horfið á braut. Í kjölfar tilkynningarinnar kom lögreglumaðurinn, Þórður Geir Þorsteinsson, á vettvang og samkvæmt skýrslu hans sá hann glitta í afturljós á bifreið utan vegar skammt fyrir neðan gatnamótin hjá Þverárseli. Hafi bifreiðin verið með akstursstefnu suður Skógarsel. Um 100 metrum til suðurs frá innkeyrslunni inn á ESSO bensínstöðina sé gangbraut en um 15 metrum frá henni í aflíðandi beygju hafi hjólför legið til hægri út fyrir akbraut og verið 33 metrar að rót ljósastaurs. Bifreiðin hafi staðið 3 metrum lengra mikið dælduð að framan og megnið af ljósastaurnum þar fyrir framan og kúpull hans skammt frá. Hafi verið hjólför upp brekku þarna en litið út eins og bifreiðin hafi ekki komist upp brekkuna og henni ekið til baka nokkra metra. Á vettvangi voru Natalia Benediktsson, núverandi eiginkona stefnanda, sem heitir nú Natalia Wium, og systir hennar, Elena Kadetova, og þegar lögreglan kom á staðinn voru þær að ganga frá bifreiðinni og í þann veginn að ganga inn í garð við Ystasel. Voru þær báðar ölvaðar og hélt Natalia á kveikjuláslyklum bifreiðarinnar. Þær voru báðar handteknar á vettvangi grunaðar um ölvunarakstur. Elena var með meiðsli á hægri olnboga og blæddi talsvert úr henni. Báðar voru konurnar fluttar á lögreglustöðina í sitt hvoru lagi og þaðan á slysadeild þar sem tekin voru úr þeim blóð- og þvagsýni í þágu alkóhólrannsóknar auk þess sem gert var að sárum Elenu. Niðurstaða alkóhólrannsóknar var að Natalia var með 2,62 ‰ í blóði og yfir 3,1 ‰ í þvagi og Elena 1,66 ‰ í blóði og 2,02 ‰ í þvagi. Lögregla sú sem fyrst kom á vettvang hafði samband við Orkuveitu Reykjavíkur til að láta kanna skemmdir á ljósastaurnum. Þá kom dráttarbifreið til að fjarlægja bifreiðina. Þá voru teknar myndir af vettvangi og einnig af skiltinu við innkeyrsluna. Í frumskýrslu lögreglunnar kemur fram að erfitt hafi verið að leiðbeina konunum, sem eru rússneskar, vegna tungumálaerfiðleika, en mátt hafi skilja á þeim að enginn hefði ekið bifreiðinni. Á lögreglustöðinni hafi þær haldið því fram að stefnandi hefði ekið bifreiðinni og hlaupið af vettvangi. Fór lögreglan heim til stefnanda í kjölfarið en enginn kom til dyra. Kemur fram í skýrslu lögreglunnar að rétt áður en farið var með Nataliu á slysadeild hafi hún viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni. Síðar sama dag, kl. 15:15, var Natalia færð til yfirheyrslu hjá lögreglunni og var túlkur viðstaddur. Viðurkenndi hún að hafa ekið bifreiðinni í umrætt sinn og kvað stefnanda hafa lánað sér bifreiðina. Viðurkenndi hún að hafa drukkið áfengi áður en hún hóf aksturinn og hafi hún farið að bensínstöðinni í þeim tilgangi að kaupa eitthvað matarkyns. Þar hafi hins vegar verið lokað og hafi hún ætlað að aka til baka aftur að Vogaseli. Sérstaklega aðspurð kvað hún systur sína, Elenu, ekkert hafa komið að stjórn bifreiðarinnar umrædda nótt. Þá var enn fremur tekin skýrsla af Elenu þennan sama dag. Var hún færð til yfirheyrslu kl. 14:45 og var túlkur viðstaddur yfirheyrsluna. Kom fram hjá Elenu að hún hefði ekki ekið bifreiðinni umrætt sinn heldur hafi Natalia verið ökumaður hennar en hún sjálf farþegi. Hafi tilgangur ferðarinnar verið að kaupa eitthvað matarkyns og þær verið á leiðinni aftur að Vogaseli þegar Natalia hefði misst stjórn á bifreiðinni. Stefnandi kærði þjófnað á bifreiðinni með bréfum til lögreglu dagsettum 5. og 19. mars 2001 (á væntanlega að vera 2002). Þann 29. apríl 2002 drógu þær Natalia og Elena fyrri framburð sinn til baka og báru við að ástæða fyrri framburðar hefði verið hræðsla. Kom fram hjá Nataliu við það tækifæri að kærasti hennar, stefnandi, hafi ekki lánað henni bifreiðina en hún hafi fullan aðgang að henni. Í hinum breytta framburði töldu Natalia og Elena að tvær konur frá Litháen hefðu tekið bifreiðina ófrjálsri hendi og skemmt hana. Ekki vissu þær nein deili á þessum konum nema að önnur héti Valentína og hin Tatiana. Hefðu konurnar heimsótt þær um kvöldið að Vogaseli 1 og haft meðferðis áfengi og hafi staðið til að þær gistu þar um nóttina þar sem orðið var áliðið nætur. Síðar um nóttina, þegar Natalia hafi verið á salerninu og Elena uppi að horfa á sjónvarpið, hafi konurnar farið burt á bifreið stefnanda. Hefðu þær líklega bakkað á rúðu við hlið útidyrahurðar þannig að hún brotnaði. Síðan hafi aksturinn endað eins og rakið hefur verið. Hafi þær Natalia og Elena hlaupið út þegar þær uppgötvuðu að búið væri að stela bifreiðinni og komið að henni þar sem hún endaði og hafi konurnar þá verið horfnar á braut. Natalia hafi svo tekið lyklana úr kveikjulásnum og verið með þá í hendinni þegar lögreglan kom á staðinn. Fyrir dómi lýstu þær Natalia og Elena atvikum á sömu lund og í þessum breytta framburði. Með bréfi Lögreglunnar í Reykjavík til Natalíu var henni tilkynnt að eins og atvikum væri háttað í málinu varðandi meint umferðarlagabrot hennar þann 1. mars 2002 væri ekki efni til frekari aðgerða í málinu af hálfu lögreglunnar og málið látið niður falla. Stefnandi krafði stefnda um bætur fyrir bifreiðina á grundvelli kaskótryggingar með bréfi 23 apríl 2002. Stefnandi ítrekaði kröfur sínar um bætur með bréfi 26. júlí 2002 og lögmaður hans með bréfi 7. ágúst 2002. Stefndi hafnaði bótaskyldu á þeim forsendum að henni hafi verið ekið af ölvuðum ökumanni auk þess sem ósannað væri að henni hefði verið stolið og væri tjónið því ekki bótaskylt. Fyrir dómi gáfu skýrslu, stefnandi, Natalia Wium, Elena Kadetova, Þórður Geir Þorsteinsson, Björn O. Helgason, Pétur Sveinsson og Guðmundur O. Birgisson. III Stefnandi kveður mál þetta tilkomið vegna altjóns á bifreið hans, KP-766. Hafi stefnandi haft gilda kaskótryggingu hjá stefnda er bifreiðin varð fyrir tjóninu og sé um að ræða bótaskylt tjón sem stefnda beri að bæta. Þar sem stefndi hafi neitað að greiða bætur vegna tjónsins sé málshöfðun þessi nauðsynleg. Hafi umrædd bifreið verið tekin ófrjálsri hendi umrætt sinn þar sem hún hafi staðið fyrir utan heimili stefnanda að Vogaseli 1, Reykjavík. Í bréfi stefnda 29. júlí 2002 sé því haldið fram að Natalia Benediktsson, þáverandi unnusta en núverandi eiginkona stefnda, hafi ekið bifreiðinni og að stefnandi hafi lánað henni bifreiðina. Þessum fullyrðingum mótmælir stefnandi harðlega sem ósönnuðum og röngum. Rannsókn lögreglunnar í Reykjavík hafi meðal annars beinst að því hvort Natalia hafi ekið bifreiðinni en ekkert hafi sannast í þeim efnum, enda því mótmælt af henni. Hafi lögreglustjórinn í Reykjavík lýst því yfir með bréfi 28. júní 2002 að Natalia yrði ekki ákærð vegna ölvunaraksturs eða þjófnaðar á bifreiðinni. Megi þá ályktun draga af bréfinu að lögreglan telji ósannað að Natalia hafi ekið bifreiðinni umrætt sinn. Stefnandi styður kröfur sínar við almennar reglur kröfu- og samningaréttar auk laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954 með síðari breytingum meðal annars 21., 22. og 24 gr. svo og tryggingarsamning aðila um kaskótryggingu sbr. vátryggingarskilmála stefnda fyrir kaskótryggingu ökutækja nr. 21 og XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar hann til laga nr. 50/1988. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að bifreiðinni hafi verið stjórnað af ölvuðum ökumanni í umrætt sinn sem hafi haft heimild stefnanda til notkunar bifreiðarinnar. Samkvæmt grein 2.8 í skilmálum kaskótryggingar ökutækja, bæti félagið ekki tjón þegar ökumaður vegna undanfarandi neyslu áfengis teljist ekki geta stjórnað ökutækinu eða teljist vera óhæfur til þess samkvæmt ákvæðum umferðarlaga. Telur stefndi fullsannað með vísan til gagna í lögreglumáli nr. 010-2002-6963 að Natalia Benediktsson hafi ekið bifreiðinni undir áhrifum áfengis í umrætt sinn. Hafi hún borið svo fyrir lögreglu í tvígang eftir handtöku þann 1. mars 2002. Samkvæmt niðurstöðu alkóhólrannsóknar hafi alkóhólmagn í blóði hennar verið 2,62 prómill og yfir 3,1 prómill í þvagi er hún hafi verið handtekin. Jafnframt hafi Elena Kadetova staðfest fyrir lögreglu sama dag að Natalia hefði ekið bifreiðinni og misst stjórn á henni. Natalia sé sambýliskona stefnda og hafi hún haft afnot af bifreiðinni. Framburður Nataliu og Elenu fyrir lögreglu tveimur mánuðum síðar sé einkar ótrúverðugur. Lýsingar þeirra á að tvær erlendar konur hafi komið í heimsókn og tekið bifreiðina séu óljósar. Hafi þær aðeins getað gefið upp fornöfn þeirra en ekki dvalarstaði eða veitt nokkrar upplýsingar um tilvist þeirra. Fullyrðingum stefnanda um að bifreiðin hafi verið tekin ófrjálsri hendi sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi beri alfarið sönnunarbyrði um orsök tjónsins og umfang þess. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að bifreiðinni hafi ekki verið ekið af ölvuðum ökumanni í umrætt sinn sem og að henni hafi verið stolið. Stefnanda hafi ekki tekist sú sönnun enda liggi fyrir gögn í málinu sem sanni hið gagnstæða. Breyti þar engu um þótt ákærandi hafi metið það svo að gögn málsins væru ekki nægileg eða líkleg til sakfellingar ökumanns í refsimáli með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála enda beri ákæruvaldið alfarið sönnunarbyrði í refsimáli og eðli máls samkvæmt sé öðrum reglum beitt um mat á sönnunarfærslu í slíkum málum. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga og almennra reglna skaðabótaréttar um sönnun og sönnunarbyrði, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V Óumdeilt er í máli þessu að stefnandi hafði gilda vátryggingu hjá stefnda fyrir bifreið sína KP-766 þegar tjónsatburður sá sem um er fjallað í málinu átti sér stað. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort réttur stefnanda til tryggingabóta hafi fallið niður vegna þess að ökumaður bifreiðarinnar umrætt sinn hafi verið ölvaður og haft heimild stefnanda til notkunar bifreiðarinnar þegar óhappið varð. Samkvæmt skilmálum hins stefnda félags um kaskótryggingu ökutækja, segir í grein 2.8. að félagið bæti ekki tjón sem verða kann á ökutæki þegar ökumaður vegna undanfarandi neyslu áfengis, örvandi eða deyfandi lyfja teljist ekki geta stjórnað ökutækinu örugglega eða vera óhæfur til þess samkvæmt ákvæðum umferðarlaga. Í 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 segir að enginn megi stjórna eða reyna að stjórna vélknúnu ökutæki ef hann er undir áhrifum áfengis. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að ef vínandamagn í blóði ökumanns nemi 0,5‰ en minna en 1,20‰ eða vínandamagn í lofti, sem hann andar frá sér, nemi 0,25 milligrömmum í lítra lofts, en sé minna en 0,60 milligrömm, eða ökumaður sé undir áhrifum áfengis þótt vínandamagn í blóði hans eða útöndun sé minna teljist hann ekki geta stjórnað ökutæki örugglega. Samkvæmt 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga telst ökumaður óhæfur til að stjórna ökutæki ef vínandamagn í blóði hans nemur 1,20‰ eða meira eða vínandamagn í lofti, sem hann andar frá sér, nemur 0,60 milligrömmum í lítra lofts eða meira. Í málinu liggur fyrir og er ágreiningslaust að núverandi eiginkona stefnanda, Natalia Wium, og systir hennar Elena voru báðar ölvaðar þegar óhappið átti sér stað og var það staðfest með alkóhólrannsókn sem fram fór að beiðni lögreglunnar í Reykjavík strax eftir að þær voru handteknar á vettvangi tjónsatburðarins. Samkvæmt niðurstöðu alkóhólrannsóknar voru þær báðar, vegna undanfarandi neyslu áfengis, óhæfar til að stjórna ökutæki samkvæmt fyrrgreindu ákvæði umferðarlaganna. Af gögnum málsins verður ráðið að bifreið stefnanda var umrætt skipti fyrst ekið á skilti við bensínstöð ESSO við Skógarsel í Reykjavík, en skiltið brotnaði við áreksturinn. Þaðan virðist sem bifreiðinni hafi verið ekið á ljósastaur og eftir það hafi hún stöðvast utan vegar þar sem hún var þegar lögreglan kom á vettvang. Var bifreiðin mikið skemmd og dregin í burtu eftir þetta. Vitnið, Guðmundur Ólafur Birgisson, kvaðst hafa fylgst með bifreiðinni þegar henni var ekið á skilti við ESSO bensínstöðina og taldi að ökumaðurinn hefði verið kona með dökkt hár en farþeginn hafi verið ljósskolhærð kona. Við sakbendingu hjá lögreglunni 30. maí 2002 bar hann ekki kennsl á meintan ökumann en Natalia og Elena voru báðar í sakbendingarröðunum. Fyrir dómi treysti hann sér ekki til að fullyrða um þetta en taldi að rétt væri eftir honum haft í lögregluskýrslu sem hann gaf í málinu 9. apríl 2002 en þar kvað hann ekki fastar að orði en svo að hann sagðist ekki hafa betur séð en að kona með svart axlarsítt hár hafi ekið bifreiðinni en ljósskolhærð kona hafi setið í farþegasætinu. Samkvæmt gögnum málsins er Elena dökkhærð en Natalia með ljósara hár. Þegar lögreglan kom á vettvang voru engir aðrir á vettvangi en Natalia og Elena og var Natalia með lykla bifreiðarinnar í höndunum. Kemur fram í frumskýrslu lögreglu að ekki hafi reynst unnt að tilkynna þeim réttarstöðu sína vegna handtökunnar sökum tungumálaerfiðleika. Af þeim sökum verður það sem haft er eftir þeim á vettvangi, um að enginn hafi ekið bifreiðinni eða að stefnandi sjálfur hafi ekið henni og stungið af, virt að vettugi. Síðar sama dag var hins vegar tekin af þeim skýrsla hjá lögreglu að viðstöddum túlki og sérstaklega aðspurðar óskuðu þær hvorugar eftir verjanda. Við þetta tækifæri var þeim kynnt að sakarefnið væri að grunur léki á að þær hefðu ekið umræddri bifreið og verið undir áhrifum áfengis. Báðar báru þær mjög á sömu lund hjá lögreglu í þetta skiptið um hvað gerst hefði fyrr um morguninn. Þær kváðu tilgang ökuferðarinnar hafa verið að kaupa eitthvað matarkyns á bensínstöð ESSO, Natalia hefði ekið bifreiðinni og Elena verið farþegi. Framburður þeirra á þessu stigi málsins var gefinn eftir að þær voru handteknar og höfðu gist fangageymslu lögreglu. Höfðu þær engin tök á því að bera sig saman um framburð þar sem þær voru fluttar á lögreglustöðina í sitt hvoru lagi. Við meðferð málsins kom fram hjá þeim báðum að þær hafi ekki vitað af hvor annarri og verið hræddar um afdrif hinnar sem staðfestir enn frekar að þær höfðu engin tök á því á þessu stigi að bera sig saman. Sú kúvending á framburði þeirra Nataliu og Elenu hjá lögreglu 29. apríl 2002 og fyrir dómi er einkar ótrúverðugur og fær engan stuðning í gögnum málsins. Þeir lögreglumenn sem komu á staðinn sáu ekki til neinna mannaferða annarra en þeirra Nataliu og Elenu sem voru að ganga frá vettvangi og Natalia var með lykla bifreiðarinnar í höndunum. Gátu þær Natalia og Elena engar upplýsingar gefið um hina meintu þjófa bifreiðarinnar aðrar en að þetta hafi verið tvær konur frá Litháen önnur dökkhærð og hin ljósrauðhærð og héti önnur Tatiana og hin Valentina. Annarri konunni átti Natalia að hafa kynnst nokkrum dögum áður en miðað við frásögn þeirra Nataliu og Elenu vissu þær mest lítið um konur þessar. Samt sem áður bera þær að konur þessar hafi komið að Vogaseli 1 umrædda nótt til að heimsækja Nataliu sem þó að sögn var einungis stödd þar sem gestur stefnanda og bjó ekki þar eftir því sem haldið er fram í málinu. Þá hafi þessar konur ætlað að gista þar um nóttina, að því er virðist án þess að stefnandi vissi af því. Stefnandi hefur þó haldið því fram að hann hafi heyrt að rússneskar konur kæmu í heimsókn upp úr miðnætti en síðan ekkert fylgst með því frekar og haldið áfram að sofa. Ekkert hefur til þessara kvenna spurst og miðað við atvik öll í málinu er hinn breytti framburður vitnanna, Nataliu og Elenu, um meinta tilvist og athafnir þessara kvenna umrædda nótt og skýring þeirra á veru þeirra sjálfra á vettvangi afar ótrúverðugur og fjarstæðukenndur. Þá fær sú skýring þeirra að þær hafi borið rangt hjá lögreglu þann 1. mars 2002 vegna hræðslu enga stoð í gögnum málsins. Aðspurðar fyrir dómi hvernig stæði á því að báðar hafi þær borið hjá lögreglu 1. mars 2002 að tilgangur með ferðinni hafi verið að kaupa eitthvað matarkyns kvað Natalia að þær hefðu ákveðið áður að segja þetta en Elena neitaði því og gaf enga skýringu á því af hverju hún hefði sagt þetta. Þykir þetta enn fremur draga úr trúverðugleika þessa breytta framburðar þeirra. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður við það miðað að framburður þeirra Nataliu og Elenu hjá lögreglu 1. mars 2002 hafi verið sannleikanum samkvæmur og þykir því sýnt fram á það svo ekki verði um villst að Natalia hafi ekið bifreiðinni er umræddur tjónsatburður varð. Sú staðreynd að lögreglustjórinn í Reykjavík hafi ekki talið efni til frekari aðgerða í opinberu máli á hendur Natalíu vegna meints umferðarlagabrots breytir engu um sönnunargildi þessara skýrslna í máli þessu. Stefnandi kærði ekki þjófnað á bifreiðinni fyrr en 5. mars 2002 nokkrum dögum eftir óhappið og engin gögn liggja frammi um afdrif þeirrar kæru. Niðurfelling á máli á hendur Nataliu varðar einungis meint umferðarlagabrot hennar. Engin haldbær gögn liggja fyrir í málinu um að Natalia hafi tekið bifreið stefnanda ófrjálsri hendi enda verður málatilbúnaður stefnanda ekki skilinn á þann veg að hann byggi á því. Eins og rakið hefur verið hefur Natalia í tvígang fullyrt að hún hafi haft heimild til að nota bifreið stefnanda, bæði hjá lögreglu 1. mars 2002 og einnig þegar hún breytti framburði sínum í meginatriðum hjá lögreglu 29. apríl 2002. Þykir því stefnandi ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum gögnum að bifreið hans hafi verið stolið umræddan morgun og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið þykir sýnt fram á það svo ekki verði um villst að Natalia hafi ekið bifreið stefnanda þegar umræddur tjónsatburður átti sér stað og hafi haft til þess heimild. Samkvæmt niðurstöðum blóð- og þvagrannsóknar reyndist vínandamagn í blóði Nataliu tölvuert meira en þarf til að hún teljist óhæf til að stjórna ökutæki samkvæmt 3. mgr. 45. gr umferðarlaga sbr. grein 2.8 í vátryggingarskilmálum stefnda. Fellur því niður bótaskylda stefnda og verður hann því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Róbert Árni Hreiðarsson hdl. en af hálfu stefnda Ólafur Haraldsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Ástþórs Magnússonar Wium. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 550/2007
Samkeppni Stjórnvaldssekt
Áfrýjandi gerði tvo samninga við H í apríl 2003 og september 2004 um sölu á tónlistargeisladiskum, kvikmyndum og tölvuleikjum. Var í samningunum m.a. kveðið á um að hillupláss og vöruúrval áfrýjanda í verslunum H skyldi vera í samræmi við markaðshlutdeild hans. Þá skyldi H fá stighækkandi afslátt næðu viðskipti þess tiltekinni fjárhæð á tilteknum tíma. Að lokinni rannsókn S á umræddum samningum komst S að þeirri niðurstöðu 16. júní 2006 að með samningunum hefði félagið brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og að síðari samningurinn frá árinu 2004 fæli jafnframt í sér brot á 3. tl. ákvörðunarorðs samkeppnisráðs í máli nr. 19/2004. Þá var félaginu jafnframt gert að greiða 65.000.000 krónur í sekt. Var niðurstaða S staðfest 21. september 2006 með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Í málinu krafðist áfrýjandi ógildingar úrskurðar áfrýjunarnefndar en til vara að umrædd sekt yrði lækkuð. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með vísan til forsendna, var talið að ákvæði samninganna um framstillingu og hlutfalls vöruúrvals í afþreyingarvörum væru til þess fallin að hindra virka samkeppni og að afsláttarkerfið hefði enn fremur verið til þess fallið að útiloka aðra aðila frá viðskiptum við H. Þá var jafnframt talið að síðari samningurinn fæli í sér brot á áðurnefndu ákvörðunarorði. Ekki var fallist á það með áfrýjanda að brotavilja hefði skort af hans hálfu. Hefðu brotin verið fullframin við gerð samninganna og skipti þá engu máli þótt einstök ákvæði þeirra hefðu ekki komist til framkvæmda. Við ákvörðun sektar á hendur áfrýjanda var litið til þess að brot hans voru umfangsmikil, alvarleg og stóðu lengi. Þá yrði ekki framhjá því litið að félaginu hefði áður verið gerð sekt vegna sambærilegra brota og yrði ekki séð að það hefði haft áhrif til varnaðar frekari brotum félagsins. Þá var jafnframt talið að fjárhæð sem nefnd hefði verið á sínum tíma að áfrýjandi greiddi og lyki þar með málinu hefði ekki verið bindandi fyrir samkeppnisyfirvöld. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu S því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. október 2007 og krefst þess aðallega að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 21. september 2006 í máli nr. 4/2006 verði felldur úr gildi, en til vara að 65.000.000 króna sekt, sem áfrýjanda hafi verið gert að greiða, verði felld niður eða lækkuð. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi komst samkeppnisráð að þeirri niðurstöðu 4. desember 2001 í máli nr. 40/2001 að Skífan hf., sem áfrýjandi mun nú vera kominn í stað fyrir, hefði í samningum við verslanir Hagkaupa og Bónus brotið gegn ákvæði 11. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 með misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Sú niðurstaða var staðfest af áfrýjunarnefnd samkeppnismála með úrskurði 13. febrúar 2002 í máli nr. 1/2002 og Skífunni hf. gert að greiða 12.000.000 krónur í sekt. Með dómi Hæstaréttar 19. febrúar 2004 í máli nr. 323/2003, sem birtur er í dómasafni 2004 á bls. 731, var hafnað kröfu félagsins um ógildingu þess úrskurðar, svo og varakröfu um að fjárhæð sektar yrði lækkuð. Í héraðsdómi er og greint frá upphafi máls þess, sem hér er til úrlausnar, en það má rekja til tveggja samninga Skífunnar hf. við Hagkaup, þess fyrri 30. apríl 2003 og hins síðari frá september 2004, ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 19/2004 frá 16. júní 2004 og rannsóknar hennar á því hvort Skífan hf. hafi aftur brotið ákvæði samkeppnislaga með misnotkun á markaðsráðandi stöðu við gerð fyrrnefndra tveggja samninga. Ennfremur er í héraðsdómi lýst meðferð þessa máls hjá stefnda, sem lauk 16. júní 2006 með ákvörðun nr. 20/2006. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að með umræddum samningum hafi verið brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga, svo og að síðari samningurinn frá september 2004 fæli jafnframt í sér brot gegn 3. tölulið ákvörðunarorðs samkeppnisráðs í máli nr. 19/2004. Áfrýjanda var þar gert að greiða sekt að fjárhæð 65.000.000 krónur. Hann skaut málinu til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfesti ákvörðun stefnda með úrskurði 21. september 2006 í máli nr. 4/2006, en fyrrgreindar dómkröfur áfrýjanda lúta að þeim úrskurði. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða að með samningum Skífunnar hf. við Hagkaup 30. apríl 2003 og í september 2004 hafi fyrrnefnda félagið brotið gegn 11. gr. þágildandi samkeppnislaga, svo og að síðari samningurinn hafi jafnframt falið í sér brot gegn 3. tölulið ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 19/2004. Við ákvörðun sektar á hendur áfrýjanda er til þess að líta að brot Skífunnar hf. voru umfangsmikil, alvarleg og stóðu lengi. Ennfremur er til þess litið að félaginu hafði áður verið gerð sekt vegna sambærilegra brota, sem fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 19. febrúar 2004, en fyrri samningurinn, sem mál þetta varðar, var gerður fyrir uppkvaðningu þess dóms en sá síðari eftir þann dag. Er því ljóst að sekt, sem samkeppnisyfirvöld lögðu á Skífuna hf. og látin var standa óröskuð með nefndum dómi réttarins, hafði ekki áhrif til varnaðar frekari brotum félagins. Engu getur breytt um fjárhæð sektarinnar í máli þessu að í kjölfar þess að samkeppnisstofnun sendi Skífunni hf. frumathugun sína í apríl 2005 hafi í viðræðum þeirra verið hreyft af hálfu stofnunarinnar að vart yrði unnt að ljúka málinu með sátt án greiðslu sektar, sem hlyti að auki að verða hærri en sú sekt sem lögð hafði verið á félagið vegna fyrri brota þess og því aldrei lægri en 35.000.000 krónur. Ekki er unnt að líta á þetta sem tilboð um málalok, sem áfrýjandi hafi mátt vænta að væri bindandi fyrir stjórnvöld á sviði samkeppnismála. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Árdegi hf., greiði stefnda, Samkeppniseftirlitinu, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 18. september sl. að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað með stefnu birtri 18. desember 2006 af Árdegi ehf., Skeifunni 17, Reykjavík, á hendur Samkeppniseftirlitinu, Rauðarárstíg 10, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að úrskurður áfrýjunarnefndar sam­keppnis­mála í máli nr. 4/2006 verði felldur úr gildi. Til vara er þess krafist að úrskurð­inum verði breytt á þann veg að sekt, að fjárhæð 65.000.000 krónur sem stefnanda var þar gert að greiða, verði felld niður eða stórlega lækkuð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnað úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 40/2001 frá 4. desember 2001 var Skífunni hf. gert að greiða stjórnvaldssekt en þar var byggt á því að fyrirtækið hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína með gerð einkakaupasamnings við fyrirtækið Aðföng ehf. um sölu á tónlistargeisladiskum í verslunum Baugs hf. Af hálfu Skífunnar hf. var málinu skotið til áfrýjunarnefndar sam­keppnis­mála og dómsmál var síðan höfðað, en með dómi Hæsta­réttar 19. febrúar 2004 í máli nr. 323/2003 var staðfest sú niðurstaða áfrýjunar­nefndar­innar að Skífan hf. hefði brotið gegn samkeppnis­lögum með umræddum samn­ingi. Með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 19/2004 frá 16. júní 2004 voru sett ákveðin skilyrði fyrir samruna verslunarsviðs Tæknivals ehf. við Norðurljós hf. (Skífuna ehf.) og samruna Fréttar ehf. við Norðurljós hf. Fram hefur komið að eftir samruna Skífunnar ehf. og verslunarsviðs Tæknivals ehf. hafi fyrirtækið skipt um eigendur og nafni samsteyp­unnar verið breytt í Dag Group ehf. Dagur Group ehf. hafi síðan sameinast stefnanda, sem hafi þar með yfirtekið réttindi og skyldur Dags Group ehf., og sé því stefnandi málsins. Með samningi Norðurljósa ehf. (Skífunnar) og Hagkaupa ehf. 30. apríl 2003 var kveðið á um sölu á geislaplötum í versl­unum Hagkaupa, en tónlistardeild Norðurljósa skyldi sjá um að selja Hagkaupum geislaplötur er seldar skyldu í verslunum þeirra. Í samn­ingnum er nánar sagt fyrir um sölufyrirkomulag, afslætti og vöru­úrval. Hagkaup skyldi úthluta Norður­ljósum hilluplássi í sam­ræmi við stærð þeirra á tón­listarmarkaði sem þá var 85% af markaðshlutdeild. Jafnframt var gert ráð fyrir föstum 8% afslætti ef innkaup á samnings­árinu yrðu á bilinu 0-89 milljónir króna, en afslátturinn skyldi vera 10% ef innkaup Hagkaupa færu yfir 90 milljónir króna. Í frumathugun samkeppnisstofnunar 13. apríl 2005 kemur fram að ­stofnunin hefði haft til rannsóknar mál er varði tvo samninga Skífunnar hf. við Hagkaup er snerti sölu á tölvuleikjum og tónlistar- og mynddiskum. Tildrög rannsóknarinnar væru þau að Sam­keppnis­stofnun hefði fengið afhentan samninginn frá 30. apríl 2003, milli Skífunnar og Hagkaupa um sölu á tónlistardiskum, með bréfi 20. febrúar 2004, en í bréfinu var tilkynnt um samruna verslunarsviðs Tæknivals hf. og Skífunnar ehf. Sam­keppnis­­stofnun taldi að samningurinn fæli hugsanlega í sér brot Skífunnar á 11. gr. sam­keppnislaga nr. 8/1993 og óskaði eftir upplýsingum og gögnum vegna samninga um sölu á tölvuleikjum og tónlistar- og mynddiskum með bréfum 13. apríl og 18. nóvem­­ber 2004 til Skífunnar og Hagkaupa. Meðal gagna er bárust Samkeppnisstofnun í tilefni af þessu frá Skífunni var samningur fyrirtækjanna frá september 2004. Niður­staða frum­athugunar Samkeppnis­stofnunarinnar varð sú að gögn málsins virtust gefa til kynna að um væri að ræða skýrt brot gegn 11. gr. samkeppnislaga og ákvörðun sam­keppnisráðs nr. 19/2004, brotið fæli í sér ítrekun á fyrra broti, brotið sé víð­tækara þar sem veittur væri tryggðarafsláttur og brotið varði fleiri markaði en í fyrra máli. Stefndi komst að þeirri niðurstöðu með ákvörðun 20/2006 frá 16. júní 2006 að með ofangreindum samningi Norðurljósa (Skífunnar) og Hagkaupa 30. apríl 2003 hefði verið brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Einnig að með samningi Skífunnar ehf. og Hagkaupa í september 2004 hefði verið brotið gegn sömu lagagrein og gegn 3. tl. ákvörðunarorðs ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 19/2004, en samkvæmt þeim tölulið var Skífunni heildsölu óheimilt að gera þá kröfu til viðskiptavina sinna, þar með talið Skífunnar smásölu, að tiltekið hlutfall í vöruvali þeirra í einstökum vöruflokkum afþreyingarefnis sé aðeins keypt af Skífunni heildsölu. Stefnandi kærði þessa ákvörðun til áfrýjunarnefndar sam­keppnis­­mála, en með úr­skurði nefndarinnar 21. september s.á., í máli nr. 4/2006, var ákvörðun stefnda stað­fest. Stefnandi telur úrskurðinn ólögmætan og krefst þess í málinu að hann verði felld­ur úr gildi en til vara að sektarákvörðun verði felld niður eða stórlega lækkuð. Í málinu er deilt um það hvort stefnandi hefði misnotað markaðsráðandi stöðu með gerð umræddra samninga frá 30. apríl 2003 og september 2004 og þar með brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Deilt er um lögmæti úrskurðarins og hvort þar hafi verið færð fram viðhlítandi rök fyrir því að stefnandi hefði markaðsráðandi stöðu á þeim mörkuðum sem um ræðir. Enn fremur er deilt um það hvað verði haft til marks um að brot hafi verið framið samkvæmt lagagreininni, þar á meðal hvort ákvæði um hillupláss í fyrri samningnum og um afslætti í báðum samningum hefðu áhrif í því sambandi. Þá er deilt um forsendur fyrir ákvörðun sektar­fjárhæðar í hinum umdeilda úrskurði. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að með bréfi stefnda 13. apríl 2005 hafi Skífunni verið send svokölluð frumathugun stefnda vegna ætlaðra brota hennar gegn 11. gr. sam­keppnislaga nr. 8/1993, sbr. nú lög nr. 44/2005, og á ákvörðun stefnda nr. 19/2004. Hin meinta misnotkun hafi lotið að tveimur samningum milli stefnanda og Hag­kaupa, annars vegar 30. apríl 2003 og hins vegar í september 2004. Samkvæmt fyrri samningnum skyldi Hagkaup úthluta Norðurljósum hillu­plássi í verslunum Hagkaupa í samræmi við stærð Norðurljósa á tónlistarmarkaði, 85% af mark­aðs­­hlutdeild. Jafn­framt hafi verið gert ráð fyrir föstum 8% afslætti ef innkaup á samningsárinu yrðu á bilinu 0-89 milljónir króna, en afslátturinn skyldi hins vegar vera 10% ef innkaup Hag­kaupa yrðu fyrir meira en 90 milljónir króna. Mat stefnda hafi verið að samningurinn fæli í sér einkakaupasamning og tryggðarafslætti í andstöðu við ákvæði samkeppnislaga. Samkvæmt síðari samningnum skyldi miða við að hlutfall vöruúrvals hjá viðskiptavini í afþreyingarvörum væri í samræmi við markaðshlutdeild Skífunnar, 85% í tónlist, 50% í kvikmyndum og 90% í tölvuleikjum. Jafnframt var gert ráð fyrir föstum 8,5% afslætti, ásamt 2,5% viðskiptaafslætti miðað við að innkaup yrðu 170-200 milljónir króna. Mat stefnda hafi verið að samningurinn fæli í sér einkakaupa­samning og tryggðarafslætti, auk þess sem samningurinn bryti í bága við ákvörðun stefnda nr. 19/2004. Samkvæmt þeirri ákvörðun var stefnanda, þ.e. þá Skífunni heild­sölu, óheimilt að gera þá kröfu til viðskiptavina sinna að tiltekið hlutfall í vöru­vali þeirra í einstökum vöruflokkum afþreyingarefnis væri aðeins keypt frá fyrir­tækinu. Í niðurlagi frumathugunar stefnda komi fram að gögn málsins gæfu til kynna að um væri að ræða skýrt brot gegn 11. gr. samkeppnislaga og ákvörðun samkeppnisráðs nr. 19/2004, brotið fæli í sér ítrekun á fyrra broti, brotið væri víðtækara þar sem veittur væri tryggðarafsláttur og að brotið varðaði fleiri markaði en í fyrra máli. Í ljósi þessa hafi af hálfu stefnda verið talið að til álita kæmi að beita heim­ildum 52. gr. samkeppnislaga og að sektir yrðu lagðar á stefnanda vegna þessara ætluðu brota. Ítrekun félagsins á fyrra broti, auk þess sem brotið virtist víðtækara og alvarlegra, gæti haft áhrif til þyngingar sektar. Með ítrekun á fyrra broti hafi verið vísað til ákvörðunar stefnda nr. 40/2001 vegna samnings Skífunnar hf. og Aðfanga ehf. um sölu á geisladiskum, þar sem talið var að Skífan hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína með gerð svokallaðra einkakaupa­samninga. Í kjölfarið á frumathugun stefnda hafi fyrir­svarsmaður stefnanda átt fundi með stefnda. Á þeim fundum og jafnframt í minnisblaði 27. apríl 2005 hafi verið leitast við að útskýra þau mannlegu mistök sem hefðu orðið þess valdandi að samningurinn frá september 2004 hafi orðið eins og raunin varð. Eigenda- og forstjóraskipti hefðu orðið hjá stefnanda sumarið 2004, raunar í tengslum við ákvörðun stefnda nr. 19/2004. Í júní það ár, áður en kaupin á stefnanda hefðu endanlega gengið í gegn, hefðu átt sér stað tölvubréfasamskipti milli þáverandi forstjóra stefnanda og lögmanns fyrirtækisins, um hvernig samningur milli stefnanda annars vegar og Hagkaupa hins vegar, um smásölu Hag­kaupa á afþreyingarvörum stefnanda, gæti litið út. Þáverandi forstjóri stefnanda hafi sent drög að samningi við Hagkaup með tölvubréfi 15. júní s.á., byggð á norskri fyrirmynd, til lögmannsins og spurt sérstaklega hvort samningurinn „gengi gagnvart“ sam­keppnis­yfirvöldum. Hann hafi talið svo ekki vera. Forstjórinn hafi þá óskað eftir því við lögmanninn að hann kæmi með tillögu að samningi, sem væri lögmætur, eins og fram komi í tölvubréf 16. júní s.á. Lögmaðurinn hafi sent tillögur að því hvernig nýr samningur gæti litið út, með tölvubréfi 21. júní s.á. Í svarbréfi for­stjórans 28. júní s.á. vegna þessa komi sérstaklega fram að nauðsynlegt væri að ,,vanda vel til verka“ vegna ákvörðunar stefnda nr. 40/2001. Stuttu eftir þetta hafi forstjórinn látið af störfum. Í september s.á. hafi síðan verið undirritaður samningur milli stefnanda annars vegar og Hagkaupa hins vegar um smásölu Hagkaupa á afþreyingarvörum stefnanda, sem byggt hafi á hinum upphaflegu drögum. Starfsmenn stefnanda, sem komið hefðu að samningsgerðinni í september 2004, hefðu hins vegar verið algjörlega grand­lausir um að lögmaðurinn hefði gert athugasemdir við ákvæði samn­ingsins og staðið í þeirri trú að hann væri fullkomlega lögmætur og tilbúinn til undir­ritunar. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi einnig bent stefnda á, í kjölfar frumathugunar hans, að á gildistíma síðari samningsins hefði Hagkaupum verið veittur fastur afslátt­ur, án tillits til keypts magns vara frá stefnanda, og að stefnandi hefði aldrei skipt sér af inn­kaupa­stefnu Hagkaupa. Þar með hafi aldrei verið byggt á samningnum. Hið sama gilti um fyrri samninginn. Á fundum fyrirsvarsmanns stefnanda með stefnda hafi stefnanda verið gefinn kostur á að ljúka málinu gegn greiðslu að fjárhæð 35.000.000 króna, eða fyrir mun lægri fjárhæð en síðar hafi verið lögð á stefnanda. Stefnandi hafi hins vegar hafnað þessu „tilboði“ enda afdráttarlaust mat stefnanda, eins og mál þetta væri allt vaxið, að engin ástæða væri til sektargreiðslu, hvað þá í námunda við þær fjárhæðir sem stefndi hefði lagt til. Stefnandi hafi því talið rétt að láta reyna á réttarstöðu sína, og gengið að sama skapi út frá því, að sektargreiðsla í stjórnsýslumálinu yrði aldrei hærri en næmi ofangreindri fjárhæð. Með greinargerð 1. júní 2006 hafi stefnandi komið að formlegum andmælum við frum­athugun stefnda. Þar sé ítarlega rakið að stefnandi líti svo á að með til­liti til aðstæðna hefðu ákvæði samkeppnislaga ekki verið brotin. Jafnvel þótt svo yrði talið væru engin lagaskilyrði til sektargreiðslu og í öllu falli yrði um algjöra lágmarkssekt að ræða. Í greinargerðinni hafi verið ítrekuð þau mistök og sú atburðarás sem leitt hafi til þess hvernig síðari samningurinn varð. Meðal annars hafi verið lögð fram yfirlýsing sölustjóra hjá stefnanda sem hafi haft umsjón með samningagerðinni. Þar komi fram að allan tímann meðan á samningsgerðinni stóð hafi menn verið mjög meðvitaðir um fyrri samninga við Hagkaup og athugasemdir Samkeppnisstofnunar við þá. Staðföst trú sölu­stjórans hafi verið að báðir samningarnir, sem hann kom að, væru í samræmi við kröfur Samkeppnisstofnunar, enda báðir af allt öðrum meiði en samningurinn frá 2001 sem Samkeppnisstofnun hefði gert athugasemdir við. Við samninginn frá 2004 hafi verið stuðst við form frá tölvuleikja­umboðinu EA í Noregi. Þetta form hafi verið mjög gagn­sætt og sett alla viðskiptavini við sama borð og byði ekki upp á mismunun af neinu tagi. Hann hafi vitað að meðan á samningagerðinni stóð hefði þáverandi forstjóri fyrirtækisins verið í sambandi við lögmann um málið. Hvorki hann né yfirmaður hans hafi fengið afrit af þeim samskiptum sem fram hafi farið milli þessara manna og hefðu þeir enga ástæðu haft til að trúa öðru en að samningsdrögin sem lágu fyrir væru í samræmi við lög. Í millitíðinni hafi röð atburða truflað þetta ferli mikið, svo sem eignarhaldsbreytingar á fyrirtækinu, sumarleyfi og forstjóraskipti. Þegar liðið hafi að hausti hafi menn tekið upp samninga við Hagkaup í góðri trú og skrifað undir, enda ekki heyrt af öðru en samþykkt hefði verið af lög­manni. Með greinargerðinni hafi jafnframt verið lögð fram yfirlýsing framkvæmdastjóra Hagkaupa, en með henni sé staðfestist að Skífan hafi á árunum 2002-2005 ekki haft afskipti af innkaupastefnu Hagkaupa á sviði tónlistar­diska og annars af­þrey­ingar­­efnis. Skífan hafi því hvorki gert kröfu um að tiltekið hlutfall afþreyingavara í verslunum Hag­kaupa kæmi frá Skífunni né gert aðrar við­líka kröfur. Hagkaup hafi heldur aldrei haft það að markmiði á ofangreindu tímabili að tiltekið hlut­fall innkeypts afþreyingar­efnis væri keypt af Skífunni. Afsláttarkjör Hagkaupa hafi ekki verið háð því að Hag­kaup keypti tiltekið hlutfall afþrey­ingarefnis þess sem væri til sölu í verslunum Hag­kaupa af Skífunni í samræmi við orðalag samninga aðila. Fastur afsláttur Hagkaupa hafi verið 8,5%. Í greinargerðinni sé vakin athygli á því að á sama tíma og síðari samningurinn var gerður, þ.e. strax í kjölfar eigenda- og forstjóraskipta hjá stefnanda, hafi verið ráðist í umfangsmiklar skipulagsbreytingar hjá stefnanda sem gagngert hafi miðað að því að auka samkeppni, meðal annars með því að skerpa aðgreininguna milli heildsölu- og smásölustarfsemi stefnanda. Þetta sýni ótvírætt fram á að hjá stefnanda hafi enginn brota­vilji verið gagnvart samkeppnislögum, heldur hafi það þvert á móti verið markmið stefnanda að stuðla að aukinni samkeppni og tryggja að starfsemi stefnanda væri að öllu leyti samþýðanleg ákvæðum samkeppnislaga og markmiðum þeirra. Með ákvörðun stefnda nr. 20/2006 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði brotið gegn samkeppnislögum og lögð var stjórnvaldssekt á hann. Í ákvörðun­inni segi að með samningi Norðurljósa (Skífunnar) og Hagkaupa 30. apríl 2003 hafi verið brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Með samningi Skífunnar ehf. og Hagkaupa í septem­ber 2004 hafi verið brotið gegn sömu lagagrein og 3. tl. ákvörðunarorðs ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 19/2004. Með heimild í 37. gr. samkeppnislaga skyldi stefnandi greiða stjórnvaldssekt að upphæð sextíu og fimm milljónir króna. Mat stefnda hafi verið, rétt eins og í frum­athuguninni, að báðir samningarnir fælu í sér einka­kaupa­samninga og tryggðarafslætti í andstöðu við samkeppnislög, auk þess sem síðari samningurinn bryti í bága við ákvörðun stefnda nr. 19/2004. Um alvarlegt brot gegn samkeppnislögum væri að ræða. Ekki þótti þó sannað að aðgerðir stefnanda hefðu haft í för með sér ólögmætan ávinning fyrir hann eða að aðgerðirnar hefðu haft bein skaðleg áhrif á samkeppni á markaðnum. Engin þörf væri þó á því að sanna að aðgerðir, sem fælu í sér misnotkun, hefðu í raun haft skaðleg áhrif á markaðnum. Nægjanlegt væri að samningur væri til þess fallinn að hindra virka sam­keppni. Fyrir lægi að umræddir samn­ingar hefðu komist „til framkvæmda“. Að mati stefnda hefðu þeir verið „til þess fallnir að raska samkeppni í skilningi 11. gr. samkeppnislaga, án tillits til þess hvaða samkeppnis­legu áhrif hin ólögmætu ákvæði höfðu í raun og veru á markaðnum“. Þrátt fyrir að skaðleg samkeppnisleg áhrif væru ósönnuð, og þrátt fyrir að stefnanda hefði á sínum tíma verið gefinn kostur á að ljúka málinu gegn greiðslu að fjárhæð 35.000.000 króna, hafi sektin verið tæpum 100% hærri en þá hefði verið talið eðlileg sektarfjárhæð. Með kæru til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 14. júlí 2006 hafi stefnandi aðallega krafist þess að ákvörðun stefnda yrði hrundið og breytt með þeim hætti (1) að stefnandi yrði ekki talinn hafa með samningi stefnanda og Hagkaupa 30. apríl 2003 brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og (2) að stefnandi yrði ekki talinn hafa með samningi stefnanda og Hagkaupa í september 2004 brotið gegn sömu lagagrein og 3. tl. ákvörðunarorða sam­keppnis­ráðs nr. 19/2004. Til vara hafi þess verið krafist að hinni kærðu ákvörðun yrði breytt þannig að álögð stjórnvaldssekt yrði felld niður. Til þrautavara hafi stefnandi krafist þess að ákvörðunarorðum hinnar kærðu ákvörðunar yrði breytt með þeim hætti að sektin yrði stórlega lækkuð. Í greinargerð stefnanda fyrir áfrýjunarnefndinni hafi meðal annars verið bent á að forsendur hinnar kærðu ákvörðunar fengju ekki staðist. Horft hafi verið fram hjá því að ákvæðin, sem þýðingu hefðu í málinu, hefðu aldrei verið framkvæmd. Samn­ing­arnir í heild sinni hefðu raunar aldrei komið til framkvæmda heldur aðeins hlutar þeirra. Ekki væri hægt að leggja framkvæmd á öðrum ákvæðum að jöfnu við framkvæmd á hinum ólögmætu ákvæðum. Sú forsenda að samningarnir hefðu verið til þess fallnir að raska samkeppni þar sem þeir hefðu komist til framkvæmda fengi því ekki staðist. Með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 21. september 2006 hafi ákvörðun stefnda nr. 20/2006 verið staðfest og jafnframt öll sjónarmið hinnar kærðu ákvörðunar um fjárhæð sektargreiðslu. Stefnandi telji úrskurðinn ekki standast lög og því hafi hann höfðað mál til ógildingar á honum, en til vara sé þess krafist að fjárhæð sú sem stefnanda var gert að greiða verði felld niður eða stórlega lækkuð. Af hálfu stefnanda sé því hafnað að hann hafi haft markaðsráðandi stöðu á tímabili umræddra samninga. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki um brot gegn samkeppnis­lögum að ræða. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, svo og ákvörðun stefnda, hafi vöru­markaðurinn verið skilgreindur sem heildsölumarkaður á tónlistar- og tölvudiskum. Engar lagalegar hindranir standi samhliða innflutningi afþreyingar­efnis í vegi á um­ræddum mörkuðum. Tiltölulega auðvelt hafi verið að flytja það til Íslands, svo sem með ódýrum frakt­flutningum, enda sé það rúmlítið í eðli sínu og flutn­ings­kostnaður tiltölulega lágur. Þá hafi varan verið nákvæm­lega sú sama, hvort sem hún hafi verið keypt af stefnanda eða af öðrum aðila. Öll þessi atriði séu til þess fallin að stuðla að samhliða innflutningi afþreyingarefnis. Af framangreindu leiði að byði stefnandi ekki smásölum upp á samkeppnishæf verð og þjónustu, hefðu þeir ein­faldlega snúið sér til annarra aðila um kaup á afþreyingarefni. Þetta eigi sérstaklega við um tölvudiska og erlent tónlistarefni. Mörg dæmi séu um sam­hliða innflutning þessara vara hér á landi. Stefndi hafi ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir niðurstöðu sinni að þessu leyti eða sýnt fram á markaðsráðandi stöðu er styðji með full­nægjandi hætti niðurstöðu málsins. Stefnandi mótmæli þeim skilningi stefnda að orðalag í samningnum frá 30. apríl 2003, um að Hagkaup úthluti stefnanda (þá Norðurljósum) hilluplássi í samræmi við stærð þeirra á tónlistar­markaði (um 85% af markaðshlutdeild), feli í sér að 85% af öllum tón­listar­diskum, sem seldir yrðu í verslunum Hagkaupa, skyldu stafa frá stefnanda og að um einkakaupasamning væri þannig að ræða. Með þessu samnings­ákvæði væri einungis verið að tryggja að stefnandi nyti sannmælis, þar með talið að teknu tilliti til stærðar hans sem útgefanda, við útstillingu vara í verslunum Hagkaupa. Þegar hilluplássi sé úthlutað væri tekið tillit til markaðsstöðu stefnanda, enda alþekkt að hillu­pláss væri af mismunandi stærðum og gerðum og misvel staðsett. Samning­urinn hefði hins vegar ekki falið í sér að tiltekið hlutfall vara í verslunum Hagkaupa skyldi stafa frá stefnanda. Yfirlýsing fram­kvæmdastjóra Hagkaupa 30. maí 2005 styddi ótvírætt skýr­ingu stefnanda á inntaki samningsins. Gögn málsins sýndu heldur ekki fram á annað en að stefnandi hefði eingöngu haft afskipti af „display“ vara sinna í verslunum Hagkaupa. Einnig hafi verið bent á að umþrætt orðalag væri allt annars eðlis en orðalag síðari samningsins, sem einnig hafi verið talið fela í sér einkakaupa­samning. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála sé ekki staðfest sú niðurstaða stefnda að umþrætt orðalag hafi falið í sér að samningurinn teldist til einkakaupa­samnings. Sé slíkt raunar ekki talið skipta sköpum, sbr. orðalagið „[ekki] skiptir heldur máli þótt áfrýjandi hafi ekki gert kröfu um að tiltekið hlutfall tónlistar í versl­unum Hagkaupa kæmi frá Skífunni“. Ákvæði hafi verið talið óeðlilegt, meðal annars að teknu tilliti til markmiðs samkeppnislaga, og til þess fallið að styrkja markaðs­ráðandi stöðu stefnanda. Aðferðir stefnanda væri ekki unnt að réttlæta með vísan til eðli­legra samkeppnislegra forsendna. Í úrskurðinum hafi niðurstaðan um brot gegn sam­keppnislögum að þessu leyti verið byggð á öðrum sjónarmiðum en byggt hefði verið á af hálfu stefnda sem hafi talið að um hefð­bundinn einka­kaupasamning væri að ræða. Af hálfu stefnanda sé alfarið hafnað þeim skilningi áfrýjunarnefndarinnar að ákvæði um „display“ séu í andstöðu við ákvæði samkeppnislaga og að slík ákvæði séu „óeðlileg“. Ósk um að útstilling taki nokkurt mið af stöðu viðkomandi útgefanda telji stefnandi eðlilega viðskiptahætti sem eigi sér réttlætanlegar sam­keppnis­legar forsendur. Önnur niðurstaða myndi leiða af sér óeðli­lega og ósanngjarna niðurstöðu. Kröfur um „display“ séu í samræmi við gildandi viðskiptavenjur, svo sem á sviði bókaútgáfu. Engin fordæmi séu fyrir því, hvorki í íslenskum né evrópskum sam­keppnis­rétti, að ákvæði um „display“ séu talin í andstöðu við samkeppnislög. Stefnandi hafi þannig í öllu falli ekki mátt vita að þarna væri um „brot“ gegn samkeppnislögum að ræða. Enn fremur hafi umrædd ákvæði verið forsenda þess að stefnandi gæti upp­fyllt samningsbundnar skyldur sínar gagnvart einstökum lista­mönnum, en í útgáfu­samningum við þá, bæði hérlendis og erlendis, sé jafnan kveðið á um að við­komandi út­gef­andi kappkosti að koma á framfæri og selja viðkomandi hugverk eða list­flutning, enda afkoma listamanna oftar en ekki háð sölu. Af úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála verði jafnframt ráðið að nefndin telji umræddan samning fela í sér „afsláttarfyrirkomulag“ í andstöðu við ákvæði samkeppnis­laga. Áfrýjunarnefndin virtist telja, rétt eins og stefndi, að afsláttar­fyrirkomulagið væri til þess fallið að Hagkaup myndi kappkosta að beina mestum viðskiptum sínum til stefnanda til þess að tryggja umræddan viðbótarafslátt, þ.e. 10% afslátt í stað 8% af­sláttar. Keppinautar stefnanda yrðu þannig útilokaðir frá markaðn­um og samningurinn því til þess fallinn að raska samkeppni. Af hálfu stefnanda sé þessum skilningi harðlega mótmælt sem röngum. Hagkaup hefði augljós­lega óveru­lega fjárhagslega hagsmuni af því að selja diska fyrir 90.000.000 króna, en við það hefði félagið sparað sér aðeins nokkrar milljónir króna, eða aðeins brotabrot af kostnaði þess vegna þessarar starfsemi. Því sé ekki með sanngjörnum og skynsam­legum rökum hægt að halda því fram að umrætt af­sláttar­­fyrirkomulag hafi verið til þess fallið að útiloka aðra aðila frá viðskiptum við Hagkaup. Einnig sé 8%, eða eftir atvikum 10% afsláttur, ekkert frábrugðinn því sem gangi og gerist í daglegum viðskiptum, en afslættir séu viðurkennt viðskiptaform í atvinnu­lífinu. Strangar kröfur verði að gera til sönnunar um að afsláttarfyrirkomulag brjóti gegn samkeppnislögum, þ.e. hafi í þessu tilviki verið til þess fallið að hafa skað­legar samkeppnislegar afleiðingar. Því fari fjarri að slík sönnun hafi tekist. Þar fyrir utan hefðu umþrætt af­sláttar­ákvæði aldrei verið lögð til grundvallar í samskiptum aðila heldur hafi verið veittur fastur afsláttur. Í síðari samningnum frá september 2004 sé meðal annars kveðið á um fastan 8,5% afslátt. Miða skyldi við að hlutfall vöruúrvals í afþreyingarvörum væri í samræmi við markaðshlutdeild stefnanda, en markaðshlutdeildin hafi jafnframt verið tilgreind. Í ákvörðun stefnda, svo og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, virtist á því byggt að samningurinn fæli í sér einkakaupasamning og afsláttarfyrir­komulag í andstöðu við ákvæði samkeppnislaga og ákvörðun stefnda nr. 19/2004. Af hálfu stefnanda sé því ekki andmælt að orðalag samningsins kunni sem slíkt að stríða gegn 11. gr. samkeppnislaga og tilvísaðri ákvörðun stefnda, enda sé orða­lagið allt annars eðlis en orðalag samningsins frá árinu 2003. Afsláttarfyrirkomulag samn­ings­ins hafi þó sem slíkt ekki verið í andstöðu við samkeppnislög og þrátt fyrir að orðalagið kunni að einhverju leyti að vera andstætt samkeppnislögum sé ekki um brot á sam­keppnis­lögum og fyrri ákvörðun stefnda að ræða. Tildrög samningsins megi með beinum hætti rekja til forstjóra- og eigendaskipta sem hafi orðið hjá stefnanda sumarið 2004. Jafnframt sé ljóst að ákvæðin hafi aldrei verið framkvæmd. Samningurinn hafi því ekki í heild sinni komið til framkvæmda heldur aðeins hluti hans. Gögn málsins sýni heldur ekki fram á annað og styðji málatilbúnað stefnanda. Umfangsmiklar skipu­lags­­breytingar hafi átt sér stað í kjölfarið af forstjóra- og eigendaskiptunum hjá stefnanda sumarið 2004 sem gagngert hafi miðað að því að auka samkeppni. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, rétt eins og í ákvörðum stefnda, sé allt að einu á því byggt að um „alvarlegt brot“ gegn samkeppnislögum sé að ræða. Virtist niðurstaðan byggjast á því að samningurinn hafi verið til þess fallinn að hindra eðlilega samkeppni, eins og segi í úrskurðinum. Ekki virtist skipta máli hvort umrædd samningsákvæði hefðu komið til fram­kvæmda eða verið byggð á misskilningi. Af hálfu stefnanda sé því andmælt að sýnt hafi verið nægilega fram á eða sannað að umræddur samn­ingur hafi falið í sér raunverulega hættu á því að samkeppni yrði raskað. Ekki sé því um brot gegn samkeppnislögum eða ákvörðun samkeppnisráðs að ræða. Verði háttsemi stefnanda talin fela í sér samkeppnisbrot krefjist stefnandi þess til vara að sektin, sem stefnanda var gert að greiða, verði felld niður eða stórlega lækkuð. Með úrskurði áfrýjunarnefndarinnar hafi verið staðfest sú ákvörðun stefnda að stefnanda bæri að greiða 65.000.000 króna í sekt vegna meintra brota gegn samkeppnislögum, þrátt fyrir að skaðleg samkeppnisleg áhrif væru ósönnuð, og þrátt fyrir að stefnanda hefði á sínum tíma verið gefinn kostur á að ljúka málinu gegn greiðslu að fjárhæð 35.000.000 króna. Sektarfjárhæðin teljist til refsikenndra viður­laga, eða í öllu falli ígildi slíkra viðurlaga, sbr. og til hliðsjónar 6. gr. mannréttinda­sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þetta leiði meðal annars til þess að við ákvörðun sektargreiðslu sé nauðsynlegt að líta til alvarleika meints brots, þess skaða sem það kunni að hafa valdið, tímans sem brot hafi varað og huglægrar afstöðu stjórnenda stefnanda. Atriði á borð við varnaðaráhrif, svo og háttsemi aðila eftir meint brot, hafi einnig ótvíræða þýðingu. Meta verði hvert mál fyrir sig, meðal annars út frá því hvernig málsatvikum öllum sé háttað. Gera verði kröfu til þess að ákvörðun sektar sé í skynsamlegu samhengi við meint brot. Þessi sjónarmið falli einnig að þeim sjónarmiðum sem viðurkennt hafi verið að leggja beri til grundvallar við ákvörðun sektargreiðslna innan samkeppnisréttarins, sbr. orðalag 37. gr. samkeppnislaga um að við ákvörðun sekta skuli hafa „hliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamlna og hvað þær hafa staðið lengi“ og að við ákvörðun sektar­fjárhæðar geti Samkeppniseftirlitið „m.a. haft hliðsjón af samstarfs­vilja hins brotlega fyrirtækis“. Ákvæðið sé í samræmi við meginreglu EB/EES-sam­keppnisréttar um að við ákvörðun svokallaðrar grunnsektarfjárhæðar beri annars vegar að líta til alvarleika brots, sem ráðist einkum af eðli brots og áhrifum þess svo og stærð markaðarins, og hins vegar þess tíma sem brot standi yfir. Þar sem ákvörðun um greiðslu sektar sé íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun væru sam­keppnis­yfirvöld við töku slíkrar ákvörðunar meðal annars bundin af meðalhófs­reglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Til þess að umþrætt sektar­­greiðsla teljist lögmæt verði því að líta svo á að ekki sé hægt að ná þeim mark­miðum, sem búi að baki henni, án álagningar sektar eða með lægri sekt. Í 37. gr. sam­keppnislaga komi fram að ekki beri að beita sektum teljist brot „óverulegt eða af öðrum ástæðum sé ekki talin þörf á slíkum sektum til að stuðla að og efla virka sam­keppni“. Sé horft til framangreindra atriða sé sektin sem lögð var á stefnanda, að fjárhæð 65.000.000 krónur, ólögmæt og raunar óskiljanleg, enda í engu skynsamlegu sam­hengi við málsatvik, reglur samkeppnisréttar um ákvörðun sekta og meðalhófsreglu stjórn­sýslu­réttar. Ekkert liggi fyrir um eða bendi til þess að meint samkeppnisbrot stefnanda hafi haft í för með sér skaðlegar afleiðingar en fram komi í ákvörðun stefnda að ekki sé lagt til grundvallar að þessar aðgerðir hafi haft í för með sér ólögmætan ávinning fyrir stefnanda eða talið sannað að aðgerðirnar hafi haft bein skaðleg áhrif á samkeppnina á markaðnum. Sömu sjónarmið hafi verið lögð til grundvallar af áfrýjunarnefndinni. Áhrif meintra brota hljóti því að teljast óveruleg sem dragi jafnframt mjög úr alvarleika brotsins. Í ákvörðun stefnda, sem áfrýjunar­nefndin virtist staðfesta, komi fram að ósannað sé að meint brot hafi haft í för með sér beinar skaðlegar afleiðingar á markaðnum, sem aðeins leiði til þess að sektarfjárhæðin verði ekki sérstaklega hækkuð, en hefði hins vegar ekki bein áhrif á grunnsektar­fjárhæðina sem slíka. Þessi aðferðafræði sé að mati stefnanda í beinni and­stöðu við viðurkennd sjónarmið samkeppnisréttar um ákvörðun sektar­greiðslna. Brotin sem um ræði varði afsláttarkerfi beggja samninga, eins og þau hafi verið uppbyggð, svo og ákvæði hins fyrra samnings um „hillupláss“/„display“, en samkvæmt eðli sínu verði þau vart talin til mjög alvarlegra samkeppnisbrota á borð við ólögmætt samráð og grófa misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Við ákvörðun sektar beri að horfa til þess. Í ákvörðun stefnda væri á því byggt að umþrætt ákvæði hins fyrra samnings um „hillupláss“ eða „display“ fæli í sér einkakaupasamning. Sú niðurstaða hafi hins vegar ekki verið staðfest með ákvörðun áfrýjunarnefndarinnar. Ákvæði um „hillu­pláss“ eða „display“ sé í öllu falli ekki jafn gróft brot gegn samkeppnislögum og einkakaupa­samningur. Af þessari ástæðu einni beri að lækka um­rædda sektarfjárhæð. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, rétt eins og í ákvörðun stefnda, virtist lagt til grundvallar að meint samkeppnisbrot stefnanda „hafi staðið“ yfir frá 1. maí 2003 til 30. apríl 2004 og frá 1. október 2004 til 25. maí 2005. Sú tímalengd sem brotin stóðu yfir horfði til þyngingar viðurlaga. Hin meintu ólögmætu ákvæði hafi þó aldrei komið „til fram­kvæmdar“. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og ákvörðun stefnda sé þessu ekki hnekkt. Að mati stefnanda fái þá ekki staðist að halda því fram að sam­keppnis­brot „hafi staðið yfir“ tiltekið tímabil en slíkt feli í sér innbyrðis mótsögn. Jafnvel þó að talið yrði að meint brot hafi „staðið yfir“ á umæddu tímabili, hafi í samkeppnisrétti verið talið að standi brot skemur yfir en eitt ár, svo sem ástatt hafi verið um síðari samninginn, eigi tímalengd brots ekki að hafa áhrif til hækkunar. Af for­sendum úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar verði ekki ráðið að slík sjónarmið hafi verið lögð til grundvallar. Virtist áfrýjunarnefndin, rétt eins og stefndi, þvert á móti byggja á því að brotin hafi staðið yfir í tvö ár og slíkt horft til þyngingar viðurlaga. Tími meintra brota sé lagður saman og þannig litið á þau sem eitt brot, sbr. orðalagið „brotið varði því í tæplega tvö ár“ í ákvörðun stefnda. Hins vegar sé litið á umædda samninga sem aðskilin brot að öðru leyti, og þannig talað um hvorn samning sem sérstakt brot gegn samkeppnis­lögum, en samkeppnisyfirvöld geti ekki bæði „haldið og sleppt“ eftir hentugleika í þessu sambandi. Í samkeppnisrétti hafi brot verið flokkuð eftir alvarleika þeirra. Til minniháttar brota teljist almenn brot, sem geti bæði falið í sér lóðréttar og láréttar samkeppnishömlur, en hafi lítil sem engin skaðleg áhrif á markaðnum. Til alvarlegra brota teljist almennt brot sömu tegundar og í flokki minniháttar brota, en þó þannig að þeim sé framfylgt fastar eftir og þau hafi víðtækari áhrif á markaðnum. Alvarlegustu samkeppnisbrotin séu almennt talin ólögmætt verðsamráð, skipting markaða og gróf misnotkun aðila, sem sé nánast einráður á markaði, á stöðu sinni, svo sem ef aðgerðir hans miði augljóslega að því að bola nýjum samkeppnisaðila af markaði, sbr. og til hliðsjónar Hrd. nr. 37/2003 („grænmetismál“/verðsamráð), þar sem sektir að fjárhæð 5.000.000 króna til 25.000.000 króna hafi verið lagðar á hina brotlegu aðila, sbr. og til hliðsjónar úrskurð áfrýjunar­nefndar samkeppnismála í máli nr. 3/2006 („Flugleiðsögu­þjónustan“/gróf mis­notkun á markaðsráðandi stöðu), þar sem sektin hafi verið 60.000.000 króna. Með hliðsjón af málsatvikum öllum, þar með talið að meint brot stefnanda hafi engin skaðleg samkeppnisleg áhrif haft, eða slík áhrif væru a.m.k. ósönnuð, hljóti brot stefnanda undir öllum kringumstæðum að vera í „neðri mörkum“ umrædds mælikvarða. Sektarfjárhæðin og forsendur úrskurðar áfrýjunar­nefndarinnar, svo og stefnda, séu hins vegar verulega á skjön við þetta. Sektin sé fimm sinnum hærri en sekt sú sem lögð var á fyrirrennara stefnanda með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 1/2002, en þar var talið um grófa misnotkun á markaðs­ráðandi stöðu að ræða, sem haft hefði áhrif á markaði, meðal annars þau að sam­keppnis­aðila hafi verið ýtt burt. Tilboð stefnda hafi verið að gefa stefnanda kost á „að ljúka málinu“ gegn greiðslu að fjárhæð 35.000.000 króna eða mun lægri fjárhæðar en síðar hafi verið lögð á stefnanda. Stefnandi hafi hins vegar hafnað þessu tilboði enda afdráttarlaust mat stefn­anda, að eins og máli þessu væri öllu háttað, væri engin ástæða til sektargreiðslu, hvað þá í námunda við þær fjárhæðir sem stefndi hefði lagt til. Stefnandi hafi því talið rétt að láta reyna á réttarstöðu sína, og að sama skapi gengið út frá því, að sektargreiðsla í stjórn­sýslumálinu yrði ekki hærri en næmi framangreindri fjárhæð. Í ákvörðun stefnda hafi brot stefnanda ekki verið talin víðtækari en í frumathugun­inni. Þvert á móti hafi skaðleg samkeppnisleg áhrif verið talin ósönnuð, sem og í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar. Því hafi verið tekið undir sjónarmið stefnanda að ákveðnu marki eftir útgáfu frumathugunarinnar, sem hefði átt að leiða til lækkunar áðurgreinds „tilboðs“, og um leið staðfesta það mat stefnanda að ekki hefði verið rétt „að ganga að því“ á sínum tíma. Allt að einu hafi sektin verið hækkuð um tæplega 100% frá því sem áður hefði verið talið eðlilegt. Stefnandi geri verulegar athugasemdir við þessa stjórnsýsluhætti stefnda. Stefnandi hafi mátt treysta því að sekt í mögulegu stjórnsýslumáli yrði aldrei hærri en 35.000.000 króna, nema því aðeins að eitthvað sérstakt kæmi í ljós eftir frumathugun stefnda sem gæfi sérstakt tilefni til hærri sektargreiðslu. Engar réttarreglur væru í gildi, sem kvæðu á um afslátt af sektarfjárhæð vegna mis­notkunar á markaðsráðandi stöðu, verði máli lokið með sátt. Reglum sé eingöngu til að dreifa um niðurfellingu eða lækkun sekta í sam­ráðs­málum. Við ákvörðun sektar beri samkeppnisyfirvöldum því að fara eftir almennum reglum samkeppnislaga um ákvörðun sektargreiðslna án tillits til þess hvort máli sé lokið með sátt eða ekki. Ekki sé hægt að refsa aðilum fyrir að vilja láta reyna á réttarstöðu sína. Með vísan til þessa verði ekki lögð hærri sekt á stefnanda en 35.000.000 króna. Önnur niðurstaða væri á skjön við meginreglur réttarins um fyrir­sjáanleika í stjórnsýslunni og réttaröryggi borgaranna. Við ákvörðun sektargreiðslu séu stefndi, sem og áfrýjunarnefndin, bundin af meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Þar sem stefndi hafi talið hæfilega sekt á sínum tíma vera 35.000.000 króna sé það ótvíræð vísbending um að sektin, sem síðar var lögð á stefnanda, brjóti gegn meðalhófsreglunni. Þá sé jafnframt byggt á því að fjölmörg atriði eigi að hafa áhrif til „mildunar“ við ákvörðun sektarfjárhæðarinnar í samræmi við meginreglur samkeppnis­réttar í þeim efnum. Eina atriðið sem virtist hafa haft áhrif til mildunar í úrskurði áfrýjunar­nefndarinnar, rétt eins og í ákvörðun stefnda, sé að stefnandi hafi sagt upp samningi sínum frá september 2004 við Hagkaup í maí 2005, eftir að rannsókn samkeppnis­yfirvalda hófst. Stefnandi telji að önnur atriði eigi einnig að hafa áhrif til mildunar. Í fyrsta lagi sé almennt talið að hafi samningsákvæði, sem feli í sér brot, ekki verið framfylgt, svo sem hér hafi verið ástatt, eigi það að hafa áhrif til mildunar. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar og í ákvörðun stefnda sé hins vegar ekkert tillit tekið til þessa sjónarmiðs, enda þótt því sé ekki hafnað að hinum ólögmætu ákvæðum hafi ekki verið framfylgt. Í öðru lagi verði að telja að þegar um gáleysisbrot sé að ræða hafi það almennt áhrif til mildunar. Í úrskurði áfrýjunarnefndar­innar og í ákvörðun stefnda sé ekkert tillit tekið til þessa heldur þvert á móti talið að stefnandi verði að „bera fulla ábyrgð á ætluðu gáleysi sínu“, eins og segi í ákvörðun stefnda. Um „afsakanlegt gáleysi“ hafi verið að ræða af hálfu stefnanda. Jafnframt verði að telja það til „afsakanlegs gáleysis“ verði fyrri samningurinn talinn andstæður samkeppnislögum, enda engin for­dæmi þess að samn­ingar, sem áskilji að „display“ vara taki ákveðið mið af markaðsstöðu aðila, séu taldir andstæðir samkeppnislögum, svo sem byggt sé á í úrskurði áfrýjunar­nefndar sam­keppnis­mála. Stefnandi hafi þannig verið í réttmætri trú um lögmæti um­þrætts ákvæðis. Fyrri samkeppnisbrot stefnanda hafi verið framin í tíð annarra eigenda og stjórn­enda. Jafnvel þó svo að um ítrekuð brot stefnanda sem slíks kunni að vera að ræða tæknilega, gildi ekki hið sama um eigendur og stjórnendur stefnanda. Eðlilegt sé að taka nokkurt til­lit til þessa. Þá verði í þriðja lagi að líta til þess að í samkeppnisrétti hafi verið talið að þegar aðila, sem talinn er brotlegur gegn samkeppnislögum, hafi ekki mátt sannanlega vera ljóst að háttsemi sín væri ólögmæt eigi slíkt að hafa áhrif til mildunar. Slík aðstaða sé ótvírætt til staðar að því er fyrri samninginn varði. Í fjórða lagi byggi stefnandi á því að hann hafi við meðferð málsins hjá sam­keppnis­­yfirvöldum sýnt samstarfsvilja sem leiða eigi til mildunar hugsanlegrar sektar­fjárhæðar, sbr. og ákvæði 37. gr. samkeppnislaga sem kveði á um að við ákvörðun sektarfjárhæðar megi hafa „hliðsjón af samstarfsvilja hins brotlega fyrirtækis“. Stefnandi hafi allt frá upphafi málsins kappkostað að upplýsa stefnda um tildrög, efni og framkvæmd umræddra samninga. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi meðal annars fundað með fulltrúum stefnda á upphafstíma málsins, ásamt því að lögmaður stefnanda hafi fundað sérstaka með þeim. Báðir samningarnir hafi komist í hendur stefnda fyrir tilstuðlan stefnanda sem hafi aldrei reynt að leyna tilvist þeirra. Um­mælum í ákvörðun stefnda, sem staðfestar virtust af áfrýjunar­nefndinni, þess efnis að aðgerðir stefnanda hafi takmarkast við það að sýna fram á að ekki væri ástæða til að beita stefnanda neinum viðurlögum, sé alfarið mót­mælt sem röngum og meiðandi. Þegar fyrirtæki reyni að verja aðgerðir sínar fyrir samkeppnis­yfirvöldum, á sama tíma og leitast sé við að upplýsa mál, leiði vart sjálfkrafa til þess að um engan „samstarfsvilja“ hafi verið að ræða. Ekki verði séð hvernig samstarfsvilji hefði átt að koma fram með öðrum hætti. Þá verði að hafa í huga nauðsyn á skýrleika refsiheimilda. Umrædd sektarfjárhæð sé slík að eðli og umfangi að hún teljist til refsikenndra viðurlaga, eða í öllu falli ígildi slíkra viðurlaga. Ákvæði um „display“ séu að mati stefnanda ekki í andstöðu við ákvæði samkeppnislaga. Ósk um að útstilling eða „display“ vara taki mið af stöðu viðkomandi útgefanda, þ.e. þannig að hann njóti sannmælis, teljist til eðlilegra viðskipta­hátta sem eigi sér réttlætanlegar samkeppnislegar forsendur. Jafnframt sé það mat stefnanda að kröfur um „display“ séu í samræmi við gildandi viðskiptavenjur. Engin fordæmi væru fyrir því, eftir því sem stefnandi vissi best, hvorki í íslenskum né evrópskum samkeppnisrétti, að ákvæði um „display“ væru talin í andstöðu við samkeppnislög. Þannig hafi stefnandi ekki mátt vita að um brot gegn samkeppnis­lögum kynni að vera að ræða. Verði talið að umrætt samningsákvæði sé í andstöðu við samkeppnislög komi ekki til álita að beita stefnanda viðurlögum vegna þessa, enda síður en svo ljóst af lestri samkeppnislaga, sbr. einkum 11. gr. laganna, þ.m.t. með hliðsjón af réttarframkvæmd, að ákvæði um „hillu­pláss“/„display“ feli í sér brot gegn samkeppnislögum. Stefnandi vísi til hliðsjónar til megin­reglu refsiréttar um skýr­leika refsiheimilda, sem hljóti einnig eðli málsins sam­kvæmt að gilda þegar beitt sé jafn hárri stjórnvaldssekta og hér hafi verið gert. Í ákvörðun stefnda segi að við mat á sektum sé rétt að hafa hliðsjón af mögu­leikum hins brotlega aðila til þess að hafa áhrif á markaðinn, sérstaklega með hliðsjón af stærð og efnahagslegum styrkleika viðkomandi aðila. Sú ályktun sé dregin af gögnum málsins að stefnandi sé fjársterkt fyrirtæki. Virtist þetta hafa haft áhrif á ákvörðun sektar­greiðslunnar, meðal annars til að tryggja fullnægjandi varnaðaráhrif. Sérstaklega sé vísað til heildartekna stefnanda á árinu 2004, þ.m.t. á mörkuðum fyrir heildsölu á tónlistar­diskum og tölvuleikjum. Sömu sjónarmið hafi verið lögð til grundvallar af hálfu áfrýjunar­­nefndar samkeppnismála, en þar segi meðal annars að til þess að stjórnsýslu­sektir sem þessar geti haft tilætluð áhrif verði að taka mið af styrkleika stefnanda og að þar komi velta hans á síðasta almanaksári og þeirrar samstæðu sem hann tilheyri einkum til skoðunar. Tekjur, einar og sér, geti að sjálfsögðu ekki verið ráðandi atriði við mat á efnahagslegum styrkleika fyrirtækis. Fjárhagsstaða stefnanda hafi þvert á móti verið mjög erfið. Framangreind röksemdafærsla fái því ekki staðist. Um lagarök vísi stefnandi til samkeppnislaga nr. 44/2005, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ólögfestra meginreglna stjórnsýsluréttar, meginreglna réttarins um ákvörðun viðurlaga og mannréttindaákvæða stjórnarskrár, sbr. og lög nr. 62/1994 um mannréttinda­sáttmála Evrópu. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, aðallega 129. og 130. gr. Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnandi krefjist aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála er varði tvo samninga sem stefnandi hafi gert við Hagkaup á árunum 2003 og 2004. Með úrskurðinum hafi verið staðfest ákvörðun stefnda um að með gerð umræddra samninga hafi stefnandi gerst sekur um mis­notkun á markaðsráðandi stöðu og þar með brot á 11. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, nú 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Annars vegar sé um að ræða samning um sölu á tónlist á geisladiskum 30. apríl 2003, þar sem m.a. sé kveðið á um að hillupláss stefnda í verslunum Hagkaupa skuli vera í samræmi við markaðshlutdeild hans og um stighækk­andi afslátt nái viðskipti tiltekinni fjárhæð. Hins vegar sé um að ræða samning um sölu á afþreyingarefni í formi tónlistar, kvikmynda og tölvuleikja í september 2004, þar sem m.a. sé kveðið á um að hlutfall stefnda í vöruúrvali Hagkaupa skuli vera í samræmi við markaðshlutdeild hans og afslátt sem miðist við að viðskipti nemi tiltekinni fjárhæð. Síðari samningurinn brjóti jafnframt í bága við ákvörðun samkeppnis­ráðs nr. 19/2004. Stefndi mótmæli þeim staðhæfingum stefnanda að í umræddri ákvörðun og úr­skurði séu ekki færð fullnægjandi rök fyrir skilgreiningu hans á viðkomandi markaði og stöðu stefnanda á þeim markaði. Þvert á móti sé skilgreining viðkomandi markaðar og mat stefnda á stöðu stefnanda á honum ítarlega rökstudd með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum og viðurkenndum sjónarmiðum í samkeppnisrétti. Viðkomandi vöru- eða þjónustumarkaður sé skilgreindur sem markaður fyrir heild­sölu á tónlist á geisladiskum annars vegar og heildsölu á tölvuleikjum hins vegar og hafi þeirri skilgreiningu ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Stefnandi telji stefnda hins vegar ranglega skilgreina viðkomandi landfræðilegan markað sem Ísland, en stefnandi telji að skilgreina beri hann rýmra vegna mögu­leika á samhliða innflutningi afþreyingar­efnis. Þessu hafni stefndi alfarið í ákvörðun stefnda nr. 20/2006 og í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar í máli nr. 4/2006 komi fram að magn viðskipta við erlenda aðila þurfi að vera umtalsvert til þess að unnt sé að rýmka skilgreiningu á hinum landfræðilega markaði vegna þeirra. Ekkert hafi komið fram í þessu máli sem gefi nægilega til kynna að svo hátti til á þeim markaði sem hér um ræði. Enn fremur beri að líta til þess að íslensk tónlist sé stór hluti af markaðnum og verði hún eðli málsins samkvæmt einungis sótt til íslenskra heildsala. Auk þess skorti alfarið gagn­kvæmni, en til þess að unnt sé að líta svo á að vörur séu á sama landfræðilega markaði þurfi staðganga að vera gagnkvæm. Ekkert benti til þess að íslenskir heildsalar selji afþreyingarefni til erlendra smásala svo nokkru nemi. Hæstiréttur hafi þegar komist að þeirri niðurstöðu að umræddur markaður sé landsbundinn, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 323/2003, en ekkert hafi komið fram sem bendi til þess að markaðsaðstæður hafi breyst að þessu leyti síðan sá dómur var kveðinn upp. Sama komi fram í dómi undirréttar EB frá 13. júlí 2006 í máli nr. T-464/04, Impala, international association gegn framkvæmdastjórninni. Málið varði samruna tveggja stærstu hljómplötuframleiðenda í heimi, Sony og Bertelsman. Í dóminum hafi með sama hætti og í dómi Hæstaréttar verið lagt til grundvallar að um landsmarkaði væri að ræða varðandi sölu tónlistar á geisladiskum. Þá sé ekki samræmi í viðhorfum stefnanda að þessu leyti. Í samningnum sé t.d. vísað til þess að markaðshlutdeild stefnda í tónlist sé 85% og markaðshlutdeild hans í tölvuleikjum 90%. Sýni þetta ótvírætt að stefndi hafi talið þann landfræðilega markað sem hann starfi á ekki vera stærri en Ísland. Stefnandi haldi því þó fram að hann sé ekki í markaðsráðandi stöðu á viðkomandi markaði. Þessu mótmæli stefndi. Markaðshlutdeild stefnanda á hinum skilgreindu mörkuðum sé og hafi verið um margra ára skeið langt yfir þeim mörkum sem í samkeppnisrétti væru talin skilja á milli fyrirtækja sem væru í markaðsráðandi stöðu og þeirra sem væru það ekki. Í EES/EB-samkeppnisrétti sé litið svo á að markaðshlutdeild sé ein veigamesta vísbendingin um það hvort viðkomandi fyrirtæki hafi markaðsráðandi stöðu. Ítrekað hafi komið fram hjá dómstólum EB að 50% markaðshlutdeild feli í sér sönnun á tilvist markaðs­ráðandi stöðu nema einstakar aðstæður bentu til annars, sbr. t.d. dóm undirréttar EB í máli nr. T-210/01, General Electric Company gegn framkvæmda­stjórninni. Þetta þýði að sönnunarbyrðin um hið gagnstæða hvíli á því fyrirtæki sem telji sig ekki vera í slíkri stöðu þrátt fyrir svo háa markaðshlutdeild. Ályktun sem draga megi af markaðs­hlutdeild um markaðsráðandi stöðu sé enn sterkari ef fyrirtæki hafi meira en 50% hlut­deild. Markaðshlutdeild yfir 70% hafi ein og sér verið talin fullnægj­andi sönnun fyrir því að um markaðsráðandi stöðu sé að ræða. Einnig sé litið svo á að vísbending sé um markaðsráðandi stöðu ef talsverður munur er á markaðshlutdeild viðkomandi fyrirtækis og keppinauta þess. Á árinu 2004 hafi stefnandi verið með um 75% hlutdeild á markaði fyrir tónlist á geisladiskum og um 88% hlutdeild á markaði fyrir tölvuleiki. Sú hlutdeild hafi aukist á milli ára og árið 2005 hafi stefnandi verið með um 83% hlutdeild á heildsölumarkaði fyrir tónlistardiska og um 90% á markaði fyrir tölvuleiki. Þeir keppinautar sem komið hafi næst stefnanda á markaði fyrir tónlistardiska hafi á sama tíma verið með markaðshlut­deild á bilinu 1-8% og eini keppinautur stefnanda á markaði fyrir heildsölu á tölvuleikjum hafi verið með um 10% markaðshlutdeild. Til þess að markaðsráðandi staða teljist ekki vera fyrir hendi þegar markaðshlutdeild sé svo há þurfi mjög sérstakar aðstæður að vera fyrir hendi. Því fari fjarri að stefnandi hafi í þessu máli sýnt fram á að svo sé á hinum skilgreindu mörkuðum. Eina röksemd stefnanda að þessu leyti sé sú að ekki væru fyrir hendi lagalegar aðgangshindranir sem standi samhliða innflutningi afþreyingarefnis í vegi og hann standi því frammi fyrir samkeppni erlendis frá. Þetta eitt nægi að sjálfsögðu ekki til þess að stefnandi, sem annars vegar sé með um 75-83% og hins vegar um 88-90% markaðshlutdeild, teljist ekki vera í markaðsráðandi stöðu á hinum skilgreindu mörk­uðum, enda geti sam­keppni ríkt á mörkuðum þrátt fyrir að þar starfi fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu. Sú samkeppni sé engu að síður takmörkuð og viðkvæm fyrir öllum aðgerðum hins markaðsráðandi fyrirtækis. Stefnandi hafi um langa hríð haft yfirburða­stöðu á mark­aðnum og hafi markaðshlutdeild hans farið vaxandi sem sé ótvírætt til vitnis um mark­aðs­styrk stefnanda. Stefndi telji ljóst að umræddur samningur stefnanda við Hagkaup 30. mars 2003 hafi verið ólögmætur einkakaupasamningur eins og fram komi í ákvörðun stefnda nr. 20/2006. Stefndi vísi til þess að umfjöllun stefnanda um mun á samningum um framstillingu vöru annars vegar og samningum um úthlutað hilluplássi hins vegar sé afar ósannfærandi. Í fyrsta lagi verði illa af henni ráðið nákvæmlega í hverju sá munur felist og hvers vegna hann leiði til þess að samningar um framstillingu hafi síður útilokunaráhrif en samningar um hillupláss. Samningurinn kveði skýrlega á um að stefnanda skuli úthlutað hillu­plássi í samræmi við markaðshlutdeild og því engin efni til að líta svo á að í honum felist eitthvað allt annað. Yfirlýsingar framkvæmdastjóra Hagkaupa, sem gefin hafi verið eftir að mál þetta kom til kasta stefnda, hafi ekkert sönnunargildi að þessu leyti. Sú viðskiptavenja sem stefnandi vísi til í þessu sambandi hafi ekki nokkra þýðingu auk þess sem ekkert liggi fyrir um tilvist slíkrar venju og sé henni mótmælt. Með umræddum samningi hafi stefnanda verið úthlutað hilluplássi í verslunum Hag­kaupa í samræmi við 85% markaðshlutdeild hans. Stefnandi hafi því átt heimtingu á 85% af því rými sem ætlað hafi verið fyrir geisladiska í verslunum Hagkaupa og því eðli málsins samkvæmt ljóst að Hagkaup hafi verið skuldbundin til að kaupa verulegan hluta þeirrar vöru af stefnanda. Hagkaup hafi samkvæmt samningnum verið óheimilt að eftir­láta öðrum hillupláss um­fram 15% og þar með hefði það ekki keypt vöru af öðrum um­fram það. Samningurinn sé því réttilega skilgreindur sem einkakaupa­samningur og með honum hafi stefnandi takmarkað verulega möguleika samkeppnisaðila á að auka hlutdeild sína á hinum skil­greinda markaði enda sé Hagkaup óumdeilanlega mikil­vægasti smásölu­aðili viðkomandi vöru sem ekki sé hluti af sömu fyrirtækja­samstæðu og stefnandi. Úti­lokunar­áhrif samningsins séu því umtalsverð. Stefndi hafni túlkun stefnanda á úrskurði áfrýjunarnefndarinnar. Stefnandi telji rang­lega að niðurstaða nefndarinnar um ólögmæti þessa samnings hafi verið byggð á öðrum forsendum en að um einkakaupasamning væri að ræða. Þessa ályktun dragi stefnandi af þeim ummælum í úrskurði nefndar­innar að ekki skipti máli að stefnandi hafi ekki gert kröfu um að tiltekið hlutfall tónlistar í verslunum Hagkaupa kæmi frá honum. Í þessum um­mælum felist ekki að áfrýjunar­nefndin telji umræddan samning ekki vera einkakaupa­samning enda miðist umfjöllun nefndarinnar að öðru leyti við að svo sé. Í þessum ummælum felist þvert á móti að ekki skipti máli við mat á því hvort um slíkan samning sé að ræða að beinlínis hafi verið gerð krafa um tiltekið hlutfall vöruúrvals heldur nægi að gerð hafi verið krafa um tiltekið hillupláss, svo sem gert hafi verið í þeim samningi sem hér sé til umfjöllunar. Í EES/EB-samkeppnisrétti sé talið að um einkakaupasamning geti verið að ræða, þó að ekki sé kveðið á um slíkt í samningnum, ef áhrif hans væru hin sömu. Þetta komi m.a. skýrt fram í dómi undirréttar EB í máli nr. T-65/98, Van den Bergh Foods Ltd. gegn framkvæmdastjórninni um kæla fyrir frystivöru. Þar hafi atvik verið með þeim hætti að ísframleiðandi hafi látið smásölum í té kæla fyrir vörur sínar með þeim skilmálum að aðrar frystivörur en þær sem hann framleiddi skyldu ekki vera geymdar í þeim. Þetta hafi verið talið útiloka aðra framleiðendur viðkomandi frystivöru frá því að eiga viðskipti við umrædda smásala og þó svo að samningurinn hefði ekki að geyma ákvæði um einkakaup hafi verið talið að áhrif hans væru hin sömu. Þar sem umræddur ísframleiðandi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á viðkom­andi markaði hafi samningurinn verið talinn brjóta í bága við 82. gr. Rómarsátt­málans. Stefndi mótmæli enn fremur sérstaklega þeim rökum stefnanda að umrætt ákvæði hafi verið forsenda þess að hann gæti uppfyllt samningsbundnar skyldur sínar gagnvart einstökum listamönnum. Í slíkum skyldum felist ekki heimild fyrir markaðs­ráðandi fyrir­tæki til að gera samninga sem útiloki keppinauta þess frá því að koma vörum sínum á fram­færi. Stefndi hafni röksemdum stefnanda um að afsláttarfyrirkomulag, sem felist í samn­ingnum frá 30. september 2003, hafi ekki verið til þess fallið að útiloka aðra frá viðskiptum við Hagkaup. Þegar fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu semji við kaupanda vöru, um að hækka afslátt eftir að tilteknu sölumarkmiði er náð, sé augljóst hvaða áhrif slíkur samningur hafi. Hann sé til þess fallinn að binda viðkomandi kaupanda í við­skiptum við hið markaðsráðandi fyrirtæki og útiloki þar með aðra seljendur sams konar vöru frá því að eiga viðskipti við þann kaupanda. Hagkaup sé einn mikilvægasti smásöluaðili tónlistar á geisladiskum hér á landi og séu útilokunaráhrif þessa afsláttar­fyrirkomulags því veruleg. Vangaveltur stefnanda um þýðingu fjár­hæðar þess afsláttar sem um hafi verið samið sé afar ósannfærandi. Aðilar hafi talið það ómaksins virði að semja um þennan afslátt og að Hagkaup hafi talið hann full­nægj­andi. Fullyrðingar um að Hagkaup hafi haft óverulega fjárhagslega hagsmuni af samningnum séu því með öllu þýðingar­lausar, enda megi telja fullvíst að fyrirtækið, sem starfrækt sé með hagnaðarvon í huga, kappkosti að ná því sölumarki sem um hafi verið samið og þar með fá viðbótar­afslátt sem nemi umtalsverðri fjárhæð. Þá hafi það enga þýðingu hvort umrætt ákvæði var framkvæmt með þessum hætti eða ekki. Margstaðfest sé, bæði af samkeppnisyfirvöldum hér á landi og á vettvangi EES/EB-samkeppnisréttar, að misnotkun í þessum skilningi sé hlutlægt hugtak. Það þýði að ekki þurfi að sýna fram á skaðleg áhrif á samkeppni í raun heldur nægi að samningur, sem feli í sér misnotkun í skilningi 11. gr. samkeppnislaga, hafi verið gerður. Skaðleg áhrif einkakaupasamninga væru ekki byggð á þeim raunverulegu áhrifum sem hægt sé að leiða í ljós í hvert og eitt sinn eða þeirri raunverulegu framkvæmd sem sönnunargögn liggi fyrir um heldur þeim útilokunaráhrifum sem slíkur samningur sé fallinn til að hafa, hvernig svo sem hann sé framkvæmdur í reynd. Mörg atriði geti haft áhrif á framkvæmd slíks samnings sem stefndi geti ekki vænst að hafa fullnægjandi upplýsingar um. Hafa verði í huga að hentað geti bæði hagsmunum stefnanda og Hag­kaupa að gera einkakaupa­samning, sem síðan verði fram­kvæmdur á tiltekinn hátt, og báðir aðilar kunni að hafa ríkt tilefni til að viðhalda með einum eða öðrum hætti þeim viðskiptaháttum sem í slíkum samn­ingum felist. Með þessu sé ekkert fullyrt um afstöðu Hagkaupa að þessu leyti, enda ekki þörf á því. Einkakaupa­samningar markaðsráðandi fyrirtækja væru bannaðir og stefndi þurfi ekki að sýna fram á annað en tilvist slíks samnings. Yfirlýsing framkvæmda­stjóra Hagkaupa um fram­kvæmd samningsins hafi ekkert sönnunargildi að þessu leyti. Hafa þurfi í huga hags­­muni Hagkaupa af því að gera samning af því tagi sem hér um ræði. Slíkur samn­ingur geti hentað Hagkaupum mjög vel vegna þess að markaðs­ráðandi staða stefnanda hafi síst áhrif á stöðu Hagkaupa sem almennt hafi nokkurn kaupenda­styrk. Samning­urinn hafi hins vegar eftir sem áður útilokunaráhrif gagnvart keppinautum stefnanda. Þegar hin tvö umdeildu ákvæði samningsins væru skoðuð í sameiningu væri ljóst að í samningnum felist veruleg útilokunaráhrif. Hann sé til þess fallinn að binda Hag­kaup, einn mikilvægasta smásala viðkomandi vöru, í viðskiptum við stefnanda, fyrir­tæki í markaðs­ráðandi stöðu, og útiloki þar með keppinauta hans frá því að starfa með eðli­legum hætti á viðkomandi markaði. Fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu þurfi ávallt að hafa í huga að þau beri sérstaka ábyrgð gagnvart markaðnum og þeirri sam­keppni sem sé til staðar. Fyrirtæki í slíkri stöðu beri því að ígrunda vel þá samninga sem það geri og gæta að því að í þeim felist ekki hvati fyrir viðskiptavini þess til að eiga allan eða veru­legan hluta sinna viðskipta við hið markaðsráðandi fyrirtæki. Það hafi einfald­lega ekki verið gert í því tilviki sem hér um ræði. Sama gildi um samning stefnanda við Hagkaup í september 2004. Til viðbótar því sem þegar hafi fram komið árétti stefndi sérstaklega að tildrög samningsins hafi enga þýð­ingu við mat á því hvort um brot á 11. gr. sam­keppnislaga hafi verið að ræða né heldur með hvaða hætti hann hafi verið framkvæmdur. Mat á því hvort um brot á lagagreininni sé að ræða sé hlutlægt, ella næðu markmið samkeppnislaga ekki fram að ganga. Ef sjónarmið af því tagi sem stefnandi vísi til um meint grandleysi þeirra starfs­manna sem að gerð samningsins komu væru viðurkennd næðu markmið samkeppnislaga ekki fram að ganga og starf stefnda yrði ógerlegt, enda geti öll brotleg fyrirtæki haldið því fram að starfsmenn viðriðnir gerð ólögmætra samninga hafi verið grandlausir. Gögn málsins sýni að stefnandi hafi gert athugasemdir við Hagkaup um það rými undir vörur sem honum var úthlutað og hafi því framfylgt ákvæðinu um hillupláss samkvæmt samn­ingnum. Skuldbinding Hagkaupa hafi því verið raunveruleg og þar með sú röskun á sam­keppni sem hún var fallin til að hafa. Með samningnum hafi stefnandi jafnframt gerst sekur um brot á ákvörðun Sam­keppnis­ráðs nr. 19/2004 þar sem skýrlega sé tekið fram í 3. tl. ákvörðunarorðs að stefn­anda væri óheimilt að gera þá kröfu til viðskiptavina sinna að tiltekið hlutfall í vöruúrvali þeirra í einstökum vöruflokkum afþreyingarefnis sé aðeins keypt af honum. Samning­urinn, sem undirritaður hafi verið tveimur og hálfum mánuði eftir að framan­greind ákvörðun var tekin, feli í sér skýlaust brot að þessu leyti. Í 11. tl. ákvörðunarorðs sé enn fremur tekið fram að stefnandi skuli kynna umrædda ákvörðun og hvað í henni felist, m.a. fyrir starfsmönnum sínum, eigendum og stjórnarmönnum innan eins mánaðar frá birtingu hennar. Öll röksemdafærsla stefnanda um vanþekkingu þeirra starfsmanna sem að gerð samningsins komu sé því til þess fallin að sýna fram á að stefnandi hafi einnig brotið gegn skýru ákvæði ákvörðunarinnar að þessu leyti. Krafa stefnda um sýknu af varakröfu stefnanda sé, auk þess sem að framan greini, reist á eftirfarandi málsástæðum og lagarökum. Innan samkeppnisréttar sé almennt viðurkennt það sjónarmið að sektir vegna brota á samkeppnisreglum teljast ekki til refsinga í formlegum skilningi. Þetta komi t.d. skýrlega fram í 5. mgr. 23. gr. reglugerðar ESB nr. 1/2003. Ákvæði stjórnsýslu- og samkeppnis­laga gildi um sektarákvarðanir samkeppnis­laga en ekki ákvæði laga um meðferð opinberra mála. Af orðalagi 37. gr. samkeppnislaga verði ráðin sú meginregla að stefndi leggi stjórn­valds­sektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóti gegn bann­ákvæðum laganna eða ákvörðunum sem teknar hafi verið samkvæmt þeim. Undan­tekning frá þeirri meginreglu sé ef brotið teljist óverulegt eða af öðrum ástæðum væri ekki talin þörf á slíkum sektum til að stuðla að og efla virka samkeppni. Við ákvörðun á fjárhæð sektarinnar skuli hafa hliðsjón af eðli og umfangi samkeppnishamlna og hvað þær hafi staðið lengi, auk annarra málefnalegra sjónarmiða. Við sektarákvörðun hafi stefndi enn fremur hliðsjón af framkvæmd í EES/EB-samkeppnisrétti, þ.m.t. leið­bein­ingum Eftirlits­stofnunar EFTA um útreikning á sektum, sem lagðar eru á samkvæmt sam­keppnis­reglum EES, en þær hafi að geyma málefnaleg sjónarmið í þessu sambandi. Þetta sé eðlilegt þar sem 37. gr. sam­keppnis­laga sæki fyrirmynd sína til EES/EB-réttar. Til þess að markmið samkeppnislaga nái fram að ganga verði að leggja nægilega þung viðurlög á brotleg fyrirtæki til þess að þau hafi fullnægjandi varnaðaráhrif. Við mat á því þurfi ekki síst að hafa hliðsjón af fjárhagslegri stöðu viðkomandi fyrirtækis eða þeirrar fyrirtækjasamstæðu sem það tilheyri. Þannig geti mismunandi stærð og styrkur brotlegra fyrirtækja t.d. leitt til mismunandi sekta í sama máli. Stefnandi sé afar fjársterkt félag með umfangsmikla starfsemi. Sektin, sem lögð hafi verið á stefnanda, sé í samræmi við alvarleika málsins og nægilega há til að skapa fullnægjandi varnaðaráhrif. Vegna ýmissa sjónarmiða stefnanda um forsendur sektar­ákvörðunar bendi stefndi á að afar varhugavert sé að bera saman sektarákvarðanir í einstökum málum, m.a. vegna þess viðurkennda sjónarmiðs innan samkeppnisréttar að samkeppnis­yfirvöld væru ekki á grundvelli jafnræðisreglu bundin af fyrri ákvörðunum um fjárhæð sektar í sambærilegum málum. Það byggðist á því að málefnalegt sé að sam­keppnis­yfirvöld hækki sektir þegar það sé talið nauðsynlegt til að tryggja að markmið og tilgangur samkeppnislaga nái fram að ganga. Sú niðurstaða væri fráleit ef jafn­ræðisreglan leiddi til þess að markaðs­ráðandi fyrirtæki gætu átt lögmætar væntingar til þess að sektir héldust sambærilegar um ókomna tíð, enda gætu þau þá gert ráð fyrir fjárhæð sektarinnar við mat á arðsemi brots. Í 37. gr. samkeppnislaga felist því ekki fastur taxti þar sem ákveðin brot þýði ávallt sömu sekt. Þá sé því mótmælt að stefndi hafi við ákvörðun umræddrar sektar ekki gætt meðal­­hófsreglu stjórnsýsluréttar. Með gerð umræddra samninga hafi stefndi gerst sekur um brot á 11. gr. samkeppnislaga með misnotkun á markaðsráðandi stöðu sinni þrátt fyrir að fyrirrennara hans hafi verið gert að greiða stjórnvaldssekt á árinu 2001 vegna sams konar brots. Enn fremur liggi fyrir að með gerð samningsins í september 2004 hafi stefndi brotið gegn ákvörðun samkeppnisráðs nr. 19/2004. Framangreind stjórn­valdssekt hafi því ekki haft tilætluð varnaðaráhrif. Ef markmið og tilgangur sam­keppnislaga ættu að ná fram að ganga hafi verið nauðsynlegt að gera stefnda að greiða sekt sem ætla má að hefði slík áhrif. Því sé enn fremur mótmælt að bannregla 11. gr. sé of óljós til þess að unnt sé að byggja sektarákvörðun á henni eins og stefnandi virtist halda fram. Vísist í því sambandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 323/2003. Í stefnu geri stefnandi í löngu máli grein fyrir og haldi því ítrekað fram að stefndi hafi á sínum tíma gefið honum kost á að ljúka málinu gegn greiðslu að fjárhæð 35.000.000 króna. Þessu sé mótmælt sem röngu en hið rétta sé að í kjölfar þess að Sam­keppnisstofnun sendi stefnanda frumathugun sína hafi fyrirsvarsmaður stefnanda óskað eftir viðhorfum stofnunarinnar til þess á fundi með starfsmönnum hennar hvort unnt væri að ljúka málinu með sátt. Starfsmennirnir hafi þá greint fyrirsvarsmanni stefnanda frá því að þeir teldu vart unnt að ljúka málinu án greiðslu sektar. Aðspurðir um fjárhæð sektar hafi starfsmennirnir talið að sú sekt yrði ávallt hærri en sú sekt sem lögð var á stefnanda vegna fyrri brota hans. Að óathuguðu máli gæti sú sekt aldrei numið lægri fjárhæð en 35.000.000 króna, en starfsmennirnir yrðu vitaskuld að bera þetta undir yfirboðara sína. Þar hafi því ekki verið um neitt tilboð af hálfu Sam­keppnis­stofnunar að ræða og því ekki á nokkru stigi slegið föstu að unnt yrði að ljúka málinu með greiðslu nefndrar fjárhæðar. Engar frekari umræður hafi átt sér stað að þessu leyti og virtist stefnandi hafa horfið frá fyrri hugmyndum um að ljúka málinu með sátt þegar hann hafi orðið þess áskynja að það yrði ekki unnt án greiðslu sektar. Stefndi mótmæli þeim atriðum sem stefnandi telji að leiða eigi til lækkunar sektarinnar, sem honum hafi verið gert að greiða, en stefndi vísi til ítarlegrar um­fjöllunar í ákvörðun sinni nr. 20/2006 um þau atriði. Stefndi mótmæli sérstaklega sjónarmiðum stefnanda um að ekki hafi verið tekið tillit til þess við ákvörðun grunnfjárhæðar þeirrar sektar sem honum hafi verið gert að greiða að ekki hafi verið sýnt fram á beinar skaðlegar afleiðingar brots hans á hinum skilgreindu mörkuðum. Þvert á móti hefði það haft þau áhrif að sektin, sem á hann var lögð, væri ekki hærri en raun bæri vitni. Brot stefnanda hafi í eðli sínu verið alvarlegt og til þess fallið að útiloka keppinauta hans frá því að eiga viðskipti við einn mikilvægasta smásölu­aðilann á hinum skilgreindu mörkuðum. Stefnandi vísi til viðmiðunarreglna EES/EB-samkeppnisréttar um mat á alvar­leika brotsins og virtist með hliðsjón af þeim telja að um minniháttar brot sé að ræða. Þessu mótmæli stefndi enda segi berum orðum í þessum reglum að til alvarlegra brota teljist misnotkun á markaðsráðandi stöðu, t.d. sölusynjun, mismunun, útilokun, tryggðarafslættir o.s.frv. Þá hafi samning­arnir gilt í tæplega tvö ár. Sé höfð hliðsjón af reglunum sé unnt að hækka þá sektarfjárhæð sem ákvörðuð sé með hliðsjón af alvarleika brotsins um allt að 50% þegar brot vari í 1-5 ár. Við ákvörðun sektarinnar hafi enn fremur verið gætt þeirra atriða sem horfi til mildunar viðurlaga samkvæmt samkeppnislögum. Fjárhæð sektar­innar sé því lægri en hún hefði ella orðið. Að þessu virtu, og með hliðsjón af því að um ítrekun fyrra brots sé að ræða, sé ljóst að sú sektarfjárhæð sem stefnanda var gert að greiða með ákvörðun stefnda nr. 20/2006, sem staðfest hafi verið af áfrýjunar­nefnd samkeppnis­mála með úrskurði í máli nr. 4/2006, sé eðlileg og í fullu samræmi við til­gang og markmið samkeppnislaga og engin efni standi til breytinga á fjárhæðinni. Stefndi reisi sýknukröfu sína á þeim lagarökum sem fram hafi komið af hans hálfu sem og í ákvörðun stefnda nr. 20/2006 og úrskurði áfrýjunar­nefndar sam­keppnis­mála í máli nr. 4/2006. Krafa um málskostnað sé reist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 130. gr. Niðurstöður Í úrskurðinum sem stefnandi krefst ógildingar á eru færð rök fyrir því að stefnandi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á mörkuðum sem samningarnir frá 30. apríl 2003 og í september 2004 taka til. Vísað er til 4. gr. samkeppnislaga þar sem segir að markaðsráðandi staða sé þegar fyrirtæki hafi þann efnahagslega styrkleika að geta hindrað virka samkeppni á þeim markaði sem máli skiptir og það geti að verulegu leyti starfað án þess að taka tillit til keppinauta, viðskiptavina og neytenda. Í úrskurðinum er fallist á þá niðurstöðu stefnda að hinn landfræðilegi markaður sem um ræðir sé Ísland. Það er meðal annars stutt þeim rökum að ekkert hafi komið fram í málinu sem gefi til kynna að magn viðskipta við erlenda aðila í heildsölu og dreifingu sé umtals­vert en svo þurfi að vera til þess að unnt sé að draga önnur landsvæði inn í myndina. Einnig sé eðli­legt að líta til þess að íslensk tónlist sé stór hluti af markaðnum sem verði svo til ein­göngu sótt til innlendra heildsala. Þá kemur fram í röksemdum áfrýjunarnefndarinnar að niðurstaða á því hver markaðshlutdeild viðkomandi sé feli í sér sterkar vísbendingar um markaðs­ráðandi stöðu. Jafnframt verði að huga að því skipulagi sem ríki á markaðnum. Há markaðshlutdeild fyrirtækis feli í sér vísbendingu um markaðsráðandi stöðu þó að önnur atriði skipti þar einnig máli. Vísað er til þess sem fram kemur í ákvörðun stefnda um að stefnandi hefði yfirburðarstöðu miðað við aðra keppinauta. Skipulag markaðarins að öðru leyti, þar á meðal að stefnandi hafi lengi haft yfirburði á umræddum mörkuðum, þyki enn fremur styðja það að markaðsstaða hans sé sterk. Í samningnum frá 30. apríl 2003 segir að Hagkaup úthluti Norðurljósum hilluplássi í samræmi við stærð þeirra á tónlistar­markaði sem þá hafi verið 85% markaðs­hlutdeild. Þá segir í samningnum frá september 2004 að miða skuli við að hlutfall vöruúrvals í afþreyingarvöru skuli vera í samræmi við markaðshlutdeild Skífunnar, sem þá hafi verið 85% í tónlist, 50% í kvikmyndum og 90% í tölvuleikjum. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að engar lagalegar hindranir standi innflutningi á tónlistar- og tölvudiskum í vegi og að innflutningur á vörunni sé auðveldur. Þessar tilvís­anir stefnanda þykja engin áhrif hafa á framangreindar forsendur áfrýjunar­nefndar­innar og með þeim er í engu hnekkt úrlausn nefndarinnar á því að stefnandi hafi haft yfirburðastöðu á mark­aðnum. Með vísan til þessa verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að ekki hafi verið færð viðhlítandi rök fyrir því í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar að stefnandi hafi haft markaðsráðandi stöðu á þeim mörkuðum sem um ræðir þegar samningarnir voru gerðir. Þá segir í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar að í samningnum frá 30. apríl 2003 komi meðal annars fram að vöruúrvalinu yrði stjórnað af sölustjóra tónlistardeildar Norðurljósa og framkvæmt af sölumönnum. Hagkaup úthluti Norðurljósum hillu­plássi í samræmi við stærð þeirra á tónlistarmarkaði, um 85% markaðshlutdeildar. Í úrskurðinum segir að áfrýjunarnefndin telji ljóst að framstilling tónlistardiska skipti miklu máli varðandi sölu þeirra þegar áhrif samningsákvæða af þessu tagi væru metin. Nefndin telur ákvæðin óeðlileg og til þess fallin að hindra virka samkeppni. Þá telur áfrýjunarnefndin að önnur samningsákvæði styrki umrædda niðurstöðu. Ljóst sé að afsláttarkerfi samkvæmt samningnum hafi enn fremur verið til þess fallið að styrkja þau útilokunaráhrif sem samningurinn feli í sér. Í samningnum frá 2004 felist ótví­ræð binding að því er varði sölu tónlistardiska og tölvu­leikja. Samkvæmt honum hafi aðilar stefnt að söluaukningu þar sem stefnandi skyldi njóta tiltekins hagræðis í versl­unum Hagkaupa gegn afsláttar­fyrirkomulagi. Í ljósi mjög hárrar markaðshlutdeildar stefnanda á þessum markaði beri að meta umræddan samning sem óeðlilegan og til þess fallinn að hindra eðlilega samkeppni eða vöxt hennar. Áfrýjunarnefndin líti svo á, samkvæmt því sem lýst er í úrskurðinum, að umræddir samningar hafi samkvæmt efni sínu haft að geyma ólögmæt ákvæði sem feli í raun í sér bindingu um kaup á umræddum vörum frá stefnanda. Jafnframt felist í samningnum frá 2004 brot á ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 19/2004. Gerð þessara samninga feli í sér misnotkun á markaðs­ráðandi stöðu. Skilgreina verður hverju sinni hvort um misnotkun er að ræða á markaðsráðandi stöðu sem er bönnuð samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga, en í lagagreininni kemur ekki fram tæmandi talning á því hvað teljist misnotkun, eins og réttilega kemur fram í úr­skurði áfrýjunarnefndarinnar. Í forsendum úrskurðarins er gerð nánari grein fyrir rökum nefndarinnar fyrir því að nefndin taldi samningana fela í sér misnotkun á markaðs­ráðandi stöðu stefnanda. Þar segir að eðlilegt sé að skýra lagagreinina þannig að hafi misnotkun verið beitt af hálfu markaðsráðandi fyrirtækis sé það nægilegt til að aðferðin teljist ólögmæt. Í þessu felist að ekki sé skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að misnotkunin hafi haft tiltekin áhrif eða að ákveðinn skilgreindur tilgangur hafi verið með aðgerðunum. Enn fremur segir í úrskurðinum að af 11. gr. sam­keppnislaga leiði að fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu hafi skyldum að gegna um að grípa ekki til neinna aðgerða, sem raskað geti þeirri eðlilegu samkeppni, sem ríki á tilteknum markaði. Við nánari skilgreiningu á þeirri skyldu beri að líta til 1. gr. laganna þar sem markmiðum laganna er lýst. Samkvæmt því megi telja að skyldur fyrir­tækja í markaðsráðandi stöðu nái meðal annars til þess að vinna ekki gegn markmiðum samkeppnislaga. Misnotkun á markaðsráðandi stöðu geti því verið fólgin í því að vinna gegn markmiðum samkeppnislaga ef aðgerð hafi ekki eðlilegar samkeppnis­legar forsendur. Samkvæmt þessu sé einnig rétt að líta svo á að skyldur markaðsráðandi fyrirtækja geti að öðru jöfnu verið því ríkari þeim mun sterkari sem þau eru á viðkomandi markaði, enda megi ætla að samkeppni veikist þá að sama skapi. Sérstaklega verði við úrlausn málsins að huga að markmiði laganna að vinna gegn skaðlegri fákeppni og sam­keppnis­hömlum og því að auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum. Almennt megi telja að um misnotkun á markaðsráðandi stöðu sé að ræða þegar fyrirtæki beiti aðferðum á tilteknum markaði sem ekki sé unnt að samrýma eðlilegri samkeppni og sem hindri hana eða vöxt hennar. Markaðsráðandi fyrirtæki megi ekki grípa til óeðlilegra aðgerða sem miði að því að styrkja stöðu sína á þeim samkeppnismarkaði sem fyrir sé. Í forsendum áfrýjunarnefndarinnar kemur enn fremur fram að engu máli skipti hvort stefnandi hafi með samnings­ákvæðunum talið sig vera að fullnægja samningsbundnum skyldum gagnvart einstökum listamönnum hérlendis og erlendis. Ekki skipti heldur máli þótt stefnandi hafi ekki gert kröfu um að tiltekið hlutfall tónlistar í verslunum Hagkaupa kæmi frá Skífunni. Aflsláttarkerfi fyrri samningsins var talið til þess fallið að styrkja þau útilokunaráhrif sem samningurinn fæli í sér. Síðari samningurinn var talinn óeðlilegur og til þess fallinn að hindra eðlilega samkeppni eða vöxt hennar. Taldi nefndin að engu máli skipti hvort samningarnir hefðu í raun komið til framkvæmda eða verið byggðir á mis­skilningi. Niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar er samkvæmt þessu byggð á mati á því hvort stefnandi misnotaði markaðsráðandi stöðu sína með gerð umræddra samninga og er litið til framangreindra atriða við matið. Eins og fram kemur í úrskurðinum og rakið er hér að framan hefur niðurstaða málsins þar með ekki ráðist af einstökum atriðum, sem vísað er til af hálfu stefnanda, heldur heildarmati á aðstæðum og öðrum atriðum sem horfa verður til við matið og lögð eru þar til grundvallar eins og rakið er. Samkvæmt þessu er réttilega litið svo á að ekki skipti máli við matið að stefnandi hafi ekki gert kröfu um að tiltekið hlutfall tónlistar í verslunum Hagkaupa kæmi frá Skífunni. Af sömu ástæðum skiptir ekki máli hvort ákvæðið um hillupláss eða útstillingu á vörum stefnanda verði út af fyrir sig talið brot á samkeppnis­lögum. Í úrskurðinum er rakið, eins og fram hefur komið, að nefndin telji ákvæðið um framstillingu tónlistardiska í fyrri samningnum til þess fallið að hindra virka sam­keppni og afsláttarkerfið samkvæmt þeim samningi hafi enn fremur verið til þess fallið að styrkja þau útilokunaráhrif sem samningurinn feli í sér. Þá kemur fram í úrskurð­­inum að áfrýjunarnefndin telji að í samningnum frá 2004 felist ótvíræð binding að því er varði sölu tónlistardiska og tölvuleikja. Stefnt skyldi að söluaukningu þar sem stefnandi skyldi njóta tiltekins hagræðis í verslunum Hagkaupa gegn afsláttar­fyrir­komulagi. Með vísan til þessa verður að hafna því að afsláttar­fyrir­komulag í samningunum skipti ekki máli, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda, varðandi mat á því hvort samningsákvæðin um afslætti hafi verið til þess fallin að útiloka aðra aðila frá viðskiptum við Hagkaup. Lýsingar stefnanda á því hver aðdragandi samningsins í september 2004 var og aðrir málavextir sem stefnandi vísar til í því sambandi geta ekki haft þau áhrif að með því að leggja þær til grundvallar við úrlausn málsins teljist enginn brotavilji hafa verið fyrir hendi af hálfu stefnanda eða að ásetning hafi skort af hans hálfu. Brotin teljast fullframin við gerð samninganna og skiptir þá ekki máli þótt einstök ákvæði þeirra hafi ekki komst til framkvæmda. Með vísan til alls þessa verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að áfrýjunar­nefndin hafi ranglega komist að þeirri niðurstöðu að í umræddri háttsemi stefnanda hafi falist misnotkun á markaðsráðandi stöðu stefnanda samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga. Staðhæfingar stefnanda um að ekki hafi af hans hálfu verið brotið gegn ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 19/2004 eru ekki studdar viðhlítandi rökum og koma þær því ekki til frekari álita við úrlausn málsins. Ber samkvæmt þessu að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda í málinu um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga leggur stefndi stjórnvaldssektir á fyrir­­­tæki eða samtök fyrirtækja sem brjóta gegn bannákvæðum laganna eða ákvarð­ana sem teknar hafa verið samkvæmt þeim. Þessum ákvörð­unum má skjóta til áfrýjunar­nefndar samkeppnismála samkvæmt 3. mgr. sömu laga­greinar eins og gert var af hálfu stefnanda í málinu sem hér um ræðir. Ákvörðun um að leggja stjórnvaldssekt á stefnanda vegna framangreindra brota telst lögmæt samkvæmt framangreindum laga­ákvæðum. Í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar er rakið hvað lagt var til grundvallar við ákvörðun á fjárhæð sektarinnar sem lögð var á stefnanda með honum. Þar segir að fyrst og fremst beri að hafa í huga í því sambandi hversu alvarlegs eðlis viðkomandi brot sé, umfang samkeppnishamla og hvað þær hafi staðið lengi. Líta megi þó einnig til stærðar fyrirtækja sem teljist brotleg, huglægrar afstöðu stjórnenda, hagnaðar­sjónar­miða og fleiri atriða. Áfrýjunarnefndin taldi brot stefnanda bæði augljós og alvar­legs eðlis. Fyrir­svarsmönnum stefnanda hafi mátt vera ljóst að í umræddri samn­ings­gerð fælist brot á samkeppnislögum og ákvörðun Samkeppnisráðs og af henni kynni að leiða röskun á samkeppni. Í úrskurðinum er gildistími hvors samnings rétti­lega tilgreindur og þar segir að umfang samkeppnishamlanna hafi verið verulegt, þær hafi snúist um umtalsverðar fjár­hæðir og að samningsaðili stefnanda hafi verið stór aðili á smásölumarkaði. Óhjá­kvæmilega verði að líta til þess við ákvörðun sektar­fjárhæðar að brot stefnanda feli í sér endurtekningu á svipuðu broti og hann hafi verið sektaður fyrir og horfi það til þyngingar sekta. Taka verði mið af styrkleika stefnanda en þar komi velta hans á síðasta almanaksári og þeirrar samstæðu sem hann tilheyri einkum til skoðunar. Vísað er til röksemda í ákvörðun stefnda varðandi þá niðurstöðu að ekki beri að taka tillit til þeirra sjónarmiða stefnanda sem hann telji að eigi að leiða til lækkunar sektarinnar. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að fjárhæð sektarinnar sé í engu skynsamlegu samhengi við málsatvik, reglur samkeppnisréttar um ákvörðun sekta og meðalhófs­reglu stjórnsýsluréttar. Vísar stefnandi sérstaklega til þess að ólögmætt sé að leggja sekt á nema unnt sé að líta svo á að ekki sé hægt að ná þeim markmiðum, sem búi að baki henni, án álagningar sektar eða með lægri sekt. Þá er enn fremur vísað til þess af stefnanda hálfu að afsláttarkerfi beggja samninga, svo og ákvæði fyrra samningsins um hillupláss, verði vart samkvæmt eðli sínu talin til mjög alvarlegra samkeppnisbrota á borð við ólögmætt samráð og grófa misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Lækka beri sektarfjárhæðina af þeim sökum. Einnig hafi áhrif til lækkunar að samningnum hafi ekki verið framfylgt, brotin hafi verið framin af gáleysi, réttmætur vafi hafi verið um ólögmæti háttseminnar, stefnandi hafi sýnt samstarfsvilja og lagaákvæðið kveði ekki nægilega skýrt á um að háttsemin sem hér um ræðir sé brot á samkeppnislögum. Dómurinn lítur svo á að með úrskurðinum hafi verið tekin afstaða til þeirra atriða sem vísað er til af hálfu stefnanda og hér að ofan eru talin. Þau sjónarmið sem sektarákvörðun áfrýjunarnefndarinnar eru byggð á samkvæmt framangreindu verða að teljast lögmæt þegar litið er til þess sem fram hefur komið í málinu og vísað er til í úrskurði nefndarinnar. Verður ekki fallist á þau rök stefnanda að brotnar hafi verið reglur eða byggt á ólögmætum sjónar­miðum við umrædda sektarákvörðun. Þá er af hálfu stefnanda vísað til þess að ekkert bendi til þess að meint sam­keppnisbrot stefnanda hafi haft í för með sér skaðlegar afleiðingar en líta verði meðal annars til áhrifa af broti þegar alvarleiki þess er metinn. Áhrifin í þessu tilviki verði að teljast óveruleg sem hljóti að draga úr alvarleika brotsins. Ummæli og framsetning í ákvörðun stefnda, sem áfrýjunarnefndin virtist staðfesta, að ósannað sé að meint brot hafi haft í för með sér beinar skaðlegar afleiðingar, verði að skilja þannig að stefndi og áfrýjunarnefndin líti svo á að meint brot hafi ekki haft nein skað­leg áhrif á markaðinn. Hér verður að telja að áfrýjunarnefndin hafi litið svo á að hátt­semi stefnanda væri til þess fallin að hafa umtalsverð áhrif enda segir í úrskurði nefndarinnar að fyrirsvarsmönnum stefnanda hafi mátt vera ljóst að af samningunum kynni að leiða röskun á samkeppni og að umfang samkeppnishamla hafi verið verulegt, eins og áður er komið fram. Verður ekki fallist á að mat nefndarinnar á alvarleika brotanna hafi verið rangt, enda hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda. Þegar litið er til þessa verður ekki fallist á framan­greind rök stefnanda og er þessari málsástæðu hans því hafnað. Ósannað er gegn andmælum stefnda að stefndi hafi gert stefnanda tilboð um að ljúka málinu með 35.000.000 króna sektargreiðslu, sem stefnandi hafi með réttu mátt telja stefnda bundinn af, eins og haldið er fram af stefnanda hálfu. Þessari málsástæðu stefnanda er því hafnað. Í úrskurðinum kemur fram að taka verði mið af styrkleika stefnanda, en þar komi velta hans á síðasta almanaksári og þeirrar samstæðu sem hann tilheyri einkum til skoðunar. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga má sekt ekki vera hærri en sem nemur 10% af veltu síðasta almanaksárs hjá fyrirtæki eða samtökum fyrirtækja sem aðild eiga að samkeppnishömlum. Því er ekki haldið fram af hálfu stefnanda að sektarákvörðun fari í bága við þetta lagaákvæði. Þá er ekki fallist á þau rök stefnanda að ólögmætt hafi verið að taka mið af ofangreindu við sektarákvörðun, eins og gert var í úrskurðinum, og er þeirri málsástæðu stefnanda því hafnað. Af framangreindu leiðir að sýkna ber stefnda af varakröfu stefnanda í málinu um að sektarákvörðunin verði felld niður eða fjárhæð hennar lækkuð. Rétt þykir með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að stefnandi greiði stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefnda, Samkeppniseftirlitið, er sýknað af kröfum stefnanda, Árdegis ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 374/2011
Kærumál Barnavernd Börn Vistun barns Gjafsókn
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að tvö börn M yrðu vistuð utan heimilis hans allt til 22. september 2011 á grundvelli b. liðar 1. mgr. 27. gr., sbr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að tvö nafngreind börn sóknaraðila yrðu vistuð utan heimilis hans allt til 22. september 2011. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um vistun barnanna utan heimilis og sér dæmdur kærumálskostnaður án tillits til gjafsóknar, sem veitt hefur verið. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í hinum kærða úrskurði er greint frá langvarandi skiptum varnaraðila af málefnum tveggja barna sóknaraðila, sem fædd eru á árinu 2006, en frá hjónaskilnaði sóknaraðila og móður barnanna í júní 2008 hafa þau farið sameiginlega með forsjá barnanna, sem hafa haft lögheimili hjá honum. Samkvæmt gögnum málsins hafa þessi afskipti einkum stafað af aðbúnaði barnanna og öðrum aðstæðum á heimilum beggja foreldranna, sem varnaraðila hafa ítrekað borist tilkynningar um, svo og af miklum deilum sóknaraðila og móðurinnar. Í málinu liggur meðal annars fyrir álitsgerð sálfræðings frá 23. júní 2010 um forsjárhæfni sóknaraðila og móðurinnar, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að þau teldust samkvæmt nánar tilgreindum prófunum hæf til að sinna hlutverki foreldra, en þó hafi komið fram miklir veikleikar í „matsþættinum hegðun og viðhorf í foreldrahlutverki þar sem ósættið á milli þeirra endurspeglast skýrt.“ Þar var bent á að sóknaraðili og móðirin yrðu að leggja deilumál sín til hliðar og einbeita sér að hag barnanna og bæta uppeldisaðstæður þeirra til að geta sinnt hlutverki sínu sem foreldrar, en það hafi ekki tekist og hafi þau ekki nema að hluta nýtt sér ráðgjöf, sem veitt hafi verið um uppeldi barnanna og til að fást við eigin veikleika. Með úrskurði 21. september 2010 tók varnaraðili ákvörðun um að börnin skyldu vistuð á heimili á vegum hans í tvo mánuði frá þeim degi að telja og bar í framhaldi af því undir Héraðsdóm Reykjavíkur 8. nóvember sama ár kröfu um að börnin yrðu vistuð utan heimilis sóknaraðila allt til 21. mars 2011, sbr. 1. mgr. 28. gr. og XI. kafla barnaverndarlaga. Því máli lauk með dómsátt 8. desember 2010, þar sem sóknaraðili og móðirin samþykktu þessa kröfu, en þar var einnig kveðið á um umgengni þeirra við börnin, sem komið hafði verið í fóstur á heimili samkvæmt ákvörðun varnaraðila. Að áliðnu tímabilinu, sem dómsáttin tók til, lýsti móðirin þeirri afstöðu að hún teldi hagsmunum barnanna best borgið með því að þau yrðu áfram á heimili fósturforeldra næstu sex mánuði. Því andmælti sóknaraðili, sem krafðist þess að fá börnin aftur til sín. Varnaraðili kvað upp úrskurð 22. mars 2011, þar sem ákveðið var að þau skyldu áfram vistuð utan heimilis sóknaraðila í tvo mánuði. Varnaraðili bar síðan upp við héraðsdóm kröfu 6. apríl 2011 um að vistunin yrði látin standa allt til 22. september sama ár og er sú krafa til meðferðar í máli þessu. Að virtum gögnum málsins í heild má fallast á með varnaraðila að fyrir hendi hafi verið nægilegt tilefni samkvæmt b. lið 1. mgr. 27. gr., sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga til að ráðstafa börnum sóknaraðila tímabundið í fóstur með áðurnefndum úrskurði 21. september 2010 og dómsátt 8. desember sama ár. Þótt fyrir liggi að bæði sóknaraðili og móðir barnanna hafi á tímabilinu, sem dómsáttin sneri að, leitað aðstoðar sérfræðinga í samræmi við áætlun varnaraðila um meðferð málsins, mat sá síðastnefndi það svo í úrskurði sínum 22. mars 2011 að árangur hefði ekki náðst í samræmi við þá áætlun og uppeldisfærni foreldranna ekki styrkst nægilega til að það þjónaði best hagsmunum barnanna að fara aftur í umsjá þeirra. Í málinu hafa ekki komið fram sérfræðileg gögn, sem ganga gegn þessu mati. Það fær að auki meðal annars stuðning í því að samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, hefur sóknaraðili, sem mun hafa gengið í hjúskap í maí 2011, hvorki fengist til að samþykkja nýja áætlun varnaraðila um meðferð máls, þar sem meðal annars sé ráðgert að eiginkona hans gangist undir mat á forsjárhæfni, né að þiggja sáttameðferð hjá svokölluðum fjölskyldumeðferðarfræðingi, sem varnaraðili hafði hlutast til um. Að þessu gættu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur.
Mál nr. 661/2017
Kærumál Málskostnaðartrygging
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem L var gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli L á hendur Þ og S.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, KarlAxelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17.október 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2017, þar sem fallistvar á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrirgreiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur þeim. Kæruheimilder í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að kröfu um málskostnaðartryggingu verði hafnað, en til varaað tryggingin verði lægri fjárhæðar en ákveðið var í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðilihöfðað mál það, sem hér um ræðir, í eigin nafni til riftunar á gjafagerningiBús ehf., sem hann telur felast í kaupsamningi félagsins við varnaraðilann Þrjáfrakka hjá Úlfari ehf. 31. janúar 2016 um rekstur veitingahússins Þriggjafrakka, er þar var seldur fyrir 38.000.000 krónur. Sóknaraðili krefst þessjafnframt aðallega að varnaraðilum verði óskipt gert að greiða þrotabúi Búsehf. 95.000.000 krónur, en til vara að varnaraðilinn Þrír Frakkar hjá Úlfariehf. greiði þrotabúinu 38.000.000 krónur, hvort tveggja með tilgreindum vöxtum.Um heimild til málsóknarinnar vísar sóknaraðili til samþykkis skiptastjóraþrotabús Bús ehf., sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfestsú niðurstaða að líkur hafi verið nægjanlega leiddar að því að sóknaraðili séófær um greiðslu málskostnaðar í fyrrgreindu máli.Yfirlýsingu fyrirsvarsmanns sóknaraðila um að hann ábyrgistgreiðslu málskostnaðar, sem kynni að falla á sóknaraðila vegna framangreindsdómsmáls, sem sóknaraðili höfðar sem fyrr segir í eigin nafni, verður ekkijafnað við yfirlýsinga opinberra stofnana um að þær ábyrgist greiðslumálskostnaðar, sem kynni að falla á þrotabú. Í slíkum tilvikum er um ábyrgð aðræða, þar sem aðili getur sótt greiðslu til ríkisins, svo sem um ræðir í dómumHæstaréttar 12. nóvember 1996 í máli nr. 400/1996, sem er að finna í dómasafni réttarinsþað ár á bls. 3425, 1. nóvember 2002 í máli nr. 485/2002 og 20. febrúar 2003 ímáli nr. 49/2003. Verður slíkum ábyrgðaryfirlýsingum því jafnað tilmálskostnaðartryggingar, þar sem fjármunir eru tiltækir í formi peningagreiðslueða bankaábyrgðar. Um það er á hinn bóginn ekki að ræða í tilviki sóknaraðila,falli málskostnaður á hann, þar sem varnaraðilar myndu þurfa að leita dóms áhendur fyrirsvarsmanni sóknaraðila fyrir þeim kostnaði yrði hann ekki greiddur.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem ídómsorði greinir.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum málskostnað ábáðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því aðfrestur sóknaraðila, Lögmanna við Arnarhól ehf., til að setja fram tryggingufyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur varnaraðilum, Þremur frökkumhjá Úlfari ehf. og Stefáni Úlfarssyni, skal vera tvær vikur frá uppsögu dómsþessa að telja.Sóknaraðili greiði varnaraðilum, hvorum um sig, samtals 300.000krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2017.Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 21. september 2017, er höfðað af Lögmönnumvið Arnarhól ehf., kt. [...], Borgartúni 24, Reykjavík, með stefnu birtri 12.júní 2017, á hendur Stefáni Úlfarssyni, kt. [...], Ásbúð 76, Garðabæpersónulega og f.h. stefnda, Þriggja frakka hjá Úlfari ehf., Baldursgötu 14,Reykjavík.Dómkröfurstefnanda í málinu eru eftirfarandi:„1.Að rift verði með dómi gjafagjörningi Bús ehf. sem fólst í kaupsamningifélagsins við stefnda Þrjá frakka hjá Úlfari ehf., dagsettur 31. janúar 2016 umrekstur veitingahússins Þriggja frakka, að fjárhæð kr. 38.000.000.2.Að stefndu Þremur frökkum hjá Úlfari ehf. og Stefáni Úlfarssyni verði in solidum gert að greiða þ.b. Bús ehf.kr. 95.000.000, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. janúar 2016 til greiðsludags.3.Að stefndu verði gert að greiða allan málskostnað að skaðlausu að mati dómsinsog/eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að meðtöldum virðisaukaskattisamkvæmt lögum nr. 50/1988.4.Til vara er þess krafist að stefnda, Þremur frökkum hjá Úlfari ehf., verði gertað greiða þ.b. Bús ehf. kr. 38.000.000, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. janúar 2016 til greiðsludags, aukmálskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins.“Ístefnu kemur fram að Lögmenn við Arnarhól ehf. fari með mál þetta „vegna þ.b.Bús ehf. samkvæmt heimild skiptastjóra“ búsins. Þá liggur fyrir yfirlýsingskiptastjóra frá 31. maí 2017 þar sem staðfest er að þrotabúið hafi heimilaðLögmönnum við Arnarhól ehf. að fylgja eftir riftunarmálum vegna sölu á rekstrifélagsins og annarra ráðstafana sem tengjast rekstri Þriggja frakka. Reksturinnhafi verið seldur Þremur frökkum hjá Úlfari ehf., kt. [...] með kaupsamningi31. janúar 2016. Þá segir að heimildin sé bundin við að rekstur mála fyrirdómstólum og að annar kostnaður sé á eigin kostnað og áhættu ef aðgerðir beraekki tilætlaðan árangur. Þá liggur fyrir sameiginleg yfirlýsing skiptastjóraBús ehf. og fyrirsvarsmanns stefnanda sem undirrituð er 31. maí 2017 varðandimálarekstur þennan. Þar segir m.a. að þar sem þrotabúið hafi ekki fjármuni tilþess að fylgja málunum eftir séu aðilar sammála um að Lögmenn við Arnarhól ehf.fjármagni og reki mál til þess að ná undir búið eignum þess og fjármunum.Aðilar séu sammála um að því sem komi út úr aðgerðum skuli, að frádregnumkostnaði, skipt til helminga á milli Lögmann við Arnarhól ehf. og þrotabúsins. Viðþingfestingu málsins, 7. september sl., kröfðust stefndumálskostnaðartryggingar úr hendi stefnanda með vísan til b-liðar 1. mgr. 133.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála að fjárhæð 5.890.000 krónur, þ.m.t.virðisaukaskattur, eða annarrar lægri fjárhæðar í formi bankabókar eðabankaábyrgðar og innan hæfilegs frests að mati dómsins. Stefnandi krefst þessað kröfunni verði hafnað en til vara að málskostnaðartrygging nemi 700.000krónum.Stefndukveða stefnanda máls þessa, Lögmenn við Arnarhól ehf., vera félag sem hafi meðhöndum lögfræðiþjónustu, fjárfestingar, lánastarfsemi og annan skyldan reksturog hafi svo verið frá fundi 18. mars 2010 og skráningu í hlutafélagaskrá 25.sama mánaðar. Stjórnarmaður félagsins sé Steinbergur Finnbogason hdl. og rekihann málið fyrir hönd þess. Hann sé jafnframt framkvæmdastjóri félagsins oghafi prókúruumboð fyrir það.Stefnduvísa til þess að gert hafi verið árangurslaust fjárnám hjá stefnanda 13. mars2017 og 31. júlí 2017. Þá hafi félagið ekki haft neinar tekjur á árinu 2015samkvæmt ársreikningi þess fyrir það ár sem staðfestur hafi verið á aðalfundiþess 21. júlí 2016. Þá hafi það ekki átt neinar eignir í lok þess árs. Einafjárhæðin sem ársreikningurinn hafi að geyma sé hlutafé í félaginu að fjárhæð600.000 krónur. Í upplýsingum með ársreikningnum komi fram að SteinbergurFinnbogason hdl. sé eigandi 50% hlutafjár í félaginu og HrafnhildurValdimarsdóttir, sem muni vera eiginkona hans, sé eigandi 50% hlutafjárins.Hrafnhildur sé varamaður í stjórn félagsins og hafi prókúruumboð fyrir það.Ársreikningi félagsins fyrir árið 2016 hafi ekki verið skilað tilársreikningaskrár ríkisskattstjóra. Þá verði ekki byggt á því plaggi semstefnandi hafi nú lagt fram sem ársreikning 2016 enda sé ljóst að hagurstefnanda hafi ekki vænkast sem skyldi svo hægt sé að draga þá ályktun að hannsé gjaldfær vegna hugsanlegs málskostnaðar í þessu máli.Þábendir stefndi jafnframt á að félagið Pro legal ehf. hafi verið úrskurðaðgjaldþrota 14. desember 2016. Stjórnarmaður og prókúruhafi þess var áðurnefndurSteinbergur Finnbogason hdl. Tilgangur félagsins hafi verið reksturlögmannsstofu, ráðgjafarþjónusta, fjárfestingar. lánastarfsemi og annar skyldurrekstur. Hafi sá verið tilgangur félagsins frá stofnun. Hafi rekstur lögfræðiþjónustunefnds Steinbergs einnig verið í því félagi með sama hætti og stefnanda þessmáls. Ársreikningi fyrir þetta félag vegna ársins 2010 hafi verið skilað tilársreikningskrár ríkisskattstjóra 18. apríl 2012, en ekki síðan vegna áranna2011, 2012, 2013, 2014, 2015 og 2016.Þákveða stefndu að ábyrgðaryfirlýsing nefnds Steinbergs Finnbogasonar hdl., semnú hafi verið lögð fram, sé að engu hafandi. Aðildstefnanda að málinu sé reist á því að hann hafi lýst kröfu í þrotabú Bús ehf.að fjárhæð 1.247.093 krónur og muni hún hafa verið grundvölluð álögfræðiþjónustu nefnds Steinbergs fyrir það félag. Vegna þeirrarlögfræðiþjónustu hafi Bú ehf. greitt m.a. 6.500.000 krónur til Pro Legal ehf.27. maí 2014. Sömuleiðis hafi Bú ehf. átt kröfu á Steinberg vegna úttekta hanshjá því félagi. Byggja stefndu á því að Lögmenn við Arnarhól ehf. eigi engaréttmæta kröfu í þrotabú Bús ehf. Ekki verði þó betur séð en að skiptastjórihafi hafnað kröfunni að svo stöddu samkvæmt fyrirliggjandi kröfulýsingaskrá.Stefndu halda því fram að stefnukröfur málsins og þær málsástæður sem þær séureistar á séu haldlausar. Málshöfðunin sé því bæði tilefnis- og tilgangslaus afhálfu stefnanda sem ógjaldfærs aðila. Stefnandi geti enga möguleika átt á að fáhina minnstu fjárhæð viðurkennda til greiðslu úr hendi stefndu og hafi engahagsmuni af því að sækja kröfur sínar í þessu máli, hvað þá 95.000.000 króna.Krefjaststefndu því með vísan til b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2.mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að stefnanda verðigert að setja stefndu sameiginlega málskostnaðartryggingu að fjárhæð 5.890.000krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur, eða aðra lægri fjárhæð að mati dómsins.Byggist fjárhæðin á gjaldskrá lögmanns stefndu og miðast við hagsmunatengingumiðað við stefnukröfu málsins en fyrir liggi að mál þetta sé og verðiumfangsmikið, m.a. með dómkvaðningu matsmanns eða matsmanna, og verja þurfi miklumtíma í að halda uppi vörnum í málinu. Telja stefndu að fjárhæð í varakröfustefnanda sé of lág við ákvörðun tryggingarfjárhæðarinnar. Þá beri að takatillit til þess að stefnandi hafi höfðað málið að þarflausu, eða án tilefnis,og hafi uppi kröfur, staðhæfingar eða mótbárur sem hann viti eða megi vita aðséu rangar, haldlausar, þarflausar og þýðingarlausar, svo sem fyrirhuguðdómkvaðning matsmanns, og þessar sakir hans séu miklar, sbr. 1.-3. mgr. 131.gr. laga nr. 91/1991. Stefndukrefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda og umboðsmanns hans, SteinbergsFinnbogasonar hdl., sameiginlega í þessum þætti málsins, sbr. 4. mgr. 131. gr.laga nr. 91/1991 að mati dómsins og með álagi í samræmi við framangreint.Stefnandimótmælir kröfunni og vísar til þess að umræddar fjárnámsgerðir gefi ekki réttamynd af fjárhagsstöðu stefnanda í dag. Ekki hafi verið mætt af hálfu stefnandaer aðfararbeiðnirnar voru teknar fyrir af sýslumanni m.a. vegna misskilnings.Skuldirnar hafi nú verið greiddar upp. Þá séu röksemdir stefndu hvað varðarfélagið Pro legal ehf. og fyrirsvarsmanns þess félags og stefnanda, máli þessuóviðkomandi og að engu hafandi. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt ársreikningistefnanda fyrir árið 2016 sé ljóst að hagur hans fari batnandi. Þannig hafiverið hagnaður af rekstrinum upp á 1.130.854 krónur. Auk þessa byggir stefnandiá því að með ábyrgðaryfirlýsingu fyrirsvarsmanns stefnanda frá 21. septembersl. ábyrgist hann greiðslu hugsanlegs málskostnaðar vegna máls þessa og náiábyrgðin til alls tildæmds málskostnaðar sem kynni að falla á stefnanda. Felistþannig í yfirlýsingunni skuldbinding gagnvart stefndu í málinu. Vísar stefnanditil þess að fyrirsvarsmaðurinn eigi fasteign en fasteignamat hennar nemiliðlega 50 milljónum króna. Þá hvíli á henni liðlega 30 milljónir króna.Fasteignina eigi hann að helmingi á móti eiginkonu sinni. Ljóst sé því aðfyrirsvarsmaðurinn sé borgunarmaður fyrir hugsanlegum málskostnaði. Teljidómurinn framangreint ekki fullnægjandi og að gera verði stefnanda að leggjafram málskostnaðartryggingu geri hann þá varakröfu að hún nemi 700.000 krónum. Niðurstaða:Samkvæmt b-lið 1.mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur stefndi krafist þess,við þingfestingu máls, að stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðarmegi leiða líkur að því að stefnandi sé ófær um greiðslu málskostnaðar sem áhann kunni að falla í málinu.Stefnandihöfðar mál þetta til að ná fram riftun á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl. vegna sölu á rekstri veitingarstaðarins Þriggjafrakka frá Búi ehf. til stefnda, Þriggja frakka hjá Úlfari ehf. Þá gerir hannþá kröfu að stefndu verði óskipt (in solidum) gert að greiða þrotabúi Bús ehf. 95.000.000 króna auk dráttarvaxtaen til vara 38.000.000 auk dráttarvaxta. Aðild sína að málinu byggir stefnandiá 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, heimild skiptastjóra Bús ehf. ogyfirlýsingar hans þar að lútandi en stefnandi kveðst hafa lýst kröfu í búið. Íáðurnefndu ákvæði er að finna heimild fyrir aðra en skiptastjóra til þess aðhalda uppi hagsmunum þrotabús. Þar segir m.a.: „Ákveði skiptastjóri að haldaekki uppi hagsmunum sem þrotabúið kann að njóta eða geta notið, hvort sem þaðer gert samkvæmt ályktun skiptafundar eða ekki, getur lánardrottinn sem hefurlýst kröfu á hendur búinu, sem hefur ekki þegar verið hafnað, gert það í eiginnafni til hagsbóta búinu hafi skiptastjóri ekki þegar skuldbundið það á annanveg.“Yfirlýsingskiptastjóra verður ekki skilin öðruvísi en svo að hann hafi ákveðið að haldaekki sjálfur uppi hagsmunum þrotabúsins í þeim ágreiningi sem til úrlausnar erí málinu. Af gögnum, eins og þau liggja nú fyrir dóminum á þessu stigi málsins,verður á hinn bóginn ráðið að skiptastjóri hafi hafnað kröfu stefnanda að svostöddu. Allt að einu er hér eingöngu til úrlausnar sú krafa stefnda aðstefnanda verði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu í málinu. Sú aðstaðasem lýst er hér að framan getur engu breytt um skyldu sóknaraðila til að setjatryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar samkvæmt b-lið 1. mgr. 133. gr. laga nr.91/1991 verði fallist á að skilyrði hennar séu fyrir hendi. Þá koma þau atriðier varða aðild stefnanda og heimild hans til málarekstrarins væntanlega tilálita síðar við efnisúrslausn málsins.Aðþessu sögðu tekur dómurinn fram að í máli þessu liggur fyrir að gerð hafa veriðtvö árangurslaus fjárnám hjá stefnanda á síðustu mánuðum, það fyrra 13. mars2017 og það síðara 31. júlí 2017. Fjárnámsgerð,sem hefur verið lokið að hluta eða í heild án árangurs, gefur sterkavísbendingu um ógjaldfærni gerðarþola, enda felst í þeim málalyktum aðgerðarþoli á hvorki handbært fé til að greiða þá kröfu sem krafist er fjárnámsfyrir, né eignir sem taka má fjárnámi til tryggingar kröfunni. Hafa stefndu þvíleitt líkur að því að stefnandi sé ófær um greiðslu málskostnaðar.Stefnandihefur greint svo frá fyrir dóminum að fjárnámsgerðirnar gefi ekki rétta mynd affjárhagsstöðu hans nú. Í fyrsta lagi hafi hann nú greitt þær skuldir sem láguað baki fjárnáminu auk þess sem ársreikningur fyrir árið 2016 sýni að reksturinnstandi ágætlega. Dómurinntelur að ársreikningur stefnanda verði ekki talinn gefa nægilega skýrarvísbendingar um að fjárhagsstaða félagsins sé nú með þeim hætti að það standiundir greiðslu málskostnaðar sem kunni að falla á stefnanda í máli þessu. Ertil þess að líta að þrátt fyrir að hagnaður sé þar sagður nema 1.130.854 krónumeru skammtímaskuldir félagsins þar sagðar 2.954.469 krónur en handbært fé1.705.607 krónur. Þá er einnig óhjákvæmilegt að líta til þess aðársreikningurinn er óundirritaður og ekki staðfestur af endurskoðandafélagsins. Hvaðvarðar ábyrgðaryfirlýsingu fyrirsvarsmanns stefnanda tekur dómurinn fram aðatvik í máli þessu séu ekki sambærileg og í Hæstaréttarmálunum nr. 49/2003 og485/2002. Eins og atvikum er háttað telur dómurinn að framlagningábyrgðaryfirlýsingarinnar geti ekki leyst stefnanda undan þeirri skyldu aðleggja fram málskostnaðartryggingu í máli þessu. Er óhjákvæmilegt að líta tilþess að örðugra kann að vera fyrir stefnda að sækja greiðslu úr hendifyrirsvarsmannsins enda liggja ekki fyrir gögn í málinu sem sýna að fjármunirséu nú tiltækir eða standi til reiðu, heldur er vísað til þess aðfyrirsvarsmaðurinn eigi fasteign að helmingshlut á móti eiginkonu sinni.Hafastefndu því, þegar á allt er litið, leitt að því fullnægjandi líkur aðstefnandi kunni að vera ófær um greiðslu málskostnaðar sem félaginu hefur ekkitekist að hnekkja og ber því að fallast á kröfu stefndu ummálskostnaðartryggingu með vísan til b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991.Er um umfang tryggingar horft til atvika málsins, eðlis þess og sýnilegsumfangs á þessu stigi. Þá fer um fjárhæð tryggingar, form og frest til aðleggja hana fram eins og í úrskurðarorði segir. Þáverður stefnanda gert að greiða stefndu sameiginlega málskostnað í þessum þættimálsins sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur, sbr. 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991. Dómurinn telur þó ekki efni til að fallast á kröfu stefndu um álagá málskostnað eða að umboðsmanni sóknaraðila verði gert að greiða málskostnaðmeð umbjóðanda sínum, sbr. 131. gr. laga nr. 91/1991.HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Stefnandi,Lögmenn við Arnarhól ehf., skal innan þriggja vikna frá uppkvaðningu úrskurðarþessa setja málskostnaðartryggingu, að fjárhæð 2.000.000 króna, í formipeningagreiðslu eða bankaábyrgðar. Stefnandigreiði stefndu sameiginlega 250.000 krónur í málskostnað í þessum þættimálsins.
Mál nr. 232/2005
Kærumál Vitni
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að S væri heimilt að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð í máli sem hún hafði höfðað gegn Í og H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 26. maí 2005, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2005, þar sem fallist var á að varnaraðila væri heimilt að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð í máli sem hún hefur höfðað gegn sóknaraðilum. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og synjað verði um heimild varnaraðila til að leiða umrædd vitni fyrir dóm. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, íslenska ríkið og Haukur Hjaltason, greiði varnaraðila, Söru Rafaelsdóttur, samtals 100.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2005. Í þinghaldi í máli þessu 9. maí sl. lýsti lögmaður stefnanda því, sem áður hafði komið fram í málinu, að hann hefði í hyggju að leiða sem vitni Gunnlaug Geirsson lækni og Guðmund Þór Guðmundsson lögmann. Lögmaðurinn lagði fram sem dskj. nr. 51 spurningar sem hann kvaðst vilja bera upp við vitnin. Lögmaðurinn telur að bæði vitnin geti upplýst um atvik málsins af eigin raun og sér sé við sönnunarfærslu í málinu nauðsyn á að þessi vitni gefi skýrslu. Lögmenn stefndu andmæltu því báðir að þessi vitni fái að koma fyrir dóminn og verði spurð þeirra spurninga sem fram koma á dskj. nr. 51. Þeir halda því fram að vitnin geti ekkert um málsatvik borið af eigin raun og því sé vitnisburður þeirra bæði óþarfur og óheimill, enda geti þeir ekki borið um annað en það sem þeim hafi verið sagt. Dómari gaf lögmönnum aðila kost á því að tjá sig um þetta deiluefni og gerði lögmaður stefnda ríkisins það fyrir hönd beggja stefndu. Að svo búnu var ágreiningsefnið tekið til úrskurðar að kröfu lögmanna aðila. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 er vitni sem orðið er 15 ára skylt að koma og svara spurningum um málsatvik. Samkvæmt 2. mgr. 56. gr. sömu laga er það á valdi dómara hverjar spurningar verða lagðar fyrir vitni og getur hann svipt aðila rétti til að spyrja, t.d. ef spurningar hans til vitna eru sýnilega tilgangslausar, auk þess að geta umorðað, lagað og skýrt spurningar aðila áður en vitni svarar þeim. Þessar heimildir fela það í sér að dómari getur synjað um að spurning verði lögð fyrir vitni. Mat á því fyrir fram hvort spurning skuli heimiluð eða ekki er ýmsum vandkvæðum bundið því að undir rekstri málsins geta komið fram upplýsingar sem réttlætanlegt er að spyrja vitni um án þess að það liggi ljóst fyrir í upphafi aðalmeðferðar. Það er ljóst að sumar þeirra spurninga sem lögmaður stefnanda hefur í hyggju að leggja fyrir vitnin tvö, sbr. dskj. nr. 51, varða atvik málsins. Eins og málið horfir við nú eiga aðrar þeirra tæpast við málsatvik og gætu leitt til þess að vitnin yrðu spurð álits án þess að slíkt varðaði málsatvik að neinu leyti. Þótt svo sé þykir engu að síður rétt að lögmaður stefnanda fái að leiða vitnin tvö án þess að í því felist heimild til þess að bera megi undir þau allar spurningarnar sem er að finna á dskj. nr. 51. Það verður að meta þegar til yfirheyrslu kemur. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð. Stefnanda, Söru Medina, er heimilt að leiða vitnin Gunnlaug Geirsson lækni og Guðmund Þór Guðmundsson lögmann við aðalmeðferð málsins 19. september nk.
Mál nr. 419/2008
Byggingarleyfi Ofanflóð Hættumat
Þ krafðist viðurkenningar á skaðabótaábyrgð R vegna tjóns af yfirvofandi ofanflóðahættu á fasteign hans á K. Héraðsdómur féllst á kröfu hans og krafðist R sýknu fyrir Hæstarétti. Byggingafulltrúi R samþykkti 29. júní 2000 umsókn Þ um að reisa hús á lóðinni. Fljótlega óskaði Þ eftir að breyta staðsetningu hússins innan lóðarinnar og var það samþykkt með bréfi byggingarfulltrúa 23. maí 2001. Aðila greindi á um það hvort R hefði borið að láta framkvæma hættumat á svæðinu áður en byggingarleyfi var veitt og leiðbeina Þ um fyrirliggjandi vitneskju um ofanflóðahættu, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. R taldi að ekki hefði verið skylt að gera hættumat vegna eignar Þ, annars vegar þar sem eign Þ teldist ekki vera í þéttbýli eða á svæði þar sem þétt byggð væri fyrirhuguð, og hins vegar bæri aðeins að gera hættumat ef lífi fólks væri hætta búin. Taldi R að hvorugt þessara atriða ætti við í málinu. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 skulu sveitastjórnir í sveitarfélögum þar sem ofanflóð hafa fallið á byggð eða nærri henni eða hætta er talin á slíku láta meta hættu á ofanflóðum. Samkvæmt 25. gr. reglugerðar nr. 505/2000 skal sveitarstjórn leita álits Skipulagsstofnunar áður en hún veitir byggingarleyfi samkvæmt gildandi deiliskipulagi á svæði þar sem ofanflóð eru hugsanleg en staðfest hættumat liggur ekki fyrir. Hættumatsnefnd hafði ekki verið skipuð og hættumat ekki farið fram. Taldi Hæstiréttur að 4. gr. laga nr. 49/1997 tæki til eignarinnar þar sem upplýst væri að ofanflóð hefðu fallið nálægt hússtæðinu. Fasteign Þ gæti samkvæmt skipulagsdrögum fallið undir skilgreiningu 2. gr. reglugerðar nr. 505/2002 og skipulagsreglugerðar nr. 400/1998 að vera í þéttbýli. Heimildir um skriðuföll á K hefðu gefið fullt tilefni til að láta meta hvort lífi manna stæði ógn af ofanflóðum. Þá bar R fyrir sig að deiliskipulag samkvæmt fyrrgreindri 25. gr. hefði ekki legið fyrir og ennfremur að starfsmenn R hjá borgarskipulagi og byggingarfulltrúa hefðu ekki haft vitneskju um ofanflóðahættu á lóð Þ þegar byggingarleyfi voru gefin út. Taldi Hæstiréttur að starfsmenn R hefðu haft vitneskju um ofanflóðahættu undir hlíðum E vegna athugasemda í aðalskipulagi, sem var í vinnslu á þessum tíma, og aðalskipulagi K-hrepps og eldri rannsókna á svæðinu. Í málinu var lagt til grundvallar bráðabirgðahættumat V frá 16. maí 2002, enda hafði Þ ekki hnekkt mati hins opinbera matsaðila þótt hann héldi því fram að ofanflóðahætta væri þar verulega vanmetin. Taldi Hæstiréttur að vegna þeirrar vitneskju sem var til staðar um aðstæður á K, og þar sem hættumat lá ekki fyrir, hefði borið að fara með umsókn Þ um byggingarleyfi samkvæmt VII. kafla reglugerðar nr. 505/2000. Niðurstaða bráðabirgðahættumats sem síðar var gert hefði staðfest að tilefni var til þess að gera hættumat. Starfsmenn R hefðu því ekki farið að lögum við afgreiðslu byggingarleyfis til Þ og síðar leyfis til flutnings á byggingarreitnum innan lóðarinnar. Með einhliða virðingargjörð var Þ ekki talinn hafa sýnt fram á verðrýrnun eignarinnar vegna ofanflóðahættu, en hann þótti hafa leitt nægar líkur að því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þess að byggja þurfti varnarmannvirki. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu R, sem leiddi af því að mat á ofanflóðahættu fór ekki fram áður en leyfi var veitt til að reisa íbúðarhús hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. júlí 2008. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var viðurkennd skaðabótaábyrgð áfrýjanda vegna tjóns stefnda af yfirvofandi ofanflóðahættu á eign hans Kerhólum á Kjalarnesi, áður smábýli 4 úr landi Skrauthóla. Niðurstöðu dómsins um að hafna viðurkenningu á skaðabótaábyrgð vegna friðaðra fornminja var ekki áfrýjað til Hæstaréttar. I Byggingarfulltrúinn í Reykjavík samþykkti 29. júní 2000 umsókn stefnda um að reisa hús á lóðinni. Fljótlega óskaði stefndi eftir að breyta staðsetningu hússins innan lóðarinnar og var það samþykkt með bréfi byggingarfulltrúa 23. maí 2001. Ágreiningurinn tengist síðara leyfinu. Aðila greinir á um það hvort áfrýjanda hafi borið að láta framkvæma hættumat á svæðinu áður en byggingarleyfi var veitt og leiðbeina stefnda um fyrirliggjandi vitneskju um ofanflóðahættu, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Eign stefnda er á Kjalarnesi en það sveitarfélag sameinaðist Reykjavík áður en atvik máls þessa urðu. Meðal málsgagna er greinargerð aðalskipulags Kjalarneshrepps 1990-2010, samþykkt í sveitarstjórn hreppsins 2. janúar 1989. Þar segir í lið 2.1.6: „Stórrigningar hafa valdið skriðuhlaupum á Kjalarnesi og hefur svæðið frá Völlum og út að Vallá orðið verst úti. Einna mest tjón varð af skriðuhlaupum á Sjávarhólum árið 1886. Þá kom mikið hlaup úr Gljúfurdal eftir látlausa rigningu í sólarhring. Eftir það fóru býlin Grund og Árvöllur í eyði. Í seinni tíð hafa skriðuhlaup ekki valdið neinu tjóni svo teljandi sé.“ Í greinargerð með aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024 segir undir lið 3.1.17.: „Ekki er vitað um þéttbýlissvæði sem falla undir náttúruvá í landi borgarinnar. Við gerð deiliskipulags undir hlíðum Esju skal leita álits Veðurstofu Íslands um ofanflóðahættu.“ Eftir að stefndi hafði fengið leyfi byggingarfulltrúa til þess að flytja byggingarreitinn innan lóðarinnar og framkvæmdir við húsbygginguna voru langt komnar, fékk hann vitneskju um að skriður hefðu fallið á svæðinu. Leitaði hann þá til byggingarfulltrúans í Reykjavík, sem brást við með því að afla mats Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. Samkvæmt bréfi hennar 28. febrúar 2002 var gerð lausleg athugun á aðstæðum með tilliti til hættu af ofanflóðum. Niðurstaðan var sú að snjóflóðahætta væri lítil, en að því er aurflóð varðaði gætu smærri atburðir orðið, en ólíklegt væri þó að hætta vegna þeirra við húsið væri yfir viðunandi mörkum. Var talið eðlilegt að leita umsagnar Skipulagsstofnunar og Veðurstofu Íslands um nauðsyn á gerð bráðabirgðahættumats fyrir húsið. Kemur fram að líkur á manntjóni vegna aurskriðu séu margfalt minni en vegna snjóflóða, en eignatjón geti orðið nokkuð. Byggingarfulltrúi áfrýjanda sendi þá erindi 25. mars 2002 til Veðurstofu Íslands þar sem vísað var í greinargerð Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. og óskaði eftir því „að Veðurstofan geri formlegt hættumat á þegar byggðu íbúðarhúsi á Smábýli 4, svo og á því svæði sem deiliskipulagið tekur til.“ Bráðabirgðahættumat Veðurstofu Íslands 16. maí 2002 tekur til einbýlishúss á lóð smábýlis nr. 4 á Kjalarnesi, en tekið er fram að ekki sé unnt að verða við því að gera hættumat á svæðinu vegna umfangs þess verkefnis og forgangsröðunar hættumatsverkefna. Niðurstaða varðandi snjóflóðahættu er að staðaráhætta sé ásættanleg, eða minni en 0.3 af 1000 á ári. Um berghlaup segir að ekki sé unnt að útloka að það geti átt sér stað og skapað hættu en ekki sé tilefni til „að ætla að áhætta af þeirra völdum sé óviðunandi í skilningi gildandi reglugerðar um hættumat vegna ofanflóða.“ Skriður hafi fallið á sögulegum tíma og árið 1886 valdið spjöllum á flestum bæjum undir Esjuhlíðum, en skriður af því tagi sem þá féllu séu „að jöfnu ekki hættulegar lífi fólks en geta valdið miklu efnislegu tjóni.“ Merki um skriðuefni, misgróft, sé að finna víða í grennd við húsið. Halli við og fyrir ofan húsið sé þannig að verulega dragi úr skriðhraða aurskriðu og setjist grófasta efnið til en það fínna sígi fram og geti runnið niður á jafnsléttu. Sé tiltölulega auðvelt og ódýrt að verja einstaka byggingar fyrir aurskriðum og flóðum af þessum toga, og er nánar lýst hvernig það megi gera. Að lokum segir að það sé „mat Veðurstofunnar að staðaráhætta í húsinu vegna aurskriða sé ásættanleg ef byggður er garður sem fullnægir framangreindum skilyrðum.“ Að þessari niðurstöðu fenginni vísaði byggingarfulltrúi erindinu til borgarverkfræðings 12. júní 2002 með ósk um að málið væri tekið „til skoðunar og tilhlýðilegrar meðferðar þannig að viðunandi niðurstaða fáist.“ Borgarverkfræðingur fól þá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. að gera tillögu að varnargarði vegna aurflóða við smábýli nr. 4 á Kjalarnesi og leysti verkfræðistofan úr því verkefni 21. júlí 2002. Í framhaldi komu athugasemdir frá Árbæjarsafni vegna staðsetningar varnargarðsins, en fornminjar er að finna í nágrenni hússins og var þetta verk því í uppnámi. Sátt náðist ekki og reisti stefndi sjálfur mannvirki fyrir ofan húsið sem jafnframt er varnargarður. Veðurstofan staðfesti 23. mars 2004 að mannvirkið væri fullnægjandi og var byggingarleyfi fyrir því samþykkt 13. apríl 2004. Stefndi aflaði einnig álits frá Íslenskum orkurannsóknum á skriðum og skriðuhættu við Kerhóla á Kjalarnesi og skilaði Árni Hjartarson, jarðfræðingur, greinargerð þar um 10. desember 2004. Þar segir í upphafi: „Hið nýreista íbúðarhús að Kerhólum stendur undir Esjuhlíðum neðanundir allmiklum skriðuvæng sem kemur úr gili hátt í hlíð. Skriðuhætt er víða á þessum slóðum og skriðufallaannálar geta um allmarga atburði, aurskriður og grjóthrun, bæði frá gamalli og nýrri tíð.“ Í greinargerðinni er lýst jarðfræði svæðisins og sögu skriðufalla þar. Fram kemur að 13 tilvika sé getið í annálum og þar af eigi fjögur við næsta nágrenni Kerhóla frá árunum 1747, 1886, 1939 og 1998. Niðurstaðan er að ætla megi að skriður gætu valdið tjóni á bæjarstæðinu „á hverri öld og það jafnvel oftar en einu sinni.“ Auk þess eru meðal gagna málsins þrjú kort um jarðfræði svæðisins útgefin 1994 og 1997 af áfrýjanda og öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, Landmælingum Íslands og Orkustofnun. Árni Hjartarson vann að því verki ásamt fleirum. Hann skýrði kortin fyrir dómi og staðfesti framangreinda skýrslu sína. Spurður um viðbrögð sín þegar hann kom að eign stefnda, kvaðst hann hafa séð að þarna var hús á skriðusvæði. Áður en málið var höfðað í héraði beindi stefndi fyrirspurn til Veðurstofu Íslands 22. nóvember 2006 um hvernig háttað væri stöðu vinnu stofnunarinnar við hættumat á svæðinu, en væri það ekki fyrirhugað var óskað eftir endurskoðun á fyrra bráðabirgðamati í ljósi framangreindra rannsókna og niðurstöðu greinargerðar Árna Hjartarsonar og athugasemda í minnisblaði hans 21. júlí 2005 rituðu eftir að hann hafði kannað berglög í grunni á byggingarstað og skurðum vestan og ofan við húsið. Í minnisblaðinu segir meðal annars: „Það þarf enginn að velkjast í vafa um að Kerhólar eru á skriðufallasvæði.“ Í svari Veðurstofu Íslands 15. febrúar 2007 kemur fram að hættumat fyrir Kjalarnes og Esjurætur verði unnið að ósk hættumatsnefndar en ekki einstaklinga, og hættumatsnefnd Reykjavíkur hafi ekki verið skipuð. Bráðabirgðahættumatið 16. maí 2002 gildi þar til formlegt hættumat hafi verið staðfest, sbr. reglugerð nr. 505/2000 um hættumat vegna ofanflóða, flokkun og nýtingu hættusvæða og gerð bráðabirgðahættumats. Bent er á að reglugerðin miði „við áhættu af manntjóni einstaklinga sem eru inni í húsi“ en ekki eignatjón. Þá er vísað til rannsóknar Árna Hjartarsonar og í niðurlagi svarsins segir: „Þótt nýjar upplýsingar liggi nú fyrir um skriðusögu við Kerhóla, teljum við að meginniðurstöður bráðabirgðahættumatsins standi óhaggaðar, þ.e. að með minniháttar vörnum sé hægt að gera skriðuáhættu á Kerhólum viðunandi í skilningi reglugerðar nr. 505/2000. Því teljum við ekki þörf á að endurskoða bráðabirgðahættumat Veðurstofunnar frá 16. maí 2002.“ Málsatvikum að öðru leyti og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. II Áfrýjandi telur að ekki hafi verið skylt að gera hættumat vegna eignar stefnda, annars vegar þar sem hættumat skuli fyrst og fremst ná til þéttbýlis og svæða þar sem þétt byggð er fyrirhuguð, og hins vegar að hættumat skuli fela í sér mat á þeirri hættu sem lífi fólks er búin vegna ofanflóða á byggð svæði eða skipulögð byggingarsvæði, en hvorugt þessara atriða eigi við hér. Í 2. málslið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 segir: „Skal hættumat fyrst og fremst ná til þéttbýlis og svæða þar sem þétt byggð er fyrirhuguð.“ Í athugasemdum með frumvarpi til laganna er þetta orðalag skýrt þannig að þar sem skipulagsskylda sé nú orðin almenn á landinu öllu felist nær engin afmörkun í tilvísun eldri laga til skipulagðra svæða. Því sé lagt til að gerð verði sú breyting á lögunum, að hættumat verði fyrst og fremst látið ná til þéttbýlis og svæða þar sem þétt byggð er fyrirhuguð. Tilgangurinn sé sá að leggja á það áherslu „að vinna við hættumat á þéttbýlisstöðum skuli hafa forgang en alls ekki er útilokað að í framtíðinni verði slíkt mat jafnframt látið ná til dreifbýlla svæða.“ Þá kemur fram í almennum inngangi athugasemdanna, að ný þekking og reynsla leiði nú til þess að gera verði ný hættumöt og fella eldri möt úr gildi. Skuli bráðabirgðamöt því fara fram þegar þörf krefur svo þróun nýrrar byggðar stöðvist ekki af þeim sökum. Á meðan ekki liggi fyrir vandað hættumat skuli „mörkin fyrir örugg byggingarsvæði dregin þröngt vegna varfærnissjónarmiða.“ Af framangreindu er ljóst að hagkvæmissjónarmið hafa ráðið orðalagi ákvæðisins þar sem lögunum sé ætlað að beina heildarvinnu við gerð nýrra hættumata fyrst að þéttbýliskjörnum, enda skal samkvæmt 2. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 505/2000 gera hættumat fyrir svæði utan þéttbýlis liggi fyrir því gildar ástæður að mati ofanflóðanefndar. Þéttbýli er þannig skilgreint í 2. gr. reglugerðar nr. 505/2000 og skipulagsreglugerð nr. 400/1998, gr. 1.3, að um sé að ræða þyrpingu húsa þar sem búa að minnsta kosti 50 manns og fjarlægð milli húsa fer að jafnaði ekki yfir 200 metra. Upplýsingar um það hvort sú byggð sem komin er undir Esjurótum á Kjalarnesi uppfylli þessi skilyrði eru ekki fyrir hendi í málinu. Hins vegar hefur verið lagður fyrir Hæstarétt uppdráttur úr aðalskipulagi Kjalarness þar sem svæði úr landi Móa, Skrauthóla og Sjávarhóla er hlutað niður í 14 númeraðar spildur. Ekki eru mælieiningar á teikningunni en hús eru staðsett þétt sitt hvoru megin við önnur hver lóðamörk. Þegar stefndi óskaði eftir að flytja staðsetningu íbúðarhúss síns var erindið kynnt fyrir hagsmunaaðilum á spildum 3 og 5, en spilda stefnda er númer 4. Samkvæmt 7. mgr. 43 gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sem vísað var til í þeirri kynningu, var skylt að hafa þennan hátt á í þegar byggðu hverfi, þar sem deiliskipulag lá ekki fyrir. Telja verður að fasteign stefnda geti samkvæmt þessari teikningu fallið undir þá skilgreiningu að vera í þéttbýli. Þá tekur 4. gr. laga nr. 49/1997, sbr. 2. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 505/2000, til eignarinnar þar sem upplýst er að ofanflóð hafa fallið nálægt hússtæðinu og er þar um einnig vísað til tilgangs lagaákvæðisins sem hér að framan hefur verið lýst. Að því er varðar afstöðu stefnda, sbr. bréf hans 6. mars 1999 þegar hann sótti fyrst um byggingarleyfi, þá verður ekki séð að vilji hans til að vera í smábýlaumhverfi eða val hans á byggingarstæði breyti neinu um lagaskyldur áfrýjanda. Stefnda bar að sækja um leyfi til borgaryfirvalda bæði til þess að fá upphaflegt byggingarleyfi og til þess að færa byggingarreitinn innan lóðarinnar. Þá byggir áfrýjandi á því að með hættumati skuli meta hvort lífi manna standi ógn af ofanflóðum, en ekki hafi verið um slíka hættu að ræða. Heimildir um skriðuföll á Kjalarnesi voru til staðar þegar stefndi sótti um byggingarleyfi og landfræðilegar aðstæður undir Esjuhlíðum gáfu fullt tilefni til þess að láta mat fara fram. Breytir þar engu þó að ekki sé vitað um að slys hafi orðið þar á fólki vegna ofanflóða. Samkvæmt 4. málslið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 skal hættumat „fela í sér mat á þeirri hættu sem lífi fólks er búin vegna ofanflóða“, sbr. einnig 3. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 505/2000. Örugg vitneskja um hvort slík hætta er fyrir hendi fæst ekki fyrr en að loknu mati og getur því ekki orðið ákvörðunarástæða fyrir því að láta mat fara fram. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið standa þessar málsástæður áfrýjanda ekki í vegi fyrir að skylt hafi verið að vinna bráðabirgðahættumat. III Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 skulu sveitarstjórnir í sveitarfélögum þar sem ofanflóð hafa fallið á byggð eða nærri henni eða hætta er talin á slíku láta meta hættu á ofanflóðum, sbr. og 1. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 505/2000. Sveitarfélag skal hafa frumkvæði að gerð hættumats og beina því erindi til umhverfisráðherra, sem skipar þá hættumatsnefnd, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins skal Veðurstofa Íslands annast hættumat að beiðni hættumatsnefndar og samkvæmt samningi á milli þeirra. Samkvæmt 4. mgr. skal taka fullt tillit til hættumats við alla skipulagsgerð, en samkvæmt 5. mgr. setur ráðherra nánari reglur um hættumat, sbr. reglugerð nr. 505/2000. Samkvæmt 25. gr. þeirrar reglugerðar skal sveitarstjórn leita álits Skipulagsstofnunar um málsmeðferð áður en hún gerir breytingu á deiliskipulagi eða aðalskipulagi, eða veitir byggingarleyfi samkvæmt gildandi deiliskipulagi á svæði þar sem ofanflóð eru hugsanleg en staðfest hættumat liggur ekki fyrir. Skipulagsstofnun metur hvort óska beri eftir bráðabirgðahættumati hjá Veðurstofu Íslands. Áfrýjandi ber fyrir sig að deiliskipulag samkvæmt 25. gr. reglugerðarinnar hafi ekki legið fyrir, heldur aðeins gamalt aðalskipulag Kjalarneshrepps. Engu að síður er í bréfum byggingarfulltrúa áfrýjanda 25. mars 2002 og 12. júní sama ár, þar sem fjallað er um byggingarleyfi stefnda, vísað til deiliskipulags á svæðinu frá því um 1982, eins og þar segir. Um deiliskipulag á svæðinu hefur þó ekki verið nánar upplýst í málinu. Ennfremur er því haldið fram að starfsfólk áfrýjanda hjá borgarskipulagi og byggingarfulltrúa hafi ekki haft vitneskju um ofanflóðahættu á lóð stefnda þegar byggingarleyfi voru gefin út og er í því sambandi meðal annars vísað til þess að tilvitnað aðalskipulag Reykjavíkur 2001–2024 hafi tekið gildi í árslok 2002 eða um einu og hálfu ári eftir að stefnda var veitt byggingarleyfi. Er þar væntanlega vísað til leyfis stefnda til að færa byggingareitinn. Kjalarneshreppur hafði sameinast áfrýjanda þegar stefndi sótti upphaflega um byggingarleyfi 6. mars 1999. Það leyfi var samþykkt 29. júní 2000 en flutningur byggingarreitsins innan lóðarinnar 23. maí 2001. Við afgreiðslu þessara erinda hlutu skipulags- og byggingaryfirvöld í Reykjavík að taka mið af aðalskipulagi Kjalarness þar sem nýtt aðalskipulag Reykjavíkur, sem náði yfir Kjalarnessvæðið, hafði ekki tekið gildi. Í því voru, eins og að framan er rakið, upplýsingar um ofanflóðahættu á svæðinu. Samkvæmt framagreindu og samkvæmt 25. gr. reglugerðar nr. 505/2000 átti áfrýjandi að leita álits Skipulagsstofnunar áður en hún veitti umþrætt byggingarleyfi, enda lá ekki fyrir staðfest hættumat. Þá er ljóst að þrátt fyrir að aðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024 hafi ekki tekið formlega gildi fyrr en í lok árs 2002, hefur það verið í vinnslu í einhvern tíma. Í því er sambærileg athugasemd vegna ofanflóðahættu við Esjurætur og er að finna í aðalskipulagi Kjalarneshrepps. Vegna þessa og eldri rannsókna á svæðinu, sem áfrýjandi stóð að, verður við það að miða að starfsmenn hans hafi haft vitneskju um ofanflóðahættu undir hlíðum Esju. Veðurstofa Íslands hefur það lögbundna hlutverk að annast hættumat samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 49/1997 og bráðabirgðahættumat samkvæmt 25. gr. reglugerðar nr. 505/2000. Hættumat fer fram að beiðni hættumatsnefndar eða Skipulagsstofnunar í tilviki bráðabirgðahættumats. Í bráðabirgðahættumati sínu 16. maí 2002 telur Veðurstofan að staðaráhætta í húsi stefnda vegna snjóflóða sé ásættanleg og vegna berghlaupa ekki óviðunandi, en að því er varði aurskriður sé staðaráhætta „í húsinu“ ásættanleg „ef byggður er garður“ sem fullnægi tilteknum skilyrðum, sem nánar er lýst í matinu. Í svari Veðurstofunnar 15. febrúar 2007 við beiðni stefnda um endurskoðun bráðabirgðahættumatsins er tekið fram að slíkt mat sé ekki gert að beiðni einstaklinga en síðan segir í lok bréfsins: „Þótt nýjar upplýsingar liggi nú fyrir um skriðusögu við Kerhóla, teljum við að meginniðurstöður bráðabirgðahættumatsins standi óhaggaðar, þ.e. að með minniháttar vörnum sé hægt að gera skriðuáhættu á Kerhólum viðunandi í skilningi reglugerðar nr. 505/2000. Því teljum við ekki þörf á að endurskoða bráðabirgðahættumat Veðurstofunnar frá 16. maí 2002.“ Stefndi heldur því fram að ofanflóðahætta sé hér verulega vanmetin en hefur þó ekki hnekkt mati hins opinbera matsaðila. Er bráðabirgðahættumat Veðurstofu Íslands því lagt til grundvallar í málinu. Vegna þeirrar vitneskju sem var til staðar um aðstæður á Kjalarnesi undir Esjuhlíðum og þar sem hættumatsnefnd hafði ekki verið skipuð og hættumat lá ekki fyrir, þá bar að fara með umsókn stefnda um byggingarleyfi samkvæmt VII. kafla reglugerðar nr. 505/2000. Niðurstaða bráðabirgðahættumats sem síðar var gert staðfestir að tilefni var til þess. Starfsmenn áfrýjanda fóru því ekki að lögum við afgreiðslu byggingarleyfis til stefnda og síðar leyfis til flutnings á byggingarreitnum innan lóðarinnar. IV Stefndi kveðst hafa orðið fyrir tjóni annars vegar þar sem verðmæti eignar hans sé minna vegna ofanflóðahættu og hins vegar vegna kostnaðar sem hann hafi orðið fyrir við hönnun og byggingu ofanflóðavarnar. Stefndi aflaði virðingargjörðar fasteignasala 11. nóvember 2002 um verðmæti eignar sinnar. Í niðurstöðu hennar kemur fram að virðingarmaður telur rýrnun vegna ofanflóðahættu og óhagræðis vegna fornleifa geta verið um 20 til 25%. Hér er um einhliða álit að ræða og hefur stefndi því ekki sannað tjón af þessum sökum, og þá einnig að teknu tilliti til þess að ofanflóðavörn hefur verið byggð eftir að virðingargjörð fór fram. Með framlögðum teikningum og vætti Helga Guðjóns Samúelssonar, byggingarverkfræðings, er nægilega sannað að garður sá sem upphaflega var teiknaður fyrir ofan hús stefnda var hannaður sem skjólvörn fyrir vindi, en ekki sem ofanflóðavörn. Stefndi lét hanna aurskriðuvörn 28. október 2003 og var áætlaður byggingarkostnaður við hana 7.000.000 krónur. Ekki liggja fyrir upplýsingar um endanlegan byggingarkostnað. Um er að ræða mannvirki úr járnbentri steypu sem á að standast uppsafnað skriðuhlaup í allt að 3ja m hæð. Fyrir neðan varnarvegginn er teiknað léttbyggt hesthús og gróðurhús, hlaða og haughús. Veðurstofan staðfesti 23. mars 2004 að tillaga að mannvirki þessu væri fullnægjandi til þess að áhætta í íbúðarhúsinu yrði ásættanleg. Einnig er tekið fram í svari Veðurstofunnar að samkvæmt bráðabirgðahættumati hafi verið talið að ásættanleg áhætta næðist ef byggður væri lágur garður ofan við íbúðarhúsið. Stefndi hefur sýnt fram á að nauðsynlegt var að byggja varnarmannvirki til þess að tryggja öryggi fólks í íbúðarhúsinu á þeim stað sem það var reist, og að starfsmenn áfrýjanda hefðu átt að láta meta ofanflóðahættu á staðnum áður en byggingarleyfi var veitt. Þó að hvorki liggi fyrir nákvæmur kostnaður, né hvort mannvirki það sem hann hefur reist hefur orðið umfangsmeira en nauðsyn bar til, þá þykir stefndi hafa leitt nægar líkur að því, að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna kostnaðar við að byggja varnarmannvirki. Er því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu áfrýjanda vegna tjóns sem stefndi hefur orðið fyrir vegna þess að mat á ofanflóðahættu fór ekki fram áður en leyfi var veitt til að reisa íbúðarhús hans. Samkvæmt framangreindri niðurstöðu skal áfrýjandi greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, greiði stefnda, Þorsteini H. Kúld, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 10. apríl sl., er höfðað af Þorsteini H. Kúld, Kerhólum, Reykjavík, á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 9. maí 2007. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur í málinu: 1. Að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu vegna tjóns stefnanda af völdum yfirvofandi ofanflóðahættu á spildunni Kerhólar á Kjalarnesi. 2. Að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu vegna tjóns stefnanda af völdum friðaðra fornminja sem eru á spildunni Kerhólar á Kjalarnesi. 3. Að stefnda verði dæmd til greiðslu málskostnaðar, að skaðlausu, að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Málsatvik. Stefnandi er eigandi lóðar (landspildu) á Kjalarnesi sem nú ber nafnið Kerhólar. Byggingafulltrúi í Reykjavík samþykkti 29. júní 2000 umsókn stefnanda um að reisa einbýlishús á lóðinni og réðst stefnandi í framkvæmdir. Fljótlega kom í ljós að fyrirhuguð staðsetning hússins var óhentug og leitaði stefnandi eftir því að samþykkt yrði ný staðsetning hússins, til norðurs á lóðinni, nær Esjunni. Með bréfi byggingarfulltrúa frá 23. maí 2001 var stefnanda veitt byggingarleyfið með fyrirvara um staðfestingu borgarstjórnar, sem gekk eftir. Stefnandi hóf að reisa hús sitt á lóðinni en í nóvember 2001 komu fram upplýsingar á almennum skipulagsfundi á Kjalarnesi um hugsanlega ofanflóðahættu á þessu svæði. Leitaði stefnandi til byggingarfulltrúa, sem óskaði eftir hættumati frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf. Í bréfi verkfræðistofunnar frá 28. febrúar 2002 kom fram að mjög ólíklegt væri að áhætta vegna aurflóða væri yfir ásættanlegum mörkum þótt viðvarandi hætta væri á smærri atburðum og spjöllum vegna vatnavaxta. Þá ritaði byggingarfulltrúi í Reykjavík bréf til Veðurstofu Íslands 25. mars 2002 og óskaði eftir formlegu hættumati á svæðinu. Í svarbréfi Veðurstofu frá 16. maí 2002 kom fram að ekki væri hægt að gera hættumat að svo stöddu en gert var bráðabirgðahættumat. Samkvæmt því var staðaráhætta vegna snjóflóða talin ásættanleg samkvæmt gildandi reglugerð. Hins vegar var talið að ekki væri hægt að útiloka hættu af völdum berghlaupa. Loks taldi Veðurstofan að staðaráhætta vegna aurskriða og slíkra flóða yrði viðunandi ef byggður yrði varnargarður fyrir ofan húsið. Endanlegt hættumat Veðurstofu liggur ekki fyrir. Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen hf. sendi tillögu að varnargarði til stefndu og stefnda bauðst til að greiða kostnað við þær framkvæmdir. Stefnandi taldi hins vegar tillögu þessa óviðunandi og varð ekki úr þeim framkvæmdum, m.a. vegna þess að stefnandi taldi veigameiri mannvirki þurfa til að verja húsið, auk þess sem tillögur verkfræðistofunnar voru vart framkvæmanlegar vegna fornminja sem komið höfðu í ljós á jörðinni. Við hús stefnanda eru friðaðar fornminjar og hefur stefnandi haldið því fram að tilvist fornleifa þessara skerði verulega notkunarmöguleika stefnanda á húsinu og lóð hans. Í málinu liggur frammi ,,virðingargjörð“ Magnúsar Axelssonar löggilts fasteignasala en samkvæmt niðurstöðu hennar var eign stefnanda, í því ástandi er hún var á matsdegi, 11. nóvember 2002, ,,að teknu tilliti til ofanflóðahættu og óhagræðis vegna fornleifa“ metin á verðbilinu 15.200.000-16.200.000 krónur en verðmæti eignarinnar sé annars 20.250.000 krónur. Í kjölfar þessarar virðingargjörðar lagði stefnandi til við stefndu að stefnda greiddi 15 milljónir króna fyrir húsið, það yrði jafnað við jörðu, auk þess sem stefnanda yrði veitt leyfi til þess að reisa hús á öruggum stað á landinu án endurgjalds. Þessum kröfum stefnanda hafnaði stefnda. Með bréfi 3. mars 2003 leitaði stefnandi upplýsinga um málið frá Skipulagsstofnun. Í svarbréfi stofnunarinnar frá 27. mars 2003 var m.a. upplýst að stofnunin hefði ekki fjallað um erindi varðandi byggingarleyfisveitingar á spildunni. Jafnframt var upplýst að stefnda hefði ekki leitað álits stofnunarinnar í samræmi við 25. gr. reglugerðar nr. 505/2000. Stefnandi kveður að vera kunni að skortur á vilja til úrlausna af hálfu stefndu hafi m.a. helgast af því að stefnda hafi talið að við hönnun húss stefnanda hafi í öndverðu verið gert ráð fyrir varnargarði. Hafi byggingarfulltrúi í Reykjavík m.a. látið hafa þetta eftir sér í fréttaviðtali. Hið rétta sé að við hönnun húss hans hafi verið gert ráð fyrir skjólgarði sem mynda hafi átt skjól fyrir vindum úr austri og suðaustri. Þetta mannvirki hafi því á engan hátt verið til þess fallið að verjast ofanflóðum, enda hafi það á engan hátt komið til umræðu við hönnun hússins. Stefnandi réðst sjálfur í að láta hanna fyrir sig varnarmannvirki og fékk Vilhjálm Þórhallsson verkfræðing til þess. Samkvæmt kostnaðaráætlun hans nemur heildarkostnaður við byggingu þess 7 milljónum króna. Stefnandi leitaði til Íslenskra orkurannsókna, ÍSOR, um gerð hættumats vegna ofanflóða og liggur fyrir greinargerð Árna Hjartarsonar jarðfræðings varðandi það. Niðurstöður greinargerðar hans eru þær m.a. að hætta sé á skriðuhlaupum á bæjarstæðinu. Máli þessu var vísað frá dómi með úrskurði dómsins 5. desember 2007 en með dómi Hæstaréttar 23. janúar 2008 var sá úrskurður ómerktur og lagt fyrir dóminn að taka málið til efnismeðferðar. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur stefnandi, Helgi G. Samúelsson og Árni Hjartarson. Árni staðfesti greinargerð sína frá 10. desember 2004 og minnisblað sitt frá 21. júlí 2005. Hann kvað jarðfræðilegar heimildir sýna að skriður hafi farið um þann stað þar sem íbúðarhúsið að Kerhólum standi, án þess að þeirra sé getið í sögulegum heimildum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður að heildarumfang tjóns síns sé ekki ljóst á þessum tímapunkti. Ljóst sé þó af gögnum málsins að stefnandi muni þurfa að þola umtalsverða skerðingu á verðmæti húseignar sinnar vegna fyrirliggjandi ofanflóðahættu og vegna friðaðra fornminja sem í ljós hafi komið. Þá sé ljóst að stefnandi þurfi að láta reisa varnarmannvirki á landinu og byggi stefnandi á því að stefndu beri að greiða þann kostnað sem af því hljótist að stærstum hluta. Telji stefnandi að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn dómstóla um bótaábyrgð stefnanda, eins og í kröfugerð greini, sbr. t.d. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Undir 1. kröfulið stefnanda falli það tjón sem tengist tilvist ofanflóðahættu og það tjón sem hljótist vegna kostnaðar við að reisa varnarmannvirki í samræmi við þá áhættu sem fyrir hendi sé. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi borið að láta fara fram hættumat á svæðinu áður en stefnanda var veitt leyfi til að byggja hús sitt. Sú skylda komi skýrt fram í ákvæðum laga nr. 49/1997, einkum 4. gr. laganna. Stefnda hafi ekki sinnt þessari skyldu sinni, en stefnanda hafi verið rétt að líta svo á, fyrst umsókn hans um byggingarleyfi var samþykkt án athugasemda að þessu leyti, að ekki væri fyrir hendi nein ofanflóðahætta á svæðinu. Samkvæmt téðu ákvæði 4. gr. laga nr. 49/1997 sé sveitarstjórnum skylt að láta meta hættu á ofanflóðum, þar sem ofanflóð hafi fallið á byggð eða nærri henni, en ágreiningslaust sé, að sú sé væntanlega raunin hér. Þótt lögð sé sérstök áhersla á þéttbýl svæði í ákvæðinu, sé skyldan almenn og taki til allra byggðra svæða. Fallist dómurinn ekki á þetta, sé allt að einu á því byggt að hið umdeilda svæði, þ.e. Kjalarnes, hljóti að teljast til þéttbýlissvæðis í skilningi ákvæðisins. Kjalarnes sé hluti af þéttbýliskjarna Reykjavíkur. Þéttbýliskjarni sé á Kjalarnesi, mjög nærri lóð stefnanda, og tilvist hans sé að minnsta kosti næg til að þess að skylda stefndu, samkvæmt 4. gr. laganna, hafi ekki eingöngu verið virk, heldur afar aðkallandi. Verði ekki á þetta fallist, er á því byggt að stefndu hafi a.m.k. verið skylt að upplýsa stefnanda um skort á hættumati á svæðinu og ástæður þess, en jafnframt hafi stefndu borið að upplýsa stefnanda um hugsanlega ofanflóðahættu, sem stefndu hafi átt að vera kunnugt um. Slíkar upplýsingar hefðu gert að verkum að stefnandi hefði getað takmarkað tjón sitt. Stefnda hafi enn ekki látið gera endanlegt hættumat á svæðinu og byggir stefnandi á því að áhætta af ofanflóðum sé verulega vanmetin í bráðabirgðahættumati Veðurstofu Íslands. Stefnandi þurfi að láta reisa varnarmannvirki á landinu með miklum tilkostnaði. Þá geti almenn hræðsla vegna ofanflóðahættu valdið verulegri lækkun á markaðsvirði fasteigna á hættusvæðum, sbr. fyrirliggjandi matsgerð Magnúsar Axelssonar fasteignasala. Stefnandi telur að hafna beri bráðabirgðahættumati Veðurstofu Íslands, þar sem það hafi ekki verið unnið með þeim hætti sem krafist er um endanlegt hættumat. Leggja beri til grundvallar rannsóknir og gögn Árna Hjartarsonar hjá ÍSOR til stuðnings þeirri ályktun að ofanflóðahætta sé veruleg. Þegar litið sé til þess að Veðurstofa Íslands hafi staðfest að varnarmannvirki það, sem stefnandi sé að reisa, sé fullnægjandi, telji stefnandi ljóst að bæta beri a.m.k. verulegan hluta þess kostnaðar sem hann hafi orðið fyrir og muni verða fyrir við að reisa mannvirkið og halda því við. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi borið að leita álits Skipulagsstofnunar áður en byggingarleyfi var veitt, en það hefði að öllum líkindum leitt til þess að hættumat, eða a.m.k. bráðabirgðahættumat, hefði verið gert áður en byggingarleyfi var veitt. Stefnandi hafi verið alveg grandlaus um yfirvofandi ofanflóðahættu er hann hófst handa við húsbygginguna, en stefnda hins vegar ekki. Í aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024, komi fram að leita skuli álits Veðurstofu Íslands um ofanflóðahættu við gerð deiliskipulags undir hlíðum Esju. Þessi áskilnaður sé eingöngu til kominn vegna fyrirliggjandi vitneskju byggingar- og skipulagsyfirvalda stefndu um ofanflóðahættu undir hlíðum Esju. Á árinu 2001 hafi stefnda ekki enn gert deiliskipulag fyrir svæðið þrátt fyrir skyldu þar að lútandi, samkvæmt 23., sbr. 9. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Byggi stefnandi á því að stefnda verði að bera ábyrgð á því að deiliskipulag hafi ekki verið gert. Einnig beri stefnda ábyrgð á því að ekki hafi verið aflað upplýsinga eða álits Veðurstofu Íslands áður en umsókn stefnanda hafi verið afgreidd. Að þessu athuguðu byggi stefnandi á því að stefnda hafi vitað eða mátt vita um hugsanlega áhættu á því svæði þar sem stefnandi óskaði eftir að byggja, óháð því hvort deiliskipulag hafði verið gert eða ekki. Slík vitneskja stefndu hefði átt að leiða til réttmætra og löglegra viðbragða af hálfu stefndu, áður en stefnandi stofnaði til verulegs kostnaðar við húsbyggingu sína. Á síðasta áratug liðinnar aldar hafi verið unnar ítarlegar rannsóknir á vatnsfari, berggrunni og jarðgrunni höfuðborgarsvæðisins. Stefnda hafi verið einn þeirra aðila sem staðið hafi að þessum rannsóknum. Ítarleg kort hafi verið gefin út vegna þessa árin 1994 og 1997. Á þessum kortum séu skilmerkilega sýndar skriður á eða í námunda við lóð stefnanda og staðsetning framhlaupsseta og skriðuseta nákvæmlega kortlögð. Hafi stefnanda átt að vera um þetta kunnugt. Með útgáfu byggingarleyfis til handa stefnanda hafi stefnda verið að viðurkenna að lóðin væri hæf til að byggja mætti á henni íbúðarhús á þeim stað sem umsókn stefnanda hafi borið með sér. Auk alls framangreinds byggi stefnandi á því að stefndu hafi borið, áður en stefnanda var veitt heimild til húsbyggingar, að láta rannsaka og meta fornleifar á svæðinu og gera stefnanda viðvart um tilvist þeirra. Þessi skylda stefndu leiði m.a. af ákvæðum laga nr. 107/2001, einkum 11. gr. laganna og samsvarandi ákvæðum eldri laga nr. 88/1989. Fram komi í kafla 3.1.18 í aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024, að þar sem ekki liggi fyrir aðal- og deiliskráning fornleifa skuli gerð fornleifaskráning áður en ráðist sé í deiliskipulagsgerð eða veitt heimild fyrir verklegum framkvæmdum. Þessi fyrirmæli aðalskipulags séu í samræmi við almenna skyldu sveitarfélaga í þessum efnum. Að þessu athuguðu byggi stefnandi á því að stefndu hefði átt að vera kunnugt um tilvist þeirra fornleifa sem hér um ræði, áður en stefnanda hafi verið veitt byggingarleyfi. Tjón stefnanda vegna skertra afnota sé því á ábyrgð stefndu, enda hafi stefnandi verið grandlaus um tilvist fornleifa á svæðinu áður en byggingarframkvæmdir hófust. Fornleifarnar geri það einnig að verkum að kostnaður við varnarmannvirki verði verulega hærri en ella, enda erfitt að koma við varnarmannvirkjum á svæðinu nema þau séu steypt. Að lokum byggi stefnandi á því að almennar málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttarins, einkum grundvallarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um rannsóknarskyldu stjórnvalda, leiði til þess að á stefndu verði felld bótaábyrgð í málinu. Útgáfa byggingarleyfis sé stjórnsýsluákvörðun í skilningi laganna. Hvort sem um ofanflóðahættu sé að ræða eða tilvist fornminja, skorti alfarið á viðhlítandi rannsókn af hálfu stefndu. Í málinu byggir stefnandi einkum á lögum um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum nr. 49/1997, skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, þjóðminjalögum nr. 107/2001 og stjórnsýslulögum nr. 37/1993, svo og reglugerðum sem kunni að vera settar í skjóli þessara laga. Þá sé byggt á öðrum lögfestum og ólögfestum meginreglum skaðabótaréttarins, þ.á m. um vinnuveitendaábyrgð og ábyrgð opinberra aðila. Um réttarfar sé byggt á lögum nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefnda byggir á því að af málatilbúnaði stefnanda verði ekki ráðið hvaða hagsmuni hann hafi af því að fá dóm fyrir kröfum sínum um viðurkenningu skaðabótaskyldu vegna yfirvofandi ofanflóðahættu og friðaðra fornminja. Stefnda bendir á, varðandi kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna ofanflóðahættu, að samkvæmt 4. gr. laga nr. 49/1997 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum beri sveitarfélögum að láta meta hættu á ofanflóðum í þéttbýli eða á svæðum, þar sem þétt byggð er fyrirhuguð, en ekki í dreifbýli. Með hliðsjón af greinargerð með 4. gr. laga nr. 49/1997 megi ljóst vera að bein lagaskylda hvíldi ekki á stefndu til þess að láta meta hættuna á ofanflóðum í hlíðinni við fasteign stefnanda. Í 4. gr. laganna segi að skylda sveitarfélaga í þessum efnum taki fyrst og fremst til þéttbýlis, en hvergi í ákvæðinu sé sérstaklega minnst á skyldur sveitarfélaga í þessum efnum í dreifbýli. Í þessu sambandi skuli bent á að í 8. gr. reglugerðar nr. 505/2000 um hættumat vegna ofanflóða og nýtingu hættusvæða og gerð bráðabirgðahættumats, sem sé sett með stoð í 4. gr. laga nr. 49/1997, sé nánar fjallað um skyldur sveitarfélaga við gerð hættumats. Í 8. gr. sé skýrt tekið fram að gera skuli hættumat fyrir svæði utan þéttbýlis, s.s. einstaka sveitabæi, enda liggi fyrir gildar ástæður að mati ofanflóðanefndar t.d. í þeim tilvikum sem ofanflóð hafi fallið á eða staðnæmst í nálægð við íbúðarhúsnæði. Það sé því í undantekningatilvikum, þegar gildar ástæður liggi fyrir, sem sveitarfélögum beri skylda til að framkvæma hættumat í dreifbýli. Fasteign stefnanda sé utan þéttbýlis samkvæmt skilgreiningu skipulagreglugerðar nr. 400/1998, en þéttbýli teljist þyrping húsa þar sem búa a.m.k. 50 manns og fjarlægð milli húsa fari að jafnaði ekki yfir 200 metra, sbr. grein 1.3. Allt að einu hafi stefnda látið sérfræðinga kanna hættuna á ofanflóði á umræddu svæði og hafi mat þeirra verið staðfest í öllum grundvallaratriðum í bráðabirgðahættumati af sérfræðingum Veðurstofunnar. Stefnda hafi því brugðist við með þeim úrræðum sem honum voru tiltæk. Ekki liggi fyrir formlegt hættumat á ofanflóðum á viðkomandi svæði, en lögum samkvæmt sé það aðeins Veðurstofan sem geti framkvæmt slíkt mat. Bráðabirgðaniðurstöður hafi hins vegar bent eindregið til þess að staðaráhætta í húsinu væri forsvaranleg og hafi ekki farið í bága við ákvæði reglugerðar nr. 505/2000 um hættumat vegna ofanflóða, flokkun og nýtingu hættusvæða og gerð bráðabirgðahættumats. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu sannanlegu tjóni. Væru því skilyrði bótaskyldu á annað borð uppfyllt í máli þessu megi ljóst vera að á þá bótaskyldu myndi ekki reyna fyrr en sýnt hefði verið fram á tjón stefnanda. Í þessu sambandi skuli bent á Hæstaréttardóm 1991:1368, en í máli þessu taldi Hæstiréttur að íbúi við Vesturlandsveg hefði ekki sýnt fram á að færsla vegarins hefði leitt til verðrýrnunar á fasteign hans, enn sem komið væri. Mosfellsbær var því sýknaður í þessum þætti málsins. Vísað er á bug kröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að hann eigi skaðabótarétt vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir eða kunni að verða fyrir vegna þess að ,,stefndu hafi borið, áður en stefnanda var veitt heimild til húsbyggingar, að láta rannsaka og meta fornleifar á svæðinu og gera stefnanda viðvart um tilvist þeirra“ . Stefnda bendir á að á teikningum frá stefnanda séu tilgreindar sýnilegar rústir og hafi þær því verið kunnar stefnanda þegar hann tók ákvörðun um að biðja um heimild til þess að flytja byggingarreitinn norðar á landi sínu. Engin deiliskipulagsvinna hafi farið fram vegna samþykktar byggingarleyfisins enda engin krafa til þess. Landbúnaðarsvæði það sem land stefnanda sé á krefjist ekki deiliskipulags. Ekkert deiliskipulag sé til um land stefnanda. Engin skylda hafi hvílt á stefndu til þess að láta framkvæma rannsókn og meta fornleifar á svæðinu með vísan til aðalskipulags Reykjavíkur 2001 til 2024. Hafa skuli í huga að nefnt skipulag tók gildi með staðfestingu ráðherra á því þann 20. desember 2002, eða nokkru eftir að búið var að samþykkja breyttan byggingarstað. Friðun fornleifa byggi á heimildum þjóðminjalaga nr. 107/2001, sbr. einkum 10. og 11. gr. laganna. Sé þar um að ræða heimildir af hálfu löggjafans til almennra takmarkana á eignarráðum eigenda svæða þar sem fundist hafa fornleifar. Með engu móti verði séð að þær lögbundnu takmarkanir, sem stefnandi kunni að þurfa að sæta vegna fornleifa á umræddri landspildu, leiði til bótaskyldu af hálfu Reykjavíkurborgar. Aðalskipulag Kjalarneshrepps 1990-2010 hafi verið í gildi þegar byggingarleyfi stefnanda var samþykkt en ekki hafi verið í gildi formlegt deiliskipulag af svæðinu. Áskilnaður í núgildandi aðalskipulagi 2001 til 2024, sem tók gildi 20. deember 2002, um skráningu fornleifa áður en ráðist sé í deiliskipulagsgerð geti ekki verið grundvöllur þess að stefndu hafi mátt vera kunnugt um fornleifar í landi stefnanda áður en byggingarleyfið var samþykkt 16. maí 2001. Það sé útilokað að segja til um það fyrir fram hvort fornleifar finnist á tiltekinni lóð eða ekki. Ekki séu lagðar þær skyldur á sveitarfélög að ganga úr skugga um það í hvert skipti sem samþykkt sé byggingarleyfi hvort finna megi fornleifar á viðkomandi landsvæði, hvað þá að meint vanræksla á slíkum rannsóknum varði bótaskyldu. Stefnda mótmælir álitsgerð fasteignasala sem einhliða framsetningu á sjónarmiðum stefnanda. Varðandi þá málsástæðu stefnanda að hann hafi verið grandlaus um yfirvofandi ofanflóðahættu, kveður stefnda það ekki fá staðist. Land stefnanda nái upp að fjallshlíð hæsta fjalls í nágrenni Reykjavíkur. Hvar sem komið sé að fjallshlíðum Esju megi greinilega sjá að mikið magn jarðefna hafi á löngum tíma runnið fram úr fjallaskörðum. Staðsetning hússins í síðara skiptið sé einmitt á þannig framburði. Þar hafi verið þéttur jarðvegur til staðar og ekki hafi farið á milli mála hvaðan hann kom. Það var síðan annað mál hvort hætta gæti stafað af frekari framburði jarðefna. Af þessu megi vera ljóst að stefnandi hafi ekki verið grandlaus um hvort jarðefni gætu undir sérstökum kringumstæðum borið niður hlíðar fjallsins. Saga skriðuhlaupa segi ekkert um hvort nýjar skriður komi í kjölfar þeirra sem áður féllu og skili þá framburði sínum á sama stað og fyrri skriður féllu. Þá mótmælir stefnda því sérstaklega að ekki hafi verið gætt rannsóknarskyldu þegar samþykkt var ósk stefnanda um nýtt byggingarstæði fyrir hans hús. Kröfu um málskostnað styðji stefnda við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök til stuðning kröfum sínum vísar stefnda til þeirra laga og reglna sem gildi um skipulags og byggingarmál, einkum laga nr. 73/1997, reglugerða nr. 441/1998 og 400/1998. Þá er vísað til l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefnda sé skaðabótaskyld vegna tjóns stefnanda af völdum yfirvofandi ofanflóðahættu á spildunni Kerhólar á Kjalarnesi og hvort stefnda sé skaðabótaskyld vegna tjóns stefnanda af völdum friðaðra fornminja á spildunni. Í málinu hafa verið lagðar fram rannsóknir á vatnsfari, berggrunni og jarðgrunni höfuðborgarsvæðisins, allt frá Seltjarnarnesi norður fyrir Kjalarnes. Kort voru gefin út vegna þessara rannsókna árin 1994 og 1997 og var stefnda, Reykjavíkurborg, ein þeirra sem stóð fyrir ofangreindum rannsóknum. Á kortum þessum eru sýndar skriður í námunda við lóð stefnanda og staðsetning framhlaupsseta og skriðuseta nákvæmlega kortlögð. Stefnda var ein þeirra sem stóð fyrir framangreindum rannsóknum og kortagerð og hlaut því að vera ljóst að einhver hætta gæti verið af framhlaupum í nágrenni við lóð stefnanda. Byggingarfulltrúi í Reykjavík samþykkti umsókn stefnanda um leyfi til að reisa einbýlishús að Kerhólum, auðkennt sem Smábýli nr. 4 úr landi Skrauthóla, 29. júní árið 2000 og 23. maí 2001 var stefnanda veitt leyfi til að færa hús sitt norðar á lóðina. Eftir að stefnandi hafði fengið útgefið byggingarleyfi, fól stefnda Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen að gera hættumat af völdum ofanflóða við Smábýli 4 á Kjalarnesi og í kjölfar niðurstaðna þess fól byggingarfulltrúinn í Reykjavík Veðurstofu Íslands að gera formlegt hættumat fyrir hús stefnanda. Í bráðabirgðahættumati Veðurstofunnar kemur fram að ekki sé hægt að útiloka að berghlaup í hlíðinni austan íbúðarhúss stefnanda skapi hættu á fasteign stefnanda, þótt Veðurstofan teldi ekki tilefni til að ætla að áhætta af þeirra völdum væri óviðunandi í skilningi reglugerðar um hættumat vegna ofanflóða. Ekki liggur fyrir í málinu formlegt hættumat Veðurstofu, en stefnandi fór þess á leit að slíkt hættumat yrði gert, án þess að séð verði að við því hafi verið brugðist með viðhlítandi hætti af hálfu stefndu. Hins vegar liggur fyrir í málinu greinargerð Árna Hjartarsonar jarðfræðings, frá 10. desember 2004, sem hann vann fyrir stefnanda. Í niðurstöðum þeirrar greinargerðar kemur fram að öruggar heimildir séu fyrir því að aurskriður hafi hlaupið niður á láglendi í næsta nágrenni við Kerhóla og náð mun lengra fram en bæjarstæðið á Kerhólum. Jafnframt er fram komið í málinu að Árni skoðaði nýgrafinn grunn fyrir ofan íbúðarhúsið á Kerhólum 25. maí 2005 og komu þá í ljós ummerki eftir tvær tiltölulega ungar skriður. Í niðurlagi greinargerðar hans frá 25. maí 2005 segir að enginn þurfi að velkjast í vafa um að Kerhólar séu á skriðufallasvæði. Skriðufallssaga byggðarinnar undir suðurhlíðum Esju, áberandi skriðuvængir og unglegar skriður í hlíðinni skammt ofan hússins og jarðlagasnið bendi öll í sömu átt. Starfsmenn sveitarstjórnar, skipulagsyfirvalda og byggingarfulltrúa hefðu átt að vara við og vera leiðbeinandi um öruggari byggingarstað þegar húsinu var valinn staður. Greinargerð Árna Hjartarsonar hefur ekki verið hnekkt, og renna niðurstöður hennar stoðum undir þær niðurstöður bráðabirgðahættumats Veðurstofu Íslands, að ekki sé hægt að útiloka að berghlaup í hlíðinni austan íbúðarhúss stefnanda skapi hættu á fasteign hans. Er það mat dómsins að stefnandi hafi mátt treysta því að sá staður sem stefnda, Reykjavíkurborg, hafði samþykkt sem byggingarstað fyrir einbýlishús stefnanda væri til þess hæfur og að þar stafaði ekki sú hætta af berghlaupum sem getið er í bráðabirgðahættumati Veðurstofu Íslands og greinargerð Árna Hjartarsonar. Með því að gefa út byggingaleyfi til handa stefnanda á þeim stað sem raun ber vitni hefur stefnda orðið skaðabótaskyld vegna tjóns stefnanda af völdum ofanflóðahættu, enda hefur verið sýnt fram á það með matsgerð Magnúsar Axelsson fasteignasala að markaðsvirði eignarinnar hafi rýrnað vegna ofanflóðahættu, en matsgerð þessari hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefndu. Stefnda fól Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen að teikna varnargarð á lóð stefnanda, en samkvæmt bréfi deildarstjóra fornleifadeildar Árbæjarsafns frá 12. október 2002 til Borgarverkfræðings eru fornleifar við húsið merktar inn á röngum stað á fyrrnefndri teikningu frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen, auk þess sem fornleifar væru mjög nærri þeim stað, þar sem til stæði að taka efni í fyrrnefndan varnargarð. Í bréfi frá 4. mars 2003 frá deildarstjóra fornleifadeildar til stefnanda eru lagðar fram tilteknar tillögur að staðsetningu varnargarðs, til hlífðar og verndar fornminjum á lóð stefnanda. Var stefnanda í ljósi framangreinds rétt að leita eftir því að teiknaður yrði varnargarður, þar sem tekið væri tillit til framangreindra fornminja, enda ber stefnanda að meðhöndla friðaðar fornminjar í samræmi við ákvæði þjóðminjalaga nr. 107/2001. Er fallist á með stefnanda að kostnaður við varnarmannvirki þetta sé hluti af tjóni stefnanda og standi í beinum tengslum við ofanflóðahættu á svæðinu. Í 10. gr. þjóðminjalaga nr. 107/2001 er kveðið á um almennar takmarkanir á eignarráðum eigenda svæða þar sem fundist hafa fornleifar og í 2. mgr. 11. gr. laganna er kveðið á um að fornleifaskráning skuli fara fram af hálfu Fornleifaverndar ríkisins áður en gengið er frá svæðisskipulagi, aðalskipulagi og deiliskipulagi. Skráning fornleifa er því í höndum Fornleifaverndar ríkisins, en ekki stefndu, jafnvel þótt stefndu beri, samkvæmt 2. mgr. 11. gr. þjóðminjalaga að standa straum af kostnaði við skráninguna. Að mati dómsins hefur stefnandi með engu móti sýnt fram á að stefndu hafi verið kunnugt eða mátt vera kunnugt um tilvist friðaðra fornminja á lóð stefnanda, áður en byggingaleyfi til handa stefnanda var veitt og að mati dómsins hefur hann ekki sýnt fram á að skaðabótaskylda hafi stofnast af hálfu stefndu vegna þess. Þegar allt framangreint er virt er tekin til greina krafa stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefndu vegna tjóns stefnanda af völdum yfirvofandi ofanflóðahættu á spildunni Kerhólum á Kjalarnesi, en stefnda er sýknuð af kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefndu vegna tjóns stefnanda af völdum friðaðra forminja. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að fjárhæð 850.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Viðurkennd er skaðabótaskylda stefndu, Reykjavíkurborgar, vegna tjóns stefnanda, Þorsteins H. Kúld, af völdum yfirvofandi ofanflóðahættu á spildunni Kerhólum á Kjalarnesi. Stefnda er sýknuð af kröfu stefnanda um viðurkenningu skaðabótaskyldu vegna tjóns stefnanda af völdum friðaðra fornminja á spildunni Kerhólum á Kjalarnesi. Stefnda greiði stefnanda 850.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 497/2013
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni H ehf. um dómkvaðningu tveggja matsmanna til að meta líklegt söluverð tónlistar- og ráðstefnuhússins Hörpu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir, settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 15. júlí 2013 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2013, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til þess að meta líklegt söluverð tónlistar- og ráðstefnuhússins Hörpu. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna verði hafnað. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 á varnaraðili rétt á að afla í máli þessu, á eigin kostnað og áhættu, þeirra sönnunargagna sem hann telur málstað sínum til framdráttar. Er að meginreglu hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann rétt, umfram það sem leiðir af ákvæði 3. mgr. sömu lagagreinar. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Þjóðskrá Íslands og Reykjavíkurborg, greiði óskipt varnaraðila, Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúsi ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 99/2006
Samningur Galli Vanefnd
Með samningi 2. september 2003 sömdu H ogL um kaup þess fyrrnefnda á hugbúnaði L. Með bréfi 3. október sama ár rifti Hsamningi aðila á þeirri forsendu að hugbúnaðarkerfi H hefði verið gallað og Lþví vanefnt samninginn. L taldi riftunina óheimila og krafði H um greiðsluumsamins kaupverðs samkvæmt samningnum. Talið var að H bæri sönnunarbyrði fyrirþví að hugbúnaðurinn hefði verið gallaður og hefði sönnun þess efnis ekkitekist. Ósannað var að L hefði vanrækt aðrar skyldur sínar samkvæmt samningnum.Var krafa hans um greiðslu umsamins kaupverðs því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson ogÓlafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 17. febrúar 2006 og krefst sýknu af kröfu stefnda. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hannstaðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hressingarskálinn ehf.,greiði stefnda, Landsteinum Streng ehf., 350.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2005. Mál þetta höfðaði Landsteinar Strengurhf., kt. 460782-0589, Lynghálsi 9, Reykjavík, með stefnu birtri 6. janúar 2005 á hendur Hressingarskálanumehf., kt. 440703-2240, Austurstræti 20, Reykjavík. Málið var dómtekið 25. október sl. Stefnandi krefst greiðslu á 1.474.777krónum með dráttarvöxtum af 994.689 krónum frá 15. október 2003 til 17. október2003, en af 1.474.777 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnandaog málskostnaðar. Aðilar deila í málinu um kaup stefnda áhugbúnaðinum Navision Financials af stefnanda.Aðilar sömdu um þessi kaup í byrjun september 2003. Stefnandi krefur annars vegar um greiðslu áreikningi vegna hugbúnaðarins, fyrir svonefnt notandaleyfi, sem er samtals aðfjárhæð 994.689 krónur. Hins vegar erreikningur fyrir vinnu starfsmanna stefnanda að fjárhæð 480.088 krónur. Samningur aðila er dagsettur 2.september 2003, en stefnandi segir að honum hafi verið skilað til sínundirrituðum 5. september. Í samningi þessum er stefnandi nefndurverksali, en stefndi verkkaupi.Samkvæmt 2. gr. gildir samningurinn um „... kaup á MBS-Navision útg.2.60 ásamt vinnu verkkaupa um uppsetningu og/eða aðlögun áviðskiptahugbúnaðinum MBS-Navision sem er lýst hér að neðan, auk prófana og annarriþjónustu í tengslum við kerfið eins og lýst er í samningi þessum. Kennsla er ekki innifalin í samningiþessum.” Í 3. gr. segir síðan aðsamningurinn feli í sér vinnu við enduruppsetningu á hugbúnaðinum, ásamtenduruppsetningu á Infostore. Verki skyldiljúka með verklokasamningi eigi síðar en 4 vikum eftir undirritun. Í 6. gr. segir um samnings­upphæð: „Upphæð sú er verkkaupi samþykkir að greiðaverksala fyrir framkvæmd þess er tilgreint er í samningi þessum er kr.798.947,- auk vsk. fyrir kerfiseiningar sjá fylgirit TB53850.” Í framhaldi af þessu segir í 7. gr. að öllvinna sem verkkaupi óski eftir á verktíma og sé ekki lýst í samningnum eðafylgiskjölum hans skuli skoðast sem aukaverk og skuli greitt fyrir samkvæmtgjaldskrá. Stefnandi fullyrðir að kerfið hafi veriðkomið upp nokkrum dögum eftir að gengið var frá samningi og að það hafi veriðtekið í notkun þegar við opnun veitingastaðar stefnda 11. september 2003. Stefndi heldur því fram að því hafiverið lofað að kerfið yrði komið upp og starfhæft um leið og veitingastaðurinnyrði opnaður. Hafi það verið ákvörðunar­ástæðaaf sinni hálfu að það væri tryggt.Starfsmenn stefnanda hafi ekki byrjað að setja upp kerfið fyrr en daginnfyrir opnun og gangsett það daginn sem opnað var. Kerfið hafi ekki virkað sem skyldi. Það hafi frosið ítrekað og reynst of seinvirkt. Reynt hafi verið að nota þennan búnað afturnæstu helgi á eftir, en allt hafi farið á sömu lund. Kveðst stefndi hafa keypt sjóðsvélar af öðrum aðila þann 24.september og hafi þær komist í gagnið þann sama dag. Stefndi segir að er kvartað hafi verið við stefnandahafi verið bent á að hann hefði fjórar vikur til að koma upp kerfinu. Því hafi verið beðið til loka þesstíma. Þá hafi kerfið hins vegar ennverið ónothæft og því hafi samningnum verið rift. Var það gert með bréfi 3. október. Stefnandi kveðst hafa sent bréf með mótmælum við þessari riftun,en stefndi neitar að hafa fengið slíkt bréf. Ívar Harðarson gaf skýrslu fyrirdómi. Hann var á þessum tímarekstrarstjóri hjá stefnanda. Hannkvaðst aldrei hafa fengið skriflegar kvartanir frá stefnda. Þau útköll sem farið hafi verið í hafi aðmestu stafað af þekkingarleysi starfsmanna.Hann kvað hafa verið gengið frá samningnum í byrjun þannig að greittyrði fyrir hugbúnaðinn sérstaklega, en að öll vinna yrði greidd ítímavinnu. Hann kvaðst strax ogriftunaryfirlýsing stefnda kom hafa sent bréf þar sem riftun var mótmælt. Vitnið Halldór Gíslason starfar semhugbúnaðarsérfræðingur hjá stefnanda.Hann kvaðst hafa unnið að uppsetningu kerfisins hjá stefnda. Þeir hafi gengið frá því og það hafi veriðstarfhæft. Hann hafi aldrei orðið varvið bilanir á kerfinu. Oft hafi komiðskilaboð í gegnum söludeildina um bilanir, en aldrei neitt skýrt. Gunnar Smárason gaf skýrslu fyrirdómi. Hann var á þessum tíma fjármála­stjóristefnda. Hann sagði að virkni kerfisinshefði aldrei verið viðunandi. Hann hafistöðugt verið í sambandi við starfsmenn stefnanda og kvartað. Þá kom fram hjá honum að þar sem um var aðræða kaup á tilbúnu kerfi hafi þeir viljað að uppsetningin yrði unnin ítímavinnu og hafi samningnum verið breytt í þá veru. Magnús Yngvi Jósefsson var á þessum tímaframkvæmdastjóri stefnda. Hann barfyrir dómi að kerfið hefði verið þungt í notkun, sem hafi komið sér illa áálagstímum þegar þörf var á fljótri afgreiðslu. Hafi verið kvartað við seljanda en tilraunir til að endurbætakerfið hafi ekki borið árangur. Auk framangreindra gáfu skýrslur fyrirdómi Þór Jónsson, Kolbrún Ýrr Jónasdóttir, Jóhann Halldórsson og Guðmundur IngiJónsson. Málsástæðurog lagarök stefnanda. Stefnandi kveðst hafa staðið við samningaðila. Hann hafi lokið við að koma uppbúnaðinum 11. september, en þá hafi verið liðnir fjórir dagar frá því aðkaupsamningi var skilað inn undirrituðum frá stefndu. Hann bendir á að samkvæmt 4. gr. samningsins hafi honum borið aðljúka þessu verki innan fjögurra vikna. Stefnandi telur að þar sem hann hafiafhent og sett upp búnaðinn beri stefnda að greiða umsamið kaupverð. Þá hafi starfsmenn hans unnið fyrir stefndaí samtalst 45,5 klst. Fyrir þessa vinnuberi stefnda að greiða. Stefnandi vísar til meginreglukröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga.Varðandi gjalddaga vísar hann til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Málsástæðurog lagarök stefnda. Í greinargerð stefnda er fullyrt eins og áður segirað kerfið sem stefnandi seldi hafi aldrei virkað sem skyldi. Tölvur hafi frosið og öll afgreiðsla gengiðhægt. Telur hann sig hafa orðið fyrirverulegu tjóni af þessum sökum. Stefndi byggir á að riftun hafi verið heimil. Hann hafi haft af því mikla hagsmuni að hafaí rekstrinum sjóðsvélakerfi sem virkaði eðlilega og ylli ekki töfum ástarfseminni. Byggir hann á því að kerfiðhafi í heild sinni verið haldið göllum í skilningi laga nr. 50/2000. Vísar hann einkum til 17. gr. laganna. Stefndi kveðst ekkihafa sérfræðiþekkingu til að skýra nánar í hverju gallarnir hafi falist, öfugtvið stefnanda. Kerfið hafi verið mjögdýrt og því sé rétt að gera kröfur um gæði og notagildi. Fagleg ábyrgðstefnanda á gæðum kerfisins hafi verið rík og beri að skoða alla galla eðavankanta á kerfinu í ljósi þess. Hérvísar stefndi einnig til 10. gr. samnings aðila. Stefnandi hafi átt að afhenda í síðastalagi þann 30. september 2003 ógallað kerfi.Það hafi ekki tekist og hafi stefndi raunar þurft að grípa til þess aðkaupa annað kerfi. Sýni það að kerfistefnanda hafi verið meingallað og ónothæft með öllu. Stefnanda hafi ekki tekist að lagfæra galla á kerfinu á þeimlanga tíma sem hann áskildi sér, frekari lagfæringar eða úrbætur af hans hálfuhefðu því engu skilað. Þá séu vanefndirstefnanda verulegar. Þá bendir stefndiá að enginn verkloka­samningur hafi verið gerður né lagður fram af hálfustefnanda, þó skýrt sé kveðið á um það í samningi. Stefndi bendir á að honum hafi verið óheimilt að fáannan en stefnanda til að bæta úr göllum kerfisins. Í því ljósi sé ábyrgð stefnanda ríkari en ella. Stefndi byggir á að samningur aðila sé ógildanlegursamkvæmt 33. og 36. gr. samningalaga.Verði ekki fallist á riftun beri allt að einu að ógilda samninginn. Óheiðarlegt og ósanngjarnt sé af hálfustefnanda að byggja á samningnum.Stefndi kveðst ekki hafa getað nýtt sér þá vöru sem keypt var dýruverði. Stefnanda hafi mátt vera ljóstað kerfið hentaði stefnda ekki. Verði ekki fallist á að riftun hafi verið heimilvísar stefndi til uppsagnar­ákvæðis samningsins. Yfirlýsingu sína beri þá að minnsta kosti að túlka sem upp­sögnog því hafi samningnum verið sagt upp réttilega. Stefndi bendir á að samningurinn sé saminn af stefnanda og ákvæðihans um uppsögn verði ekki skilin öðruvísi en svo að við uppsögn falli niðurskyldur aðila með gagnkvæmum hætti.Greiðsluskylda sín hafi þannig allt að einu fallið niður. Í þessu sambandikveðst stefndi ennfremur byggja á því að skilyrði lokamálsliðar 11. gr.samningsins hafi verið uppfyllt og því hafi fyrirvaralaus uppsögn, þ.e. riftun,verið heimil allt að einu. Til vara kveðst stefndi eiga rétt áskaðabótum eða afslætti sem nemi þeirri fjárhæð sem stefnandi krefur um. Þá skuli þessi skaðabóta- eða afsláttarkrafakoma til lækkunar á þeim kröfum stefnanda sem viðurkenndar yrðu meðdóminum. Að minnsta kosti beri aðfallast á rétt stefnda til skaðabóta sem nemi kostnaði af að kaupa nothæftsjóðsvélakerfi, þ.e. 607.591 krónu.Tjónið nemi raunar mun hærri fjárhæð.Gallar á kerfinu hafi dregið verulega úr sölu á staðnum. Verði fallist á kröfur stefnanda aðeinhverju leyti áréttar stefndi að honum hafi enn ekki gefist kostur á aðgreiða umsamda fjárhæð. Hann hafi ekkifengið neinn kreditreikning eða leiðréttingu á kröfunni. Því hljóti stefnandi að verða dæmdur tilgreiðslu málskostnaðar, án tillits til niðurstöðu málsins. Þá verði dráttar­vextir ekki dæmdir fyrr enfrá dómsuppsögu, en ella frá málshöfðun.Nánar skýrir stefndi þetta með því að annar reikningurinn sé að fjárhæð923.802 krónur, auk virðisaukaskatts, þ.e. 124.856 krónum hærri en samið hafiverið um. Þessi rang­færsla hafi ekkiverið leiðrétt fyrr en í stefnu. Raunarsé hún enn til staðar í fram­lögðum málskostnaðarreikingi. Þessu til viðbótar gerir stefndisérstaka athugasemd við dráttarvaxtakröfu stefnanda. Krafist sé dráttarvaxta frá 15. og 17. október 2003. Framlagðir reikningar beri með sér eindaga5. og 15. nóvember 2003, en nefni enga gjalddaga. Kröfur stefnanda séu að þessu leyti ekki í samræmi við gögnmálsins. Stefndi vísar til almennra reglnafjármunaréttarins, kröfuréttar, samninga­réttar og verktakaréttar. Þá byggir hann á ákvæðum laga nr. 50/2000 ognr. 7/1936, og til hliðsjónar á lögum nr. 42/2000. Forsendur ogniðurstaða. Stefndi skuldbatt sig með samningi til að greiðatiltekið verð fyrir afnotarétt af tilgreindum hugbúnaði. Þá verður að telja sannað að samið hafiverið svo um að öll vinna starfsmanna stefnanda yrði unnin í tímavinnu, en væriekki innifalin í kaupverði búnaðarins. Stefndi byggir á að stefnandi hafi vanefntsamninginn, að hugbúnaðurinn hafi verið gallaður. Sýnt hefur verið fram á með vitnisburði starfsmanna stefnda aðþeir áttu í erfiðleikum með að nota hugbúnað stefnanda. Hins vegar hefur ekki verið aflað skoðunar-eða matsgerðar til að reyna að lýsa þeim göllum sem hann telur vera áhugbúnaðinum. Kom þó fram að hann hefurhugbúnað þennan enn í sínum vörslum.Skýringar stefnda og starfsmanna hans eru ekki nákvæmar um það hvað hafiverið að tölvukerfinu. Getur ýmislegtkomið til greina annað en að það hugbúnaður stefnanda hafi verið lélegur eðagallaður. Þar sem stefndi ber sönnunar­byrðifyrir því að hugbúnaðurinn sé gallaður verður að líta svo á að það sé ósannað. Þá hefur stefndi ekki sannað að stefnandi hafivanrækt aðrar skyldur sínar samkvæmt samningnum. Þar sem vanefndir eru ósannaðar var ekki heimilt aðsegja samningi aðila upp samkvæmt 11. gr. hans. Þá hefur ekkert komið fram í málinu er styður það að ákvæði 33.og 36. gr. samningalaga geti átt við. Af þessari ástæðu verður einnig að hafna kröfustefnanda um skaðabætur. Þar semstefndi hafði lýst yfir riftun samnings aðila skiptir ekki máli þó ekki hafiverið gengið frá svokölluðum verklokasamningi. Eins og áður segir er sannað að samið var svo um aðgreitt skyldi fyrir alla vinnu sérstaklega.Er því hafnað andmælum stefnda við stefnufjárhæðinni. Verður hann dæmdur til að greiða stefnufjárhæðina. Stefndi andmælir upphafsdegidráttarvaxta sérstaklega. Ekki er tilgreindursérstaklega gjalddagi á reikningum stefnanda, en þeir virðast bera með sér aðhafa verið sendir í lok september. Þaðer þó ekki skýrt. Ekki var samiðsérstaklega um gjalddaga og er því rétt að dráttarvextir reiknist frá þeimdögum sem tilgreindir eru sem eindagar í reikningunum, þ.e. 5. og 15.nóvember. Ekki skiptir hér máli þó íreikningunum hafi verið krafist hærri greiðslu en í stefnu, en stefnda var ílófa lagið að leita leiðréttingar ef vilji hans hefði staðið til þess að greiðaþað sem honum bar. Málskostnaður ákveðst 200.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dómþennan. D ó ms o r ð Stefndi, Hressingarskálinn ehf., greiði stefnanda,Landsteinum Streng hf., 1.474.777 krónur með dráttarvöxtum af 994.689 krónumfrá 5. nóvember 2003 til 15. nóvember sama ár, en af 1.474.777 krónum frá þeimdegi til greiðsludags og 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 1/2007
Kærumál Málskostnaður Gjafsókn
M höfðaði mál gegn K og krafðist forsjár dóttur þeirra. Gerð var dómsátt milli þeirra, þar sem ákveðið var að forsjáin yrði óbreytt og hvernig umgengni M við barnið yrði hagað í ljósi breyttrar búsetu þess. Óleystur var ágreiningur milli aðila um málskostnað og gjafsóknarþóknun lögmanns K. Var niðurstaða héraðsdóms um að fella niður málskostnað í málinu staðfest en gjafsóknarþóknun til lögmannsins hækkuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. janúar 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2006, þar sem felldur var niður málskostnaður í máli varnaraðila gegn sóknaraðila, sem lokið var að öðru leyti með dómsátt, og gjafsóknarþóknun lögmanns sóknaraðila ákveðin 400.000 krónur. Var sérstaklega tekið fram að ekki væri þar tekið tillit til virðisaukaskatts. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Þá krefst hann að úrskurði um gjafsóknarkostnað verði hrundið og gjafsóknarþóknun til lögmanns hans verði hækkuð í samræmi við téðan málskostnaðarreikning. Sóknaðili krefst ennfremur kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og atvikum er hagað í máli þessu má fallast á þá niðurstöðu héraðsdómara að málskostnaður í héraði skuli felldur niður, sbr. 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Í málinu liggja fyrir málskostnaðarreikningar lögmanna málsaðila. Ljóst má vera að umtalsverð vinna liggur að baki niðurstöðu í málinu, sem hófst með því að varnaraðili stefndi sóknaraðila 13. júlí 2006 og krafðist þess að sér yrði falin forsjá barns þeirra. Lagði hann jafnframt fram kröfu fyrir héraðsdómi um að sóknaraðila yrði bönnuð för úr landi með barnið á grundvelli 4. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 og var á það fallist með úrskurði héraðsdóms 4. ágúst sama ár, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 7. september 2006 í málinu nr. 464/2006. Valgerður Magnúsdóttir, sálfræðingur, var dómkvödd 11. október sama ár til að meta nánar tilgreind atriði í tengslum við fyrirhugaðar breytingar á búsetu sóknaraðila og barnsins og lá mat hennar fyrir 17. nóvember 2006. Í kjölfarið lauk málinu með dómsátt 8. desember sama ár, þar sem ákveðið var að forsjá barnsins yrði óbreytt og hvernig umgengni þess við varnaraðila yrði hagað í ljósi breyttrar búsetu barnsins. Gjafsóknarleyfi sóknaraðila 28. ágúst 2006 tekur einvörðungu til reksturs máls sem varnaraðili höfðaði gegn henni „með kröfu um forsjá dóttur þeirra“, en ekki til fyrrgreinds farbannsmáls. Með hliðsjón af þessu og að teknu tilliti til fyrirliggjandi málskostnaðarreikninga verður að fallast á að ákveða beri lögmanni sóknaraðila nokkuð hærri gjafsóknarþóknun en gert var í hinum kærða úrskurði. Skal hún vera 700.000 krónur. Rétt þykir að aðilar beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar um að málskostnaður í héraði í máli varnaraðila, M gegn sóknaraðila, K, skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Hilmars Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 700.000 krónur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 36/2021
Kærumál Opinber skipti Búsetuleyfi Erfðaskrá Óvígð sambúð Gjafsókn
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu A um að dánarbú móður hans, C, sem lést í ágúst 2016, yrði tekið til opinberra skipta, en B eiginmaður hennar sat í óskiptu búi eftir hana. A var eina barn C og fyrri eiginmanns hennar en B á tvo syni. A og B gerðu með sér sameiginlega erfðaskrá þar sem kom fram að það væri sameiginleg ákvörðun hjónanna að hið langlífara þeirra gæti setið í óskiptu búi eftir lát hins skammlífara eins lengi og það vildi með þeim fyrirvara að sú heimild myndi falla úr gildi ef það þeirra sem lengur lifði gengi í hjónaband að nýju eða hæfi sambúð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að augljóslega hefði að baki þessari ákvörðun verið sá vilji að koma í veg fyrir að langlífari maki stofnaði til fjárhagslegrar samstöðu er fylgi hjúskap eða óvígðri sambúð og gæta þannig hagsmuna stjúpniðja sem ættu arf inni í óskiptu búi. Vísaði rétturinn til þess að því er varðaði hjúskap leiddi þetta beint af 2. mgr. 13. gr. erfðalaga og óþarft að taka það atriði fram í erfðaskránni en ekkert sambærilegt ákvæði væri í erfðalögum um óvígða sambúð og því hafi þurft að gera áskilnað þar um í erfðaskrá. Að því gættu að það skilyrði þjónaði sama tilgangi og umrætt ákvæði erfðalaga var talið heimilt að mæla fyrir um í erfðaskránni að langlífari makinn gæti ekki setið í óskiptu búi ef hann stofnaði til sambúðar og var lagt til grundvallar í málinu að B hefði stofnað til sambúðar í skilningi erfðaskrárinnar. Var því krafa A tekin til greina um að dánarbúið yrði tekið til opinberra skipta á grundvelli 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júní 2021 sem barst réttinum degi síðar. Kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 20. maí 2021 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú C yrði tekið til opinberra skipta. 3. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa um opinber skipti verði tekin til greina. Þá krefst hann þess að varnaraðila verði gert að greiða sér kostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Ágreiningsefni5. Hinn […] ágúst 2016 andaðist C. Varnaraðili var eiginmaður hennar og situr í óskiptu búi eftir hana. Sóknaraðili er eina barn C og fyrri eiginmanns hennar en varnaraðili á tvo syni. Í málinu er deilt um hvort fyrir hendi séu skilyrði til að taka dánarbúið til opinberra skipta. Með úrskurði héraðsdóms 16. mars 2021 var krafa um skipti tekin til greina en henni var hafnað með hinum kærða úrskurði, eins og áður segir.6. Með ákvörðun Hæstaréttar 13. júlí 2021 var veitt heimild til að kæra úrskurðinn til réttarins á grundvelli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í ákvörðuninni sagði að dómur í málinu gæti meðal annars haft fordæmisgildi um túlkun á heimild erfingja til að krefjast þess að dánarbú yrði tekið til skipta samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991.Málsatvik7. Sóknaraðili ólst upp hjá móður sinni sem var einstæð eftir að hafa skilið við föður hans árið 1981. C starfaði um langt skeið sem […] í […] en árið 2007 hóf hún einnig að vinna á sumrin í […] hjá […]. Þar starfaði varnaraðili og tókust með þeim kynni. Hann flutti síðan til C á árinu 2011 eða 2012 en þau gengu í hjúskap […] desember 2014.8. Nokkru áður en C og varnaraðili gengu í hjúskap hafði hún greinst með sjúkdóm sem dró hana til dauða. Fyrir milligöngu frænda hennar var fenginn lögmaður til að gera sameiginlega erfðaskrá fyrir hjónin og var hún undirrituð af þeim og arfleiðsluvottum […] ágúst 2016 eða 12 dögum áður en C andaðist. Þar sagði að það væri sameiginleg ákvörðun hjónanna að hið langlífara þeirra gæti setið í óskiptu búi eftir lát hins skammlífara eins lengi og það vildi. Þessi heimild skyldi þó falla úr gildi ef það þeirra sem lengur lifði gengi í hjónaband að nýju eða hæfi sambúð.9. Varnaraðili óskaði 13. september 2016 eftir heimild til setu í óskiptu búi og var veitt það leyfi 19. sama mánaðar af sýslumanninum á Suðurlandi. Með bréfi 20. ágúst 2020 var varnaraðila kynnt sú ósk sóknaraðila að dánarbúinu yrði skipt. Þar var því haldið fram að vilji C hefði aðeins staðið til að varnaraðili sæti í óskiptu búi í þrjú ár þótt fram kæmi í erfðaskránni að heimildin væri ótímabundin. Þar sem meira en þrjú ár væru liðin frá því að varnaraðili fékk heimildina væri þess farið á leit að þessi hinsti vilji hennar yrði virtur. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvort varnaraðili svaraði þessu erindi. Sóknaraðili krafðist síðan opinberra skipta með bréfi 18. september 2020.0. Varnaraðili flutti til […] vorið 2019 og var búsettur þar fram á haustið 2020 þegar hann flutti til Íslands, en hann hefur verið skráður til heimilis hér á landi frá […] október það ár. Með aðilum er ágreiningur um hvort varnaraðili hafi stofnað til óvígðrar sambúðar með nafngreindri sænskri konu. Telur sóknaraðili að heimild varnaraðila til setu í óskiptu búi hafi af þeim sökum fallið niður í samræmi við fyrirmæli í erfðaskrá hjónanna um að heimildin félli niður hæfi hið langlífara sambúð að nýju.Niðurstaða1. Sóknaraðili reisir kröfu um opinber skipti á dánarbúi móður sinnar á 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991. Þar segir að erfingi geti krafist þess að bú verði tekið til opinberra skipta, þótt maki þess látna hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi, hafi erfinginn til þess heimild eftir ákvæðum erfðalaga.2. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. erfðalaga nr. 8/1962 er því hjóna sem lengur lifir heimilt að sitja í óskiptu búi með fjárráða stjúpniðjum sínum ef þeir veita samþykki sitt til þess. Ef fjárráða stjúpniðji hefur gefið slíkt samþykki getur hann krafist skipta sér til handa með eins árs fyrirvara, sbr. 2. mgr. 14. gr. laganna. Frá reglunni um að afla þurfi samþykkis stjúpniðja langlífari maka svo að honum verði heimilað að sitja í óskiptu búi gildir undantekning eftir 3. mgr. 8. gr. laganna. Hún er bundin því skilyrði að hið látna hafi í erfðaskrá mælt fyrir um þann rétt maka síns. 3. Þau ákvæði erfðalaga sem hér hafa verið rakin um rétt langlífari maka til setu í óskiptu búi voru lögfest með lögum nr. 48/1989. Í lögskýringargögnum með þeim kom fram að tilgangur ákvæðanna væri meðal annars að bæta stöðu langlífari maka gagnvart stjúpniðjum hans þannig að heimild til setu í óskiptu búi yrði ekki háð samþykki þeirra heldur yrðu þeir bundnir af ákvörðun í erfðaskrá um þennan rétt makans. Að baki þessu bjó sú reynsla að stjúpniðjar stæðu frekar í vegi fyrir setu langlífari maka í óskiptu búi en sameiginlegir niðjar hjóna. Einnig sagði að unnt væri að mæla fyrir um þennan rétt maka í sameiginlegri erfðaskrá hjóna eða einhliða erfðaskrá þess skammlífari. Efnislega þyrfti aðeins að kveða á um rétt langlífari maka til setu í óskiptu búi og þá þyrfti hann ekki að leita afstöðu stjúpniðja sinna til umsóknar um leyfi til setu í óskiptu búi heldur fengist leyfið á grundvelli erfðaskrárinnar að öðrum skilyrðum fullnægðum. Loks var tekið fram að þegar leyfi væri veitt á þessum grunni ættu stjúpniðjar þess ekki kost að krefjast skipta eftir 14. gr. laganna en eftir sem áður gætu þeir krafist skipta vegna meðferðar langlífari makans á eignum búsins, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganna. 4. Með erfðalögum er ekki fortakslaust girt fyrir að heimild í erfðaskrá fyrir maka til setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum sé bundin skilyrðum. Er þess einnig að gæta að með erfðaskrá er hægt að koma í veg fyrir að langlífari maki sitji í óskiptu búi með sameiginlegum niðjum eða ófjárráða stjúpniðjum, sbr. 7. gr. og 1. mgr. 8. gr. laganna. Að þessu virtu hefur skammlífara hjóna ríkan rétt til að ráða því með erfðaskrá hvort skipti fara fram eða heimild verður veitt til setu í óskiptu búi. Hér verður jafnframt að gæta að þeirri grundvallarreglu erfðaréttar að virða beri vilja arfláta eins og hann kemur fram í erfðaskrá svo sem frekast er unnt.5. Eins og áður greinir kom fram í sameiginlegri erfðaskrá hinnar látnu og varnaraðila að það hjónanna sem lengur lifði hefði heimild til að sitja í óskiptu búi eins lengi og það vildi. Þessi heimild átti þó að falla niður ef það þeirra sem lengur lifði gengi í hjónaband að nýju eða hæfi sambúð. Að baki þessu bjó augljóslega sá vilji að koma í veg fyrir að langlífari maki stofnaði til fjárhagslegrar samstöðu er fylgir hjúskap eða óvígðri sambúð og gæta þannig hagsmuna stjúpniðja sem ættu arf inni í óskiptu búi. Að því er varðar hjúskap leiðir þetta beint af 2. mgr. 13. gr. erfðalaga og því var í sjálfu sér óþarft að taka það atriði fram í erfðaskránni. Ekkert sambærilegt ákvæði er í erfðalögum um óvígða sambúð og því verður að gera áskilnað þar um í erfðaskrá. Að því gættu að það skilyrði þjónaði sama tilgangi og umrætt ákvæði erfðalaga var heimilt að mæla fyrir um í erfðaskránni að langlífari makinn gæti ekki setið í óskiptu búi ef hann stofnaði til sambúðar. Verður því ekki fallist á það með Landsrétti að þessi áskilnaður verði að engu hafður og lagaskilyrði skorti til að taka búið til skipta.6. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi greindi varnaraðili frá því að hann og fyrrgreind kona hefðu orðið „kærustupar“ í febrúar eða mars 2020 og væru enn í sambandi. Einnig kannaðist varnaraðili við að hafa verið skráður til heimilis hjá henni frá og með maí og til loka október 2020. Eins og málið liggur fyrir geta gögn um ætlað leigusamband þeirra enga þýðingu haft um hvort til sambúðar hafi stofnast. Ekki nýtur við almennrar skilgreiningar á óvígðri sambúð í lögum og hafa ekki þýðingu í þessu sambandi lagaákvæði sem taka til slíkrar sambúðar á ýmsum réttarsviðum. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að varnaraðili hafi stofnað til sambúðar í skilningi erfðaskrárinnar og við það hafi fallið niður heimild hans til setu í óskiptu búi eftir eiginkonu sína. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa sóknaraðila um að dánarbúið verði tekið til opinberra skipta á grundvelli 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991.7. Með úrskurði héraðsdóms var málskostnaður felldur niður. Sóknaraðili kærði ekki úrskurðinn fyrir sitt leyti til Landsréttar og því kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til álita. Eftir úrslitum málsins verður varnaraðila hins vegar gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað fyrir Landsrétti og hér fyrir dómi sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað varnaraðila fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð:Dánarbú C er tekið til opinberra skipta.Varnaraðili, B, greiði sóknaraðila, A, samtals 1.200.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=e44990cc-18c6-4e3b-8e6b-d4fc8fb402df
Mál nr. 760/2017
Kröfugerð Dómur Ómerking héraðsdóms
G höfðaði mál á hendur M hf. vegna vangoldinna launa. Gerði G kröfu um tilekna fjárhæð og hafði þá tekið tillit til greiðslna sem M hf. hafði greitt inn á ætlaða kröfu, með því að láta þær koma jafnharðan til lækkunar á höfuðstólnum. Héraðsdómur tók kröfu G til greina en mælti hins vegar fyrir um það í dómsorði að greiðslur M hf. skyldu koma til frádráttar heildarkröfu G eins og hún stæði á tilgreindum greiðsludögum. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að sökum þessa væri höfuðstóll kröfunnar sem G hefði verið dæmd í raun hærri en hann hefði krafist dóms um. Þá hefði M hf. samkvæmt dómsorði í nær öllum tilvikum verið gert að greiða dráttarvexti af hærri fjárhæðum á einstökum tímabilum en G hefði krafist, auk þess sem ekki væri samræmi milli kröfugerðar hans annars vegar og dómsorðs hins vegar um dagsetningar þegar fjárhæðir, sem bera áttu dráttarvexti, voru látnar taka breytingum. Hefði með þessu verið farið út fyrir kröfugerð G í hinum áfrýjaða dómi í andstöðu við 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson og Karl Axelsson og Jóhannes Sigurðsson landsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 5. desember 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfustefnda, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Stefndi höfðaði mál þetta með stefnu 24. febrúar 2017. Þar krafðist hann þessað áfrýjanda yrði gert að greiða sér 1.838.609 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 370.506krónum frá 1. janúar 2013 til 1. febrúar sama ár, af 428.670 krónum frá þeimdegi til 1. apríl sama ár, af 378.670 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2014,af 970.308 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 1.369.015 krónumfrá þeim degi til 1. febrúar 2015, af 2.438.514 krónum frá þeim degi til 1.ágúst sama ár og af 1.838.609 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þákrafðist stefndi málskostnaðar. Af gögnum málsins verður ráðið að með þessarikröfugerð, sem sætti engum breytingum undir rekstri þess í héraði, hafi stefnditekið tillit til greiðslna áfrýjanda á samtals 599.905 krónum inn á ætlaðakröfu 30. apríl 2013, 30. desember 2013 og 31. júlí 2015 á þann hátt að hannhafi látið þær koma jafnharðan til lækkunar á höfuðstól hennar og þar meðeinnig á þeim fjárhæðum, sem hann krafðist að bæru dráttarvexti á hverjum tíma.Samkvæmt því, sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi, varð niðurstaðamálsins þar sú að krafa stefnda yrði tekin að fullu til greina. Eftir dómsorðivar það þó gert á þann hátt að áfrýjandi var dæmdur til að greiða stefnda2.438.514 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt fyrrnefndu lagaákvæði af 408.186krónum frá 24. desember 2012 til 24. janúar 2013, af 472.265 krónum frá þeimdegi til 24. ágúst sama ár, af 961.270 krónum frá þeim degi til 24. desembersama ár, af 1.021.440 krónum frá þeim degi til 24. október 2014, af 1.613.078krónum frá þeim degi til 24. janúar 2015 og af 2.438.514 krónum frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádregnum greiðslum áfrýjanda 30. apríl 2013, 30.desember 2013 og 31. júlí 2015 á samtals 599.905 krónum en að viðbættum 800.000krónum í málskostnað. Með framangreindu dómsorði var stefnda án nokkurra skýringa dæmd fjárhæð,sem að höfuðstól var 599.905 krónum hærri en hann gerði kröfu um. Virðist þvísem héraðsdómur hafi tekið upp hjá sér að lækka ekki höfuðstól kröfu stefnda umfjárhæðir, sem svöruðu til greiðslna áfrýjanda eins og stefndi hafði gert íkröfugerð sinni, og mæla þess í stað sérstaklega fyrir um að greiðslurnar kæmutil frádráttar heildarkröfu stefnda eins og hún stæði á tilgreindumgreiðsludögum. Höfuðstóll kröfunnar, sem stefnda var þannig dæmd, er þráttfyrir þessa frádrætti í raun ekki sá sami og hann krafðist dóms um samkvæmtkröfugerð sinni, enda verður að gæta að því að eftir dómsorðinu áttu greiðsluráfrýjanda að ganga á tilgreindum dögum inn á skuld hans að meðtöldum áföllnum dráttarvöxtumog koma þá samkvæmt viðtekinni venju fyrst til uppgjörs á þeim vöxtum enafgangur síðan eftir atvikum til skerðingar á höfuðstól, sem bæri upp frá þvídráttarvexti. Af þessum sökum er heildarfjárhæðin, sem áfrýjandi var þannigdæmdur til að greiða samkvæmt dómsorði, að öllu samanlögðu hærri en stefndigerði kröfu um. Að auki var áfrýjanda samkvæmt dómsorðinu í nær öllum tilvikumgert að greiða dráttarvexti af hærri fjárhæðum á einstökum tímabilum en stefndihafði krafist, en í hinum áfrýjaða dómi voru þær fjárhæðir ekkert skýrðar út ogverður munurinn á þeim og kröfugerð stefnda ekki rakinn eingöngu til þess hvernigþar var farið með fyrrnefndar greiðslur áfrýjanda. Þá er ekki samræmi millikröfugerðar stefnda annars vegar og dómsorðs hins áfrýjaða dóms hins vegar umdagsetningar þegar fjárhæðir, sem bera áttu dráttarvexti, voru látnar takabreytingum, en frávik í dómsorði í þessum efnum eru áfrýjanda í óhag. Með framangreindu var farið í hinum áfrýjaða dómi út fyrir kröfugerðstefnda í andstöðu við 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verðurþví án kröfu að ómerkja dóminn og vísa málinu heim í hérað til löglegrarmeðferðar og dómsálagningar á ný.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í héraðtil löglegrar meðferðar.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjaness 24. október 2017.Mál þetta, sem þingfest var1. mars sl., og dómtekið 29. september sl., var höfðað með stefnu, birtri 24.febrúar 2017. Stefnandi er Guðmundur VikarSigurðsson, kt. [...], Kjarrhólma 8, 200 Kópavogi. Stefndi er Miklatorg hf., kt. [...], Kauptúni 4, 210, Garðabæ. Stefnandi krefst þess að hiðstefnda félag verði dæmt til greiðslu launa og orlofs að fjárhæð kr.1.838.609,- ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, afkr. 370.506 frá 1. janúar 2013 til 1. febrúar 2013 og frá þeim degi af kr.428.670,- til 1. apríl 2013 og frá þeim degi af kr. 378.670 til 1. janúar 2014og frá þeim degi af kr. 970.308,- til 1. nóvember 2014 og frá þeim degi af kr. 1.369.015,- til1. febrúar 2015 og frá þeim degi af kr. 2.438.514 til 1.ágúst 2015 og frá þeim degi af kr. 1.838.609 til greiðsludags. Þess er krafist að dæmt verði aðdráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinnþann 1. janúar 2015 en síðan árlega þann dag.Þá er krafist málskostnaðarsamkvæmt mati dómsins. Einnig er krafist virðisauka af málskostnaði þar semstefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að fjárkrafa stefnandaverði lækkuð. Þá er krafist málskostnaðar. Málsatvik.Stefnandi, sem er bakari, skrifaði undirráðningarsamning þann 2. júní 2012 hjá stefnda og hóf störf í ágúst 2012. Ístarfslýsingu segir að stefnandi sé bakari og starfi samkvæmt starfslýsingu aukannarra verkefna sem yfirmaður feli honum. Vinnustaður er í IKEA við Kauptún íGarðabæ. Á ráðningartímanum geti starfsmanni verið falið að sinna sömu eðasamsvarandi störfum á öðrum starfsstöðvum á vegum fyrirtækisins.Ráðningartíminn var ótímabundinn og var starfið fullt starf. Þá segir að heildarvinnustundiryfir mánuðinn séu að meðaltali 184 yfir árið og að vinnutími sé í samráði viðyfirmann. Samfelldur hvíldartími skyldi að lágmarki vera 11 klukkustundir ásólarhring reiknað frá byrjun vinnudags. Óski yfirmaður eftir því aðstarfsmaður vinni það lengi að ekki náist 11 klukkustunda hvíld fyrir upphafnæsta vinnudags skuli starfsmaður ekki mæta aftur til vinnu fyrr en 11klukkustunda hvíld sé náð nema annars sé sértaklega óskað eða starfsmaður hafifyrr um daginn fengið tilskilda 11 klukkustunda hvíld. Mánaðarlaun fyrir 100%starf var ákveðið 370.000 krónur, flöt laun. Undir liðnum „Annað/nánari skýringá launakjörum/greiðslufyrirkomulag:“ segir að laun séu greidd mánaðarlega,fyrsta dag eftir að mánuði þeim ljúki sem laun séu greidd fyrir. Mánaðarlaunreiknist frá 1. til 31. hvers mánaðar og eftir- og yfirvinna frá 25. til 24.hvers mánaðar. Þá segir að stefnandi greiði sjálfur fyrir allar ferðir millivinnustaðar og heimilis og sé yfirborgun starfsmanns miðuð við það. Þá er gerðgrein fyrir neysluhléum og segir þar að sé unnið í neysluhléum milli kl. 9.00og 18.00 greiðist það með eftirvinnukaupi til hlutastarfsfólks enyfirvinnukaupi til starfsfólks í fullu starfi. Að öðru leyti fór um réttindi ogskyldur samkvæmt kjarasamningi VR. Stefnandi hætti störfum hjá stefnda í janúar2015. Hinn14. janúar 2014 lagði stefnandi fram fyrirspurn til stefnda vegna yfirvinnustefnanda og svaraði stefndi því að allir tímar væru skráðir í tímaviðverukerfistefnda. Þá segir stefndi að kaupaukinn sem stefnandi hafi fengið greiddan ídesember hafi verið ætlaður til að ná yfir alla yfirvinnu á haustmánuðum(september-desember). Þann 24. febrúar 2014 sendi stefnandi tölvupóst til stefnda og spurði hvort hann ættieinhverja orlofsdaga eftir frá því í fyrra þar sem hann væri að fara í nokkurradaga frí. Þá spyr stefnandi stefnda um uppsafnaða yfirvinnutíma sína og þáhvort hann geti gripið til þeirra ef það komi rólegur mánuður eða það vantitíma upp á kvótann og svoleiðis. Stefndi svaraði stefnanda með tölvupósti ogsegir stefnanda eiga 24 orlofsdaga fyrir orlofsárið. Þá segir stefndi jafnframtað það hafi verið meiningin að stefnandi myndi jafna út yfirvinnustundir meðþví að taka frí á móti en stefndi sjái að stefnandi hafi unnið mikla yfirvinnuí janúar og febrúar. Auk þess segir stefndi að best væri ef stefnandi gætitekið þá út í fríi fljótlega og spyr hvernig verkefnastaðan sé hjá honum ánæstunni. Samkvæmtlaunaseðlum fékk stefnandi greidd í föst laun 370.000 krónur á mánuði.Stefnandi fékk hækkun á launum sínum samkvæmt kjarasamningi í febrúar 2013.Þann 30. apríl 2013 fékk stefnandi greitt aukalega 50.000 krónur sem kemur framsem kaupauki með orlofi. Í september 2013 hækkuðu föst laun stefnanda í 430.000krónur. Í desember 2013 fékk stefnandikaupauka með orlofi vegna mikillar yfirvinnu, 300.000 krónur. Í janúar 2014hækkuðu laun stefnanda samkvæmt kjarasamningi í 442.040 krónur. Ígögnum málsins er afrit bréfs, dagsett 22. júní 2015, frá VR til stefnda þarsem krafa stefnanda er reifuð og skorað á stefnda að greiða 2.088.514 krónurtil VR eða stefnanda innan tíu daga.Bréf frá lögmanni stefnda, dagsett 13. júlí 2015, liggur frammi í málinuþar sem tekið er fram að stefndi hafi greitt stefnanda 249.905 krónur að frádregnumgjöldum fyrir 99,05 klukkustundir, sem stefnandi hefði ella fengið að njóta meðfrítökum. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 13. október 2015, til stefndagerði stefnandi kröfu um að stefndi greiddi umkrafða launakröfu að frádreginniinnborgun að fjárhæð 249.905 krónur auk fyrri greiðslna. Lögmaður stefndamótmælti þeirri kröfu lögmanns stefnanda með bréfi 13. nóvember 2015. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann hafistarfað í fullu starfi sem bakari hjá stefnda frá 22. ágúst 2012 og þar til íjanúar 2015. Hafi laun hans verið ákveðin 370.000 krónur á mánuði miðað við 184klukkustunda vinnu að meðaltali á mánuði. Hafi mánaðarlaun samkvæmtkjarasamningi í dagvinnu miðast við 171,15 klukkustundir og því yfirvinna verið12,85 klukkustundir á mánuði. Stefnandi hafi unnið flesta mánuði umframmeðaltals vinnutíma sem samið hafði verið um en stefnandi hafi ekki fengið þáyfirvinnutíma greidda. Ástæðan hafi verið sú að stefndi hafi óskað eftir þvívið stefnanda að hann tæki yfirvinnutíma út með fríi þegar tækifæri gæfist.Verkefnastaðan hafi hins vegar verið þannig að stefnandi hafi átt mjög erfittmeð að taka frí á móti yfirvinnunni. Oftar en ekki hafi stefnandi veriðkallaður til vinnu úr fríi vegna anna en stefnandi hafi getað tekið út fimmaukafrídaga á árinu 2014. Stefnandi byggir á því að hann hafi krafið stefnda umvangoldna yfirvinnu en stefndi hafnað því og haldið því fram að í umsömdummánaðarlaunum fælist fullnaðargreiðsla fyrir alla vinnu. Stefnandibyggir á því að samkvæmt ráðningarsamningihafi verið samið um föst laun miðað við 184 stunda vinnuframlag að meðaltali ámánuði. Laun umfram þá tíma beri að greiða með yfirvinnu sem nemi 1,0385% afmánaðarlaunum eins og fram komi í kjarasamningi VR og SA, grein 1.7. Stefnandi hafi ekki fengið tækifæri til aðtaka yfirvinnu út í fríi og beri stefnda því að gera upp við stefnanda ágrundvelli kjarasamnings. Sönnunarbyrðifyrir að samið hafi verið um annað eða að þær greiðslur sem inntar voru afhendi teljist fullnaðargreiðslur samkvæmt samningi hvíli alfarið á stefnda. Stefnandihafi á árinu 2012 unnið 15,6 tíma í ágúst, 185,15 í september, 206,47 tíma íoktóber, 231,81 tíma í nóvember og 232,39 tíma í desember eða alls 871,42 tímaen fengið greitt fyrir 184 tíma á mánuði eða samtals 761,47 tíma. Hafðistefnandi þá unnið 109,947 klukkustundir umfram umsaminn vinnutíma. Tímakaup í yfirvinnu hafi verið 3.369,86krónur á tímann samkvæmt kjarasamningi.Sé mismunur á greiddum tímum samkvæmt ráðningarsamningi og gildandikjarasamningi því 370.506 krónur auk 10,17% orlofs, 37.680 krónur. Sundurliðun á ári 2012 hafi verið sem hér segir:2012Alls klst.Skv. samn.Mism. MánaðarlaunÁgúst5,625,47-9,87September85,1584,1535%370.000 kr.499.500 kr.Október206,478422,4700%370.000 kr.370.000 kr.Nóvember231,818447,8100%370.000 kr.370.000 kr.Desember232,398448,3900%370.000 kr.370.000 kr.871,42761,4709,95Árið 2012 hafi stefnandi unnið átímabilinu 22. október til og með 8. desember alls 20 daga í röð. Hafi myndastfrítökuréttur, tveir dagar, þar sem brotið hafi verið á hvíldartímaákvæðikjarasamnings skv. gr. 2.4.3. í kjarasamningi VR og SA. Auk þess hafi komiðfyrir að það vantaði 1,66 klst. upp á að 11 klst. hvíld væri náð. Samkvæmt gr. 2.4.2 íkjarasamningi VR og SA ávinnur starfsmaður sér frítökurétt ef ekki næst 11klst. hvíld milli vinnulotna sem nemi 1,5 dagvinnutímum fyrir hvern tíma sem ávanti í 11 stunda hvíld. Stefnandi eigi því í lok árs 2012 tvo frídaga ádagvinnulaunum, samtals 16 klst., og vegna brots á 11 klst.hvíldarreglunni 2,49 klst. í dagvinnu. Árið 2013 hafi laun stefnandahækkað um 2,8% skv. kjarasamningi þann 1. febrúar 2013. Því hafi hækkun áyfirvinnukaupi verið í hlutfalli við það sem nam 3.479,38 kr. (3.369,86 x1,028). Í janúar 2013 hafi verið mismunur á unnum vinnutímum og tímum samkvæmtráðningarsamningi fyrir tímabilið 25. desember 2012 – 24. janúar 2013, en þá hafi unnir tímar verið alls 201,26 eða 17,26tímar umfram ráðningarsamning. Tekur stefnandi fram að á tímaskýrslu hafarauðir dagar (25. des., 26. des. og 31. des., og 1. janúar) ekki veriðreiknaðir með í vinnuskyldu en þeim sé bætt hér við 8 stundir á dag 2 stundirvegna 31. des. Mismunur þennan mánuð vegna yfirvinnu sé því 17,26 stundirmargfaldað með 3.369,86 á tímann, þ.e. tímakaup fyrir hækkun eða samtals 58.164krónur auk 10,17% orlofs upp á 5.915 krónur.Milli 21. og 22. janúar 2013 hafivantað 2 klukkustundir upp á 11 klukkustunda hvíld og voru aðstæður þannig aðstefnandi komst ekki upp með að mæta eftir að 11 klukkustunda hvíld lauk einsog hann átti að gera og því hafi stefnandi verið búinn að ávinna sér 3klukkustundir í frítökurétt, skv. gr. 2.4.2 í kjarasamningi VR og SA.Frá og með 1. febrúar og til 31.ágúst 2013 hafi tímakaup stefnanda breyst vegna kjarasamningsbundinna hækkanaum 2,8%. Breyttist yfirvinnukaup þá í 3.479,38 krónur. Á þessu tímabili hafialls 127,57 klukkustundir verið unnar umfram 184 klst. að meðaltali á mánuði ogþví sé yfirvinnukaup alls 443.864 krónur auk 10,17% orlofs. Á því tímabili hafieinnig verið skilgreindir frídagar skv. gr. 2.3 í kjarasamningi og hafi þeirekki verið skráðir í tímaskýrslu. Á þessu tímabili hafi stefnandi einnig unniðtvisvar umfram 7 daga í röð sem gefi honum rétt til frídags. Fyrst á tímabilinu28. janúar 2013 til og með 13. febrúar 2013, sem séu 17 dagar, hafi stefnandiáunnið sér 2 frídaga og svo hafi hann aftur unnið meira en 12 daga í röð frá 1.til og með 13. júlí 2013 og hafi þá bæst við 3 frídagar á dagvinulaunum á þessutímabili. Þann 1. september 2013 hafiaðilar samið um kauphækkun sem nam 12,56%. Þar með hafi tímakaup fyriryfirvinnu hækkað í hlutfalli við það. Í september 2013 til og með desember 2013hafi stefnandi unnið 151,07 klukkustundir umfram umsamdar vinnustundir, þ.e. 184 klukkustundir á þessu tímabili.Mismunur launa sé því vegna þessa 591.638 krónur auk 10,17% orlofs upp á 60.170krónur. Sundurliðun fyrir árið 2013 sé eftirfarandi:2013Alls klst.skv. samn.Mism. MánaðarlaunJanúar201,26847,2600%370.000 kr.370.000 kr.Febrúar241,148457,1400%382.025 kr.382.025 kr.Mars52,6284-31,3800%382.025 kr.382.025 kr.Apríl93,99849,9900%382.025 kr.382.025 kr.Maí212,548428,5400%382.025 kr.382.025 kr.Júní99,33845,3300%382.025 kr.382.025 kr.Júlí208,38424,300%382.025 kr.382.025 kr.Ágúst207,658423,6500%382.025 kr.382.025 kr.September81,1884-2,8200%430.000 kr.430.000 kr.Október250,38466,300%430.000 kr.430.000 kr.Nóvember255,738471,7300%430.000 kr.430.000 kr.Desember99,86845,8600%430.000 kr.430.000 kr.2503,92208295,9Á tímabilinu 13. október 2013 til og með 26. október2013 hafi stefnandi unnið 13 daga í röð og áunnið sér einn frídag ádagvinnulaunum vegna þess. Árið 2013 hafi því áunnir frídagar verið allsfjórir. Árið 2013 hafi stefnandi fengið 50.000 krónur greitt sem kaupauka meðorlofi í apríl 2013 og aftur í desember 2013. Hafi stefnandi fengið300.000 krónur greiddar í kaupauka meðorlofi. Þessar upphæðir séu því alls 350.000 krónur og komi til frádráttar semuppgjör á kröfum sem til féllu á árinu 2012. Þann 1. janúar 2014 hafi launhækkað samkvæmt kjarasamningi um 2,8%. Þar með hafi tímakaup hækkað fyriryfirvinnu í sama hlutfalli. Laun hafi aftur hækkað þann 1. nóvember og því ermismunur launa, þ.e. umfram meðaltal 184 klukkustundir, vegna tímabils janúar tilog með október 2014, samtals 99,11 klukkustundir margfaldað með 4.025,98 krónum(reiknast út 3.916,32 x 1,028) þ.e. alls 399.015 krónur, auk 10,17% orlofs,40.580 krónur. Á þessu tímabili hafi ekki verið tekið tillit í tímaskýrslu tilskilgreindra frídaga samkvæmt kjarasamningi og einnig hafi orlofsdagar ogveikindi verið skráðir inn sem 7,5 klukkustundir en hefðu átt að vera skráð sem8,49 klukkustundir. Á tímabilinu 10. til og með 22.febrúar 2014 hafi stefnandi unnið 13 daga í röð án hvíldar og áunnið sér frídagá launum. Frá 18. apríl til og með 10. maí 2014 hafi stefnandi unnið aftur 13daga í röð og áunnið sér aftur frídag á launum. Á tímabilinu 1. til og með 19.september 2014 hafi stefnandi unnið 19 daga í röð og áunnið sér tvo frídaga álaunum. Á tímabilinu 3. til og með 15. nóvember 2014 hafi stefnandi unnið 13daga í röð og áunnið sér frídag og aftur á tímabilinu 1. til 13. desember 2014.Árið 2014 hafi stefnandi því áunnið sér inn 6 frídaga vegna brots á 7 dagahvíldarreglunni. Sundurliðun fyrir árið 2015 sé eftirfarandi:2014Alls klst.skv. samn.Mism. MánaðarlaunJanúar97,58843,5800%442.040 kr.442.040 kr.Febrúar236,338452,3300%442.040 kr.442.040 kr.Mars49,2384-34,7700%442.040 kr.442.040 kr.Apríl96,36842,3600%442.040 kr.442.040 kr.Maí203,47849,4700%442.040 kr.442.040 kr.Júní75,1384-8,8700%442.040 kr.442.040 kr.Júlí99,25845,2500%442.040 kr.442.040 kr.Ágúst86,15842,1500%442.040 kr.442.040 kr.September214,318430,3100%442.040 kr.442.040 kr.Október81,384-2,700%442.040 kr.442.040 kr.Nóvember86,54842,5400%464.142 kr.464.142 kr.Desember210,858426,8500%464.142 kr.464.142 kr.2336,5220828,5Þann 1. nóvember hafi laun hækkaðum 5%. Hækkaði tímakaup í yfirvinnu í samræmi við það og nam 4.227,28 krónum(4.025,98 x 1,05). Mismunur launa vegna 1. nóvember 2014 til 24. janúar 2015hafi því verið alls 50,85 klukkustundir og hafi því verið vegna þessa 214.957krónur auk 10,17% orlofs upp á 21.861 krónu.Á starfstímanum hafi stefnandi áunnið sér alls 12 frídaga ádagvinnulaunum (m.v. 8 klst. á dag) samtals 96 klukkustundir auk 5,49klukkustundir (2,49 klst. x 3 klst.) ífrítökurétt, alls 101 klukkustund á dagvinnulaunum (101 t x1.339.27 kr.) eða135.266 krónur. Stefnandi hafi fengiðfrí vegna unninnar yfirvinnu í 5 daga margfaldað með 7,5 klst. eða alls 37,5klst. auk þess sem hann hafi verið einn dag frá vegna jarðarfarar semvinnuveitanda beri ekki skylda að greiða. Til frádráttar koma því 45klukkustundir en eftirstöðvar séu 56,49 dagvinnustundir x 2.394,52 krónur semvar dagvinnukaup stefnanda við starfslok, samtals 135.266 krónur auk 10,17%orlofs, 13.757krónur. Einnig komi til frádráttar kröfunni innborgun að fjárhæð249.905 krónur, sem tilkynnt var með bréfi lögmanns stefnda þann 15. júlí 2015,og séu innborganir því samtals 599.950 krónur, sem kemur til frádráttar.Krafan sé sett þannig fram að þarsem í einhverjum tilfellum hafi stefnandi ekki unnið fulla vinnuskyldu sékrafan ekki reiknuð frá mánuði til mánaðar heldur á ákveðnu tímabili og sédráttarvaxtakrafan miðuð við það, en í dómskjölum fylgi sundurliðaðurútreikningur. Krafan sundurliðast sem hérsegir: Mismunur launa 22. ágúst – 24. desember 2012370.506,-Orlof 10,17% vegna kr. 370.506,-37.680,-Mismunur launa 25. desember 2012 – 24. janúar 201358.164,-Orlof 10,17 vegna kr. 58.164,-5.915,-Mismunur launa 25. janúar – 24. ágúst 2013443.864,-Orlof 10,17% vegna kr. 443.864,-45.141,-Mismunur launa 25. ágúst – 24. desember 2013591.638,-Orlof 10,17% vegna kr. 591.638,-60.170,-Mismunur launa 25. desember 2013 – 24. október 2014399.015,-Orlof 10,17% vegna kr. 399.015,-40.580,-Mismunur launa 25. október 2013 – 24. janúar 2015214.957,-Orlof 10,17% vegna kr. 214.957,-21.861,-Eftirstöðvar frítökuréttar v/7daga reglu og 11 klst. hvíld35.266,-Orlof 10,17% vegna kr. 135.266,-3.757,-Höfuðstóll2.438.514,-Innborgun-599.905,-Samtals.838.609,-Stefnandi byggir á því aðsamkvæmt gr. 1.9 í kjarasamningi VR og SA, sem gildi frá 1. maí 2015, eigi launað greiðast fyrsta dag eftir að mánuði þeim lýkur sem laun séu greidd fyrir. Aðauki skuli vinnuveitandi greiða áunnið orlof til launþega við lok ráðningarsambandsskv. 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987. Þar sem innheimtutilraunir, sbr.bréf frá VR, dagsett 22. júní 2015, ogítrekunarbréf frá Guðmundi B. Ólafssyni hrl., dagsett 13. október 2015,og sáttatilraunir í framhaldi af bréfaskriftum milli aðila, hafi reynstárangurslausar sé málshöfðun því nauðsynleg. Sé hér farið fram á ýtrustu kröfursamkvæmt lögum og kjarasamningum. Stefnandi byggir kröfur sínar álögum nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, lögum nr. 55/1980 um starfskjör o.fl., lögum nr. 30/1987um orlof, lögum nr. 7/1936 um samninga umboð o.fl., meginreglum kröfuréttar,meginreglum vinnuréttar, kjarasamningum VR og vinnuveitenda og bókunum semteljast hluti kjarasamninga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styðurstefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfur um málskostnaðstyður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 129. gr. 4. tl. umvexti af málskostnaði. Einnig sé krafist virðisaukaskatts af málskostnaði þarsem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur.Málsástæður og lagarök stefnda.Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda þarsem hann hafi þegar greitt stefnanda laun fyrir þann tíma sem hann sinntistörfum fyrir stefnda og gott betur eins og rakið sé í málavaxtalýsingustefnda. Stefnandi hafi notið fastra mánaðarlauna fyrir allt vinnuframlag sitt.Umsamið kaup hafi verið langt umfram alla launataxta VR og bakara. Aðilum hafiþví verið heimilt að semja um kaup sín á milli og sé á því byggt að umsamiðkaup, hvernig sem á málið sé litið, hafi á hverjum tíma farið langt fram úrlágmarkslaunum. Við samningsgerðina hafi veriðákveðið að tilgreina í ráðningarsamningnum að heildarvinnustundir í hverjummánuði yrðu að meðaltali 184 en ákveðið að skoða síðar, að ef viðvera stefnandafæri verulega fram úr því meðaltali á ársgrundvelli, myndu aðilar leitast viðað jafna það með því að hækka kaup stefnanda, með því að greiða honum kaupaukaeða með frítöku hans en jafnframt var við það miðað að stefnanda bæri að stillavinnutíma sínum í hóf og taka sér frí í samráði við yfirmann ef vinnutími færifram úr viðmiðinu enda hafi hann ráðið vinnutíma sínum að miklu leyti sjálfur.Á því sé byggt að stefnanda hafi verið þetta fullkomlega ljóst við ráðningunaog að með þessu hafi samist með aðilum um að stefnandi nyti fastra mánaðarlaunafyrir allt vinnuframlag sitt. Stefndi byggir á því að umsaminlaun frá upphafi hafi átt að ná til allrar vinnu og að tilgreining íráðningarsamningi um að heildarvinnustundir yfir mánuðinn væru að meðaltali 184stundir hafi einungis verið áætlun. Þegar þannig hátti til að launamanni séugreidd föst laun fyrir alla vinnu sé ekki um það að ræða að hann eigi kröfu tilfrekari launagreiðslna, sbr. niðurstöðu í Hæstaréttarmálum nr. 83/2000, nr.273/2010 og nr. 678/2012. Eftir því semstarf stefnanda þróaðist hafi komið í ljós að viðvera hans hafi verið aðmeðaltali nokkuð umfram hinar áætluðu viðmiðunarstundir og af þeim sökum hafihonum, í samræmi við tilætlan aðila við samningsgerðina, verið greiddurkaupauki í apríl 2013 að fjárhæð kr. 50.000, kaup hans hækkað í september 2013upp í 430.000 krónur á mánuði og í árslok 2013 hafi honum verið greiddurkaupauki að fjárhæð 300.000 krónur. Þá hafi kaup hans aftur verið hækkað ínóvember 2014 upp í 464.142 krónur á mánuði, m.a. af sömu ástæðu. Á því sébyggt að stefnandi hafi samþykkt að greiðslur þessar væru til að mætavinnuframlagi hans sem var umfram það sem aðilar hafi gert ráð fyrir og að þærværu ekki eingöngu vegna þess að stefndi væri sáttur við störf stefnanda. Þáhafi stefnandi fengið á starfstíma sínum hjá stefnda ítrekað frí umframreglubundið orlof, einnig til að mæta slíkri yfirvinnu. Á því sé byggt aðstefnanda hafi borið að segja alveg sérstaklega til þess ef hann teldi aðgreiðslur þessar og frítaka hans væru ekki nægjanlegar til að mæta þessariumframvinnu. Það hafi hann ekki gert og aldrei óskað eftir endurskoðun áráðningarsamningnum eða að forsendum launaútreiknings yrði breytt, auk þess semhann hafi enga athugasemd gert við orlofstöku sumarið 2014 og frítöku umframhefðbundinn orlofsrétt. Stefndi telji alveg ljóst að með sérstakri frítöku 2014hafi stefnandi fengið að fullu gert upp alla hugsanlega yfirvinnu fram til lokaorlofsársins frá 1. maí 2013 til 30. apríl 2014. Verði stefnandi að berahallann af því að hafa ekki sett fram þær kröfur sem hann hafi nú uppi fyrr eneftir starfslok sín. Í þessu ljósi verði jafnframt að telja þá skýringustefnanda ekki standast að telja að launahækkanir og kaupaukar hafi eingönguhelgast af ánægju stefnda með vinnu hans. Stefndi mótmælir þeim málatilbúnaðistefnanda að telja að í ráðningarsamningnum hafi falist að 12,85yfirvinnustundir væru fyrirfram reiknaðar inn í föst laun á mánuði og vinna semstefnandi ynni umfram það ætti að greiðast sérstaklega með tiltekinni krónutölufyrir hverja stund eða brot úr stund, nánar tiltekið með 1,0385% afmánaðarlaunum. Þessari túlkun verði hvergi fundin stoð í samningi aðila ogtilvísun til þess í ráðningarsamningnum, um það að að öðru leyti fari um„réttindi og skyldur skv. kjarasamningi VR“, geti ekki vísað til slíksgrundvallaratriðis þegar á það sé ekki minnst í texta samningsins. Verði aðtelja að tilvísun ráðningarsamningsins til þess að um „flöt laun“ sé að ræðavísi til þess að ekki hafi verið tilætlan aðila að greiða sérstaklega fyrirunnar stundir sem stefnandi kynni að vinna umfram þær 184 stundir „aðmeðaltali“. Þessar meðaltalsstundir hafi því verið áætlun við samningsgerðinaen ekki fast viðmið til útreiknings. Vísað sé til þess að framkvæmdsamningsins gefi vísbendingu um að skilningur stefnda að þessu leyti sé rétturenda hafi stefndi tekið tillit til þess að viðvera stefnanda við vinnu hafireynst meiri en áætlað var og því hafi kaup hans hækkað, honum greiddirkaupaukar og honum heimiluð frítaka umfram það sem upphaflega var ráðgert. Hafiþetta allt verið gert í fullkominni sátt við stefnanda og athugasemdalaust afhans hálfu um að hann teldi sig eiga betri rétt. Við starfslok stefnanda hafistefndi ekki gert sérstaklega upp yfirvinnu, sem ætla megi að hafi verið umframþað sem aðilar hafi ráðgert við samningsgerðina, fyrir tímabilið frá 1. maí2014 til starfsloka. Það gerði stefndi hins vegar eftir að hann móttókkröfubréf VR í júlí 2015. Þá hafi stefndi greitt stefnanda jafnframt tilviðbótar fyrir 46,05 klukkustunda vinnu, sem stefnandi vann umfram framangreintmeðaltal á tímabilinu frá 1. janúar 2014 til 30. apríl 2014, á sömu forsendum.Geti stefnandi því ekki átt neina kröfu á hendur stefnda vegna þessa umfram þær249.905 krónur, að frádregnum gjöldum, sem stefndi hafi greitt honum hinn 14.júlí 2015 fyrir 99,05 klst. vinnustundir miðað við að meðallaun stefnanda fyrirhverja klukkustund hafi verið 2.523 krónur (kr. 464.142/184 klst.). Stefndi kveðst hafna öllum kröfumstefnanda er lúti að því að hann hafi ekki notið 11 klukkustunda hvíldar íeinhver skipti enda liggi fyrir að samkvæmt ráðningarsamningi hafi stefnandaborið að gæta að þessu og sé því algerlega neitað að yfirmaður hafi nokkurntíma óskað eftir því að stefnandi tæki sér minni hvíld. Stefndi vísar því ábug, að vinnuálag stefnanda hafi á einhverjum tíma verið það mikið að hann hafiekki getað tekið 11 klst. hvíld og jafnframt er því mótmælt að veitingastjórieða framkvæmdastjóri hafi einhvern tíma óskað sérstaklega eftir því að hanntæki minni hvíld. Stefnanda hafi ekki getað dulist að mjög mikilvægt var fyrirhann að tefla strax fram slíkum kröfum ef hann teldi vera tilefni til þeirra ogí því sambandi sé vísað til ákvæðis í ráðningarsamningnum um skyldu hans til aðtilkynna um minnstu frávik í neysluhléum ef hann ætlaðist til þess að stefndigreiddi sérstaklega fyrir þau. Af sömu ástæðum mótmælir stefndi því aðstefnandi geti átt kröfur á grundvelli þess að hann hafi á tilteknum tímabilumunnið samfleytt í það marga daga umfram sjö daga í samfellu að vegna þess hafimyndast frítökuréttur. Stefnanda hafi sjálfum borið að gæta að því að vinnaekki í lengri lotum en eðlilegt væri og engin fyrirmæli voru honum gefin afyfirmanni um að sleppa venjulegum helgarfríum. Tilvísun stefnanda til ákvæðakjarasamnings VR í þessu sambandi getur ekki átt við af sömu ástæðu og aðframan er rakin. Mótmælt sé öllum málatilbúnaði stefanda sem lúti að því aðverkefnastaða hans hafi verið með þeim hætti að hann hafi átt mjög örðugt meðað komast í frí og að hann hafi oftar en einu sinni verði kallaður úr fríivegna anna. Stefndi mótmælir því að á honumhafi hvílt skylda til að gera nýjan ráðningarsamning við stefnanda, þegarákveðið var að hækka laun hans, og að þess vegna beri að líta álaunahækkanirnar án tillits til þess að þar væri m.a. um að ræða að stefndiværi að bæta stefnanda upp að aðilar teldu að vinnustundir hans væru aðmeðaltali fleiri en 184 stundir á mánuði yfir árið, eins og gert hafi verið ráðfyrir við gerð ráðningarsamningsins. Vísað sé til þess að engin skylda hvíli ávinnuveitanda að hækka laun starfsmanns hlutfallslega miðað við hækkaniralmennra launa skv. kjarasamningum enda séu greidd laun eigi lakari enkjarasamningar kveði á um, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjörlaunafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. og Hæstaréttardóm í málinr. 308/2010. Því sé sérstaklega mótmælt að kauphækkanir til stefnanda ogfrítaka hans umfram umsamið orlof hafi ekki fyllilega nægt til að laun hansteldust áfram vera langt umfram umsamda launataxta bakara. Stefndi byggir einnig sérstaklegaá því að tómlæti stefnanda við að hafa uppi kröfur þær sem hann setur fram ímáli þessu leiði til þess að hann eigi engar frekari kröfur vegnavinnusamningsins. Er í því sambandi sérstaklega vísað til þess að stefnandihreyfði aldrei við því við stefnda að hann teldi sig eiga viðbótarkröfur umframþau laun sem honum hafi mánaðarlega verið greidd og heldur ekki þegar hann þáðiaukagreiðslur frá stefnda. Þá sé sérstaklega vísað til þess að stefnandi gerðialdrei athugasemdir við stefnda um launauppgjör á meðan hann var starfsmaður.Þvert á móti gat starfsmannastjóri stefnda ekki skilið annað á stefnanda, áfundum þeirra þegar vinnufyrirkomulag hans var til umræðu, en að hann væri mjögsáttur og að hann gerði sér vel grein fyrir því að launahækkanir og frítakakæmu til móts við að vinnutími hans hefði reynst lengri en upphaflega ver gertráð fyrir til viðmiðunar. Tómlæti og aðgerðarleysi stefnanda í þessu sambandi,og fyrirvaralaus móttaka á launauppgjörum, hafi þau áhrif að stefnandi geti núekki haft uppi þær kröfur sem málatilbúnaðurinn lúti að, sbr. dóma Hæstaréttarí málum nr. 273/2010 og nr. 438/2012. Ekki verði annað séð af málatilbúnaðistefnanda en að hann hafi við starfslok einungis gert athugasemdir við að hafaekki fengið greidda yfirvinnutíma, sbr. tölvupóst á dómskjali 4, en engarathugasemdir sé þar að finna um önnur atriði sem hann krefji nú stefna umgreiðslu á. Allar kröfur stefnanda á hendurstefnda um laun sem í gjalddaga séu talin hafa fallið, samkvæmt málatilbúnaðistefnanda, fyrir 27. febrúar 2013 séu fyrndar skv. 3. gr. laga um fyrningukröfuréttinda nr. 150/2007 en fyrningu hafi verið slitið með birtingu stefnuhinn 27. febrúar 2017. Eigi þetta við um allar kröfur hans vegna ársins 2012 ogvegna janúar 2013. Beri því, hvernig sem málið fari að öðru leyti, að lækkakröfur stefnanda vegna þessa. Mótmælt séað kaupaukagreiðslur á árinu 2013 verði taldar „uppgjör“ á kröfum sem til félluá árinu 2012 svo sem málatilbúnaður stefnanda lúti að. Stefndi mótmælir öllum útreikningumstefnanda og þeim forsendum sem hann hafi gefið sér og lagt til grundvallarkröfugerð sinni. Sérstaklega sé vísað til þess að stefndi samþykkir ekki aðleggja eigi til grundvallar einhliða fullyrðingu stefnanda um tímakaup fyriryfirvinnu, sem hann gefi sér að sé samkvæmt kjarasamningi þegar litið sé tilþess að inntak samnings aðila hafi ekki verið um að stefndi ætti að greiðastefnanda tiltekna kjarasamningsbundna hlutfallstölu fyrir yfirvinnutíma. Verði fallist á að stefnda beriað greiða stefnanda fyrir einhverjar klukkustundir sem hann hafi ekki þegargreitt honum sé á því byggt að stefnda beri þá að greiða honum meðallaunstefnanda fyrir hverja klukkustund eða 2.011 krónur (kr. 370.000/184 klst.) frá22. ágúst 2012 til 1. september 2013;2.336 krónur (kr. 430.000/184 klst.) frá þeim degi til 1. janúar 2014;2.429 krónur (kr. 442.000/184 klst.) frá þeim degi til 1. nóvember 2013 og 2.523 krónur (kr. 464.142/184 klst.) frá þeimdegi.Mótmælt sé að stefnandi reiknisér 17,26 klukkustundir vegna „rauðra daga“, þ.e. 25., 26. og 31. desember 2012og 1. janúar 2013, enda stefnandi ekki við vinnu þessa daga. Að endingu villstefndi árétta að hann telji að með greiðslu sinni, umfram skyldu, hinn 14. júlí2015, hafi launauppgjöri við stefnanda lokið.Skýrslur fyrir dómi.Stefnandi kom fyrir dóminn og kvaðst hafa hafiðstörf hjá stefnda 21. ágúst 2012. Samkvæmt starfssamningi átti stefnandi aðvinna frá kl. 6.00 til 15.00 á daginn en samkomulag var um að stefnandi gætiráðið því nokkuð sjálfur eftir því sem starfið þróaðist. Hafi stefnandi veriðeini bakarinn á veitingasviði. Arnarhafi verið yfirmaður veitingasviðs og hafi hann ákveðið hvað og hvenærþyrfti að vinna, t.d. fyrir helgar. Samið hafi verið um 184 meðalvinnustundir ámánuði miðað við árið og þá í samráði við yfirmann. Stefnandi hafi ráðiðvinnutíma sínum nokkuð sjálfur og hafi hann getað farið þegar verkefni dagsinsværi lokið. Samið hafi verið um 370.000 króna flöt laun en rætt hafi verið um aðstefnandi tæki yfirvinnu umfram 184 klukkustundir út í fríi. Stimpilklukkahefði verið á staðnum og allar vinnustundirverið skráðar samkvæmt henni. Hins vegar hafi verið erfitt að fá frí þvíað sífellt hafi menn verið að hringja í stefnanda í fríi til að spyrja um hvarþetta eða hitt væri keypt og jafnvel hafi stefnandi verið beðinn um að koma úrfríi til að vinna. Mikið álag hafi verið á bakaríinu og hafi stefnandi í raunstjórnað öllu verklagi í því. Stefnandi kvaðst hafa rætt álagið við Guðbjart ogfleiri yfirmenn á árinu 2012 og 2013. Stefnandi kvaðst hafa sent yfirmannisínum tölvupóst með fyrirspurn um yfirvinnutíma stefnanda og hafi hann fengiðsvar um að haldið væri utan um yfirvinnustundir hans. Stefnandi kvaðst ekkihafa litið svo á að föst laun hans hafi átt að vera fyrir alla yfirvinnu hans.Stefnandi kvaðst hafa tekið sex aukafrídaga umfram orlof á tímabilinu. Varðandilaunahækkanir, sem stefnandi fékk umfram lögbundna hækkun samkvæmtkjarasamningi, kvaðst stefnandi hafa litið svo á að þær væru vegna velunninnastarfa enda hafi honum verið tjáð það á fundi með yfirmönnum. Honum hafi veriðhrósað fyrir störf sín. Stefnandi fékk 300.000 króna greiðslu í desember 2013og hafi Fjóla, yfirmaður hans, hringt í hann og sagt það vera bónus vegna velunninnastarfa. Stefnandi kvaðst hafa óskað eftir því að fá yfirvinnu greidda þegarhann hætti störfum en ekki fengið. Stefnandi kvað skýringu á því að hann hafiekki fengið lögbundna 11 klukkustunda hvíld vera mistök sem hafi orðið íbakaríinu og hafi stefnandi ákveðið að taka það á sig svo að varan yrði tilbúintil sölu morguninn eftir og hafi því verið fram eftir degi að vinna. Stefnandihafi orðið að mæta daginn eftir klukkan 6.00 til að hefa deig og baka svo aðvaran yrði tilbúin fyrir viðskiptavini klukkan 9.00 um morguninn. Því hafiverið ómögulegt að ná ellefu stunda hvíld í það skipti. Þá hafi stefnandi ekkialltaf fengið einn hvíldardag á sjö daga fresti eins og lögbundið sé. Það hafit.d. gerst í kringum jól en þá hafi verið mikið um smákökukynningar um helgar.Hafi stefnandi þurft að vera á staðnum til að kenna nýjum krökkum sem vorukomnir í hlutavinnu til að fylla á, frysta og kæla smákökur auk þess að bakafyrir bakaríið. Stefnandi hafi tekið þetta að sér í samráði við yfirmenn enekki hafi verið rætt um að hann tæki þá vinnu út í fríi. Stefnandikveðst hafa litið á „flöt laun“ sem laun sem stefnandi fengi greidd í lokmánaðar ef hann uppfyllti 184 klukkustunda vinnu á undangengnum mánuði. Kvaðstefnandi að ef hann ynni ekki 184 klukkustundir einn mánuðinn þá myndi mánuðursem hann ynni fleiri klukkustundir jafna það út. Stefnandi kvað í upphafi hafiverið samið um að ef hann ynni að meðaltali meira en 184 klst. á mánuði yfirárið þá tæki hann það út í fríi. Stefnandi kvað launahækkanir sem hann fékkhafa verið vegna vel unninna starfa en ekki fyrir unna yfirvinnu. Þá hafiFjóla, yfirmaður hans, hringt í hann þegar bónusar voru greiddir og sagt að þaðværi vegna vel unninna starfa. Stefnandi hafi ekki litið svo á að það værugreiðslur fyrir unna yfirvinnu. Stefnandi kvaðst hafa óskað eftir því aðstarfssamningur hans yrði endurskoðaður eftir sex mánaða starf en svo hafi ekkiverið gert. Stefnandi útskýrði „veikindabónus“ þannig að ef hann væri ekkiveikur yfir árið væri veikindabónus greiddur. Aðspurður kvað stefnandi ekkihafa verið rætt við hann um hvernig ætti að greiða honum fyrir yfirvinnu utanað hann hafi ætlað að taka hana út með fríi en bjóst við því að kjarasamningarmyndu annars gilda. Stefnandi kvaðst hafa verið eini bakarinn á sinni starfstöðen fleiri bakarar störfuðu innan stefnda. VitniðFjóla Helgadóttir gaf símaskýrslu fyrir dóminum. Kvaðst hún hafa starfað semmannauðsstjóri, þegar stefnandi var ráðinn til starfa, og undirritaðráðningasamninginn við stefnanda. Spurð um „fullt starf 100%“ og „launakjör370.000 flöt laun“ kvað vitnið þetta hafa verið föst laun miðað við fulltstarf. Um væri að ræða sömu föstu krónutöluna hvort sem starfsmaður ynni ekkifullt starf eða umfram fullt starf þá væri greidd sama fjárhæðin. Áætlað hafiverið að stefnandi ynni 184 klukkustundir að meðaltali á mánuði yfir árið þarsem mismunandi gæti verið hversu mikið unnið væri. Átti þetta að vera einhverskonar viðmið og reiknað hafi verið með að einhver yfirvinna yrði á álagstímumog það síðan jafnað út eftir árið. Ef annað kæmi í ljós ætti að endurskoðaþetta. Þá hafi verið rætt um að stefnandi fengi aukafrí ef hann ynni meira enþetta og/eða einhvers konar bónus. Hafi verið um nýtt starf að ræða og hafistefnandi komið að þróun og skipulagi en stefnandi hafi verið eini bakarinn íþessu bakaríi. Stefnandi hafi haft í hendi sér hvort hann mætti klukkan sjö eðaátta á morgnana en það færi eftir því hvernig starfið þróaðist og átti hann aðgera það í samræmi við veitingastjórann. Stefndi hafi endurskoðað laun stefnandaí febrúar 2013 en hann hafi þá séð að þetta var mikil vinna og stefnandi veriðmjög samviskusamur og skilað vel sínu starfi. Fyrirtækinu hafi því fundist réttað hækka laun stefnanda. Það sama hafi verið í september 2013. Fyrst hafistefndi talið að mikil vinna væri tímabundin en svo hafi ekki reynst vera. Ínóvember 2014 hafi stefndi ákveðið að hækka laun stefnanda vegna vel unninnastarfa hans. Bónusgreiðslur til stefnanda, 300.000 krónur, hafi verið vegnamikils álags fyrir jól og stefnandi unnið mikið. Stefnda hafi því þótt rétt aðgreiða stefnda bónus vegna þessa. Vitnið hafi hringt sérstaklega í stefnandamilli jóla og nýárs og tilkynnt honum það. Stefnandi hafi þá verið í fríi. Þaðsama hafi verið þegar stefnandi fékk 50.000 krónur greiddar í bónus. Vitniðkvaðst hafa rætt við næstu yfirmenn stefnanda um það hvort stefnandi væri ekkiað taka yfirvinnu út með fríum. Aðspurt um það hvort stefnandi ætti að fá umbunfyrir vinnu umfram 184 klukkustundir að meðaltali á mánuði hafi það verið rætt meðkaupaukum eða fríi eða endurskoðun launa. Í tölvupósti í maí 2015 hafi veriðrætt um að stefnandi tæki yfirvinnu út með fríum en vitnið kvaðst ekki muna þaðsérstaklega. Hugsun stefnda með hækkuðum launum til stefnanda hafi verið til aðmæta auknu vinnuálagi. Forsendur og niðurstaða.Á þeim tíma er stefnandi réð sig til vinnu hjástefnda var í gildi kjarasamningur milli VR og Samtaka atvinnulífsins sem giltifrá 22. júní 2011 til 31. janúar 2014. Stefnandi undirritaði ráðningarsamningvið stefnda þann 2. júní 2012. Var í ráðningarsamningnum samið um föst launfyrir 100% starfshlutfall sem fólst í 184 klukkustunda vinnu að meðaltali ámánuði yfir árið. Áttu vinnustundir að jafnast út milli mánaða færi svo aðeinhverjir mánuðir teldu færri en 184 klukkustundir og einhverjir mánuðirfleiri klukkustundir. Inni í launum stefnanda, sem voru í upphafi 370.000krónur, átti að rúmast sú yfirvinna sem talin var að fylgdi starfinu. Þá liggurfyrir og er óumdeilt að stefnanda stóð til boða að taka vinnu umfram 184 klukkustundirút í launuðu fríi. Samkvæmt stefnanda vannst ekki tími til þess nema að litluleyti en hann hafi samtals tekið út sex frídaga utan lögbundins orlofs átímabilinu. Er ekki ágreiningur um það. Þáhefur ekki verið gerður ágreiningur um fjölda vinnustunda sem stefnandi hefurunnið enda teknir út úr skráningarkerfi stefnda. Stefndi heldur því hins vegarfram að stefnandi hafi þegar fengið fullnaðargreiðslu fyrir vinnuframlag sittog hafi launahækkanir til dæmis verið til að greiða fyrir vinnu umfram 184meðalklukkustundir á mánuði. Íráðningarsamningi milli aðila segir í kaflanum „Annað/nánari skýring álaunakjörum/greiðslufyrirkomulag“ að mánaðarlaun reiknist frá 1. til 31. hversmánaðar (eftir- og yfirvinna frá 24. til 24. hvers mánaðar). Í kaflanum umneysluhlé utan dagvinnutímabils segir að sé unnið í neysluhléum milli kl. 9:00og 18:00 greiðist yfirvinnukaup til starfsfólks í fullu starfi. Gildi það bæðiá virkum dögum og um helgar. Samkvæmt þessu hefur stefndi gert ráð fyrir því aðgreiða stefnanda yfirvinnukaup við ákveðnar aðstæður. Af þessu telur dómurinnað stefndi hafi ekki sýnt fram á að öll yfirvinna stefnanda væri innifalin í184 klukkustunda vinnuframlagi að meðaltali á mánuði. Miðað við þann tímafjöldasem stefnandi vann hefði það verið brot á kjarasamningi VR og SA. Þá hefurstefndi viðurkennt í framkvæmd, með því að greiða stefnanda fyrst 50.000 krónurog síðan 300.000 krónur, að stefndi hafi unnið umfram umsaminn tímafjöldasamkvæmt ráðningarsamningi. Telur dómurinn að stefndi geti ekki með einhliðaákvörðun, án samráðs við stefnanda, ákveðið hvaða greiðslur stefnanda berifyrir vinnuframlag sitt umfram umsamda vinnuskyldu. Stefndi heldur því fram aðmeð launahækkunum í september 2013 hafi stefndi verið að greiða stefnanda fyrirumfram vinnuframlag. Þessu mótmælir stefnandi og kveðst hafa fengið launahækkunvegna ánægju vinnuveitanda hans með störf hans. Vitnið Fjóla kvað rétt aðstefndi hafi verið ánægður með vinnu stefnanda og viljað umbuna honum meðlaunahækkun. Gegn neitun stefnanda telur dómurinn að stefndi hafi ekki sýntfram á að umræddar launahækkanir hafi verið til að greiða fyrir unna yfirvinnuenda hefði slíkt þurft að koma fram á launaseðli eða á annan óyggjandi hátt.Svo var ekki. Þá greiddi stefndi stefnanda sérstaklega 350.000 krónur aukalegasem stefndi kvað vera vegna yfirvinnu stefnanda. Að öllu ofangreindu virtutelur dómurinn að stefnandi hafi sýnt fram á að hann hafi átt að fá yfirvinnuumfram 184 klukkustundir greiddar aukalega. Staðfesti vitnið Fjóla að stefnandihafi getað tekið umfram yfirvinnustundir út með fríi. Svo leit stefnandi einnigá en kvað það hafa verið ómögulegt vegna mikils vinnuálags og anna. Því hafihann átt inni óuppgerða yfirvinnu þegar hann lauk störfum í janúar 2015. ÞegarVerslunarmannafélag Reykjavíkur gerði athugasemdir með bréfi dagsettu 22. júní2015 til stefnda, greiddi stefndi stefnanda 249.905 krónur 14. júlí 2015 semhann kvað vera lokauppgjör. Í þeirri greiðslu felst viðurkenning á því aðstefndi ætti ógreiddar greiðslur til stefnanda. Telurdómurinn að stefnandi hafi sannað, þrátt fyrir mótmæli stefnda, að honum beriað fá greitt fyrir yfirvinnu umfram 184 klukkustundir að meðaltali á mánuði. Stefndibyggir á því að kröfur stefnanda séu niður fallnar vegna tómlætis stefnanda.Þessu mótmælir stefnandi. Í gögnum málsins liggur fyrir að uppgjör aðila áttiað fara fram um áramót eða þegar séð væri hvort 184 klukkustunda vinnuframlagiværi náð að meðaltali yfir árið. Stefnandi hóf störf 21. ágúst 2012 en samkvæmtútreikningi stefnanda átti hann þá óuppgerðar 109,95 klukkustundir um næstuáramót. Stefndi greiddi stefnanda í apríl og desember 2013 samtals 350.000krónur sem stefnandi reiknar með sem yfirvinnugreiðslu í uppgjöri aðila. Íjanúar 2014 sendi stefnandi fyrirspurn til stefnda í tölvupósti um hvorteinhver hætta væri á því að allir yfirvinnutímarnir gufuðu upp og var honumtjáð að haldið væri utan um þá alla. Í mars 2015 sendi stefnandi afturfyrirspurn um uppsafnaða yfirvinnutíma hjá stefnda og fékk hann það svar aðmeiningin væri að hann myndi jafna þá yfirvinnu út með fríum. Stefnandi leitaðitil Verslunarmannafélags Reykjavíkur sem gerði kröfu á stefnda vegna ógreiddraryfirvinnu stefnda í júní 2015. Í kjölfar greiddi stefndi stefnanda laun semstefnandi heldur fram að hafi farið til greiðslu á elstu skuld stefnda viðstefnanda í júlí 2015. Að þessu sögðu er því hafnað að krafa stefnanda hafifallið niður sökum tómlætis. Mátti stefnandi vera í þeirri trú að stefndi myndigera upp óuppgerða yfirvinnu samkvæmt tímaskráningu í skráningarkerfi stefnda. Ágreiningslauster að óheimilt er að semja um lægri laun en gildandi kjarasamningar segja tilum á hverjum tíma. Heimilt er að semja um hærri laun og innihéltráðningarsamningur aðila í sér hærri laun en lægstu launataxtar VR gera ráðfyrir. Áþeim tíma sem stefnandi starfaði hjá stefnda segir í grein 1.7.1 íkjarasamningi VR og SA að tímafjöldi fyrir fulla dagvinnu sé á mánuð171,15klukkustundir og skuli vinna sem unnin er umfram það greiðast með tímakaupi semnemi 1,0385% af mánaðarlaunum fyrir dagvinnu. Af þessu verður sú ályktun dreginað öll dagvinna, 171,5 klukkustundir, rúmist innan 184 klukkustundavinnuframlags stefnanda en 12,5 klukkustundir hafi verið reiknaðar inn semyfirvinna. Um lakari kjör gat stefndi ekki samið þrátt fyrir að hann hafigreitt stefnanda hærri mánaðarlaun en lágmarkstaxti kjarasamningsins sagði tilum. Ekkier ágreiningur um þann tímafjölda sem stefnandi vann og er skráður ískráningarkerfi stefnda. Stefnandi lagði fram leiðrétta útreikninga fyrir kröfusinni undir rekstri málsins. Á árinu 2012 vann stefnandi 109,95 klukkustundirumfram 184 klukkustundir að meðaltali á mánuði. Á árinu 2013 vann stefnandisamtals 295,9 klukkustundir umfram 184 klukkustundir að meðaltali á mánuði. Áárinu 2014 vann stefnandi 128,5 klukkustundir umfram 184 klukkustundir aðmeðaltali á mánuði. Stefndimótmælir því að við útreikning á yfirvinnu skuli 1,0385% lögð ofan ámánaðarlaun stefnanda. Telur dómurinn að þar sem um heildarlaun hafi veriðsamið eða „flöt laun“ verði ekki litið svo á að sérstaklega verði útreiknaðhvað hefði átt að greiða fyrir dagvinnu og hvaða hluti launanna hafi veriðfyrir yfirvinnu. Að þessu virtu verða kröfur stefnanda eins og þær eru framsettar í stefnu teknar til greina enda í samræmi við kjarasamning VR og SA. Stefndimótmælti því að stefnandi hafi ekki fengið 11 klukkustunda lögboðið frí eins oghann heldur fram. Af framburði stefnanda fyrir dómi um að hann hafi orðið aðmæta til vinnu áður en hann hafði náð að taka 11 klukkustunda frí, og styðstvið tímaskráningu stefnda, telur dómurinn fram komna sönnun um að stefnandieigi rétt á greiðslum samkvæmt því. Stefndimótmælir því að stefnandi hafi ekki náð að taka einn lögbundinn frídag á sjödaga tímabili en hann hafi ráðið vinnutíma sínum nokkuð sjálfur. Vitnið Fjólakvað fyrir dómi að stefnandi hafi staðið sig vel í vinnu og verið samviskusamurog því hafi honum verið umbunað með hærri launum og bónusum. Styður þaðframburð stefnanda um að hann hafi ekki getað tekið sér lögbundna frídaga vegnaálags og stöðu verkefna enda hafi hann verið eini bakarinn á þessari vinnustöð.Telur dómurinn að stefnandi hafi sýnt fram á að honum beri greiðslur fyrirþessa daga. Einsog rakið hefur verið kemst dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi sýntmeð nægilegum hætti fram á að stefnda beri að greiða stefnanda fyrir yfirvinnusem var umfram vinnuskyldu samkvæmt ráðningarsamningi aðila auk lögboðinnagreiðslna, s.s. orlof og fyrir hvíldartíma. Verða kröfur stefnanda því teknarað fullu til greina. Við kröfugerð stefnanda hefur verið tekið tillit tilinnborgana stefnda að fullu. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiðastefnanda 2.438.514 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1, sbr. 6., gr. laga nr.38/2001 af 408.186 krónum frá 24. desember 2012 til 24. janúar 2013 en af472.265 krónum frá þeim degi til 24. ágúst 2013, en af 961.270 krónum frá þeimdegi til 24. desember 2013, en af 1.021.440 krónum frá þeim degi til 24.október 2014, en af 1.613.078 krónum frá þeim degi til 24. janúar 2015, en af2.438.514 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 50.000krónum er greiddar voru 30. apríl 2013, 300.000 krónum sem greiddar voru 30.desember 2013 og 249.905 krónum sem greiddar voru 31. júlí 2015. Þess erkrafist að dæmt verði,að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólfmánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. janúar 2015 en síðan árlega þann dag. Meðvísan til 12. gr. laga nr. 38/2001 er óþarft að dæma um þá vaxtakröfu. Meðvísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað, samtals 800.000 króna. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan.Dómsorð.Stefndi, Miklatorg hf., greiði stefnanda, GuðmundiVikari Sigurðssyni, 2.438.514 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1., sbr. 6., gr.laga nr. 38/2001 af 408.186 krónum frá 24. desember 2012 til 24. janúar 2013 enaf 472.265 krónum frá þeim degi til 24. ágúst 2013, en af 961.270 krónum fráþeim degi til 24. desember 2013, en af 1.021.440 krónum frá þeim degi til 24.október 2014, en af 1.613.078 krónum frá þeim degi til 24. janúar 2015, en af2.438.514 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 50.000krónum sem greiddar voru 30. apríl 2013, 300.000 krónum sem greiddar voru 30.desember 2013 og 249.905 krónum sem greiddar voru 31. júlí 2015. Stefndi greiði stefnanda 800.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 596/2008
Opinberir starfsmenn Kjarasamningur Ráðningarsamningur
E hóf störf á augndeild L árið 1989 sem yfirlæknir með stjórnunarskyldur. Þá rak hann eigin læknastofu samhliða yfirlæknisstarfi sínu. E fór í launalaust leyfi frá störfum á árinu 2000. Þegar hann hóf störf á ný í september 2002 tók hann aftur við stöðu yfirlæknis en annar yfirlæknir gegndi áfram stjórnunarskyldum við deildina. Árið 2001 ákvað framkvæmdastjórn sjúkrahússins að hefja undirbúning að breytingum á starfstilhögun yfirmanna þess þannig að þeir myndu framvegis vera í 100% starfi og ekki sinna störfum utan sjúkrahússins öðrum en kennslu á háskólastigi og setu í nefndum á vegum hins opinbera. E mun hafa tilkynnt L í ágúst 2006 að hann væri reiðubúinn að taka á ný við stjórnunarskyldum en L mun ekki hafa fallist á að E tæki við þeim nema hann hætti rekstri læknastofu. Starf yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild var auglýst laust til umsóknar í kjölfar þess að E gat ekki sætt sig við skilyrði L. Viðræður milli E og L um að E tæki að sér stöðuna hófust á ný í mars 2007 og lauk með því að E féllst á skilyrði L og hætti rekstri læknastofu sinnar. E höfðaði síðar mál og gerði fyrir Hæstarétti kröfu um vangoldin laun og dráttarvexti af þeim á þeim grunni að L hefði einhliða breytt starfshlutfalli hans úr 100% í 80% eftir að nýr kjarasamningur tók gildi 1. febrúar 2006. Þá krafðist hann viðurkenningar á því að L hefði verið óheimilt að banna sér haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur. Fyrir lá að E þáði frá 1. september 2002 80% laun fyrir fullt starf hjá L á grundvelli bókunar í kjarasamningi aðila frá 2002, þar sem læknum, sem rækju læknastofu jafnhliða starfi sínu, var gert að lækka annaðhvort hlutfall starfa sinna eða taka fyrir þau 20% lægri laun. E valdi ekki á milli þeirra kosta sem í boði voru. Var þegar af þessari ástæðu talið að bókunin gæti efni sínu samkvæmt ekki haft áhrif á launakjör hans eftir að nýr kjarasamningur tók gildi á árinu 2006, en sambærilegt ákvæði var hvorki að finna í samningnum né bókunum sem honum fylgdu. Var því fallist á með E að L hefði verið óheimilt án samþykkis E að skerða laun hans frá og með 1. febrúar 2006, er nýr kjarasamningur tók gildi, til 30. júní 2007, er hann hætti rekstri læknastofu sinnar. Var krafa hans um vangoldin laun á þessu tímabili því tekin til greina ásamt dráttarvöxtum. Þá var talið að með samkomulagi E og L í maí 2007, þar sem ákveðið var að E tæki við starfi yfirlæknis með stjórnunarskyldum á ný, hefði jafnframt verið mælt fyrir um starfskjör hans og því hefði samkomulagið falið efnislega í sér breytingar á ráðningarsamningi hans hjá L. Var því ekki litið svo á að ómálefnalegt hefði verið af L að setja E það skilyrði að hann léti af rekstri læknastofu samhliða því að hann tæki að sér aukin störf og ríkari ábyrgð fyrir L. Var L sýkn af viðurkenningarkröfu E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. nóvember 2008. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.841.035 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann viðurkenningar á að stefnda hafi verið óheimilt að banna sér haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur, utan umsamins vinnutíma hjá stefnda, samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í héraði krafðist áfrýjandi í fyrsta lagigreiðslu á tilteknu álagi á laun sín ásamt dráttarvöxtum. Stefndi hafði greitt höfuðstól þeirrar kröfu, en hafnað dráttarvöxtum. Í öðru lagi gerði áfrýjandi kröfu um vangoldin laun og dráttarvexti af þeim á þeim grunni að stefndi hefði einhliða breytt starfshlutfalli hans úr 100% í 80% eftir að nýr kjarasamningur fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og St. Franciskuspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar tók gildi 1. febrúar 2006. Loks krafðist áfrýjandi viðurkenningar á því að stefnda hafi verið óheimilt að banna sér haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur, utan umsamins vinnutíma hjá stefnda, samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda. Með hinum áfrýjaða dómi var stefnda gert að greiða áfrýjanda dráttarvexti af fyrrnefndu álagi á laun hans og er óumdeilt að stefndi hafi eftir uppkvaðningu dómsins gert þá kröfu upp við áfrýjanda. Stefndi var hins vegar sýknaður af öðrum kröfum áfrýjanda, en málskostnaður látinn niður falla. Stendur því eftir ágreiningur aðila um kröfu áfrýjanda um vangreidd laun og framangreinda viðurkenningarkröfu hans. Verður krafa stefnda um staðfestingu héraðsdóms því skilin á þann veg að í henni felist krafa um sýknu. II Eins og fram kemur í héraðsdómi var áfrýjandi 21. desember 1987 skipaður prófessor í augnsjúkdómafræði við læknadeild Háskóla Íslands frá 1. janúar 1988 að telja. Því embætti fylgdi staða yfirlæknis í sérgreininni og hóf áfrýjandi störf á augndeild Landakotsspítala árið 1989 sem yfirlæknir með stjórnunarskyldur. Við sameiningu Landakotsspítala og Borgarspítala undir heitinu Sjúkrahús Reykjavíkur 1. janúar 1996 mun starfsemi augndeildarinnar hafa flust til ríkisspítala, en við þann flutning hélt áfrýjandi stöðuheiti sínu og ráðningarkjörum. Starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur og ríkisspítala var sameinuð á árinu 2000 og tók stefndi þá við rekstrinum. Áfrýjandi fór í launalaust leyfi frá störfum á því ári og lauk leyfinu 1. september 2002. Þegar hann hóf störf á ný tók hann aftur við stöðu yfirlæknis við augndeild, en annar yfirlæknir gegndi áfram stjórnunarskyldum við deildina. Áfrýjandi rak frá árinu 1989 læknastofu samhliða starfi sínu sem yfirlæknir. Á fundi framkvæmdastjórnar stefnda 11. desember 2001 var samþykkt að hafinn skyldi undirbúningur að breytingum á starfstilhögun yfirmanna á sjúkrahúsinu á þann hátt að þeir myndu gegna þar fullu starfi og sinntu almennt ekki öðrum störfum. Skyldi þessi skipan taka gildi ekki síðar en í árslok 2002. Lýsti stjórnarnefnd stefnda sig samþykka þessu fyrirkomulagi á fundi 13. sama mánaðar. Áfrýjandi mun í ágúst 2006 hafa tilkynnt forstjóra stefnda að hann væri reiðubúinn að taka á ný við stjórnunarskyldum þegar yfirlæknirinn, sem hafði gegnt þeim frá árinu 2000, leitaði eftir að verða leystur undan þeim. Stefndi mun ekki hafa fallist á að áfrýjandi tæki við stjórnunarskyldum nema hann hætti rekstri læknastofu og var í því efni vísað í samþykkt stjórnarnefndar stefnda 13. desember 2001. Áfrýjandi sætti sig ekki við það skilyrði og auglýsti stefndi starf yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild laust til umsóknar 25. febrúar 2007. Viðræður milli áfrýjanda og stefnda um að áfrýjandi tæki að sér stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur hófust á ný í mars 2007. Þeim lauk með því að áfrýjandi féllst á skilyrði stefnda um að hætta rekstri læknastofu og undirritaði samkomulag við stefnda um starf og kjör sín 24. maí 2007, sem síðar verður vikið að. Áfrýjandi hætti rekstri læknastofu sinnar 30. júní 2007. Málsatvikum er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi svo og málsástæðum aðila. III Í bókun 2 með kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og St. Franciskuspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar, sem undirritaður var 2. maí 2002, sagði meðal annars: „Þeir læknar sem við gildistöku samnings þessa reka læknastofur jafnhliða starfi sínu skulu hafa val um hvort þeir lækki núverandi starfshlutfall sitt um fimmtung eða taki laun samkvæmt launatöflu sem er 20% lægri en launatafla í grein 3.1.1. Velji læknir að lækka starfshlutfall sitt tekur sú ákvörðun gildi frá og með næstu mánaðamótum eftir að tilkynning þar að lútandi berst yfirmanni hans.“ Fyrir liggur að þegar áðurnefndu leyfi áfrýjanda lauk 1. september 2002 tók hann við fullri stöðu hjá stefnda en þáði 80% laun samkvæmt þessu ákvæði kjarasamningsins. Nýr heildarkjarasamningur milli sömu aðila var undirritaður 5. mars 2006 með gildistöku 1. febrúar sama ár, en með honum féll kjarasamningurinn frá 2. maí 2002 úr gildi. Sambærilegt ákvæði og var í bókun 2 var hvorki að finna í kjarasamningum frá 2006 né bókunum sem fylgdu honum. Stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi verið bundinn af samþykkt framkvæmdastjórnar stefnda frá 2001 og því orðið að sæta 20% skerðingu launa sinna á því tímabili sem hann rak læknastofu samhliða störfum sínum sem yfirlæknir hjá stefnda eftir gildistöku kjarasamningsins frá 5. mars 2006. Samkvæmt efni sínu fjallaði samþykktin ekki um slíka launaskerðingu heldur um tiltekna almenna stefnumörkun stefnda sem varðaði meðal annars undirbúning þess að yfirmenn hjá honum skyldu gegna 100% starfi og ekki nema í undantekningartilvikum sinna öðrum aukastörfum en kennslu á háskólastigi og setu í nefndum á vegum hins opinbera. Slík samþykkt gat heldur ekki einhliða breytt launakjörum áfrýjanda. Um laun yfirmanna hjá stefnda samdist hins vegar síðar milli hans og stéttarfélags áfrýjanda með áðurnefndri bókun við kjarasamninginn frá 2002. Í henni var gert ráð fyrir að læknir í þjónustu stefnda ætti kost á að halda áfram rekstri læknastofu gegn því að lækka hlutfall starfs síns hjá stefnda eða taka hlutfallslega lægri laun fyrir það. Eins og áður er getið var áfrýjandi í 100% stöðu hjá stefnda eftir að hann kom til starfa á ný 1. september 2002 að loknu leyfi og fékk þá greidd 80% launa á grundvelli áðurnefndrar bókunar. Hann hefur sætt sig við þá skerðingu fram að þeim tíma er nýr kjarasamningur tók gildi 1. febrúar 2006, en hann telur að frá þeim tíma hafi stefnda ekki verið heimilt að skerða einhliða starfshlutfall hans eða launakjör. Óumdeilt er að áfrýjandi tilkynnti ekki stefnda í kjölfar kjarasamningsins frá 2002 að hann hygðist lækka starfshlutfall sitt eins og gert var ráð fyrir að yfirmönnum stefnda stæði til boða samkvæmt bókun 2 með samningnum ef þeir vildu áfram reka læknastofu. Hann valdi heldur ekki milli þeirra kosta að lækka annaðhvort hlutfall starfa sinna eða taka fyrir þau 20% lægri laun. Þegar af þessari ástæðu gat bókunin efni sínu samkvæmt ekki haft áhrif á launakjör áfrýjanda eftir að nýr kjarasamningur tók gildi á árinu 2006. Í ljósi þessa verður fallist á með áfrýjanda að stefnda hafi verið óheimilt án samþykkis áfrýjanda að skerða laun hans frá og með 1. febrúar 2006, er nýr kjarasamningur tók gildi, til 30. júní 2007, er áfrýjandi hætti rekstri læknastofu sinnar. Verður krafa hans um vangoldin laun á þessu tímabili, sem ekki er tölulegur ágreiningur um, því tekin til greina ásamt dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. IV Eins og aðilar hafa hagað málflutningi um viðurkenningarkröfu áfrýjanda verður að líta svo á að hún lúti að því að stefnda hafi verið óheimilt að setja áfrýjanda það skilyrði við gerð samkomulags þeirra 24. maí 2007 að hann myndi ekki stunda sjálfstæðan rekstur læknastofu samhliða störfum sínum hjá stefnda. Áfrýjandi gekkst eins og áður greinir 24. maí 2007 undir samkomulag „um starf og kjör yfirlæknis augndeildar“. Þar sagði meðal annars að yfirlæknir skyldi starfa samkvæmt þeim reglum sem spítalinn hefði sett 13. desember 2001 og ennfremur kom þar fram að „forsenda samkomulags þessa er að yfirlæknir augndeildar stundi ekki sjálfstæðan rekstur lækningastofu frá og með 1. júní 2007“. Áfrýjandi telur að ólögmætt hafi verið að setja þetta skilyrði, þar sem með því hafi verið afturkölluð fyrri ákvörðun um að heimila honum að stunda þetta aukastarf allt frá árinu 1989, er hann var skipaður yfirlæknir. Við þá afturköllun hefði borið að gæta málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda geti 20. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins ekki átt við um aukastarf áfrýjanda. Eins og rakið hefur verið kom áfrýjandi úr leyfi haustið 2002 og kaus þá að taka við starfi yfirlæknis án þess að gegna jafnframt þeim stjórnunarstörfum sem hann hafði áður sinnt. Með samkomulaginu 24. maí 2007 var ekki aðeins ákveðið að áfrýjandi tæki við þeim störfum á ný, heldur var þar jafnframt mælt fyrir um starfskjör hans og fól samkomulagið því efnislega í sér breytingar á ráðningarsamningi hans hjá stefnda. Ekki verður litið svo á að ómálefnalegt hafi verið af stefnda að setja áfrýjanda það skilyrði að hann léti af rekstri læknastofu samhliða því að hann tæki að sér aukin störf og ríkari ábyrgð gagnvart stefnda, en fyrir þessu skilyrði var viðhlítandi stoð í 20. gr. laga nr. 70/1996. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að ákvörðun stefnda um að setja áfrýjanda þetta skilyrði hafi heldur ekki farið í bága við 11. gr. eða 12. gr. stjórnsýslulaga. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Landspítali - háskólasjúkrahús, greiði áfrýjanda, Einari Stefánssyni, 1.841.035 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 113.886 krónum frá 1. mars 2006 til 1. apríl sama ár, af 227.772 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 341.658 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 455.544 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 569.430 krónum frá þeim degi til 1. ágúst sama ár, af 683.316 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 797.202 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 911.088 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 1.024.974 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 1.138.860 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2007, af 1.252.746 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 1.369.935 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 1.487.124 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 1.604.313 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 1.721.502 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár og af 1.841.035 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi er sýkn af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2008. Mál þetta, sem tekið var til dóms 19. september sl., er höfðað með stefnu birtri 10. janúar 2008. Stefnandi er Einar Stefánsson, Fjarðarási 13, Reykjavík. Stefndi er Landspítali-háskólasjúkrahús, Eiríksgötu 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða honum vangreidd laun samkvæmt kjarasamningi að fjárhæð 2.825.196 kr. auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001, af 15.252 kr. frá 1. september 2002 til 1. október 2002, frá þeim degi af 30.504 kr. til 1. nóvember 2002, frá þeim degi af 45.756 kr. til 1. desember 2002, frá þeim degi af 61.008 kr. til 1. janúar 2003, frá þeim degi af 76.718 kr. til 1. febrúar 2003, frá þeim degi af 92.428 kr. til 1. mars 2003, frá þeim degi af 108.138 kr. til 1. apríl 2003, frá þeim degi af 123.848 kr. til 1. maí 2003, frá þeim degi af 139.558 kr. til 1. júní 2003, frá þeim degi af 155.268 kr. til 1. júlí 2003, frá þeim degi af 170.978 kr. til 1. ágúst 2003, frá þeim degi af 186.688 kr. til 1. september 2003, frá þeim degi af 202.398 kr. til 1. október 2003, frá þeim degi af 218.108 kr. til 1. nóvember 2003, frá þeim degi af 233.818 kr. til 1. desember 2003, frá þeim degi af 249.528 kr. til 1. janúar 2004, frá þeim degi af 265.709 kr. til 1. febrúar 2004, frá þeim degi af 281.890 kr. til 1. mars 2004, frá þeim degi af 298.071 kr. til 1. apríl 2004, frá þeim degi af 314.252 kr. til 1. maí 2004, frá þeim degi af 330.433 kr. til 1. júní 2004, frá þeim degi af 346.614 kr. til 1. júlí 2004, frá þeim degi af 362.795 kr. til 1. ágúst 2004, frá þeim degi af 378.976 kr. til 1. september 2004, frá þeim degi af 395.157 kr. til 1. október 2004, frá þeim degi af 411.338 kr. til 1. nóvember 2004, frá þeim degi af 427.519 kr. til 1. desember 2004, frá þeim degi af 443.700 kr. til 1. janúar 2005, frá þeim degi af 460.366 kr. til 1. febrúar 2005, frá þeim degi af 477.032 kr. til 1. mars 2005, frá þeim degi af 493.698 kr. til 1. apríl 2005, frá þeim degi af 510.364 kr. til 1. maí 2005, frá þeim degi af 527.030 kr. til 1. júní 2005, frá þeim degi af 543.696 kr. til 1. júlí 2005, frá þeim degi af 560.362 kr. til 1. ágúst 2005, frá þeim degi af 577.028 kr. til 1. september 2005, frá þeim degi af 593.694 kr. til 1. október 2005, frá þeim degi af 610.360 kr. til 1. nóvember 2005, frá þeim degi af 627.026 kr. til 1. desember 2005, frá þeim degi af 643.692 kr. til 1. janúar 2006, frá þeim degi af 665.914 kr. til 1. febrúar 2006, frá þeim degi af 798.022 kr. til 1. mars 2006, frá þeim degi af 930.130 kr. til 1. apríl 2006, frá þeim degi af 1.062.238 kr. til 1. maí 2006, frá þeim degi af 1.198.901 kr. til 1. júní 2006, frá þeim degi af 1.331.009 kr. til 1. júlí 2006, frá þeim degi af 1.463.117 kr. til 1. ágúst 2006, frá þeim degi af 1.595.225 kr. til 1. september 2006, frá þeim degi af 1.727.233 kr. til 1. október 2006, frá þeim degi af 1.859.441 kr. til 1. nóvember 2006, frá þeim degi af 1.991.549 kr. til 1. desember 2006, frá þeim degi af 2.123.657 kr. til 1. janúar 2007, frá þeim degi af 2.259.596 kr. til 1. febrúar 2007, frá þeim degi af 2.395.535 kr. til 1. mars 2007, frá þeim degi af 2.531.474 kr. til 1. apríl 2007, frá þeim degi af 2.667.413 kr. til 1. maí 2007, frá þeim degi af 2.806.071 kr. til 1. júní 2007, frá þeim degi af 2.825.196 kr. og til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 984.161 kr. hinn 1. júlí 2007. Í öðru lagi krefst hann þess að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt að banna stefnanda haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur, utan umsamins vinnutíma hjá stefnda, samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda. Stefnandi gerir enn fremur í báðum tilvikum kröfu um málskostnað að skaðlausu úr hendi stefnda, að teknu tilliti til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts af málskostnaði. Stefndi gerir eftirfarandi dómkröfur: 1. Viðurkennt verði að stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum frá 10. janúar 2004 af sérstöku álagi á laun samkvæmt launaflokki 300, 4. þrepi samkvæmt kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og fl. og Læknafélags Íslands frá 2. maí 2002 og kjarasamningi sömu aðila frá 5. mars 2006 fyrir tímabilið frá 1. september 2002 til 1. júní 2007, í samræmi við útreikninga stefnanda í stefnu. Þess er krafist að innborgun stefnda að fjárhæð 984.151 kr. þann 1. júlí 2007 komi til greiðslu inn á dómkröfuna miðað við þann dag. 2. Stefndi krefst sýknu af öllum öðrum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins. Málavextir. Stefnandi var skipaður prófessor við læknadeild Háskóla Íslands 1. janúar 1988 en þeirri stöðu fylgdi staða yfirlæknis við Landspítala-háskólasjúkrahús, LSH. Hann starfaði sem yfirlæknir með stjórnunarskyldur við augndeild stefnda á árunum 1989-2000 en fór þá í tveggja ára leyfi frá störfum. Á sama tíma og stefnandi gegndi starfi yfirlæknis hjá stefnda rak hann eigin læknastofu frá árinu 1989 til 30. júní 2007. Á grundvelli samkomulags LSH og Háskóla Íslands frá 10. maí 2001 og viðauka frá 28. júní 2002 var stefnanda tryggð yfirlæknisstaða án stjórnunarskyldu hjá LSH vegna starfa hans sem prófessors við Háskóla Íslands. Þegar leyfi stefnanda frá störfum rann út 1. september 2002 tók stefnandi við fyrri stöðu sinni sem yfirlæknir við deildina, en tók ekki jafnframt við stjórnunarskyldum. Höfðu þá orðið ákveðnar breytingar á starfsumhverfi stefnanda samkvæmt tillögu framkvæmdastjórnar LSH frá 11. desember 2001 og samþykkt stjórnarnefndar sjúkrahússins. Fólust þær í því að stjórnendur innan LSH skyldu starfa í 100% starfi innan sjúkrahússins og ekki hafa önnur aukastörf með höndum en kennslu á háskólastigi eða störf við háskóla. Þeim læknum, sem kysu að starfrækja sjálfstæðar lækningastofur, var boðið að starfa í 80% starfi sérfræðilæknis. Í greinargerð stefnda kemur fram að miðað við framangreindar breytingar á starfsumhverfi stefnanda hefði hann á því tímamarki þurft að taka afstöðu til þess hvort hann hygðist halda áfram starfi yfirlæknis og láta samhliða af rekstri sjálfstæðrar lækningastofu sinnar eða halda áfram slíkum rekstri og láta af starfi yfirlæknis. Til þess hafi þó ekki komið á því tímamarki, þar sem stefnandi hafi þá verið og sé enn starfandi prófessor við læknadeild Háskóla Íslands og honum því tryggð yfirlæknisstaða án stjórnunarskyldu hjá stefnda. Hafi stefnandi starfað sem slíkur allt til þess tímamarks er hann réð sig til starfa sem yfirlæknir með stjórnunarskyldur á árinu 2007. Áður en til þess kom höfðu forstjóri og lækningaforstjóri stefnda gert þá kröfu að stefnandi léti af sjálfstæðum stofurekstri sínum utan sjúkrahússins. Samþykkti stefnandi skilyrði stefnda við ráðningu í starf yfirlæknis með stjórnunarskyldur og ritaði undir þrjú skjöl sem fólu í sér samkomulag um starf og kjör yfirlæknis augndeildar, dags. 24. maí 2007, samkomulag vegna augndeildar LSH og starfs yfirlæknis deildarinnar, dags. 24. maí 2007, og starfslýsingu yfirlæknis augnlækninga, dags. 1. júní 2007. Stefnandi hætti rekstri lækningastofu sinnar 30. júní 2007 í samræmi við skriflegt samkomulag hans og yfirstjórnar sjúkrahússins. Eftir það hefur stefnandi gegnt störfum yfirlæknis augndeildar Landspítala-háskólasjúkrahúss með þeim stjórnunarskyldum sem fylgja starfi yfirlæknis deildarinnar. Í grein 3.2.1.4 í kjarasamningi milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og St. Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar frá 2002 er kveðið á um að læknir með sérfræðileyfi sem lokið hefur doktorsprófi eða jafngildu prófi að mati Læknadeildar Háskóla Íslands, skuli fá sérstakt álag af launaflokki 300, 4. þrepi. Frá þeim tíma er stefnandi kom aftur til starfa, fékk hann ekki greitt umrætt álag á laun, í samræmi við kjarasamninga. Leiðrétting á þessum greiðslum var gerð 1. júlí 2007 en þá greiddi stefndi eingöngu höfuðstól án vaxta. Stefnandi beindi kröfu um greiðslu dráttarvaxta til stefnda þegar ljóst var að eingöngu höfuðstóll álagsins hafði verið greiddur. Eins og greinir í dómkröfum stefnda viðurkennir hann ófyrnda dráttarvaxtakröfu stefnanda varðandi hið sérstaka 3% álag á laun stefnanda á tímabilinu frá 1. september 2001 til og með 1. júní 2007. Samkvæmt þessu samþykkir stefndi að greiða stefnanda dráttarvexti frá 10. janúar 2004 til greiðsludags, þ.e. miðað við stefnubirtingu 10. janúar 2008 og 4 ára fyrningartíma, en mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda fyrir þann tíma sem fyrndri. Ágreiningur málsaðila varðandi fyrri kröfulið stefnanda snýst því um hvort dráttarvextir á 3% álag á laun stefnanda séu fyrndir fyrir tímabilið 1. september 2002 til 10. janúar 2004. Í öðru lagi er ágreiningur um fjárkröfu stefnanda vegna vangoldinna launa á tímabilinu 1. febrúar 2006 til 30. júní 2007 auk dráttarvaxta. Hvað varðar þá kröfu kveður stefnandi málavexti vera þá að eftir að nýr kjarasamningur var gerður milli fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs og St. Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar með gildistöku 1. febrúar 2006 hafi stefndi breytt starfshlutfalli stefnanda einhliða úr 100% í 80%. Fram að þeim tíma, eða frá gildistöku kjarasamnings árið 2002 var stefnandi í 100% stöðu, en þáði 80% laun samkvæmt sérstakri bókun, bókun 2, í kjarasamningi frá 2. maí 2002, vegna lækna sem sinntu störfum utan spítalans. Þá er ágreiningur í málinu um hvort stefnda hafi verið óheimilt að banna stefnanda að stunda sjálfstæðan stofurekstur samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur stefnandi og Friðbert Jónasson. Málsástæður og lagarök stefnanda. Málsástæður varðandi dráttarvexti á vangoldið álag á laun. Stefnandi bendir á að hann sé ríkisstarfsmaður. Fyrir gildistöku laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi hann fengið laun sín greidd fyrirfram og hafi þeirri framkvæmd verið fylgt í samræmi við ákvæði til bráðabirgða í lögunum. Stefnandi vísar til 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu um heimild sína til að krefjast dráttarvaxta frá gjalddaga fram að greiðsludegi. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða honum dráttarvexti frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi þar sem um sé að ræða peningakröfu með fyrirfram ákveðnum gjalddaga. Málsástæður varðandi vangoldnar launagreiðslur auk dráttarvaxta. Stefnandi byggir fjárkröfu sína á hendur stefnda á því að honum beri óskertar launagreiðslur frá og með tímabilinu 1. febrúar 2006, þegar nýr kjarasamningur hafi tekið gildi, til 30. júní 2007, þegar hann hafi hætt rekstri augnlæknastofu sinnar. Stefnandi telur ljóst að stefndi hafi, eftir gildistöku núgildandi kjarasamnings frá 1. febrúar 2006, ætlað að framfylgja framkvæmd samkvæmt bókun við kjarasamninginn frá 2002. Engin slík bókun sé í núgildandi kjarasamningi og sé því um að ræða skerðingu á launum til stefnanda sem eigi sér enga stoð í gildandi kjarasamningi eða öðrum réttarheimildum. Það leiði af almennum reglum vinnuréttarins að kaup og kjör starfsmanna ráðist af ákvæðum gildandi kjarasamninga aðila. Gildandi kjarasamningur kveði ekki á um sérstök kjör til lækna, sem auk þess að gegna stöðu yfirlæknis hjá stefnda, stundi sjálfstæðan stofurekstur utan sjúkrahúss, eins og verið hafi í tíð kjarasamnings frá 2002. Stefndi hafi vísað til bókunar við þann kjarasamning um heimild til skerðingar á launum stefnanda, sbr. bréf stefnda frá 17. janúar 2007, en bókunum við kjarasamning sé ætlað að greiða úr tilteknum ágreiningsefnum, t.d. þannig að þar sé skráður sameiginlegur skilningur aðila um atriði sem deilt hefur verið um. Með bókuninni við kjarasamninginn frá 2002 hafi verið kveðið á um lakari rétt ákveðinna lækna, þannig að þeir myndu annað hvort minnka starfshlutfall sitt eða taka 80% laun fyrir 100% starf. Hefði slíkt íþyngjandi ákvæði átt að binda aðila eftir gildistöku nýs kjarasamnings, hefði verið nauðsynlegt að það kæmi fram í kjarasamningnum eða í bókun við hann. Byggir stefnandi á því að fyrrgreind bókun geti því ekki haft nokkra þýðingu við túlkun gildandi samnings aðila. Stefnandi byggir jafnframt á því að séu kjör starfsmanns lakari en samkvæmt kjarasamningum brjóti slíkt gegn 24. gr. laga nr. 97/1996 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Stefnandi krefst með vísan til alls framangreinds greiðslu úr hendi stefnanda á 20% launa samkvæmt launatöflu 3.1.1. í gildandi kjarasamningi á tímabilinu frá 1. febrúar 2006 til 30. júní 2007 auk dráttarvaxta samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Um frádrátt frá fjárkröfu vísar stefnandi til kröfugerðar og málsatvikalýsingar. Stefnandi krefst þess að innborgun frá 1. júlí 2007 komi fyrst til greiðslu vaxta og kostnaðar áður en hún kemur til lækkunar á höfuðstól. Málsástæður varðandi það að stefnda hafi verið óheimilt að banna stefnanda að stunda sjálfstæðan stofurekstur samhliða því að gegna starfi yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að ákvörðun stjórnarnefndar stefnda frá 13. desember 2001 hafi verið ólögmæt. Í ákvörðuninni hafi bæði verið tekin afstaða til þess hvernig standa skyldi að því að breyta starfafyrirkomulagi þáverandi yfirlækna og einnig hvaða stefnu skyldi fylgt við síðari ráðningar yfirlækna til stefnda. Fyrrnefnt hafi því falið í sér að afturkalla hafi þurft fyrri ákvarðanir gagnvart þeim yfirlæknum sem á þessu tímamarki hafi stundað sjálfstæðan atvinnurekstur, um að þeim væri leyft að stunda stofurekstur að aukastarfi. Áðurnefnd ákvörðun hafi verið tekin án þess að gætt væri að málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga, auk þess sem enginn rökstuðningur hafi verið fyrir henni. Stefnandi vísar í þessu sambandi til athugasemda með 20. gr. starfsmannalaga, en þar er því slegið föstu að ákvörðun um bann við aukastörfum sé stjórnvaldsákvörðun. Ákvörðunin frá 13. desember 2001 hafi ekki verið tekin sérstaklega gagnvart einstökum læknum og hvert mál hafi því ekki verið rannsakað sérstaklega. Hafi því hvorki verið fylgt form- né efnisreglum stjórnsýsluréttar. Stefnanda var því meðal annars ekki gefinn kostur á að tjá sig áður en sú ákvörðun var tekin, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Tilvísanir til ákvörðunar stjórnarnefndar standist ekki sem fullnægjandi rökstuðningur fyrir banni við því að stunda stofurekstur samhliða því að gegna yfirlæknisstöðu með stjórnunarskyldur. Við afturköllun stjórnvaldsákvörðunar skuli fylgja reglum stjórnsýslulaga líkt og almennt við töku stjórnvaldsákvörðunar. Byggir stefnandi á því að þar sem ákvörðunin frá 13. desember 2001 hafi verið ólögmæt sé ákvörðun sú sem sérstaklega beindist að honum og byggð var á þeirri fyrrnefndu, þegar af þeirri ástæðu ólögmæt. Varðandi þá ákvörðun sem sérstaklega beindist að stefnanda er byggt á eftirfarandi málsástæðum: Við töku ákvörðunarinnar hafi ekki verið farið að málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að neinu leyti. Stefnanda hafi eingöngu verið tilkynnt haustið 2006, með vísan til áðurnefndrar ákvörðunar stjórnarnefndar stefnda að honum bæri að láta af stofurekstri sínum hefði hann í hyggju að sinna stjórnunarskyldum á augndeild stefnda. Hafi honum ekki verið tilkynnt áður að stefndi hefði tekið mál hans til meðferðar, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga og hafi honum ekki verið veitt tækifæri til þess að tjá sig áður en ákvörðun var tekin, sbr. 13. gr. laganna. Þá byggir stefnandi á því að með ákvörðuninni hafi verið brotið gegn efnisreglum stjórnsýsluréttarins og því sé ákvörðunin ólögmæt. a) Jafnræðisreglan. Stefnda hafi verið skylt að gæta samræmis og jafnræðis við úrlausn mála. Stefnanda sé kunnugt um að banni við sjálfstæðum stofurekstri yfirlækna hjá stefnda hafi verið fylgt mishart eftir gagnvart einstökum yfirlæknum. Af samþykkt stjórnarnefndar stefnda frá 13. desember 2001 verði ekki annað ráðið en að það sama ætti að gilda um alla yfirmenn hjá stefnda. Augljós mismunun felist í afgreiðslu stefnda að þessu leyti, enda hafi stefndi ekki fært málefnaleg rök fyrir þeirri mismunun. b) Meðalhófsreglan. Stefnandi byggir á því að ákvörðun stefnda feli í sér brot gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Stefnanda sé ekki enn ljóst í hvaða tilgangi hin ólögmæta ákvörðun hafi verið tekin og hverju það bann sem í ákvörðuninni fólst, átti að koma til leiðar, en stefndi hafi gengið mun lengra en efni stóðu til. c) Lögmætisreglan-málefnaleg sjónarmið. Stefnandi byggir á því að 2. mgr. 20. gr. laga nr. 70/1996 geti ekki átt við um aukastarf hans. Stefndi hafi ekki vísað beint til framangreinds lagaákvæðis en af samskiptum aðila megi ætla að ákvörðun um bann við aukastarfi stefnanda byggist á ákvæðinu. Stefnandi bendir á að hann hafi athugasemdalaust gegnt aukastarfi frá árinu 1989 frá því að hann var skipaður yfirlæknir hjá stefnda. Hafi það starf aldrei komið niður á störfum hans í þágu stefnda og engar athugasemdir hafi verið gerðar við að hann sinnti aukastarfi samhliða starfi sínu hjá stefnda, allt þar til stefnubreyting hafi orðið hjá stjórn stefnda. Samkvæmt stjórnsýslurétti sé óumdeilt að það að heimila starfsmanni að stunda aukastarf samhliða aðalstarfi sé stjórnvaldsákvörðun. Að sama skapi sé ákvörðun um að banna starfsmanni aukastarf, sem honum hafi áður verið heimilað að stunda, stjórnvaldsákvörðun. sbr. athugasemdir við 20. gr. frumvarps til laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með því að banna stefnanda að stunda aukastarf sé verið að afturkalla fyrri ákvörðun um að leyfa aukastarf og gildi um það málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga. Stefnandi bendi enn fremur á að viðurkennt sé samkvæmt stjórnsýslurétti að strangar kröfur séu gerðar þegar til standi að afturkalla ívilnandi ákvörðun. Stefnandi bendir á að jafnvel þótt sú ákvörðun að banna stefnanda að stunda aukastörf, verði ekki talin stjórnvaldsákvörðun, hafi stefnda borið að fara að meginreglum stjórnsýsluréttarins, áður en ákvörðun var tekin. Þær meginreglur hafi mun víðtækara gildissvið en stjórnsýslulög. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi fellst á ófyrnda dráttarvaxtakröfu stefnanda varðandi hið sérstaka 3% álag á laun stefnanda á tímabilinu 1. september 2001 til og með 1. júní 2007, þannig að upphaf dráttarvaxtakröfu miðist við 10. janúar 2004, þ.e. miðað við stefnubirtingu 10. janúar 2008 og 4 ára fyrningartíma. Varðandi kröfu stefnanda um að honum beri óskertar launagreiðslur frá 1. febrúar 2006, til 30. júní 2007, mótmælir stefndi þeirri skýringu stefnanda að um skerðingu á launum hafi verið að ræða, sem eigi sér enga stoð í gildandi kjarasamningi. Stefndi bendir á að ákvörðun stefnda byggi ekki á núgildandi kjarasamningi, heldur á tillögu framkvæmdastjórnar LSH frá 11. desember 2001 og á samþykkt stjórnarfundar LSH og bókunar 2 í þágildandi kjarasamningi aðila, þar sem samningsaðilar hafi samþykkt tiltekið starfsfyrirkomulag. Ekki hafi því verið nauðsynlegt að geta um óbreytt fyrirkomulag í núgildandi kjarasamningi eða í bókun með honum. Nýr kjarasamningur hafi ekki breytt því fyrirkomulagi sem fyrrgreind bókun fjallaði um, þ.e. stefnandi hélt áfram stofurekstri sínum til 1. júlí 2007 og fékk áfram greidd 80% laun á nákvæmlega sama grundvelli og fyrr og án sérstakra mótmæla af hálfu stefnanda. Stefndi krefst sýknu af þeirri viðurkenningarkröfu stefnanda að stefnda hafi verið óheimilt að banna stefnanda haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur, utan umsamins vinnutíma hjá stefnda, samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda og bendir á að starf það sem stefnandi sinni í dag, hafi verið auglýst til umsóknar og í auglýsingu hafi þess sérstaklega verið getið að um 100% starf væri að ræða. Jafnframt hafi þess verið krafist að yfirlæknir hefði ekki önnur störf með höndum utan sjúkrahúss. Stefnandi hafi átt viðræður við framkvæmdastjóra lækninga hjá stefnda áður en komið hafi til ráðningar hans í starfið og honum verið gerðir skilmálar ljósir. Stefnandi hafi gengist undir þessa skilmála og ráðið sig til starfa. Samkvæmt lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sé stefnda heimilt að gera þá kröfu til starfsmanna sinna að þeir hafi ekki önnur aukastörf með höndum. Hafi stefndi gert þá kröfu til yfirmanna sinna allt frá árinu 2002. Í því tilviki sem hér um ræði hafi stefnandi gengist við ráðningarskilmálum að undangengnum viðræðum við framkvæmdastjóra lækninga hjá stefnda. Hafi þetta verið ákvörðun stefnanda sjálfs. Þannig hafi stefnandi ekki verið sviptur rétti til að sinna störfum á sjálfstæðri lækningastofu, eins og stefnandi haldi nú fram. Stefnandi hafi ráðið sig til starfa þar sem kröfur séu gerðar til þess að hann hefði ekki með höndum störf utan sjúkrahúss, önnur en kennslu, og hafi hann einfaldlega gengist við þeim skilmálum ráðningar. Í stefnu sé því haldið fram að stefnandi hafi gengist nauðugur undir það skilyrði stefnda að hætta starfrækslu lækningastofu sinnar. Stefnandi hafi í engu sýnt fram á í hverju sú nauðung hafi falist, en eðli málsins samkvæmt hafi honum verið frjálst að taka að sér það starf sem auglýst var, en að öðrum kosti sleppa því. Stefndi leggi áherslu á, að stefnandi hafi gengist undir skilmála ráðningar af fúsum og frjálsum vilja. Hluti þeirra skilmála hafi falist í því að stefnandi hafi fallist á að starfa samkvæmt stefnumörkun LSH frá árinu 2001 og samhliða hafi verið gerðar breytingar á launum og öðrum starfskjörum. Með framangreindu hafi stefnandi tekist á hendur samningsskuldbindingar og þar með stefnumörkun sjúkrahússins um takmörkun á heimild yfirmanna til að starfa á sjálfstæðri lækningastofu samhliða starfi hjá stefnda. Stefndi mótmælir þeirri frumforsendu kröfugerðar stefnanda að honum hafi verið bannað að stunda stofurekstur. Stefnandi hafi áfram getað stundað stofurekstur en hann hafi þó ekki samhliða getað verið yfirlæknir með stjórnunarskyldur. Þar hafi stefnandi dregið mörkin, sbr. fyrri stefnumörkun sjúkrahússins frá desember 2001. Stefndi telji sig hafa haft lagalegar og stjórnunarlegar heimildir til að krefjast þess að við ráðningu yfirlæknis í starf með stjórnunarskyldum að viðkomandi sinnti ekki sjálfstæðum stofurekstri. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnumörkun sú, sem samþykkt var á fundi framkvæmdastjórnar 11. desember 2001, hafi ekki að geyma stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýsluréttar. Á sama hátt byggi stefndi á því að meðferð stefnumörkunar fyrir stjórnarnefnd 13. desember 2001 verði ekki talin fela í sér stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýsluréttar. Einungis hafi verið um stefnumörkun að ræða og kveði textinn skýrlega á um að gengið skuli til gerðar samkomulags við yfirmenn. Af beinu orðalagi stefnumörkunar leiði að ákvörðun yrði samkvæmt því aldrei tekin fyrr en reynt hefði verið til hlítar að ganga frá samkomulagi. Stefndi byggi á því að ráðstafanir varðandi slík mál séu á sviði starfsmannaréttar samkvæmt lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en feli ekki í sér ákvörðun um rétt eða skyldur í skilningi stjórnsýsluréttar, þ.e. teljist ekki til stjórnvaldsákvarðana. Jafnvel þótt talið yrði að ákvæði stjórnsýslulaga eða meginreglna stjórnsýsluréttar hafi átt við, er á því byggt að stefndi hafi uppfyllt slík ákvæði gagnvart stefnanda. Stefndi mótmælir því að stefnumörkun hans gagnvart störfum yfirmanna utan sjúkrahúss hafi brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Í því sambandi bendir stefndi á, að þær tillögur sem lagðar voru fyrir framkvæmdastjórn og stjórnunarnefnd stefnda 11. og 13. desember 2001, hafi falið í sér almenna stefnumörkun um störf yfirmanna hjá sjúkrahúsinu. Í tillögu hafi komið fram að gengið yrði frá samkomulagi við hlutaðeigandi yfirmenn. Framangreind stefnumörkun hafi grundvallast á stefnumiðum LSH og hafi tekið jafnt til allra yfirmanna sem eins hafi verið ástatt um. Stefndi byggir á, eins og fyrr er rakið, að skýr lagaheimild sé fyrir hendi til þess að banna starfsmönnum að hafa önnur störf með höndum, sbr. 20. gr. laga nr. 70/1996. Í þessu samhengi sé rétt að horfa til stjórnunarréttar forstöðumanns, en í honum felist allvíðtækur réttur forstöðumanns til að skipuleggja starfsemi stofnunar, vera leiðandi í stefnumótun vegna þeirra verkefna sem stofnunin hafi með höndum. Stefnandi bendir á að sú grundvallarregla gildi um ríkisstarfsmenn að þeim sé óheimilt, án sérstaks leyfis að gegna aukastarfi utan aðalstarfs. Ákvæði kjarasamninga aðila styðji ennfremur þessi sjónarmið og takmarki rétt stefnanda að þessu leyti. Stefnumörkun stefnda varðandi störf yfirmanna hafi verið tekin í kjölfar sameiningar Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur. Við ákvarðanir þar að lútandi hafi verið litið til verulegs og aukins umfangs starfseminnar vegna sameininga einstakra deilda og sviða, stefnumörkunar um styrkingu starfseminnar t.d. varðandi göngudeildarþjónustu o.fl. Forsendur að baki stefnumörkunar hafi því varðað rekstrar- og stjórnunarlegar ástæður. Af hálfu stefnda er á því byggt að ástæður og forsendur hafi verið lögmætar. Stefndi telur að sú ráðagerð sjúkrahússins að ráða yfirmann sjúkrahússins í 100% starf og gera kröfu til þess að þeir starfi ekki utan sjúkrahúss, hafi ekki gengið lengra en nauðsynlegt var, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993. Stefndi bendir á að ákvörðun hafi byggst á hagsmunum sjúkrahússins og framtíðarsýn stjórnenda varðandi uppbyggingu starfseminnar. Ákvörðunin sé í reynd í samræmi við almenn sjónarmið um starfsemi sjúkrahússins og styðjist auk þess við hagkvæmnisrök. Hún hafi tekið til allra sem eins var ástatt um og vandséð sé hvers vegna læknar, einir allra starfsstétta hjá stefnda, njóti sérstaks réttar umfram aðra starfsmenn að starfa utan sjúkrahúss, hvað þá stefnandi einn allra yfirmanna sjúkrahússins. Vegna þessa hafi jafnræðissjónarmiða verið gætt í hvívetna sbr. 11. gr. laga nr. 37/1993. Stefndi byggir enn fremur á því að sérstakur andmælaréttur í tengslum við meinta ákvörðun á fundi stjórnarnefndar 13. desember 2001 hafi í reynd alls ekki átt við eða talist nauðsynlegur. Í því sambandi vísist til afgreiðslu stjórnarnefndar þar sem hún lýsi sig samþykka stefnumörkun, en engin sérstök ákvörðun hafi verið tekin á fundi. Jafnvel þótt talið yrði að ákvörðun hafi verið tekin á fundi stjórnarnefndar hafi andmælaréttur verið óþarfur í skilningi 13. gr. laga nr. 37/1993. Í tilviki stefnanda liggi hins vegar fyrir að stefnandi hafi fengið tækifæri til að tjá sig um afstöðu stefnda áður en til ráðningar kom. Afstaða stefnanda til þessa atriðis liggi fyrir í gögnum málsins. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu í stefnu að ýmsum yfirlæknum sé heimilað að stunda aukastörf samhliða störfum yfirlæknis. Allir yfirmenn sem stefndi hafi gert kröfu um að starfi ekki utan sjúkrahúss, hafi uppfyllt skilyrði stefnda þar að lútandi. Niðurstaða. Stefnandi krefst þess fyrsta lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða honum vangreidd laun samkvæmt kjarasamningi að fjárhæð 2.825.196 krónur auk dráttarvaxta. Lýtur kröfugerðin annars vegar að kröfu vegna dráttarvaxta á vangoldið álag og hins vegar að kröfu vegna vangoldinna launa og dráttarvaxta. Stefnandi er ríkisstarfsmaður með fyrirfram greidd laun. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu er kveðið á um að sé gjalddagi peningakrafna fyrir fram ákveðinn sé kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Stefndi heldur því fram að dráttarvextir, sem kunni að hafa fallið á kröfu stefnanda fyrir 10. janúar 2004, séu fyrndir. Vísar hann til þess að kröfur um vexti fyrnist á fjórum árum. Stefna í málinu hafi verið birt 10. janúar 2008 og séu vextir sem fallið hafi til fyrir 10. janúar 2004 fyrndir. Af gögnum málsins verður ráðið að ætlan stefnda var í upphafi sú að greiða einungis höfuðstól hins vangoldna álags, en ekki áfallna dráttarvexti. Verður að telja að greiðsla höfuðstóls skuldarinnar og sú viðurkenning á skuldinni sem í því felst af hálfu stefnda feli ekki jafnframt í sér viðurkenningu skyldu stefnda til greiðslu dráttarvaxta, en reglur laga nr. 14/1905 miðast við að höfuðstóll skuldar annars vegar og vextir og dráttarvextir hins vegar, fyrnist sjálfstætt. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, verður fallist á með stefnda að dráttarvextir sem féllu til fyrir 10. janúar 2004 séu fyrndir. Stefnandi hefur einnig gert kröfu um greiðslu vangoldinna launa og dráttarvaxta sem hann byggir á því að stefndi hafi, eftir gildistöku nýs kjarasamnings frá 1. febrúar 2006 breytt starfshlutfalli stefnanda einhliða úr 100% í 80% og hafi hann því ekki fengið nema 80% þeirra launa sem honum bar. Fyrir liggur í málinu að nýr kjarasamningur milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og St. Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar tók gildi 1. febrúar 2006. Í honum er ekki bókun samsvarandi þeirri bókun er gerð var við kjarasamning frá 2002, bókun 2. Í bókun 2 segir að þeir læknar sem við gildistöku samningsins reki læknastofur jafnhliða starfi sínu skuli hafa val um það hvort þeir lækki starfshlutfall sitt um fimmtung eða taki laun samkvæmt launatöflu sem er 20% lægri en launatafla í grein 3.1.1. Stefnandi valdi þá leið að taka laun samkvæmt launatöflu sem var 20% lægri en launatafla í grein 3.1.1., en var áfram í 100% starfshlutfalli. Bókun þessi er í samræmi við tillögu framkvæmdastjórnar LSH frá 11. desember 2001 og samþykkt stjórnarnefndar LSH frá 13. desember 2001, um breytingar á ráðningum og starfstilhögun yfirmanna á LSH þess efnis að yfirmenn gegni ávallt starfi sem svari til 100% starfshlutfalls og sinni ekki öðrum störfum utan LSH nema kennslustörfum við háskóla. Óumdeilt er að stefnandi rak lækningastofu samhliða því að gegna starfi yfirlæknis allt til 1. júlí 2007 og að fyrrgreindar samþykktir LSH, sem byggðust á ákveðinni stefnumótun innan spítalans eru enn í gildi. Er því fallist á með stefnda að ekki hafi verið nauðsynlegt að geta um óbreytt fyrirkomulag í kjarasamningi frá 2006 eða í bókun með honum. Er því stefndi sýknaður af kröfu stefnanda um vangreidd laun og dráttarvexti á þau laun. Síðari krafa stefnanda er viðurkenningarkrafa, þar sem stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt að banna stefnanda haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur utan umsamins vinnutíma hjá stefnda, samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur á augndeild stefnda. Stefnandi heldur því fram að hann hafi í ágúst 2006 gert kröfu um að taka aftur við stjórnunarskyldum þeim sem Friðbert Jónasson hafði áður gegnt í leyfi stefnanda, en því er mótmælt af hálfu stefnda. Sönnunarbyrðin fyrir þessari fullyrðingu hvílir á stefnanda. Er ósannað, gegn mótmælum stefnda, að stefndi hafi bannað stefnanda haustið 2006 að stunda sjálfstæðan stofurekstur, utan umsamins vinnutíma hjá stefnda, samhliða því að gegna stöðu yfirlæknis með stjórnunarskyldur. Hins vegar liggur fyrir í málinu að áður en til þess kom um vorið 2007, að stefnandi sótti um stöðu yfirlæknis hjá stefnda með stjórnunarskyldur, átti stefnandi viðræður við framkvæmdastjórn LSH um það skilyrði, sem fram kom af hálfu LSH, að stefnandi ræki ekki lækningastofu, samhliða yfirlæknisstarfi með stjórnunarskyldur hjá stefnda. Í fundargerð framkvæmdastjórnar LSH frá 11. desember 2001 segir að frá 1. janúar 2002 skuli hafinn undirbúningur að gerð breytinga á ráðningarsamningum og/eða starfstilhögun starfandi yfirmanna hjá sjúkrahúsinu á þann hátt að þeir gegni starfi sem svari til 100% starfshlutfalls og að þeir sinni ekki öðrum störfum utan sjúkrahúss en kennslu á háskólastigi. Skuli þessi regla hafa tekið gildi eigi síðar en í árslok 2002 og skuli ráðningum yfirmanna til sjúkrahússins framvegis svo varið, nema í undantekningartilvikum að annað sé talið henta sjúkrahúsinu. Í fundargerð stjórnarnefndar LSH frá 13. desember 2001 er greint frá fyrrgreindri samþykkt framkvæmdastjórnar um breytingar á ráðningum og starfstilhögun starfsmanna á LSH. Sú stefna sem mörkuð var með ofangreindum fundargerðum framkvæmdastjórnar og stjórnarnefndar LSH um bann við aukastörfum yfirmanna LSH á sér stoð í 20. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem kveðið er á um hömlur eða bann við því að starfsmaður hafi aukastarf með höndum. Því er ekki fallist á að stefndi brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar við ráðningu stefnanda í starf yfirlæknis með stjórnunarskyldur. Forsendur að baki fyrrgreindrar stefnumörkunar voru af rekstrarlegum og stjórnunarlegum toga og komu til m.a. vegna sameiningar Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur. Stefnumörkunin byggðist á þeim hagsmunum sjúkrahússins að yfirmenn sjúkrahússins helguðu sig algerlega starfi sínu. Hún fól í sér ákveðnar breytingar á starfstilhögun og ráðningum, sem taka áttu til allra yfirmanna LSH, lækna jafnt sem annarra. Málefnalegur ástæður lágu því að baki fyrrgreindri stefnumörkun og gekk hún ekki lengra en nauðsynlegt var. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á LSH hafi ekki gert sömu kröfur um bann við aukastörfum við ráðningu í sambærilegt starf og stefnandi gegnir nú. Framangreindar samþykktir framkvæmdastjórnar og stjórnarnefndar LSH frá desember 2001 lágu fyrir þegar stefnandi sótti um starf sem yfirlæknir með stjórnunarskyldur í maí 2007 og hefur stefnandi því átt þess kost að kynna sér þær. Hann undirritaði samkomulag um starf og kjör yfirlæknis augndeildar, dagsett 24. maí 2007, þar sem segir í 1. grein að yfirlæknir starfi samkvæmt þeim reglum sem spítalinn hafi sett um störf yfirlækna, dags. 13. desember 2001. Í starfslýsingu yfirlæknis augnlækninga, sem stefnandi undirritaði 1. júní 2007, er að auki vísað til fyrrgreinds samkomulags frá 24. maí 2007. Samkvæmt framansögðu er það mat dómsins að stefndi hafi ekki brotið gegn málsmeðferðar- eða efnisreglum stjórnsýsluréttarins við ráðningu stefnanda í starf yfirlæknis með stjórnunarskyldur vorið 2007 og er stefndi því sýknaður af viðurkenningarkröfu stefnanda. Það er því niðurstaða dómsins að einungis krafa stefnanda um dráttarvexti frá 10. janúar 2004 á sérstakt álag á laun verði tekin til greina og verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 10. janúar 2004 af 16.181 krónum til 1. febrúar 2004, en frá þeim degi af 32.362 krónum til 1. mars 2004, en frá þeim degi af 48.543 krónum til 1. apríl 2004, en frá þeim degi af 64.724 krónum til 1. maí 2004, en frá þeim degi af 80.905 krónum til 1. júní 2004, en frá þeim degi af 97.086 krónum til 1. júlí 2004, en frá þeim degi af 113.267 krónum til 1. ágúst 2004, en frá þeim degi af 129.448 krónum til 1. september 2004, en frá þeim degi af 145.629 krónum til 1. október 2004, en frá þeim degi af 161.810 krónum til 1. nóvember 2004, en frá þeim degi af 177.991 krónu til 1. desember 2004, en frá þeim degi af 194.172 krónum til 1. janúar 2005, en frá þeim degi af 210.838 krónum til 1. febrúar 2005, en frá þeim degi af 227.504 krónum til 1. mars 2005, en frá þeim degi af 244.170 krónum til 1. apríl 2005, en frá þeim degi af 260.836 krónum til 1. maí 2005, en frá þeim degi af 277.502 krónur til 1. júní 2005, en frá þeim degi af 294.168 krónum til 1. júlí 2005, en frá þeim degi af 310.834 krónum til 1. ágúst 2005, en frá þeim degi af 327.500 krónum til 1. september 2005, en frá þeim degi af 344.166 krónum til 1. október 2005, en frá þeim degi af 360.832 krónum til 1. nóvember 2005, en frá þeim degi af 377.490 krónum til 1. desember 2005, en frá þeim degi af 394.164 krónum til 1. janúar 2006, en frá þeim degi af 416.386 krónum til 1. febrúar 2006, en frá þeim degi af 434.608 krónum til 1. mars 2006, en frá þeim degi af 452.830 krónum til 1. apríl 2006, en frá þeim degi af 471.052 krónum til 1. maí 2006, en frá þeim degi af 493.829 krónum til 1.júní 2006, en frá þeim degi af 512.051 krónu til 1. júlí 2006, en frá þeim degi af 530.273 krónum til 1. ágúst 2006, en frá þeim degi af 548.495 krónum til 1. september 2006, en frá þeim degi af 566.717 krónum til 1. október 2006, en frá þeim degi af 584.939 krónum til 1. nóvember 2006, en frá þeim degi af 603.161 krónu til 1. desember 2006, en frá þeim degi af 621.383 krónum til 1. janúar 2007, en frá þeim degi af 640.133 krónum til 1. febrúar 2007, en frá þeim degi af 658.883 krónum til 1. mars 2007, en frá þeim degi af 677.633 krónum til 1. apríl 2007, en frá þeim degi af 696.383 krónum til 1. maí 2007, en frá þeim degi af 715.508 krónum til 1. júní 2007, en frá þeim degi af 734.633 krónum til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda að fjárhæð 984.161 krónur, 1. júlí 2007 sem kemur til greiðslu inn á dómkröfuna miðað við þann dag. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli aðila. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Landspítali háskólasjúkrahús, greiði stefnanda, Einari Stefánssyni, dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 10. janúar 2004 af 16.181 krónum til 1. febrúar 2004, en frá þeim degi af 32.362 krónum til 1. mars 2004, en frá þeim degi af 48.543 krónum til 1. apríl 2004, en frá þeim degi af 64.724 krónum til 1. maí 2004, en frá þeim degi af 80.905 krónum til 1. júní 2004, en frá þeim degi af 97.086 krónum til 1. júlí 2004, en frá þeim degi af 113.267 krónum til 1. ágúst 2004, en frá þeim degi af 129.448 krónum til 1. september 2004, en frá þeim degi af 145.629 krónum til 1. október 2004, en frá þeim degi af 161.810 krónum til 1. nóvember 2004, en frá þeim degi af 177.991 krónu til 1. desember 2004, en frá þeim degi af 194.172 krónum til 1. janúar 2005, en frá þeim degi af 210.838 krónum til 1. febrúar 2005, en frá þeim degi af 227.504 krónum til 1. mars 2005, en frá þeim degi af 244.170 krónum til 1. apríl 2005, en frá þeim degi af 260.836 krónum til 1. maí 2005, en frá þeim degi af 277.502 krónur til 1. júní 2005, en frá þeim degi af 294.168 krónum til 1. júlí 2005, en frá þeim degi af 310.834 krónum til 1. ágúst 2005, en frá þeim degi af 327.500 krónum til 1. september 2005, en frá þeim degi af 344.166 krónum til 1. október 2005, en frá þeim degi af 360.832 krónum til 1. nóvember 2005, en frá þeim degi af 377.490 krónum til 1. desember 2005, en frá þeim degi af 394.164 krónum til 1. janúar 2006, en frá þeim degi af 416.386 krónum til 1. febrúar 2006, en frá þeim degi af 434.608 krónum til 1. mars 2006, en frá þeim degi af 452.830 krónum til 1. apríl 2006, en frá þeim degi af 471.052 krónum til 1. maí 2006, en frá þeim degi af 493.829 krónum til 1.júní 2006, en frá þeim degi af 512.051 krónu til 1. júlí 2006, en frá þeim degi af 530.273 krónum til 1. ágúst 2006, en frá þeim degi af 548.495 krónum til 1. september 2006, en frá þeim degi af 566.717 krónum til 1. október 2006, en frá þeim degi af 584.939 krónum til 1. nóvember 2006, en frá þeim degi af 603.161 krónu til 1. desember 2006, en frá þeim degi af 621.383 krónum til 1. janúar 2007, en frá þeim degi af 640.133 krónum til 1. febrúar 2007, en frá þeim degi af 658.883 krónum til 1. mars 2007, en frá þeim degi af 677.633 krónum til 1. apríl 2007, en frá þeim degi af 696.383 krónum til 1. maí 2007, en frá þeim degi af 715.508 krónum til 1. júní 2007, en frá þeim degi af 734.633 krónum til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda að fjárhæð 984.161 krónur, 1. júlí 2007 sem kemur til greiðslu inn á dómkröfuna miðað við þann dag. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 165/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðahaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 27. apríl nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 515/2012
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
Aðilar deildu um forsjá barns síns og var málið fellt niður að ósk K. Voru aðilar sammála um að leggja það í dóm um málskostnað. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður og að gjafsóknarkostnaður M fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir, settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. júlí 2012. Með bréfi 4. janúar 2013 féll áfrýjandi frá áfrýjun sinni. Aðilar óska eftir því að dómur gangi um málskostnað. Þau krefjast hvort um sig málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi hins, en stefndi gerir þá kröfu fyrir sitt leyti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir réttinum. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er málið fellt niður. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað stefnda fer eftir því sem segir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur.
Mál nr. 356/2004
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn tveimur stúlkum sem áttu sér stað er önnur þeirra var 8-10 ára, en hin 13-14 ára. Brot X gegn annarri stúlkunni voru hins vegar talin fyrnd. Refsing X var ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þá var honum gert að greiða stúlkunum miskabætur, annarri 800.000 kr. en hinni 500.000 kr.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. ágúst 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að staðfest verði sakfelling ákærða, honum gerð refsing fyrir brot samkvæmt I. kafla og a. lið II. kafla ákæru, refsing hans þyngd og skaðabætur til Y hækkaðar í 1.500.000 krónur og til Z í 1.000.000 krónur. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing verði milduð og dæmdar skaðabætur lækkaðar. Ekki hafa verið færð fram haldbær rök fyrir aðalkröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur að öðru leyti en því að um vexti af skaðabótakröfum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að því er varðar refsingu ákærða, X, og sakarkostnað. Ákærði greiði Y 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2000 til 27. desember 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Z 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. júlí 2000 til 1. júlí 2001, vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 12. mars 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Þórhallssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns og Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur til hvorrar. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. júlí 2004. Málið höfðaði Ríkissaksóknari með ákæru útgefinni 26. maí 2004 á hendur ákærða, X, kt. [...], til refsingar „fyrir kynferðisbrot gegn tveimur neðangreindum stúlkum: I. Y, fæddri í mars árið 1993: a. Með því að hafa í nokkur skipti að sumarlagi á árunum 2001 til 2003, þegar stúlkan var 8 til 10 ára, í bifreið ákærða sem hann hafði ekið ýmist að [...] eða að [...], káfað á kynfærum hennar innan­klæða, þar sem hún sat í fangi hans undir stýri bifreiðarinnar. b. Með því að hafa, í nokkur skipti frá miðju ári 2002 fram á árið 2003, þegar stúlkan var níu ára, á heimili ákærða að [...], þuklað á kynfærum hennar og sett fingur upp í endaþarm hennar. Áður hafði hann afklætt hana og látið hana leggjast á bakið ofan á sig, þar sem hann lá í rúmi sínu nakinn að neðan. Brot skv. a lið teljast varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, en brot skv. b lið teljast varða við 1. mgr. sama lagaákvæðis með áorðnum breytingum. II. Z, fæddri í september árið 1985. a. Með því að hafa í nokkur skipti sumarið 1999, þegar stúlkan var 13 ára, í bifreið ákærða á [...], nálægt [...], káfað innanklæða á kynfærum hennar og farið með fingur inn í þau, þar sem hún sat í fangi hans undir stýri bifreiðarinnar. b. Að hafa, í nokkur skipti sumarið 2000, þegar stúlkan var 14 ára, í bifreið ákærða á [...], nálægt [...], sært blygðunarsemi hennar, með því að hafa káfað innanklæða á kynfærum hennar og farið með fingur inn í þau, þar sem hún sat í fangi hans undir stýri bifreiðarinnar. Teljast brot skv. a lið varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, en brot skv. b lið við 209. gr. sömu laga, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992.“ Af hálfu ætlaðra brotaþola í málinu eru gerðar svohljóðandi bótakröfur á hendur ákærða: 1. Að hann verði dæmdur til að greiða Y, 1.500.000 krónur í miska­bætur, með vöxtum sam­kvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2000 til 27. desember 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 2. Að hann verði dæmdur til að greiða Z, 1.000.000 krónur í miska­­bætur, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til 12. mars 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðslu­dags. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af þeirri háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru og að bótakröfum ætlaðra brotaþola verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa og sýknu af nefndum bóta­kröfum, en til þrautavara að bætur verði lækkaðar verulega frá því sem krafist er. I. Verður nú vikið nánar að hvorum ákærukafla fyrir sig. Atvikalýsing. Y gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 19. september 2003; þá 10 ára gömul. Í upphafi skýrslugjafar var vitsmuna- og þroskastaða hennar könnuð með almennum spurningum. Jafnframt var kannað hvort Y þekkti muninn á réttu og röngu og hún í framhaldi spurð hver munurinn væri á því að segja satt og að plata. Y svaraði því svo: „Það er illt ef maður sé að plata og satt er gott.“ Hún lofaði að segja bara sannleikann og sagði, aðspurð um tilefni þess að hún væri stödd í Barna­húsi, að það væri „til að tala um það sem gerðist hjá mér.“ Aðspurð hvað hefði gerst hjá henni greindi Y fyrst frá eftirfarandi atviki. [Tilvitnanir innan gæsalappa eru teknar orðrétt upp úr framburði stúlkunnar á mynd­bandsupptöku. Ef ósamræmis gætir við ritaðan texta í endurriti framburðarins skýrist það í öllum tilvikum af ónákvæmni í hinum ritaða texta] Y kvaðst hafa verið 7 ára þegar ákærði, sem hún kallaði [...], hefði keyrt hana að samkomuhúsi, en þar hefði hún ætlað að sjá leikrit. Hún hefði ekki átt 500 krónur í aðgangseyri, en ákærði hefði gefið henni peninginn og hún farið á sýninguna. Að henni lokinni hefði hún verið á gangi þegar ákærði hefði látið hana setjast inn í bifreið hans og því næst ekið að [...]. Er þangað kom hefði ákærði sagt að hún „ætti að prófa, þannig að hann fór að fikta í hérna pjöllunni.“ Á meðan ákærði hefði gert þetta hefði hún setið í fangi hans í ökumannssæti bifreiðar­innar og ákærði látið hana stýra bifreiðinni „bara í hringi eins og svona 8.“ Y kvaðst greint sinn hafa verið í peysu og einhvers konar teygjubuxum og sagði ákærða hafa farið með hönd sína inn fyrir buxurnar og nærbuxur hennar þegar hann hefði káfað á henni. Í frásögn Y, sem á eftir fylgdi og svörum hennar við spurningum yfir­heyranda, kom fram að ákærði hefði eftir umræddan atburð margsinnis, í „þrjú, tvö ár“, farið með hana í bifreið sinni, ýmist út að [...] eða „upp á heiði“ og þuklað á kynfærum hennar með sams konar hætti á meðan hún hefði verið að stýra bifreiðinni, en tilgangur ferðanna hefði verið „eigin­lega alltaf að fara í mávs­eggja­­leit.“ Y var beðin um að lýsa nánar einhverju atviki, sem hefði gerst á heiðinni og sagði svo frá: „Hérna, ég var sko á leiðinni heim og þarna, þá kom hann þá heim og ætlaði að fara þegar ég kom og hann spurði hvort að ég vildi fara í mávseggja­leit. Ég sagði "já já". Og hérna, hann keyrði, keyrði bara upp í heiði og hérna, síðan hérna, gerði hann það stundum, fikta í pjöllunni og hérna, síðan hérna og síðan fórum við bara alltaf út og finnum máva­egg.“ Nánar aðspurð hvað hefði gerst í bifreið ákærða á heiðinni svaraði Y svo til: „Hérna, ég, ég fór hérna, fór með honum nýja leið og hérna, við fórum alltaf upp á hól og þegar við vorum búin hérna í mávs­eggjaleit, þá gerðist þetta aftur, hann fiktaði alltaf í pjöllunni þá.“ Y greindi einnig frá atburðum, sem hún sagði hafa gerst á heimili ákærða, eftir að hann hefði flutt frá [...] til [...]. Hún lýsti húsakynnum þar og sagði ákærða hafa búið í lítilli „kompu“ á neðri hæð, en foreldrar hans búið á hæðinni fyrir ofan. Y sagði kompuna í reynd vera eitt herbergi, með klósetti og gangi. Í her­berginu hefði verið rúm, skápur, lítið borð og stólar, meðal annars svartur stóll, sem Y hefði alltaf viljað sitja á meðan hún og ákærði hefðu verið að horfa á „Animal Planet“ í sjónvarpinu. Hann hefði hins vegar ávallt tekið hana upp í rúmið. Aðspurð kvaðst Y ekki vita af hverju hún hefði farið heim til ákærða, en sagði: „Hann spurði alltaf hvort ég mætti koma með og svona la, la, la og þá bara fór ég bara með honum, þó ég vildi það ekki. ... Ég veit ekki af hverju, ég, það var eitthvað að mér, mér leið svo illa.“ Aðspurð hversu oft hún hefði farið heim til ákærða í [...] svaraði Y svo: „Ég held að það hafi verið svona mánuður. ... Ég held að það séu svona nítján, tíu skipti. ... Hérna, ég fór bara svona, held ég svona tíu sinnum heim til hans í [...].“ Nánar aðspurð um svarta stólinn sagði Y að ákærði hefði alltaf látið hana upp í rúmið. Í framhaldi hefði hann klætt hana úr buxum og nærbuxum, sett hana ofan á hann í rúminu og farið „bara að fikta í pjöllunni með puttunum.“ Hann hefði meitt hana „á pissugatinu“ þegar hann hefði reynt „alltaf að setja einn puttann sinn alltaf lengst inn í það“. Við þær aðfarir hefði Y kveinkað sér, hún sagt „bara alltaf ái“ og tekið hönd hans í burtu frá pissugatinu. Að sögn Y hefði ákærði þó reynt „bara alltaf að vera lengra og lengra og síðan gafst hann upp, þannig að hann hætti þá. Hann hann notaði eitthvað krem, með.“ Y sagði umrætt krem hafa verið „pissu­gult“ á litinn og kvað hún ákærða alltaf hafa notað það þegar hann hefði verið að fikta í henni. Umbúðirnar utan um kremið hefði hann tekið úr skúffu, sett kremið á fingur sína og því næst falið umbúðirnar undir kodda í rúminu. Að sögn Y hefði ákærði alltaf keyrt hana heim þegar hann hefði verið búinn að þessu. Aðspurð hvernig ákærði hefði verið klæddur sagði Y að hann hefði ávallt verið í „jógings“ buxum og stundum í „jógings“ peysu, en hann hefði alltaf klætt sig úr buxunum, og í öll skiptin nema eitt líka úr nærbuxum, áður en hann hefði lagst á bakið í rúminu og sett hana ofan á hann, þannig að hún hefði legið á bakinu á maga hans. Í þeirri stöðu hefði ákærði haldið henni og hún ekki komist af honum þótt hún hefði alltaf reynt það. Í síðasta skiptið, sem þetta hefði gerst, hefði Y farið að gráta af sársauka. Aðspurð af hverju svo hefði verið svaraði hún: „Bara, hann fór aðeins lengra niður í pissugatið heldur en áður.“ Hún sagði að sér hefði aldrei blætt við þessar athafnir ákærða. Aðspurð hversu oft ákærði hefði gert eitthvað svona við hana sagði Y fyrst: „Hundrað, milljón sinnum“, en dró síðan úr og sagði: „Eða eitthvað svona fimmtíu, hundrað sinnum.“ Hún kvaðst aldrei hafa séð typpi ákærða meðan á þessu hefði staðið, þótt hún hefði séð hann klæða sig úr nærbuxum og sagði ástæðuna vera þá, að hún hefði alltaf litið undan því hún „vildi aldrei horfa á það“. Aðspurð hvort hún hefði fundið fyrir typpi ákærða einhvers staðar svaraði Y „nei“ og sagði svo í beinu fram­haldi: „Hann hefur líka sett einn puttann upp í rassinn.“ Aðspurð hvort ákærði hefði gert þetta „einu sinni eða ...“ svaraði Y: „Hann hefur líka gert það oft og mörgum sinnum“. Aðspurð kvaðst Y hins vegar ekki hafa fundið fyrir typpi ákærða við rass hennar. Y kvað engan annan en ákærða hafa gert eitthvað svona við hana og sagðist aðspurð aldrei hafa séð allsbert fólk á tölvuskjá eða í sjónvarpi. Hún sagði að mamma sín hefði einhvern tíma þurft að setja krem á hana af því að það hefði verið „svo vont að pissa“ eftir að hún hefði meitt sig í pjöllunni heima hjá ákærða. Y sagði að hún hefði, nokkrum dögum eftir síðasta tilvikið, sagt mömmu sinni frá þessu, á meðan mamma hennar hefði verið að dansa. Ákærði hefði þó verið búinn að segja henni að hún ætti ekki að segja neinum frá. Henni hefði hins vegar liðið svo illa í hjartanu, hún orðið allt í einu leið vegna þess að vinkona hennar hefði skilið hana út undan og hjarta hennar „byrjað að slá svo mikið, þannig að ég sagði bara mömmu.“ Y kvaðst líka hafa verið „alltaf reið út af því að mamma og Mummi voru saman einu sinni“ og bætti svo við: „Þá sagði ég þetta við hana, hún var ennþá sko með honum, og þá yrði hún að hætta með honum.“ Y kvað reiðina hafa verið út í ákærða, sem henni hefði ekki líkað vel við. Hún hefði einnig verið reið út af því að mamma hennar og ákærði hefðu viljað „bara fara út til London og þau voru bara að gera eitthvað saman.“ Y var í framhaldi spurð að því hvort hún hefði sagt mömmu sinni frá þessu af því að hún héldi að pabbi hennar myndi koma heim aftur. Hún kvaðst ekki skilja spurninguna og var því spurð að nýju, á svohljóðandi veg: „En þú sagðir áðan, gafst ástæðuna fyrir því af hverju þú sagðir frá. Varstu einhvern tíma að vonast eftir því að pabbi þinn kæmi heim aftur?“ Þessari spurningu svaraði Y játandi og kinkaði greinilega kolli um leið. Í beinu framhaldi var hún spurð: „Ef þú segðir frá þessu?“ Í endurriti af fram­burði Y er skráð svarið „já“ við þessari spurningu, en við skoðun á mynd­bands­­upp­töku er augljóst að Y svaraði henni ekki. Hins vegar má greina á upp­tökunni að hún hreyfði höfuðið örlítið upp og niður. Spurningu þessari var ekki fylgt frekar eftir af hálfu yfirheyranda. Aðspurð sagði Y að eftir að hún hefði sagt mömmu sinni frá þessu hefði hún rætt þetta við K og L hálfsystur sínar, bróður sinn og vinkonur sínar, sem hefðu þekkt ákærða, en hún hefði alltaf verið „svo hrædd um að hann myndi gera þetta við þær líka.“ S bar fyrir dómi að Y dóttir hennar hefði greint henni frá því laugardagskvöldið 23. ágúst 2003 að ákærði hefði misnotað hana kyn­ferðis­lega. Börn S, einkum Y, hefðu verið búin að vera erfið, reið og í fýlu um daginn, en þáliðna nótt hefði ákærði gist í fyrsta skipti á heimilinu, án þess að börnin hefðu verið að heiman. S hefði því stungið upp á því að þau myndu öll dansa úr sér reiðina og fýluna, hún því næst spilað tónlist og þau dansað og látið eins og vitleysingar. Y hefði þá „brotnað niður“ og farið að gráta. Að sögn S hefði hún í framhaldi lækkað tónlistina og spurt hvað amaði að henni. Y hefði sagt að hún yrði ekki glöð og ánægð með það sem hún vildi segja, því það varðaði ákærða. S hefði sent syni sína fram og því næst talað við Y þangað til hún hefði sagt að ákærði hefði gert svolítið við hana, sem S myndi ekki líka vel og nefndi í því sambandi að ákærði hefði fitlað við hana. S kvaðst hafa spurt Y nánar út í þetta og spurt hana hvar, hvenær og hvernig ákærði hefði gert eitthvað slíkt við hana. Y hefði svarað því þannig að ákærði hefði oft „notað puttana og svona“. Hún hefði ekki verið með ártöl á hreinu hvenær þetta hefði byrjað, en hefði sagt að þetta hefði gerst í mörg skipti. Þær hefðu svo ekki rætt þetta frekar um kvöldið, þar sem S hefði átt von á ákærða á hverri stundu. Hún hefði lofað Y að ákærði myndi ekki stoppa lengi og sagt henni að fara inn til sín á meðan. S hefði síðan spurt ákærða beint, hvað hann hefði verið að gera við Y og vísað til þess að telpan væri búin að segja henni frá einhverju misjöfnu. Ákærði hefði neitað slíkum ásökunum, sagt að Y væri bara afbrýðisöm út í S og hann ekki sagst skilja hvað vekti fyrir Y með slíkum áburði. Hún, sem væri búin að sitja í fanginu á honum og segjast ætla að verða konan hans þegar hún yrði stór. Ákærði hefði svo farið skömmu síðar. S kvað fyrstu viðbrögð sín við frásögn Y hafa verið dofi og vantrú. Nokkrum dögum síðar hefði hún verið farin að trúa frásögn Y, enda búin að spyrja hana betur um atburðarás. Í framhaldi hefði S skilið af hverju hegðun Y hefði breyst eftir að S og ákærði tóku upp samband, en fyrirfram hefði hún talið að Y yrði ánægðust barnanna með hið nýja samband, vegna mikils vinskapar hennar og ákærða. Y hefði hins vegar þvert á móti dregið sig æ meira í hlé og forðast heimilið. Hún hefði sótt meira til föður síns en áður og í nokkur skipti strokið að heiman. S kvaðst nú einnig skilja af hverju ákærði hefði aldrei boðið sonum hennar á rúntinn, niður á bryggju að veiða eða að leita að mávseggjum, heldur bara Y. Hún kvað Y aldrei hafa rætt um ferðir sínar með ákærða í leit að eggjunum, en stundum hefði hún komið heim með egg. Á þeim tíma hefði S þó ekki fundist neitt óeðlilegt við þetta, enda hefði ákærði verið heimilisvinur. Hún nefndi í þessu sambandi að það hefði verið á allra vitorði í [...] þegar ákærði hefði nokkrum árum áður rúntað með frænku S, Z, sér­stak­lega á sumrin. Kvaðst S nú vita að ákærði væri einnig grunaður um að hafa mis­notað Z kynferðislega, en sagðist sjálf hvorki hafa rætt þessi mál við Z né foreldra hennar eftir 23. ágúst, en hún og Z væru fjórmenningar og ekkert sam­­band milli heimilanna. S kvaðst hins vegar ekki hafa legið á grun sínum um ákærða á upp­skeru­hátíð [íþróttafélagsins] í september 2003, en þá hefði hún sagt fólki frá því sem hann eigi að hafa gert á hlut Y. Hún kvaðst hins vegar ekki minnast þess að hafa rætt við nokkurn mann um persónulegar grun­semdir sínar tengdar samskiptum ákærða við Z. S kvaðst vita að Y hefði farið heim til ákærða að [...]. Það hefðu bæði Y og ákærði sagt henni og Y getað lýst hýbýlum hans vel áður en S hefði komið þangað sjálf í fyrsta sinn, í apríl 2003. Hún kvaðst aldrei hafa farið þangað með Y. Fram kom hjá S að eftir að mál þetta kom upp hefði Y fjarlægst vini sína og krakkar í [...] farið að segja hana ljúga þessu öllu upp á ákærða. Það segðu foreldrar þeirra. T bar fyrir dómi að Y dóttir hans byggi nú hjá honum á heimili móður hans í Njarðvík. Hann sagði að sér hefði alltaf fundist afar skrýtið af hverju ákærði hefði boðið Y með sér á rúntinn, að veiða og í mávs­eggja­leit, en aldrei sonum hans tveimur. Hann hefði einhverju sinni rætt það við S hvort ákærði gæti verið að misnota telpuna, en S ekki ljáð máls á því. Y hefði sjálf lítið talað um ferðir sínar með ákærða, en stundum komið heim með egg. K og L, hálfsystur Y, báru fyrir dómi að þær hefðu rætt við Y um þessi mál eftir að hún hefði greint móður sinni frá atburðarás. L sagði að hún hefði aðeins rætt atburði lítil­lega við Y, skömmu fyrir 16. september 2003, aðallega í því skyni að byggja upp traust og sýna henni stuðning. L hefði við sama tækifæri einnig skýrt Y frá kynferðislegri misnotkun, sem hún hefði sætt. K kvaðst hafa búið á heimili Y þar til í mars 2003. Hún kvaðst hafa vitað um vinasamband Y og ákærða og að hann hefði oft boðið henni á rúntinn og stundum farið með hana í leit að mávseggjum. K kvaðst ekki hafa vitað betur en að ákærði hefði verið góður og almenni­legur við Y eða það hefði Y sagt og einnig nefnt að hann hefði stundum gefið henni peninga. Y hefði þó einnig sagt, eftir að mál þetta kom upp, að stundum hefði ákærði komið illa fram við hana og meitt hana kynferðislega. Það hefði þó ekki verið í öll skiptin, sem þau hefðu hist og gert eitthvað saman. K bar að Y hefði stundum komið til hennar, þegar K hefði verið að setja græðandi krem á ungabarn sitt og beðið um að fá sams konar krem á „pjölluna“ vegna sviða og þrota á því svæði. K hefði í að minnsta kosti eitt skipti sett kremið á sjálf og þá séð að „pjallan“ var rauð. Y hefði gefið þá skýringu á sviðanum að hún hefði dottið á reiðhjóli eða meitt sig í leikfimi. Þóra Fischer kvensjúkdómalæknir bar fyrir dómi að hún hefði skoðað Y í Barnahúsi 30. september 2003 í þágu rannsóknar málsins og staðfesti skýrslu sína þar að lútandi frá 10. október 2003. Þóra bar að skoðun á kynfærum stúlkunnar hefði ekki leitt neitt óeðlilegt í ljós. Meyjarhaft hefði verið órofið og eðli­legt miðað við aldur stúlkunnar og engin áverkamerki verið á ytri kynfærum. Enda­þarmssvæði hefði einnig verið eðlilegt. Fyrir dómi neitaði ákærði sök alfarið, en kannaðist við að hafa átt samskipti við Y að sumarlagi á árunum 2001 til 2003. Á því tímabili hefði það komið fyrir að þau hefðu verið tvö ein í bifreið hans, af gerðinni [...] og farið bæði að [...] og upp á [...], við [...], í þeim tilgangi að tína mávsegg, en tímabil til eggjatökunnar væri frá um 20. maí og fram undir miðjan júní ár hvert. Ákærði kvaðst þó ekki minnast þess að hafa farið í eggjaleit með Y sumarið 2002, en það ár hefði hann verið að flytja frá [...] til [...] á eggja­töku­tíma­­bilinu. Ákærði kvað rétt að Y hefði í nokkur skipti fengið að stýra bifreiðinni þegar þau hefðu farið að tína egg, en aðeins þegar þau hefðu farið á [...]svæðið. Í fyrstu hefði hún setið í farþegasætinu við hliðina á ákærða og gripið í stýrið að hans beiðni, á meðan hann hefði fengið sér sígarettu. Y hefði þótt þetta spennandi og langað „að stýra meira“ og þá hefði hann leyft henni í nokkur skipti að sitja í kjöltu hans í ökumannssætinu á meðan hún stýrði bifreiðinni, á lítilli ferð. Ákærði kvaðst á meðan hafa haldið með annarri hendi yfir bringu hennar, í öryggis­skyni og haft hina höndina við stýrið, tilbúinn að grípa inn í ef þess gerðist þörf. Ákærði aftók með öllu að hafa nokkru sinni káfað á Y í þessum ferðum þeirra og sagði ekkert í framkomu hans eða snertingum hafa getað misskilist sem káf eða þukl á stúlkunni, svo sem honum væri gefið að sök í a-lið I. kafla ákæru. Hann kvað Y yfirleitt hafa átt frumkvæði að ferðum þeirra í leit að mávseggjum og sagði hana oft hafa veifað til hans úti á götu og spurt hvort hann vildi fara með henni í eggja­leit. Um sakarefni samkvæmt b-lið I. kafla ákæru fullyrti ákærði að Y hefði aðeins einu sinni komið heim til hans að [...]. Í það skipti hefði móðir hennar, móðursystir og barnabarn á líkum aldri og Y verið með í för. Ákærði sagði þetta hafa verið í byrjun júní 2002. Fullorðna fólkið hefði setið úti á sól­palli fyrir aftan húsið og drukkið kaffi, en á meðan hefðu börnin hlaupið inn og út úr herbergi ákærða, sem hann sagði vera 12-15 m² á stærð. Því gæti vel verið að Y hefði í það skipti kíkt ofan í skúffu við hliðina á rúmi hans og séð vaselínumbúðir. Vaselínið hefði ákærði notað í samförum við móður Y, en þau hefðu verið orðin nokkuð náin á þessum tíma. Aðspurður hvort ákærði kynni einhverja skýringu á fram­­burði Y í málinu nefndi hann þrennt. Hann kom fyrst með þá mögulegu skýringu að Y hefði getað verið sár út í hann af því að hann hefði ekki komið í afmælið hennar í mars 2003, eins og hann hefði lofað. Ástæðan fyrir því hefði verið sú að hann hefði óvænt lagst inn á spítala og ekki komið boðum um það til Y eða móður hennar. Í annan stað nefndi ákærði að foreldrar Y hefðu verið nýskilin í ágúst 2003 og hann hefði þá í fyrsta skipti gist á heimili Y á meðan hún hefði verið heima. Hún hefði verið reið út af þessu og viljað fá föður sinn til baka. Ákærði kvað Y þó ekki hafa sagt honum þetta berum orðum, en hann dregið þá áyktun að hún teldi ef til vill að hann væri „að taka plássið“. Í þriðja lagi benti ákærði á að Y gæti átt það til að búa hlutina til og sagði að hún gæti verið „ansi góður leikari þegar hún vill það við hafa.“ Ákærði var í framhaldi minntur á að Y hefði lýst nákvæmlega kyn­­ferðis­legum athöfnum af hans hálfu og svaraði því til, að hún hefði jú sagt móður sinni frá einhverju að kvöldi laugardagsins 23. ágúst 2003. Ákærði benti hins vegar á að fyrr um daginn hefði Y orðið reið út í hann af því að hann hefði sagt í gríni að hann nennti ekki að skutla henni til [...] að kaupa skólabækur. Hann hefði svo gert það, en búðin verið lokuð þegar þau hefðu komið á staðinn. Einnig væri mögu­legt að rætt hefði verið við Y eftir 23. ágúst og að það gæti hafa haft áhrif á fram­burð hennar í málinu. Þá áréttaði ákærði fyrri skýringu þess efnis að Y gæti hafa viljað losna við hann úr lífi móður sinnar og fá föður sinn aftur inn á heimilið og því gæti hún hafa borið á hann rangar sakir. Ákærði sæi í raun ekki aðra skýringu á fram­burði hennar. Móðir ákærða, Ö, bar vitni fyrir dómi. Hún kvaðst ekki vita til þess að börn hefðu komið ein heim til ákærða að [...], en sagðist minnast þess að Y hefði komið þangað í eitt skipti ásamt móður sinni og fleiri gestum. Niðurstöður. Ákærða er í þessum þætti málsins gefið að sök að hafa misnotað Y kynferðislega, annars vegar í nokkur skipti að sumarlagi á árunum 2001 til 2003, í ferðum þeirra upp á [...] og að [...] í leit að mávs­eggjum, sbr. a-lið I. kafla ákæru og hins vegar í nokkur skipti á heimili hans að [...], frá miðju sumri 2002 og fram á árið 2003, sbr. b-lið sama ákæru­kafla. Er hér um aðskilin sakarefni að ræða. Varðar hið fyrra ætlað káf á kynfærum Y innanklæða á meðan hún á að hafa setið í fangi ákærða undir stýri bifreiðar hans og hið síðara ætlað þukl á kyn­færum og pot með fingri eða fingrum í endaþarm hennar uppi í rúmi ákærða. Ákærði hefur neitað staðfastlega öllum ásökunum Y um kynferðislega mis­notkun. Hann kveður þó rétt að stúlkan hafi í einhver skipti farið með honum í leit að mávseggjum að sumarlagi á árunum 2001 til 2003, bæði við [...] og á [...], á tímabilinu frá því um 20. maí og fram undir miðjan júní, líklega þó ekki sumarið 2002 þegar hann hafi staðið í búferlaflutningum frá [...] til [...]. Af mála­­tilbúnaði ákæruvaldsins er ljóst að a-liður ákæru miðast við umrætt eggjatöku­tíma­bil. Í málinu liggur og fyrir að ákærði flutti að [...] 18. maí 2002. Miðast upphafstími ætlaðra brota samkvæmt nefndum b-lið óhjákvæmilega við það tímamark. Þá er ekki ætlað að brot hafi verið framin gagnvart stúlkunni eftir 23. ágúst 2003, en þá komu atburðir þeir sem ákært er út af fyrst upp á yfirborðið. Ákærði segir að á þessu tímabili hafi Y aðeins einu sinni komið heim til hans og þá í fylgd móður sinnar og fleiri gesta í byrjun júní 2002. Fyrir dómi var ákærði inntur eftir því hvort hann kynni einhverja skýringu eða skýringar á framburði Y og hinum alvarlegu ásökunum, sem hún hefði uppi í málinu. Ákærði bauð einkum fram ferns konar skýringar, sem hann taldi geta skýrt rangar ásakanir Y í hans garð. Í fyrsta lagi möguleg sárindi hennar út af því að hann hefði ekki mætt í afmæli hennar í mars 2003. Í öðru lagi nýlegan skilnað foreldra Y og gistingu ákærða á heimili hennar aðfaranótt 23. ágúst 2003, en það hefði vakið reiði hjá stúlkunni og hún af þeim sökum hugsanlega ákveðið að bera á hann rangir sakir til að koma honum út úr lífi móður sinnar og fá föður sinn til baka. Í þriðja lagi að Y ætti það til að vera skreytin og væri „ansi góður leikari“ þegar sá gállinn væri á henni. Í fjórða lagi að nánustu aðstandendur Y hefðu í kjölfar atburða 23. ágúst 2003 ef til vill haft áhrif á frásögn hennar og hún því borið með þeim hætti sem hún gerði fyrir dómi í Barnahúsi 19. september 2003. Er ljóst af fram­burði ákærða að hann telur atriði númer tvö líklegast til að skýra rangan framburð stúlkunnar. Af vitnisburði foreldra Y og hálfsystra hennar fyrir dómi verður ekki ráðið að stúlkan hafi skýrt þeim frá atburðum nema í stórum dráttum. Við mat á því hvort ætluð brot teljast sönnuð verður því fyrst og fremst að styðjast við dómsframburð ákærða annars vegar og Y hins vegar. Við það sönnunarmat ber að túlka skynsam­legan vafa ákærða í hag, bæði um sekt hans og hvert það atvik, sem telja má honum í óhag, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Dómurinn hefur skoðað myndbandsupptöku af framburði Y í Barna­­húsi, en skýrslugjöf hennar tók tæpa klukkustund. Hún var róleg í fasi og yfir­leitt skýrmælt. Hún virtist almennt hugsa sig um áður en hún svaraði beinum spurningum, tjáði sig ávallt á rólegum nótum og hraðaði aldrei máli sínu þótt hún væri að tala um óþægi­lega atburði. Eftir vandlega yfirlegu er það álit dómsins að frásögn Y sé í heild einkar trú­verðug um þá atburði, sem ákært er út af í a-lið lið I. kafla ákæru. Ekki er síður trúverðug frásögn Y af því þegar ákærði á að hafa tekið hana, 7 ára gamla, upp í bifreið sína fyrir utan sam­komu­hús í [...], farið með hana að [...] og „fiktað í pjöllunni“ hennar er þangað var komið. Ekki er þó ákært út af nefndum atburði. Y skýrði ekki með jafn nákvæmum hætti frá neinu öðru einstöku tilviki, þar sem ákærði á að hafa káfað á kynfærum hennar innanklæða við [...] eða í námunda við [...] á [...], en frásögn hennar laut einatt að því að ákærði hefði í einhver skipti látið hana sitja í fangi hans í ökumannssæti bifreiðar hans, þaðan sem hún hefði stýrt bifreiðinni, en á meðan hefði ákærði farið með hönd sína inn fyrir nærbuxur hennar og káfað á henni. Y gat ekki tímasett þessa atburði nákvæmlega, en talaði um mörg skipti, á tveggja til þriggja ára tímabili, þar sem tilgangur ferða þeirra hefði verið „eiginlega alltaf að fara í mávs­eggja­­leit.“ Hún greindi nánar frá slíkum ferðum á þá leið, að ákærði hefði ekið „upp í heiði og hérna, síðan hérna, gerði hann það stundum, fikta í pjöllunni og hérna, síðan hérna og síðan fórum við bara alltaf út og finnum máva­egg.“ Enn fremur, að þau hefðu farið „alltaf upp á hól og þegar við vorum búin hérna í mávs­eggjaleit, þá gerðist þetta aftur, hann fiktaði alltaf í pjöllunni þá.“ Frásögn Y um þessa atburði, þótt tak­mörkuð sé að sumu leyti, er að áliti dómsins án ofhermis. Y var róleg og yfir­­­veguð í þeirri frásögn og virðist hafa tjáð sig af barnslegri einlægni um avik, sem hún hafði ekki eðlilegan skilning á. Dómurinn metur einnig framburð Y í heild einkar trúverðugan um þá atburði, sem ákært er út af í b-lið I. kafla ákæru. Því áliti til stuðnings má nefna lýsingu hennar á vistarverum ákærða að [...], sem samrýmist vel eigin lýsingu ákærða og framlögðum ljósmyndum af umræddu húsnæði. Er dóminum til efs að stúlkan gæti hafa lýst hýbýlum hans á þann veg, sem hún gerði fyrir dómi í september 2003, ef rétt væri að hún hefði aðeins komið þangað í eitt skipti í júní 2002, svo sem ákærði heldur fram í málinu. Þá er sú lýsing Y sláandi, að ákærði hafi ávallt sett „pissugult“ krem úr skúffu á fingur sína áður en hann hefði byrjað að „fikta í pjöllunni með puttunum“ og að hann hefði því næst falið umbúðir utan um kremið undir kodda í rúmi sínu. Er með hreinum ólíkindum að Y tæki upp á því hjá sjálfri sér að spinna upp slíka sögu og tengja jafn­framt notkun slíks krems við þær athafnir, sem hún lýsti sam­hliða á afar trú­verðugan hátt, þ.e. að ákærði hafi meitt hana í „pissu­gatinu“ þegar hann hafi reynt „alltaf að setja einn puttann sinn alltaf lengst inn í það“. Sú stað­reynd að lögregla fann við húsleit vaselín í skúffu við rúm ákærða eykur enn á trú­­verðug­leika frásagnar Y, en framburður ákærða um að stúlkan hafi ef til vill verið að hnýsast í náttborðsskúffu hans í júní 2002 og opnað þar dós eða túpu með gulu vase­líni er í senn ósennilegur og ómaklegur, en með honum er gefið í skyn að Y hafi lagt á minnið að ákærði ætti „pissu­gult“ krem í skúffu og að hún hafi síðan notað þá vitneskju til að klekkja á honum rúmu ári síðar. Af frásögn Y um atburða­rás má ráða, að ákærði hafi klætt sjálfan sig og hana úr að neðan, lagst upp í rúm og látið hana liggja á bakinu á maga hans. Þannig hafi hann haldið henni á meðan hann hafi káfað á kynfærum hennar og stungið fingri inn í „pissugat“ hennar þannig að hún hafi meitt sig. Fyrir dómi var Y ekki spurð að því hvað hún ætti við með orðinu „pissu­gat“ þótt orðið bæri nokkrum sinnum á góma, en samkvæmt lýsingu hennar verður vart ályktað á annan veg en að ákærði hafi í einhver skipti farið með fingur inn fyrir ytri skapabarma kynfæra hennar. Í málinu er þó ekki ákært sérstaklega fyrir slíka háttsemi. Aðspurð hversu oft hún hefði farið heim til ákærða að [...] svaraði Y: „Ég held að það hafi verið svona mánuður. ... Ég held að það séu svona nítján, tíu skipti. ... Hérna, ég fór bara svona, held ég svona tíu sinnum heim til hans í [...].“ Aðspurð hversu oft ákærði hefði komið fram við hana með þeim hætti, sem hún hefði lýst, sagði Y fyrst: „Hundrað, milljón sinnum“, en dró síðan úr og sagði: „Eða eitthvað svona fimmtíu, hundrað sinnum.“ Fljótt á litið mætti ætla að hér sé um misvísandi og óáreiðanlegan framburð að ræða, og jafnvel ýkjukenndan, en þegar umrædd svör eru metin telur dómurinn að hafa beri í huga bæði aldur og þroska stúlkunnar og tengsl nefndra svara við frásögn hennar að öðru leyti. Y var fyrir dómi spurð að því hvort hún hefði einhvern tíma séð typpið á ákærða á meðan á ætluðu atferli hans hefði staðið. Hún svaraði því afdráttarlaust neitandi og sagðist ekki hafa viljað horfa á það. Aðspurð kvaðst hún heldur ekki hafa fundið fyrir því að typpið kæmi við kynfæri hennar eða rass. Í framhaldi af spurningum þessa efnis sagði Y hins vegar, skýrt og skorinort: „Hann hefur líka sett einn puttann upp í rassinn ... oft og mörgum sinnum.“ Y var ekki spurð frekar út í slíka háttsemi af hálfu ákærða, eins og þó hefði verið full ástæða til. Þótt eflaust megi deila á yfirheyranda fyrir að hafa ekki fylgt nefndri frásögn Y eftir með frekari spurningum stendur eftir sú staðreynd, að dóminum ber að leggja mat á trúverðugleika þessarar frásagnar hennar. Við það sönnunarmat telur dómurinn enn að virða beri umrædda frásögn hennar í samhengi við trúverðugan framburð hennar í heild, þannig að hún líði ekki fyrir þær sakir einar að hafa ekki verið beðin um að gera betur grein fyrir máli sínu. Með hliðsjón af því einkum, að Y svaraði því neitandi, hvort hún hefði séð typpið á ákærða og sagði að typpið hefði aldrei komið við kynfæri hennar eða rass, sem henni hefði þó verið í lófa lagið að segja öðru vísi til um, þá telur dómurinn ekkert fram komið í málinu, sem gefur raunhæfa ástæðu til að vefengja framburð Y um að ákærði hafi stungið fingri inn í endaþarm hennar. Breytir engu um það álit dómsins, eins og ákærði hefur viljað meina, að það hafi verið honum ómögulegt að stinga fingri inn í endaþarm Y, miðað við þá lýsingu hennar, að hún hafi legið á bakinu ofan á maga hans. Hér er um barn að ræða, sem auðvelt er að hagræða hvernig sem er ofan á líkama fullorðins manns, ef því er að skipta. Að áliti dómsins er ekkert fram komið, sem bendir til þess að framburður Y fyrir dómi sé á einhvern hátt til kominn vegna beinna eða óbeinna áhrifa frá foreldrum hennar eða systkinum eða að hún hafi, með öðrum hætti en hún ber um, í annan tíma upp­lifað kyn­ferðislegar athafnir af hálfu annarra en ákærða, sem mótað hafi framburð hennar gegn honum. Þegar horft er til nefnds framburðar og þess að ákveðinn vin­skapur var milli hennar og ákærða á því tímabili, sem ákæran tekur til, er vandséð af hvaða hvötum stúlkan gæti hafa tekið upp á því að bera rangar sakir á ákærða. Skýringar ákærða fyrir slíkum áburði þykja fráleitar um annað en mögulega afbrýði­semi Y og söknuð eftir föður sínum. Sú skýring þykir þó ekki nærtæk, enda með hreinum ólíkindum að Y tæki upp á því, 10 ára gömul, undir þeim kringumstæðum sem uppi voru haustið 2003, að uppdikta falskar ásakanir á hendur ákærða um alvarleg kyn­ferðis­brot; ekki aðeins í eitt skipti heldur mörg og ávallt með sama eða svipuðu sniði. Telur dómurinn engu breyta í þessu sambandi þótt Y hafi fyrst skýrt móður sinni frá ætlaðri háttsemi ákærða daginn eftir að hann hafði í fyrsta skipti gist á heimili hennar, svo hún hafi vitað til, enda trúlegast að sá atburður hafi vakið enn meiri ótta og reiði í garð ákærða þegar hún gerði sér grein fyrir því að hann væri orðinn kærasti móður hennar. Samrýmist sú ályktun að vissu leyti framburði ákærða, sem sagði fyrir dómi, að fram að þeim tíma hefði Y ekki átt að vera kunnugt um sam­drátt hans og móður hennar. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt telur dómurinn ekkert fram komið í málinu, sem bendir til þess að annarlegar hvatir hafi búið að baki framburði Y í Barnahúsi. Með sömu atriði í huga er það álit dómsins að framburður Y sé í alla staði trúverðugur um það að ákærði hafi misnotað hana kynferðislega, svo sem honum er gefið að sök í a- og b-lið I. kafla ákæru. Breytir engu um þá afstöðu dómsins þótt ákærði hafi neitað sakar­giftum hjá lögreglu og fyrir dómi, enda þykir framburður hans ekki trú­verðugur í saman­burði við frásögn Y. Eins og áður er rakið hefur Y ekki greint með skýrum hætti á milli atburða, sem eiga að hafa gerst annars vegar á [...] og hins vegar við [...], ef frá er talin skýr frásögn hennar af atburði, sem hún lýsti að hefði gerst við vitann þegar hún var 7 ára. Sem fyrr segir er ekki ákært út af þeim atburði. Í öðrum tilvikum verður fremur ráðið af framburði Y að atburðir hafi gerst „upp á heiði“. Sam­rýmist sú frásögn að því leyti þeim framburði ákærða að hann hafi aldrei leyft henni að stýra bifreiðinni við [...]. Þá hefur Y ekki getað greint sérstak­lega milli atburða, sem eiga að hafa gerst sumurin 2001 til 2003. Segist ákærði ekki minnast þess að hafa farið með hana í leit að mávseggjum sumarið 2002. Síðastgreind tvö atriði ber að meta ákærða í hag, sbr. 45. og 46. gr. laga um meðferð opinberra mála. Með hliðsjón af þeim og öðru því, sem nú hefur verið rakið, telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi misnotað Y kyn­ferðis­lega, svo sem honum er gefið að sök í a- og b-lið I. kafla ákæru og að í því sam­bandi megi leggja til grundvallar trúverðugan framburð hennar fyrir dómi. Sam­kvæmt framansögðu er því sannað, að ákærði hafi „í nokkur skipti“ káfað á kynfærum Y innanklæða í bifreið hans við [...] á [...] að sumar­lagi árið 2001 og 2003. Einnig er sannað að ákærði hafi „í nokkur skipti“, frá miðju ári 2002 fram til 23. ágúst 2003, þuklað á kynfærum Y og sett fingur upp í endaþarm hennar. Orðalagið „í nokkur skipti“ ber að túlka ákærða í hag, sbr. hæsta­réttar­­dóm 26. febrúar 2004 í máli nr. 414/2003, þannig að það taki ekki til fleiri en fjögurra tilvika. Með háttsemi þeirri, sem lýst er í a-lið I. kafla ákæru (káf á kynfærum), hefur ákærði gerst sekur um brot á 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, en brot, sem þar er lýst, varðar fangelsi allt að 4 árum. Með háttsemi þeirri, sem lýst er í b-lið I. kafla ákæru, hefur ákærði gerst sekur um brot á síðari málslið 1. mgr. (fingur í endaþarm Y) og 2. mgr. (þukl á kyn­færum hennar) 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003, en brot, sem lýst er í nefndri 1. mgr., varða fangelsi allt að 12 árum. Atvikalýsing. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 30. janúar 2004, sem nefnd er í kafla I.iv. að framan, greindi Z frá því að ákærði hefði misnotað hana kyn­ferðislega tvö sumur í röð; 1999, þegar hún hefði verið 13 ára og 2000, þegar hún hefði verið 14 ára. Z tengdi upphaf þessa við fermingarár sitt, þ.e. að þetta hefði byrjað sumarið eftir fermingu, en tók fram að hún hefði reynt að loka á allar minningar um framferði ákærða. Hún skýrði frá því að hún hefði æft fótbolta með [íþróttafélaginu] í [...] og kynnst ákærða gegnum æskulýðsstarf félagsins, en hann hefði verið afar virkur í íþrótta­hreyfingunni og virtur í samfélaginu. Allir hefðu þekkt ákærða og treyst honum. Í maí eða júní 1999 hefði Z fengið vinnu í sjoppu á vallarsvæði [íþróttafélagsins]. Hún hefði þá kynnst ákærða betur og hann falið henni að sjá alfarið um rekstur sjoppunnar. Ákærði hefði verið afar góður við hana, gefið henni peysu og framhliðar á GSM síma. Einnig hefði hann leyft henni að nota tölvu á skrifstofu [íþróttafélagsins] á kvöldin, á meðan hann hefði verið þar að vinna. Z greindi frá því að sumarið 1999 hefði ákærði farið að bjóða henni með sér í mávseggjaleit á [...], í námunda við [...]. Henni hefði fundist þetta spennandi og verið fús til að fara. Í fyrstu tvö skiptin hefðu þau bara týnt egg og ekkert óeðlilegt gerst. Í þriðja skiptið hefði ákærði spurt hvort hana langaði til að prófa að keyra bifreið hans. Hún hefði verið til í það og því sest milli fóta hans í ökumannssæti bifreiðarinnar. Þaðan hefði hún stýrt bifreiðinni, en á meðan hefði ákærði káfað á brjóstum hennar og kynfærum innanklæða. Z kvaðst á greindu tímabili ávallt hafa verið íklædd íþróttabuxum og sagði ákærða hafa farið inn fyrir þær og „sett fingur sína inn í kynfæri“ hennar. Hún kvaðst ekki muna hvort hann hefði hreyft fingurna upp og niður. Eftir þennan atburð hefði ákærði oft gert hið sama við hana um sumarið og ávallt undir sömu kringumstæðum. Z taldi að þetta hefði gerst „kannski 5-10 sinnum“ og einatt þegar þau hefðu verið búin að týna mávs­eggin og verið á leið heim. Hún tók fram, að ákærði hefði haldið áfram að taka hana með í eggjaleit, þrátt fyrir að eggin væru orðin stropuð, en það hefði hún vitað með því að leggja eggin við eyrun og hrista þau. Z sagði að sumarið hefði síðan liðið og vetur gengið í garð. Ákærði hefði gefið henni afmælisgjöf um haustið og einnig hringt í hana, spurt hvort hana vantaði far og sagt að hún mætti ávallt hringja í hann ef svo væri. Að sögn Z hefði hún gert það í nokkur skipti og ákærði skutlað henni frá [...] út í [...]. Sama vetur hefði ákærði einnig hringt nokkrum sinnum og boðið henni með til [...], en hún ekki þorað að fara með honum. Vorið 2000, í mars eða apríl, hefði Z byrjað æfingar að nýju með [íþróttafélaginu] og síðan tekið upp fyrra starf í sjoppunni. Í maí eða júní hefði ákærði byrjað að bjóða henni aftur í mávseggjaleit, en hún ekki þorað að fara með honum. Ákærði hefði haldið áfram að þrýsta á hana og hún haldið að „hann væri orðinn allt í lagi“. Hún hefði því farið með honum, en allt farið í sama horf og sumarið áður. Ákærði hefði leyft henni að stýra bifreið hans við [...] og á meðan káfað á brjóstum hennar og kynfærum innanklæða. Hún sagði ákærða hafa „sett fingur inn í leggöng“ hennar og hún fundið fyrir sársauka inni í kynfærunum, líkt og neglur ákærða hefðu meitt hana „þarna inni“. Að sögn Z hefðu svo tvær eða þrjár vikur liðið. Á því tímabili hefði henni fundist eins og ákærða þætti leitt að þetta hefði gerst. Hún hefði því farið með honum einu sinni enn í mávseggjaleit og hann enn á ný leyft henni að stýra bif­reiðinni úr kjöltu hans. Í þetta skipti hefði ákærði kippt niður buxum hennar og nær­buxum og hún orðið stjörf af hræðslu. Hún myndi því alls ekki hvað hefði gerst í fram­haldinu og kvaðst næst muna eftir sér þegar þau hefðu verið á leiðinni heim. Eftir þetta tilvik hefði hún reynt að forðast ákærða um sumarið, þótt hún héldi áfram vinnu sinni í sjoppunni og hefði hann ekki gert meira á hennar hlut eftir það. Z bar fyrir dómi að hún hefði fyrst kynnst ákærða þegar hún hefði verið 12 eða 13 ára gömul og byrjað að vinna í sjoppunni hjá [íþróttafélaginu] í [...], á leikdögum knatt­spyrnuliðsins. Ákærði hefði alltaf verið að hjálpa til og þau því átt mikil sam­skipti. Að sögn Z hefði farið mjög vel á með þeim og ákærði verið henni „rosa­lega góður“. Hann hefði hjálpað henni að mála skúr fyrir greiðasöluna og boðið henni með sér í leit að mávseggjum í kringum [...]. Z kvaðst muna eftir því að í fyrsta skipti, sem þau hefðu farið þangað, hefðu mávarnir verið að verpa og því hefði það örugglega verið í maí. Hún lýsti síðan atburðum, sem hefðu gerst „alla vega oftar en þrisvar, fjórum sinnum“ á tímabilinu frá maí til ágúst, á þá leið að ákærði hefði leyft henni að setjast í kjöltu hans í ökumannssæti bifreiðar hans, en sætið hefði hann fært í öftustu stöðu og þaðan hefði hún fengið að stýra bifreiðinni, stundum með hjálp frá honum. Z bar að það hefði líklega verið í annað skiptið, sem hún hefði fengið að stýra með þessum hætti, að ákærði hefði byrjað að þukla á henni innanklæða. Hún kvaðst yfirleitt hafa verið klædd í æfingapeysu og -buxur á þessum tíma. Ákærði hefði farið með hendur sínar inn fyrir peysuna, íþrótta­bol og „T-topp“ og káfað á berum brjóstum hennar og bringu. Einnig hefði hann fært hendurnar inn fyrir nærbuxur hennar og káfað á berum kynfærunum. Á meðan hefði hún í öll skiptin verið að stýra nefndri bifreið, á lítilli ferð og ávallt sama hringinn, með ákærða fyrir aftan hana í sætinu. Aðspurð kvaðst Z hafa stirðnað og hún orðið hrædd þegar þetta hefði gerst, en hún ekki sagt neitt við ákærða og einbeitt sér að því að klára hringinn, sem hún hefði átt að aka. Hún kvaðst hafa verið of skelkuð til að vita hvort ákærði hefði farið með fingur inn í leggöng hennar, en sagði hann hafa nuddað sníp hennar í hvert sinn. Ákærði hefði svo alltaf hætt að eigin frum­kvæði, hún fært sig yfir í sætið við hlið hans og þau ekið heim. Aðspurð kvaðst Z hafa haldið áfam að fara með ákærða í eggjaleitina, þrátt fyrir að hún hefði ekki viljað það og sagðist hafa verið hrædd um að ákærði myndi ella segja foreldrum hennar frá því að hún væri byrjuð að reykja og drekka áfengi. Nefndi Z í þessu sambandi að ákærði hefði áður verið búinn að gefa henni bæði sígarettur og áfengi, um eða eftir 12 ára aldur hennar. Hún sagði hann einnig oft hafa gefið henni peninga og í eitt skipti hafa farið með hana í Kringluna í Reykjavík og keypt handa henni kjól, sem hana hefði langað í. Í framhaldi hefði hann boðið henni út að borða á veitingastaðnum Aski í Reykjavík. Z sagði foreldra sína hafa vitað af vinskap hennar og ákærða, en þau hefðu þekkt hann vel. Z bar að hún og ákærði hefðu yfirleitt farið tvö ein í leitina að mávseggjum, en þó hefði vinur ákærða, Q, farið með þeim í eitt skipti. Aðspurð kvað Z framangreinda atburði hafa gerst sumarið þegar hún hefði verið 12 eða 13 ára og sagði að það væri örugglega aðeins um eitt sumar að ræða. Hún kvaðst nánast viss um að þetta hefði verið sumarið eftir að hún fermdist, en hún hefði fermst 1. apríl 1999. Hún hefði verið að vinna í sjoppunni tvö sumur, fyrir og eftir fermingu og það hefði verið seinna sumarið, sem ákærði hefði káfað svona á henni. Að sögn Z hefði hana oft langað til að segja frá nefndum atburðum, en verið of hrædd til þess og óttast að fólk myndi líta niður á hana. Hún hefði þess í stað lokað á allar minningar um atburðina, reynt að gleyma þeim og halda áfram með líf sitt. Þess vegna ætti hún nú erfitt með að rifja atburðina upp. Þegar Z hefði svo verið boðuð til skýrslugjafar hjá lögreglu í janúar 2004, vegna máls á hendur ákærða, hefði hún „brotnað saman“, sagt unnusta sínum frá atvikum og daginn eftir lagt spilin á borðið hjá lögreglu. Aðspurð kvaðst Z ekkert vita um mál Y og samskipti hennar við ákærða. Þegar hér var komið í framburði Z fyrir dómi var henni kynnt sú frá­sögn hennar hjá lögreglu 30. janúar 2004, að ákærði eigi að hafa misnotað hana kyn­ferðislega tvö sumur í röð, 1999 og 2000. Aðspurð hvort sú lýsing ætti ekki við rök að styðjast svaraði Z svo: „Jú, þetta getur alveg verið rétt eftir mér haft, en ég á rosalega erfitt með að muna þessar tímasetningar. Það er alveg rosalega erfitt fyrir mig að muna þær og ég hef reynt að muna betur, en það er rosalega erfitt fyrir mig þar sem ég er búin að loka alveg á það og ég hef verið með aðstoð við það að reyna að muna þetta betur, en þetta er allt rosalega, í rosalegri móðu hjá mér, tímasetningar og það.“ Í framhaldi var Z minnt á ætlað tilvik úr lögregluskýrslunni, þegar ákærði eigi að hafa kippt buxum hennar og nærbuxum niður. Hún staðfesti þá lýsingu og áréttaði að hún hefði orðið rosalega hrædd þegar þetta hefði gerst, en myndi ekkert frekar eftir því hvað komið hefði fyrir í það sinn. Hún kvað umrætt tilvik hafa verið hið síðasta þar sem ákærði hefði áreitt hana kynferðislega. Aðspurð hvort umrætt atvik hefði getað gerst „sumarið eftir“, svaraði Z svo: „Sko, þetta gæti alveg verið, ég hugsa að það hafi verið sennilega svoleiðis já. Ég er alveg, já, þetta er rosa­lega erfitt að muna, en hérna, ég hugsa, ég hef velt þessu mjög fyrir mér, hérna með lögreglumanninum og hann svona, já, ég hugsa að þetta sé, já, ... þegar hann er að hjálpa mér að rifja upp og þá hugsa ég að þetta hafi verið svoleiðis sko. Annars hef ég alveg reynt að gleyma þessu, alveg eins og ég get sko.“ Z var í framhaldi spurð að því beint hvort ákærði hefði misnotað hana með greindum hætti í eitt eða tvö sumur. Hún svaraði: „Þetta voru tvö sumur“ og sagði Z atvik hafa verið með sama eða svipuðum hætti bæði sumurin. Aðspurð hversu oft þetta hefði gerst umrædd sumur kvaðst Z telja að skiptin hefðu verið tvö eða þrjú fyrra sumarið, jafnvel fjögur og tvö seinna sumarið. Henni var í framhaldi kynnt að í lögregluskýrslunni væri bókað að skiptin hefðu verið 5-10 fyrra sumarið og sagði Z það vera „of mikið“. Framburður hennar fyrir dómi væri réttari. Z var enn spurð hvort ákærði hefði einhvern tíma farið með fingur inn í leggöng hennar og sagðist þá vita með vissu að svo hefði verið og að það hefði hann gert bæði sumurin. Henni fyndist þó að hann hefði verið meira í kringum snípinn og á svæðinu milli sníps og leg­ganga. Z var einnig spurð að því hvort atburðir þeir, sem hún lýsti, gætu hafa gerst fyrr eða jafnvel sumurin 1997 og 1998. Hún kvaðst draga það í efa, þar sem hún hefði ekki verið byrjuð að vinna í sjoppunni hjá [íþróttafélaginu] á þeim tíma. U, móðir Z, bar fyrir dómi að henni hefði verið kunnugt um vinskap ákærða og dóttur hennar og vitað að hann hefði verið að færa henni gjafir. Eins hefði hún vitað að ákærði hefði oft boðið henni far í tengslum við knattspyrnuleiki og einnig boðið henni með sér í leit að mávseggjum. U hefði ekki fundist neitt óeðlilegt við þetta, enda hefðu ákærði og Z verið góðir vinir og hana aldrei grunað að ákærði hefði eitthvað misjafnt í huga. Þegar þau hefðu farið að tína mávsegginn hefði ákærði yfirleitt komið heim til U og sótt stúlkuna. U kvaðst muna að slitnað hefði snöggt upp úr sam­skiptum ákærða og Z. Hún hefði þá verið hætt að vinna í sjoppunni hjá [íþróttafélaginu]. Að sögn U hefðu kynni þeirra hafist þegar Z hefði byrjað að vinna í sjoppunni, nokkrum árum fyrir fermingu. Sjálf kvaðst U ekki hafa þekkt ákærða, en verið honum mál­kunnug. Æ, faðir Z, bar fyrir dómi að ákærði hefði stundum boðið Z með sér í leit að mávseggjum. Þetta hefði hann gert í nokkur ár, á tímabilinu í kringum fermingu stúlkunnar, bæði fyrir og eftir fermingu, en á þeim tíma hefði Z verið að vinna í sjoppu á vallarsvæði [íþróttafélagsins]. Æ kvaðst vita að ákærði hefði farið með Z í nokkur skipti að tína mávsegg, tvisvar, þrisvar, fjórum sinnum eða svo á hverju sumri. Hún hefði stundum komið heim með egg. Fram kom í vitnisburði Æ að hann og S, móðir Y, væru þremenningar, en Æ sagði engin samskipti vera milli fjölskyldnanna og svo hefði aldrei verið. Fyrir dómi neitaði ákærði sök og vísaði alfarið á bug öllum ásökunum Z á hendur honum. Hann kvað samskipti þeirra hafa byrjað 1995 þegar hún hefði verið að æfa knattspyrnu með [íþróttafélaginu] og hann setið í aðalstjórn félagsins. Hún hefði svo byrjað að vinna í sjoppu á vallarsvæði félagsins, líklega 1996-1997 eða jafnvel 1998, en verið hætt í þeirri vinnu fyrir fermingu. Þó gæti verið að hún hefði unnið í sjoppunni sumarið 1999. Ákærði lýsti samskiptum þeirra á þann veg, að hún hefði stundum kíkt til hans á skrifstofu félagsins eftir leiki og fengið að dunda þar í tölvunni og við fleira á meðan hann hefði verið að vinna. Þá hefði hann oft gefið henni far frá [...] út í [...], þegar það hefði verið í leið fyrir hann eftir vinnu. Einnig hefði það komið fyrir að Z hefði farið með honum í eggjaleit á [...]; þó ekki sumarið 1999 eða síðar. Hún hefði fermst 1999 og kvaðst ákærði muna að eftir það hefði henni ekki lengur þótt spennandi að fara með í mávseggjaleit. Hún hefði þá verið „orðin svoddan pæja eins og maður segir“ og ákærði tekið eftir því þegar hann hefði ekið framhjá heimili hennar að einhverjir strákar hefðu verið farnir að sækja hana. Ákærði hefði því umgengist Z mjög lítið sumarið 1999, þótt hún hefði ef til vill enn verið að vinna í sjoppunni. Aðspurður um fjölda skipta, sem Z hefði farið með honum að tína mávsegg sagði ákærði að skiptin hefðu ef til vill verið einhver sumarið 1998, en þá hefði þó verið farið að draga úr þeim. Þá hefði hún farið eitthvað smávegis með honum sumurin þar á undan, líklega fyrst 1996 eða 1997. Í þau skipti hefði vinur hans Q stundum slegist með í för. Ákærði kvað rangt að Z hefði fengið að stýra bifreið hans á heiðinni og sagði það aldrei hafa komið fyrir. Hann tiltók sérstaklega varðandi sumarið 2000 að hann skildi ekki hvernig hún hefði átt að komast fyrir í ökumannssætinu með honum, því hún hefði verið „í þykkara lagi.“ Aðspurður um mögulegar skýringar á hinum alvar­­legu sökum sem Z bæri á hann í málinu kvaðst ákærði hafa verið sleginn þegar hann hefði fyrst heyrt af frásögn hennar hjá lögreglu, en hann hefði ávallt verið henni góður og haldið að þau hefðu verið góðir kunningjar. Þegar hann hefði verið yfirheyrður hjá lög­reglu vegna málsins (12. febrúar 2004) hefði ekkert annað komið upp í huga hans en að S hefði fengið Z til að bera á hann upplognar sakir, en S og Z hefðu verið að vinna í tveimur sjoppum á [íþróttavellinum] á sama eða svipuðum tíma. Ákærði kvaðst einnig hafa frétt það frá Q, að sá hefði hitt S ölvaða á balli fyrir áramót 2003/2004 og hún sagt honum að „það væri komin önnur stúlka í spilið“. Að sögn ákærða hefði hann ekki skilið orð S þá, en rúmum mánuði síðar hefði Z lagt fram kæru á hendur honum. Ákærði kvaðst því „reikna fastlega með því að S hafi verið búin að hræra í“ Z þegar hún gaf skýrslu sína hjá lögreglu og Z „notað tækifærið til að ná sér í pening þarna“, þ.e. „ákveðið að taka sjensinn til þess að ná sér í pening“. Ákærði kvaðst ekki sjá aðrar skýringar á framburði Z, þótt hann sæi ekki í hendi sér hvernig nákvæmlega S hefði „hrært í“ henni. Q bar fyrir dómi að hann og ákærði væru miklir vinir og hefði svo verið um áratuga skeið. Undanfarin tuttugu ár eða svo hefðu þeir farið í mávs­eggjaleit á vorin, á tímabilinu frá 15. maí og fram undir 10. júní. Stundum hefðu börn slegist með í för, meðal annars Z, sem hefði farið með þeim félögum í tvö eða þrjú skipti að minnsta kosti; öll fyrir sumarið 1999. Q kvaðst hafa orðið fyrir áfalli í lífi sínu árið 2000 og því myndi hann vel eftir þessu. Q kvaðst þekkja S og greindi frá því að þau hefðu hist á balli í árslok 2003 og hún sagt honum frá því, undir fjögur augu, að ákærði væri einnig grunaður um að hafa misnotað aðra stúlku en dóttur hennar. Að sögn Q hefði S notað orðin „það er önnur stúlka í spilinu“. Niðurstöður. Ákærða er í þessum þætti málsins gefið að sök að hafa misnotað Z kynferðislega, með því að hafa í nokkur skipti káfað á kynfærum stúlkunnar innanklæða og farið með fingur inn í þau, á meðan hún hafi setið í fangi ákærða og stýrt bifreið hans í námunda við [...] á [...]; annars vegar sumarið 1999, þegar hún var 13 ára, sbr. a-lið II. kafla ákæru og hins vegar sumarið 2000, þegar hún var 14 ára, sbr. b-lið sama ákærukafla. Af málatilbúnaði ákæruvaldsins er ljóst að upphafstími ætlaðra brota er miðaður við tvenn tímamörk, sem tengjast innbyrðis og byggjast annars vegar á minni Z sjálfrar um það hvaða sumar hún hafi byrjað að vinna í sjoppu á vallarsvæði [íþróttafélagsins] í [...] og hins vegar þeirri staðreynd að hún fermdist 1. apríl 1999; þá 13 ára gömul. Svo virðist sem bæði foreldrar Z og ákærði hafi stuðst við sömu tíma­mörk þegar þau rifjuðu atburði upp fyrir dómi. Ákærði hefur neitað staðfastlega öllum ásökunum Z um kynferðislega mis­notkun. Hann kveður þó rétt að stúlkan hafi í einhver skipti farið ein með honum að tína mávsegg á [...], á eggjatökutímabili, sem standi frá því um 20. maí og fram undir miðjan júní ár hvert; þó ekki sumurin 1999 og 2000. Í nefnd skipti hafi hún aldrei fengið að stýra bifreið hans og hún heldur ekki beðið um það að sögn ákærða. Ákærði dró ekki dul á það að þau hefðu verið góðir kunningjar á árum áður og sagði fyrir dómi að þau hefðu kynnst sumarið 1995, þegar Z hefði verið að æfa knatt­spyrnu með [íþróttafélaginu] í [...]. Ákærði telur líklegast að Z hafi svo byrjað að vinna í umræddri sjoppu sumarið 1996 eða 1997 og að þau sumur og sumarið 1998 hafi hún í nokkur skipti farið með honum að tína mávsegg. Ákærði vildi ekki útiloka að Z hefði einnig unnið í sjoppunni sumarið 1999, en aftók með öllu að þau hefðu farið saman í mávseggjaleit á [...] það sumar. Framburður ákærða um það hvenær, þ.e. hvaða sumur, hann og Z hafi farið saman að tína mávs­egg fær nokkra stoð í vitnisburði foreldra Z fyrir dómi, en móðir hennar bar að stúlkan hefði kynnst ákærða þegar hún hefði byrjað að vinna í umræddri sjoppu, nokkrum árum fyrir fermingu. Faðir Z bar að ákærði hefði stundum boðið stúlkunni með sér í leit að mávseggjum, á nokkurra ára tímabili, bæði fyrir og eftir fermingu hennar, en á þeim tíma hefði Z verið að vinna í sjoppunni á sumrin. Vitnisburður Z fyrir dómi gefur vísbendingu í sömu átt, en hún bar í fyrstu, að hún hefði unnið í sjoppunni tvö sumur; fyrir og eftir fermingu. Samkvæmt þeim framburði hóf hún vinnu í sjoppunni 12 ára gömul, sumarið 1998. Eftir að stúlkunni hafði verið kynnt skýrsla hennar hjá lögreglu um nefnd atriði og hún spurð hvort verið gæti að ætluð brot hafi verið framin fyrir sumarið 1999 kvaðst hún draga það í efa, þar sem hún hefði ekki byrjað að vinna í sjoppunni fyrr en sumarið 1999. Með hliðsjón af sönnunarreglum 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opin­berra mála, sem kveða svo á um að skynsam­legan vafa beri að meta ákærða í hag, og með vísan til samhljóða vitnisburðar foreldra Z um að stúlkan hafi byrjað að vinna í margumræddri sjoppu fyrir sumarið 1999, þykir verða að leggja til grund­vallar að svo hafi verið í raun og að ákærði hafi fyrir þann tíma farið með henni að tína mávsegg á [...]. Því áliti til stuðnings er einnig hafður í huga sá fram­burður Z fyrir dómi, að hún hafi reynt að gleyma hinum kærðu atburðum og eyða öllum minningum um þá. Er því ekki ólíklegt að hana geti mis­minnt um það hvaða sumar eða sumur hún hafi farið með ákærða á [...]na. Fyrir dómi var ákærði inntur eftir því hvort hann kynni einhverja skýringu eða skýringar á framburði Z og hinum alvarlegu ásökunum, sem hún hefði upp í málinu. Ákærði sagði að það kæmi ekkert annað upp í huga hans en að S, móðir Y, hefði fengið Z til að bera á hann upplognar sakir og kvaðst hann „reikna fastlega með því að S hafi verið búin að hræra í“ Z og hún „notað tækifærið“ og „ákveðið að taka sjensinn til þess að ná sér í pening“. Samkvæmt framburði Z fyrir dómi greindi hún engum frá því, sem ákærði eigi að hafa gert á hennar hlut, fyrr en 29. janúar 2004 þegar hún sagði unnusta sínum frá atburðum. Hann kom ekki fyrir dóm vegna málsins. Z lýsti síðan atvikum í lögregluskýrslu 30. janúar. Er því ljóst að við mat dómsins á því hvort ætluð brot teljast sönnuð verði fyrst og fremst að styðjast við framburð Z annars vegar og framburð ákærða hins vegar. Vegur þar þyngst framburður þeirra fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála, en við sönnunarmatið ber að túlka skynsam­legan vafa ákærða í hag, bæði um sekt hans og hvert það atvik, sem telja má honum í óhag, sbr. 45. og 46. gr. sömu laga. Ákærða og Z ber saman um það hvernig kynni þeirra hófust og hafa greint frá því með líkum hætti, að stúlkan hafi stundum farið til hans á skrifstofu [íþróttafélagsins] og fengið að fara þar í tölvu, ákærði verið henni góður og örlátur; gaukað að henni peningum og gefið henni tækifærisgjafir. Þeim ber einnig saman um að ákærði hafi í nokkur skipti tekið Z með sér í leit að mávseggjum í kringum [...]. Hitt greinir þau á um, hvort ákærði hafi leyft henni að stýra þar bifreið sinni og hvort og þá hvað hafi gerst meðan á því hefði staðið. Ákærði hefur boðið fram þá skýringu á frásögn Z um viðkomandi atburði, að S, fyrrverandi kærasta hans og móðir Y, sem fyrr er getið, hafi „hrært í“ Z og fengið hana til að bera á hann upplognar sakir. Stúlkan hafi gripið tækifærið og „ákveðið að taka sjensinn til þess að ná sér í pening.“ Þessi skýring á framburði Z þykir æði langsótt að mati dómsins og ekki í nokkru samræmi við þá mynd, sem ákærði hefur gefið af samskiptum sínum og kunningsskap við stúlkuna. Miðað við þá lýsingu er vand­séð af hverju Z tæki upp á því að bera á hann svo alvarlegar sakir, sem raun ber vitni, ef enginn fótur væri fyrir frásögn hennar. Nefnd skýring fær hvorki stoð í framburði Z fyrir dómi né heldur vitnis­­burði foreldra hennar og S, sem báru öll að ekkert samband væri á milli fjölskyldnanna tveggja og að þau hefðu aldrei rætt um málefni Y og Z sín á milli. Það eitt útilokar ekki að S hafi haft samband við Z og lagt að henni að bera ákærða röngum sökum, en til þess mun S hafa þurft að segja henni í nokkrum smáatriðum frá reynslu dóttur sinnar; svo lík er frásögn stúlknanna um fram­­ferði ákærða í þeirra garð. Hinu má ekki gleyma hver ástæðan var fyrir því að Z var boðuð til skýrslugjafar hjá lögreglu 30. janúar 2004 og mál hennar kom upp á yfir­borðið, en ákærði hafði þá nokkru áður getið um nafn hennar við yfirheyrslu hjá lög­reglu. Kom þannig hvorki til ábending frá S né frum­kvæði Z sjálfrar að nefndri skýrslugjöf. Dómurinn fellst því ekki á umrædda skýringu ákærða, enda er hún sam­kvæmt framansögðu ekki studd haldbærum gögnum. Breytir engu í því sam­bandi vitnis­burður Q fyrir dómi um ætlað samtal hans og S á balli í árslok 2003 og meintar getgátur hennar um að það væri önnur, ónafngeind stúlka „í spilinu“, en S kannast ekki við að umrætt sam­tal hafi farið fram. Ber hér einnig að hafa í huga, við mat á sönnunargildi nefnds vitnis­burðar Q, að hann og ákærði hafa verið nánir vinir um áratuga skeið. Með hliðsjón af framansögðu er það álit dómsins að Z hafi greint frá því fyrir dómi með trúverðugum hætti, að ákærði hafi, í ferðum þeirra í leit að mávs­eggjum, leyft henni í nokkur skipti að sitja í kjöltu hans í ökumanns­sæti bifreiðar hans og stýra henni og að á meðan hafi hann þuklað á brjóstum hennar og kynfærum innan­klæða. Samrýmist sá framburður stúlkunnar skýrslu hennar hjá lög­reglu 30. janúar 2004. Z lýsti því einnnig á trúverðugan hátt fyrir dómi hvernig hún hefði reynt að loka á allar minningar um framferði ákærða í hennar garð og gleyma því, sem gerst hefði í ferðum þeirra á [...]. Er ekki óeðlilegt að Z hafi reynt að þurrka slíkar minningar úr huga sér, en samkvæmt framburði stúlkunnar þorði hún aldrei að segja foreldrum sínum frá atburðum og óttaðist einnig að fólk í [...] myndi líta niður á hana ef hún segði frá. Er ekkert fram komið í málinu, sem bendir til annars en að frásögn hennar hefði legið áfram í þagnargildi, ef ákærði hefði ekki getið um nafn hennar. Við mat á framburði Z er óhjákvæmilegt að líta til þess, sem hún segir sjálf, um erfiðleika við að rifja upp atburði á [...], bæði hvað varðar lýsingu á atburðarás, fjölda tilvika, sem ákærði eigi að hafa misnotað hana kyn­ferðis­lega, hvenær slíkt eigi að hafa gerst og hvort það hafi átt sér stað á einu sumri eða tveimur. Í skýrslu sinni fyrir dómi, sem Z gaf að ákærða viðstöddum, greindi hún fyrst frá kynnum þeirra og sagði ákærða hafa verið henni „rosalega góður“. Í fram­­haldi sagði hún frá ferðum þeirra á [...] og lýsti því með nákvæmum hætti hvernig ákærði eigi að hafa káfað á henni í nefndri bifreið. Af þeirri lýsingu að dæma mun ákærði „alla vega oftar en þrisvar, fjórum sinnum“ hafa byrjað að þukla á Z með því að fara með báðar hendur inn fyrir peysu hennar, bol eða boli og káfað á berum brjóstum hennar og bringu. Í framhaldi hafi hann fært hendur sínar inn fyrir nærbuxur hennar og káfað á berum kynfærunum. Z var fyrir dómi spurð hver hefðu verið viðbrögð hennar við slíku háttalagi og svaraði því til, að hún hefði stirðnað og orðið hrædd, en látið sem ekkert væri og hún einbeitt sér að því stýra bifreiðinni og klára hringinn, sem hún hefði átt að aka. Telur dómurinn þessa frásögn stúlkunnar auka á trúverðugleika framburðar hennar, sem og svar hennar, sem á eftir fylgdi, þegar hún var spurð hvort ákærði hefði farið með fingur sína inn í leggöng hennar. Z svaraði því til, að hún hefði verið of skelkuð til að vita hvort ákærði hefði gert þetta, en sagði hann hafa nuddað sníp hennar í hvert sinn. Framburður Z, sem nú hefur verið rakinn, virtist gefinn af yfir­vegun og gætti þar hvergi ofhermis, að mati dómsins. Þannig hefði henni til dæmis verið í lófa lagið að nefna til sögunnar fleiri tilvik, þar sem greindir atburðir eigi að hafa gerst, sem og að fullyrða að ákærði hafi sett fingur sína inn í leggöng hennar. Með sama hætti greindi Z frá því, af varfærni og yfirvegun, að framangreindir atburðir hefðu gerst sumarið 1998, þegar hún hefði verið 12 ára, eða sumarið 1999, þegar hún hefði verið 13 ára. Jafn­framt bar hún að hér væri örugglega aðeins um eitt sumar að ræða. Hún kvaðst þó nánast viss um að atburðirnir hefðu gerst um sumarið eftir fermingu hennar, í apríl 1999. Það er álit dómsins að ofangreindur framburður Z sé í heild trú­verðugur og að hún hafi þar lýst með skýrum hætti og eftir besta minni raunveru­legum atburðum, sem komið hafi fyrir hana í samskiptum sínum við ákærða á [...]. Breytir engu um það álit þótt Z hafi síðar í frásögn sinni breytt fyrri fram­burði eða öllu heldur hnikað honum til, í viðleitni til að samræma hann betur við lög­regluskýrsluna frá 30. janúar 2004, en miðað við allt það, sem stúlkan hafði áður borið um, er dóminum til efs að hún hafi í janúar síðastliðnum munað öll atvik með þeim hætti, sem lýst er í lög­regluskýrslunni. Ber þar of mikið á milli í samanburði við frásögn hennar fyrir dómi tæpum fimm mánuðum síðar. Þessari ályktun til stuðnings má benda á heilabrot Z fyrir dómi, eftir að henni var kynnt að nánar tiltekins ósamræmis gætti milli framburðar hennar og efni lögregluskýrslunnar. Dró stúlkan ekki undan því að hún myndi afar óljóst eftir frásögn þess efnis í lögreglu­skýrslunni að ákærði hefði brotið gegn henni tvö sumur í röð, sagði að þetta væri allt „í rosalegri móðu ..., tímasetningar og það.“ og gat þess að hún hefði fengið hjálp frá við­komandi rannsóknarlögreglumanni við að rifja það upp hvort umræddir atburðir hefðu gerst á einu sumri eða tveimur. Ber að virða í þessu ljósi dómsframburð Z, sem á eftir fylgdi, um að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega tvö sumur í röð. Nýtur ákærði skynsamlegs vafa að þessu leyti, sbr. 45. og 46. gr. laga um meðferð opinberra mála, sem og varðandi þann seinni framburð Z, að ákærði hafi farið með fingur sína inn í leggöng hennar. Stúlkan tiltók þó í þessu sambandi að henni fyndist sem ákærði hefði káfað meira í kringum sníp hennar og á svæðinu á milli sníps og legganga. Samkvæmt öllu því, sem nú hefur verið rakið, telur dómurinn að leggja megi til grundvallar trúverðugan framburð Z fyrir dómi um að ákærði hafi misnotað hana kynferðislega í bifreið sinni á [...], í fjögur skipti hið minnsta, á einu og sama sumrinu, með því að káfa á brjóstum hennar og bringu innanklæða, fara með hendur sínar inn fyrir nær­buxur hennar og þukla með fingrum á ytri kynfærum stúlkunnar. Breytir engu um þá afstöðu dómsins þótt ákærði hafi neitað sakar­giftum hjá lögreglu og fyrir dómi, enda þykir fram­burður hans alls ekki trú­­verðugur í saman­burði við nefnda frásögn Z. Ber samkvæmt því að sak­fella ákærða fyrir kyn­ferðislega áreitni (káf á kynfærum) í skilningi 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, en brot, sem þar er lýst, varðar fangelsi allt að 4 árum. Það athugast í þessu sambandi, að í málinu er ekki ákært fyrir káf á brjóstum stúlkunnar. Ákærði er hins vegar sýkn af því að hafa farið með fingur inn í kynfæri Z, svo sem honum er gefið að sök í ákæru, en skynsamlegan vafa þar að lútandi ber að meta honum í hag. Kemur þá til álita hvenær líta beri á að umrædd brot hafi verið framin. Með hliðsjón af fyrrgreindum vitnisburði foreldra Z fyrir dómi, einkum vætti föður hennar, stað­föstum fram­burði ákærða um að hann og Z hafi ekki farið saman að tína mávs­egg sumurin 1999 og 2000 og loks framburði Z sjálfrar fyrir dómi, sem útilokar ekki að brotin hafi verið framin þegar hún var 12 ára, sumarið 1998, þykir slíkur vafi leika á því að brotin hafi verið framin sumarið 1999 eða enn síðar, að ekki verður á því byggt í málinu. Ber þannig að miða við að brotin hafi verið framin í síðasta lagi sumarið 1998. Z hefur í framburði sínum fyrir dómi tengt nefnda atburði við leit hennar og ákærða að mávseggjum og hefur saksókn í málinu einnig tekið mið af því. Ekki er annað fram komið í málinu en að svo­kallað eggjatökutíma­bil standi yfir ár hvert frá því um eða eftir miðjan maí og fram undir miðjan júní. Með hliðsjón af 45. og 46. gr. laga um meðferð opinberra mála þykir því verða að miða við það að brot ákærða hafi öll verið framin innan þess tímabils og þannig aldrei síðar en 15. júní 1998. Samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. gr. laga nr. 20/1981, fyrnist sök á 5 árum, þegar ekki liggur þyngri refsing við broti en 4 ára fangelsi. Samkvæmt 1. mgr. 82. gr. hegningarlaganna, sbr. 6. gr. laga nr. 20/1981, telst fyrningarfrestur frá þeim degi, er refsiverðum verknaði eða refsiverðu athafnaleysi lauk. Nefndri 1. mgr. var breytt með 2. gr. laga nr. 63/1998, en þau lög tóku gildi 18. júní 1998. Með hinum nýju lögum var sú breyting gerð á 1. mgr., að fyrningar­frestur vegna kynferðisbrota samkvæmt 194.-202. gr. hegningarlaganna telst eigi byrja að líða fyrr en frá þeim degi er brotaþoli nær 14 ára aldri. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu dómsins, að refsiverðri háttsemi ákærða hafi lokið í síðasta lagi 15. júní 1998, verður lögum nr. 63/1998 þó ekki beitt við úrlausn þessa máls, þar sem fyrningar­frestur samkvæmt upphafsmarki 1. mgr. 82. gr. hegningarlaga, eins og hún hljóðaði fyrir breytinguna, var byrjaður að líða fyrir gildis­töku nýju laganna, sbr. megin­­reglu 2. gr. og 2. gr. a. hegningarlaganna og hæstaréttardóma 8. maí 2003 í máli nr. 4/2003 og 29. apríl 2004 í máli nr. 32/2004. Rannsókn málsins á hendur ákærða, vegna gruns um refsiverða háttsemi gagnvart Z hófst aldrei fyrr en með skýrslu­gjöf hennar hjá lögreglu 30. janúar 2004 og að öllum líkindum ekki fyrr en ákærði var fyrst yfir­heyrður af lögreglu vegna málsins 12. febrúar sama ár. Á hvorn veg, sem á þetta er litið, var sök ákærða samkvæmt framansögðu fyrnd þegar rannsókn málsins hófst, sbr. 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Ber af þeirri ástæðu einni að sýkna ákærða af refsikröfu ákværuvaldsins í þessum þætti málsins. II. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður sætt refsingu. Brot ákærða gegn Y, sem hann er sakfelldur fyrir, eru alvarleg og beinast að mikil­vægum hagsmunum. Þau náðu yfir langan tíma og voru framin í skjóli óskoraðs trúnaðartrausts, sem ákærði naut af hálfu stúlkunnar og foreldra hennar. Ákærði rauf þann trúnað ítrekað og á svívirði­legan hátt, einkum með þeirri háttsemi, sem lýst er í b-lið I. kafla ákæru og ákærði er sannur að í málinu. Hann á sér engar málsbætur. Að þessu virtu og með hliðsjón meðal annars af dómi Hæstaréttar 26. febrúar 2004 í máli nr. 414/2003 þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Eru engin efni til að skilorðsbinda refsivistina þegar litið er til alvarleika brotanna. III. Af hálfu Y hefur verið sett fram í málinu miskabóta­krafa, sem reist er á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Með hlið­sjón af sak­fellingu ákærða fyrir hin alvarlegu kynferðisbrot þykir stúlkan eiga rétt til bóta úr hendi hans samkvæmt téðri lagagrein, sbr. og 2. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá hefur einnig verið gerð krafa um miska­bætur fyrir hönd Z. Þótt ákærði hafi á grundvelli sakar­­fyrningar verið sýknaður af refsikröfu vegna brota sinna gagnvart Z er ljóst að hann hefur með ólögmætri meingerð einnig brotið gegn frelsi, friði og persónu hennar í skilningi 26. gr. skaðabótalaga, eins og hún var orðuð fyrir nefnda lagabreytingu. Er því bótakrafa stúlkunnar tæk til efnismeðferðar, sbr. 3. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ljóst er að brot þau, sem ákærði er fundinn sekur um í málinu, eru almennt til þess fallin að valda þeim, sem fyrir verða, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Í málinu liggur fyrir skýrsla Barnahúss 21. júní 2004 vegna viðtalsmeðferðar og greiningar á Y. Skýrslan er undirrituð af Rögnu Guðbrandsdóttur félagsráðgjafa og og hefur hún stað­fest skýrsluna fyrir dómi. Er þar greint frá högum Y og látið í ljósi álit á líðan hennar. Af skýrslunni og vitnisburði Rögnu fyrir dómi er ljóst að Y mætti aðeins í sex viðtöl, á tímabilinu frá 23. september til 28. nóvember 2003, en þá var meðferð hætt að svo stöddu, í samráði við foreldra hennar. Mun ástæðan hafa verið sú að stúlkunni hafi fundist óþægilegt að mæta í viðtölin vegna þess að þá færi hún að hugsa aftur um brotin. Á meðferðarímanum hafi talsvert áunnist og stúlkan fengið fræðslu í samræmi við aldur og þroska. Erfitt sé þó að segja til um áhrif brotanna á líf Y í framtíðinni, en aukinn þroski og skilningur geti leitt til þess að henni fari að líða illa þegar kemur að kynþroskaaldri eða síðar. Y sé hins vegar dugleg stúlka, sem eigi alla möguleika til að ganga vel í lífinu. Við ákvörðun bótafjárhæðar verður litið til þess hversu alvarleg og lang­varandi brot ákærða voru gagnvart Y, en sýnt þykir af skýrslu Barnahúss og vitnis­burði foreldra stúlkunnar að brotin hafi valdið henni miklum þjáningum og er óvíst um áhrif þeirra á hana í framtíðinni. Þykja bætur hæfilega ákveðnar 800.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá 27. desember 2003 til greiðsludags. Gunnar Hrafn Birgisson sálfræðingur annaðist viðtalsmeðferð og sálfræði­prófun á Z í júní 2004. Liggur fyrir skýrsla sálfræðingsins 28. þess mánaðar um með­ferðina og niðurstöður prófana, sem hann staðfesti fyrir dómi. Af skýrslunni má ráða að Z hafi liðið verulega fyrir brot ákærða gagnvart henni, hún upplifað mikla skömm og ekki þorað að segja neinum frá atburðum. Fyrrum hafi hún hugsað mikið um ástæður þess að ákærði braut gegn henni og hún hugleitt að enda eigið líf, svo að hún þyrfti engum að segja frá og þyrfti ekki að líða illa. Hún hafi síðan reynt að gleyma því sem gerðist, en það ekki tekist. Hún muni þó illa tíma­setningar á atvikum og sumt af því sem gerðist sé „blokkað út úr höfðinu“ á henni. Samkvæmt skýrslunni mælist Z með langvinnt alvarlegt þunglyndi, sem lýsi sér meðal annars í sjálfsandúð, sjálfsvígshugsunum, grátgirni, eirðarleysi og áhugaleysi. Klínísk einkenni Z uppfylli einnig greiningarskilyrði langvinnrar áfallastreitu­röskunar og víðtæks kvíða. Er það álit sálfræðingsins að mikilvægt sé að stúlkan nýti sér faglega hjálp til að vinna úr þessum vandamálum og njóti áfram góðs skilnings og stuðnings fjölskyldu sinnar við að byggja sig upp og aðlagast betur félagslega. Telur sál­­fræðingurinn að framtíðarhorfur Z byggist að verulegu leyti á því að hún vinni á þennan hátt markvisst að því að styrkja sjálfa sig. Því verður ekki slegið föstu að líðan Z og fjölþætt vandamál hennar megi öll rekja til brota ákærða gagnvart henni, en skýrsla sálfræðingsins og vitnis­burður hans fyrir dómi rennir þó stoðum undir þá ályktun að ákærði hafi með fram­ferði sínu framferði sínu valdið henni miklum þjáningum, sem enn sér ekki fyrir endann á. Brot hans voru ítrekuð og gróf, framin þegar stúlkan var á eða við það að komast á kynþroskaskeið. Þykja bætur til hennar hæfilega ákveðnar 500.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá 12. mars 2004 til greiðsludags. IV. Samkvæmt framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. og 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þykir rétt að skipta sakarkostnaði í málinu þannig að ákærði greiði helming hans, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Málið er umfangsmikið og verða málsvarnarlaun og réttar­gæslu­­þóknun vegna starfa við rann­sókn og meðferð málsins að taka mið af því. Þykja málsvarnarlaun Ásbjörns Jónssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða, þannig ákveðin í einu lagi 500.000 krónur, en réttargæsluþóknun til héraðs­dóms­lög­mannanna Þórdísar Bjarnadóttur og Huldu Elsu Björgvinsdóttur í einu lagi 150.000 krónur til hvors þeirra um sig. Gætti Þórdís hagsmuna Y, en Hulda Elsa hagsmuna Z. Sigríður Jósefsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dómurinn er kveðinn upp af héraðsdómurunum Jónasi Jóhannssyni, Finnboga H. Alexanders­syni og Þorgeiri Inga Njálssyni. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði Y 800.000 krónur, með dráttar­vöxtum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. desember 2003 til greiðsludags. Ákærði greiði Z 500.000 krónur, með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá 12. mars 2004 til greiðsludags. Ákærði greiði helming alls sakarkostnaðar, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkis­sjóði. Eru þar með talin 500.000 króna málsvarnarlaun Ásbjörns Jónssonar héraðs­dómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða, 150.000 króna þóknun Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttar­gæslu­manns Y og 150.000 króna þóknun Huldu Elsu Björgvinsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns Z.
Mál nr. 309/2016
Tollalagabrot Brot gegn lyfjalögum Brot gegn lyfsölulögum Aðfinnslur
J var gefið að sök brot gegn lyfja-, lyfsölu-, fjarskipta- og tollalögum með því að hafa, í gegnum einkahlutafélag sem hann starfaði hjá og sá um innflutning fyrir, flutt inn til landsins 1050 stykki af nikótínfilterum í rafsígarettur án leyfis og þrjár spjaldtölvur án CE merkinga. Í dómi Hæstaréttar var því hafnað að J hefði verið ókunnugt um að nikótínfilterarnir hefðu verið í sendingunni. Þá var jafnframt hafnað þeirri viðbáru J að hann hefði ekki þurft að afla leyfis til innflutnings nikótínfilteranna þar sem nikótín gæti ekki talist vera lyf í skilningi lyfjalaga, eða að sú tilhögun, að fela Lyfjastofnun að skera úr um hvað teldust lyf samkvæmt lögunum, væri andstæð þeim kröfum sem gera yrði til skýrleika refsiheimilda. Þá var ekki talið hald í þeirri viðbáru J að hann hefði talið að spjaldtölvurnar hefðu verið CE merktar, enda hefði hann innflutning að atvinnu og mætti því vera ljóst að hann þyrfti að kanna hvort þær bæru slíka merkingu. Það hefði hann hins vegar ekki gert. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu ákærða því staðfest.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma KarlAxelsson hæstaréttardómari, Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómariog Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi.Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst aðallegasýknu af kröfu ákæruvaldsins, en til vara að refsing hans verði milduð.Í máli þessu er ákærða gefiðað sök að hafa á árinu 2013 með nánar tilgreindri sendingu flutt hingað tillands 1050 stykki af svokölluðum nikótínfilterum í rafsígarettur, sem svarartil meira en 100 daga notkunar slíkra filtera, án tilskilins leyfis og þrjárspjaldtölvur án CE merkinga og látið hjá líða að leggja fram „til gerðaraðflutningsskýrslu dags. 26. ágúst, tvo reikninga yfir vöru, sem við vöruskoðun27. ágúst reyndust vera í sendingunni“ og þannig ekki veitt tollyfirvöldumréttar upplýsingar um magn, tegund og verðmæti vörunnar í sendingunni.Móttakandi sendingarinnar var fyrirtækið A ehf., sem ákærði starfaði hjá og sáum innflutning fyrir. Var þessi háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 172.gr. tollalaga nr. 88/2005, 5. mgr., sbr. 1. og 2. mgr. 51. gr., sbr. 1. mgr.68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963, 1. mgr. 7. gr., sbr. 48. gr. lyfjalaga nr.93/1994 og 1., 2. og 3. gr., sbr. 7. gr. reglugerðar nr. 212/1998 uminnflutning einstaklinga á lyfjum til eigin nota og 1. mgr. 65. gr., sbr. 1. og2. mgr. 74. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003.Samkvæmt skýrsluTollstjórans í Reykjavík 29. ágúst 2013 tóku tollverðir til skoðunarframangreinda sendingu en samkvæmt tollskýrslu átti hún að innihalda „slöngur/hosur“og grænmetiskvörn. Við skoðun fundu tollverðir 1050 stykki af nikótínfilterum írafsígarettur og þrjár spjaldtölvur, sem ekki voru CE merktar. Haft var sambandvið tollmiðlarann sem hafði annast gerð skýrslunnar fyrir ákærða, og óskaðeftir að lagðir yrðu fram reikningar varðandi þessar vörur. Tollmiðlarinn hafðiþá samband við ákærða, sem sendi honum samdægurs tvo reikninga, dagsetta 13. og19. ágúst 2013, en 29. sama mánaðar bárust reikningarnir tollstjóra og voruþeir í samræmi við vörurnar. Í hinum áfrýjaða dómi er nánar greint fráaðdraganda þessarar sendingar og málavöxtum þar rétt lýst að öðru leyti.Í 1. mgr. 28. gr.tollalaga nr. 88/2005 kemur fram að vörureikningar skuli liggja til grundvallaraðflutningsskýrslum samkvæmt 23. og 25. gr. laganna eftir því sem við á. Í 1.mgr. 172. gr. laganna er síðan kveðið á um að hver sem af ásetningi eðastórfelldu gáleysi veitir rangar eða villandi upplýsingar um tegund, magn eðaverðmæti vöru eða vanrækir að leggja fram tilskilin gögn samkvæmt lögunum vegnainnflutnings vöru skuli sæta nánar tilgreindum sektum. Ákærði heldur því framað honum hafi ekki verið kunnugt um að nikótínfilterarnir hafi verið ísendingunni. Þá hafi hann fengið þær upplýsingar að starfsmaður umboðsmannshans, sem hafi átt að sjá um að ganga frá sendingu spjaldtölvanna, hafi sentreikning með þeim. Ákærði hefur ekki rennt stoðum undir þessar fullyrðingarsínar. Honum bar samkvæmt áðurnefndum ákvæðum tollalaga að tryggja að varannaværi getið í aðflutningsskýrslunni 26. ágúst 2013 og að reikningar fylgdu meðhenni. Tollmiðlari sá, sem annaðist gerð skýrslunnar fyrir ákærða staðfestifyrir dómi að við vinnslu hennar hafi hann haft samband við ákærða og innt hanneftir hvort allir reikningar hafi skilað sér. Samkvæmt tölvupósti sem fylgdimeð reikningum frá sendanda vörunnar pantaði ákærði rafsígarettur með nikótínfilterum19. ágúst 2013. Ákærði hlaut því samkvæmt framansögðu að hafa gert sér greinfyrir að nikótínfilterarnir væru með vörusendingunni. Braut hann því gegn 1. mgr.172. gr. tollalaga og hefur unnið sér til refsingar samkvæmt því ákvæði. Ákærða er jafnframtgefið að sök að hafa ekki aflað sér tilskilinna leyfa áður en hann flutti innumrædda nikótínfiltera.Ákærði ber því við aðákvæði lyfsölu- og lyfjalaga sem vísað er til í ákæru eigi ekki við umnikótínfiltera, þar sem nikótín geti ekki talist vera lyf í skilningi lagannaog hafi hann því ekki þurft að afla sér leyfa samkvæmt áðurnefndum ákvæðum.Reisir hann vörn sína meðal annars á því að önnur efni með sambærilega verkun álíkama og nikótín falli ekki undir lögin og geti einhliða ákvörðunLyfjastofnunar, sem sé stjórnvald, ekki gert þennan greinarmun ánlagaheimildar. Öll bönn sem leiði til refsingar verði að vera samkvæmt skýrrilagaheimild. Flokkun Lyfjastofnunar á því hvaða efni teljist vera lyf sé einnigandstæð 1. gr. lyfjalaga, sem beri að tryggja landsmönnum nægilegt framboðnauðsynlegra lyfja. Í 1. mgr. 5. gr.lyfjalaga eru lyf skilgreind sem hvers konar efni eða efnasamsetningar sem sögðeru búa yfir eiginleikum sem koma að gagni við meðferð sjúkdóma hjá mönnum eðadýrum eða við forvarnir gegn sjúkdómum eða hvers konar efni eðaefnasamsetningar sem nota má fyrir menn eða dýr eða gefa þeim, annað hvort íþví skyni að endurheimta, lagfæra eða breyta lífeðlisfræðilegri starfsemi fyrirtilstilli líflyfjafræðilegrar eða ónæmisfræðilegrar verkunar eða verkunar áefnaskipti eða til þess að staðfesta sjúkdómsgreiningu. Mælt er fyrir um það í2. mgr. sömu greinar að þegar vafi leikur á því hvort einstök efni eðaefnasambönd teljist lyf skeri Lyfjastofnun úr um það. Meðal skjala málsins erbréf Lyfjastofnunar til ákærða 14. ágúst 2012, undirritað af tveimursérfræðingum stofnunarinnar, og staðfest fyrir dómi af öðrum þeirra. Þar kemurfram að á árinu 2009 hafi Lyfjastofnun skorið úr um að rafsígarettur seminnihalda nikótín teljist vera lyf í skilningi lyfjalaga. Hafi það mat meðalannars byggst á því að nikótín megi gefa til að breyta lífeðlisfræðilegri starfsemifyrir tilstilli líflyfjafræðilegrar verkunar, sbr. 1. mgr. 5. gr. lyfjalaga,svo og á því að í lágum skömmtum, svipuðum þeim sem fáist með tóbaksreykingumvaldi nikótínið hækkuðum blóðþrýstingi, örvun öndunar, örvun seytingarákveðinna kirtla, sem og ýmsum áhrifum á miðtaugakerfið. Nikótínið virki ánikótínska asetýlkolinviðtaka. Meðal aukaverkana nikótíns megi nefna svima,höfuðverk, brjóstverk og eirðarleysi. Sérstaka varúð skuli viðhafa við notkunhjá sjúklingum, sem hafa nýlega fengið heilablóðfall, hjartaáfall, gengistundir æðaaðgerðir, hjá sykursjúkum og sjúklingum með maga- ogskeifugarnarsár. Löggjafinn hefur með 1.mgr. 5. gr. lyfjalaga sett fram áðurgreinda skilgreiningu á því hvað skuliteljast vera lyf og með 2. mgr. 5. gr. sömu laga kveðið á um að það skuli veramat Lyfjastofnunar hvaða efni eða efnasambönd skuli teljist lyf í skilningi 1.mgr. greinarinnar sé um það ágreiningur. Slíkt mat hlýtur eðli sínu samkvæmt aðvera best komið hjá sérfræðingum á þessu sviði, enda verða slík efni eðaefnasambönd ekki talin upp í lögum með tæmandi hætti. Er samkvæmt framansögðuekki fallist á með ákærða að sú tilhögun að fela Lyfjastofnun þetta mat séandstæð kröfunni um skýrleika refsiheimilda, sbr. 2. mgr. 69. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Lyfjastofnun hefur sem fyrr segir talið að nikótín í rafsígarettumfalli undir hugtakið lyf í skilningi 1. mgr. 5. gr. lyfjalaga og er ekkert framkomið um að það mat hafi ekki verið reist á lögmætum og málefnalegumgrundvelli. Verður því ekki hróflað við því. Samkvæmt framansögðu er ekkifallist á þá málsvörn ákærða að filterarnir með nikótíninu, sem ákærði fluttitil landsins teljist ekki falla undir lyf í skilningi áðurnefndra ákvæðalyfjalaga. Eftir 1. mgr. 7. gr.lyfjalaga, eins og henni var breytt með 2. gr. laga nr. 42/2014, er einungisheimilt að flytja til landsins, selja eða afhenda fullgerð lyf, (lyf tilbúineða sem næst tilbúin til notkunar) að fengnu markaðsleyfi eða leyfi tilsamhliða innflutnings. Í 1. gr. reglugerðar nr. 212/1998, sem sett var meðheimild í lyfjalögum, er kveðið á um að einstaklingum sé heimilt að flytja inntil landsins lyf til eigin nota með þeim takmörkunum sem reglugerðin kveði áum. Eftir 1. mgr. 2. gr. hennar geta einstaklingar flutt inn lyf til eiginnota, að því tilskildu að um sé að ræða lyf sem aflað hefur verið með lögmætumhætti til notkunar fyrir menn. Ágreiningslaust er að filterarnir voru ekki tileigin nota heldur fluttir inn í söluskyni. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr.lyfsölulaga er lyfjabúðum og viðurkenndum lyfjagerðum, svo ogtilraunastofnunum, sem reknar eru af ríkinu eða Háskóla Íslands, heimilt aðflytja inn lyf og efni til lyfjagerðar vegna eigin þarfa. Í 2. mgr. sömugreinar er kveðið á um að önnur fyrirtæki megi því aðeins flytja inn og seljalyf í heildsölu að þau hafi til þess leyfi ráðherra, enda mæli landlæknir meðleyfisveitingunni. Í 5. mgr. greinarinnar er síðan mælt fyrir um að öllum öðrumsé bannað að flytja inn lyf eða lyfjavörur. Ákærði heldur þvíjafnframt fram að þar sem rafsígaretturnar séu samsettar úr rafhólk, hleðslutækiog nikótíni, sem sé ekki lyf og CE merktar frá framleiðanda hafi verið heimilteftir reglum 11. gr. og 13. gr. EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga aðflytja vöruna til landsins. Samkvæmt gögnum málsins var varan CE merkt þar semhleðslutækið er raftæki. Sú merking gat augljóslega ekki tekið til filterannameð nikótíninu. Er þessari viðbáru ákærða því hafnað. Ákærði flutti innmargumrædda filtera án tilskilinna leyfa, sem um er fjallað í 1. mgr. 7. gr.lyfjalaga og 2. mgr. 51. gr. lyfsölulaga. Verður hann því sakfelldur fyrir þáháttsemi. Með 2. gr. laga nr. 20/2013, um breytingu á lyfjalögum nr. 93/1994,sem samþykkt voru á Alþingi 26. febrúar 2013, var nýrri grein, 47. gr., bættinn í lögin. Við það breyttist röð þeirra greina laganna sem á eftir komu ogfærðust þær efnisreglur sem áður var að finna í 48. gr. laga nr. 93/1994 í 49.gr. sömu laga. Verður ákærða því gerð refsing eftir síðarnefndu ákvæði lyfjalagaog 1. mgr. 68. gr. lyfsölulaga. Þá er sem fyrr segir óumdeilt að filterarnirvoru ekki fluttir inn til landsins til eigin nota, sbr. 1., 2. og 3. gr.reglugerðar nr. 212/1998. Ákærða verður því jafnframt gerð refsing eftir 7. gr.reglugerðarinnar.Sú málsástæða ákærða aðbann á innflutningi á nikótínfilterum sé andstætt 65 gr. og 75. gr.stjórnarskrárinnar er hvorki studd haldbærum rökum né gögnum.Ákærði kvaðst hafa taliðað spjaldtölvurnar þrjár hafi verið CE merktar, en svo reyndist ekki vera þegarumrædd sending sem þær voru í kom til landsins. Hann hafi keypt þær ítiltekinni netverslun, eins og fram kemur á vörureikningi 13. ágúst 2013. Hafiverið ómögulegt að kanna á netinu hvort varan væri CE merkt. Eins og fyrr segirber eftir 1. mgr. 65. gr. laga um fjarskipti að CE merkja slíka vöru. Ákærða,sem hefur innflutning að atvinnu, mátti vera ljóst að hann þyrfti að kanna hvortvaran bar þessa merkingu, en það gerði hann ekki. Verður hann því sakfelldurfyrir brot gegn umræddu ákvæði fjarskiptalaga og gerð refsing eftir 2. mgr. 74.gr. þeirra, en brot hans er hvorki stórfellt né ítrekað, sbr. 1. mgr. sömugreinar.Rannsókn máls þessahófst 29. ágúst 2013 og lauk í ágúst 2014. Ákæra var gefin út 25. nóvember samaár. Málið var þingfest 16. janúar 2015. Í þinghaldi 1. apríl sama ár fór ákærði þess áleit að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslumvið mál þetta. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 14. apríl 2015og var sá úrskurður staðfestur í Hæstarétti 5. maí sama ár. Aðalmeðferð hófst10. september, eða rúmum fjórum mánuðum síðar og var málið dómtekið í október.Héraðsdómur var sem fyrr segir kveðinn upp 19. nóvember 2015. Áfrýjunarstefnavar gefin út 18. apríl 2016 að fengnu áfrýjunarleyfi 14. sama mánaðar. Málsgögnbárust hins vegar ekki Hæstarétti fyrr en 10. janúar 2017. Við ákvörðunrefsingar verður tekið tillit til þess dráttar við rannsókn og meðferð málsinssem honum verður ekki um kennt svo og þess að ákærði hefur áður gerst brotlegurvið sams konar ákvæði lyfsölu- og lyfjalaga og hann hefur nú verið sakfelldurfyrir. Er því ekki fallist á kröfu ákæruvaldsins um að þyngja refsingu ákærðaog verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu hans.Í greinargerðákæruvaldsins til Hæstaréttar er ekki gerð krafa um upptöku. Kemur hún því ekkitil álita í máli þessu.Sá dráttur sem var áafhendingu ríkissaksóknara á málsgögnum til Hæstaréttar er aðfinnsluverður.Ákvæði hins áfrýjaðadóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærða verður gert aðgreiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, JónsÁsgeirs Ríkharðssonar, og um sakarkostnað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 774.171krónu, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonar hæstaréttarlögmanns,744.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19.nóvember 2015.Málþetta, sem þingfest var 16. janúar 2015 og dómtekið 8. október sl., var höfðaðmeð ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 23. nóvember 2013, áhendur Jóni Ásgeiri Ríkharðssyni, kt. [...], [...], [...], „fyrir lyfja-, lyfsölu-, fjarskipta- ogtollalagabrot á árinu 2013, með því að hafa með sendingu með sendingarnúmerinuF 784 25 08 3 US JFK V896, en fyrirtækið A ehf. sem ákærði starfaði hjá og sáum innflutning fyrir var móttakandi sendingarinnar, flutt hingað til landsins1050 nikótínfiltera í rafsígarettur, sem svarar til meira en 100 daga notkunarslíkra filtera, án tilskilins leyfis og einnig þrjár spjaldtölvur án CEmerkinga og látið hjá líða að leggja fram til gerðar aðflutningsskýrslu, dags.26. ágúst, tvo reikninga yfir vöru, sem við vöruskoðun 27. ágúst reyndust veraí sendingunni og þannig ekki veitt tollyfirvöldum réttar upplýsingar um magn,tegund og verðmæti vörunnar í sendingunni. Telstþetta varða við 1. mgr. 172. gr. tollalaga nr. 88/2005, 5. mgr., sbr. 1. og 2.mgr. 51. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963, 1. mgr. 7. gr.,sbr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994 og 1., 2. gr. 3. gr., sbr. 7. gr.reglugerðar nr. 212/1998 um innflutning einstaklinga á lyfjum til eigin nota og1. mgr. 65. gr., sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 74. gr. fjarskiptalaga.Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu allssakarkostnaðar og til að sæta upptöku á varningnum, þremur spjaldtölvum og 1050nikótínfilterum í rafsígarettur samkvæmt heimild í 4. mgr. 48. gr. lyfjalaganr. 93/1994 og 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963 og 1. mgr. 181. gr.tollalaga nr. 88/2005.“ Viðframlagningu greinargerðar í málinu þann 10. febrúar sl. krafðist ákærði þessað álits EFTA-dómstólsins yrði leitað við tilteknum spurningum. Fórmálflutningur um þá kröfu fram 1. apríl 2015 og var úrskurður uppkveðinn þann14. apríl sl. þar sem kröfu ákærða var hafnað. Var sá úrskurður staðfestur meðdómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 291/2016 þann 5. maí sl. Þann 20. maí sl.var fyrirtaka í málinu og því þá frestað til aðalmeðferðar þann 10. septembersl. Fór framhald aðalmeðferðar fram þann 8. október sl. og var málið dómtekiðað munnlegum málflutningi loknum. Krafðist ákærði sýknu en til vara þeirrarvægustu refsingar sem lög leyfa. Málsatvik.Aðdragandimáls þessa er að ákærði keypti frá Bretlandi, í nafni A ehf., rafsígaretturásamt nikótínfilterum sumarið 2013. Var varan send með flutningafyrirtækinuFedEx til Íslands. Sendingin var stöðvuð af tollyfirvöldum á Íslandi og ákærðabent á að hann hefði ekki heimild til að flytja filterana inn til landsins.Óskaði ákærði þá eftir því að filterarnir yrðu sendir til umboðsaðila vörunnarí New York. Var það gert og sá hraðflutningafyrirtækið DHL um þann flutning.Óupplýst er hvers vegna umrædd sending fór í vöruhús TVG Zimsen í New York enákærði hafði áður flutt inn vörur frá Bandaríkjunum í gegnum vöruhús TVGZimsen. Ákærði keypti á veraldarvefnum þrjár spjaldtölvur í USA og lét sendaþær til Íslands. Fóru þær í vöruhús TVG-Zimsen í New York. Með þeirri sendingukomu ofangreindar rafsígarettur ásamt nikótínfilterum. Voru það 1050nikótínfilterar í rafsígarettur, sem svarar til meira en 100 daga notkunar.Voru tólf sýni send til rannsóknar hjá Rannsóknastofu í lyfja- ogeiturefnafræði við Háskóla Íslands. Í matsgerð frá 13. ágúst 2013 kemur fram aðnikótín hafi fundist í öllum sýnunum. Í september s.á. sendi tollstjóri máliðtil lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Þá kom einnig í ljós að ísendingunni voru þrjár spjaldtölvur sem ákærði hafði keypt í gegnum eBay íBandaríkjunum. Voru þær ekki CE-merktar né fylgdu tilheyrandi tollpappírar meðvörunni. Skýrslur fyrir dómi.Ákærðikvaðst mörgum sinnum hafa flutt inn til landsins vörur en hann ræki félögin Behf. og A ehf. Hann sæi sjálfur um innflutning fyrir fyrirtækin. Þá kvaðstákærði margoft hafa pantað erlendis frá rafsígarettur og nikótínfiltera ánathugasemda og selt hérlendis. Kvað ákærði skipta við tollmiðlarann TVG-Zimsení New York sem sjái um að flytja vörur sem ákærði verslar í USA og flytur tilÍslands. Kvaðst ákærði hafa keypt spjaldtölvurnar á eBay og þær verið fluttarfrá umboðsaðilanum til TVG-Zimsen í New York og þaðan til Íslands. Ákærðikvaðst vel þekkja íslenska löggjöf varðandi CE-merkingar. Ákærði kvaðst undrastþað að reikningarnir hafi ekki fylgt með spjaldtölvunum og hann hefði aldreikeypt spjaldtölvurnar ef hann hefði grunað að þær væru ekki löglega merktar.Ákærði kvað ekki hægt að sjá á netinu hvort varan væri CE-merkt eða ekki, hannhafi fyrst séð það hjá tollyfirvöldum. Ákærði kvaðst hafa fengið þærupplýsingar frá tollyfirvöldum að reikninga hafi vantað vegna spjaldtölvanna oghafi ákærða fundist það skrýtið því að hann hafi sent þá til TVG-Zimsenerlendis. Ákærði kvaðst hafa haldið að allar vörur sem seldar væru frá eBay áEvrópumarkaði væru CE-merktar, hann hafi ekki vitað betur. Ákærði hafi sentflutningsfyrirtækinu reikninga fyrir vörunni í tölvupósti á föstudegi ogsendingin hafi farið af stað á sunnudegi.Filteranahafi ákærði keypt hjá Green Smoke í Bretlandi og þeir verið fluttir til Íslandsmeð FedEx og verið stöðvaðir í tollinum. Reikningur vegna filteranna hafi veriðtollafgreiddur hér á landi þegar varan kom fyrst frá Bretlandi en sendinginhafi síðan verið stöðvuð. Ákærði hafi þá beðið um að filterarnir yrðuendursendir og hafi hann reiknað með því að þeir færu aftur til Bretlands.Ítrekaði ákærði fyrir dóminum að það hafi átt að endursenda filterana en ekkiáframsenda þá til Bandaríkjanna. Hafi ákærði síðar haft samband við C,starfsmann FedEx, og hann séð að síðasta sending frá Green Smoke hafi komið fráNew York og hann ákveðið að áframsenda filterana þangað. Filterarnir hafiþannig verið áframsendir til TVG-Zimsen í New York án vitundar ákærða og þaðanhafi þeir svo komið til Íslands með sömu sendingu og spjaldtölvurnar. Ákærðikvað flutningsaðilann erlendis hafa átt að sjá um reikningagerð fyrir hann ogsenda tollyfirvöldum. Ákærði kvaðst einnig hafa keypt slöngur frá Bandaríkjunum,þar sem boðið var upp á „tveir fyrir einn“, og hann sent viðeigandi reikningatil tollyfirvalda. Vegna þeirrar sendingar hafi ákærði fengið þær upplýsingarað hann væri einnig að flytja inn tóbak, sem ákærði hafi neitað. Hafi þá komiðí ljós að rafsígaretturnar og filterarnir voru í sendingunni en það hafi veriðstarfsmenn TVG-Zimsen í New York sem gengu frá sendingunni áður en hún var sendtil Íslands. Ákærði kvað það vera á sína ábyrgð að leggja fram reikninga fyrirþeim vörum sem fluttar séu til ákærða en flutningsaðilinn sé ábyrgur fyrir þvíað reikningar séu með vörusendingum. Ákærði kvaðst þurfa að senda reikninga tiltollmiðlara áður en sending fer af stað nema hann hafi keypt vörur t.d. á eBay,þá fylgi reikningurinn með vörunni til tollmiðlarans. Starfsmaður tollmiðlara íNew York hafi sagt ákærða að reikningurinn fyrir filterunum hafi verið utan ákassanum þegar varan kom til þeirra og því hafi hann ekki þurft að senda þeimreikninginn til að gera innflutningsskýrsluna. Aðspurðurum það hvort ákærði væri með markaðsleyfi fyrir sölu á nikótínfilterum, kvaðákærði CE-merkingu gefa sér fullt markaðsleyfi innan ESS án afskipta annarrastofnanna og nikótínfilterarnir væru CE-merktir. Ákærði kvað Lyfjastofnun ekkihafa heimild til að fjalla um CE-merktar vörur en lyf séu ekki CE-merkt. Ákærðikvaðst hafa farið með filtera til Lyfjastofnunar á árinu 2008 og óskað eftiráliti þeirra en fengið vöruna til baka með þeim orðum að varan heyrði ekkiundir Lyfjastofnun þar sem hún væri CE-merkt. Ákærði kvað að nikótín ívökvaformi væri flutt inn til landsins sem væri háð markaðsleyfi en vara ákærðaværi þeim eiginleikum gædd að ekki væri hægt að gefa hana mönnum eða dýrumheldur þyrftu menn að sjúga efnið til að fá það ofan í sig. Því gæti það ekkiflokkast sem lyf. Ákærði kvað nikótín vera náttúrulegt efni og óskaðlegt.Rafsígarettur væru seldar víða án athugasemda.Ákærðióskaði eftir að gefa aftur skýrslu varðandi nikótínfilterana eftir að hafahlustað á vitni. Kvaðst ákærði þá hafa beðið um að varan yrði endursend tilumboðsaðila Green Smoke í New York sem framsendi síðan allar sendingar ákærða íAmeríku. Umboðsaðili ákærða í New York hafi séð að varan hafi veriðtollafgreidd á Íslandi á pappírum sem hafi verið utan á kassanum. Umboðsaðilinnhafi því sett vöruna í sendingu sem ákærði var að fá senda frá New York þessahelgi og hafi ákærði ekki haft hugmynd um að filterarnir hefðu verið settir íþá sendingu. Vöruna hafi átt að senda áfram til umboðsaðila Green Smoke íBandaríkjunum sem vilji fá allar endursendingar. Afhendingarheimild hafi veriðkomið á sendinguna hér á Íslandi þegar hún hafi verið stöðvuð aftollyfirvöldum. Þess vegna hafi varan verið send til Íslands aftur frá New Yorkað ákærða forspurðum. Icetransport hafi gefið þessa afhendingarheimild hér álandi. VitniðD, lyfjafræðingur og starfsmaður Lyfjastofnunar, kom fyrir dóminn og kvaðLyfjastofnun hafa fjallað um nikótín í rafsígarettum og falli það undirlyfjalög. Kvað hún nikótín falla undir lyfjalög og flokkast sem lyf sem værileyfisskylt hér á landi, s.s. nikótíntyggjó, nikótínpúst og allar vörur seminnihaldi nikótín. Það geri varan sem ákærði flutti inn. Ákærði geti sótt um ogfengið markaðsleyfi eins og allir aðrir og selt sína vöru án afskiptayfirvalda. Vitnið kvað sumar vörur sem innihalda nikótín vera CE-merktar, t.d.nikótínpúst, en þá sé það bara hylkið sem sé CE-merkt en ekki innihaldið. Samaætti við um mörg lækningatæki, tækið sjálft væri CE-merkt en lyfið ekki. Kvaðvitnið nikótíni í einhverri mynd vera ávísað af læknum til að hjálpa fólki viðað hætta að reykja. Vitninu var sýnt hylki sem ákærði er ákærður fyrir aðflytja til landsins. Vitnið staðfesti að umrætt hylki hafi verið til skoðunarhjá Lyfjastofnun og hafi sérfræðingur CE-merkinga skoðað hylkið. Vitnið kvaðstekki geta svarað frekar fyrir hann. VitniðE, starfsmaður Neytendastofu, kom fyrir dóminn og lýsti því að raftæki semflutt væru til Íslands væru CE-merkt og uppfylltu ákveðna staðla. Neytendastofahafi verið lögbært stjórnvald til að hafa eftirlit með raftækjum sem flutt vorutil landsins á ákærutímabilinu. Vitnið kvað CE-merkingu eina og sér ekki veitaheimild til innflutnings á vöru. CE-merkingin væri í raun yfirlýsingframleiðanda um að hann hafi farið að þeim reglum sem gilda um ákveðnavöruflokka. Um tuttugu og einn flokkur væri til á EES-svæðinu sem gilti um ýmsavöruflokka. Þegar framleiðandi framleiði tæki setji hann CE-merkingu á svo aðþað auðveldi stjórnvöldum að skoða vöruna. Að auki eigi samræmisyfirlýsing aðfylgja vöru sem segi að framleiðslan uppfylli allar öryggiskröfur bæðitilskipunar og þess staðals sem eigi um vöruna. Um þetta snúist CE-merkingin.Varan megi þannig fara áfram en slík CE-merking taki ekki til þess efeinhverjir aðrir hlutir fylgja vörunni. T.d. megi ekki CE-merkja lyf en þá sé fariðað villa um fyrir neytendum, auk þess sé þá farið að nota merkinguna á villandihátt. Ef lækningatæki sé flutt inn sé tækið CE-merkt en ef lyf fylgi tækinu þáeigi merkingin ekki við um lyfið. CE-merking getur þá átt við um hlutavörunnar. Ef framleiðandi setji inn í samræmisyfirlýsinguna upplýsingar semekki eigi við vöruna sé það villandi yfirlýsing en yfirleitt sé þetta ekkigert. Ef vara sé t.d. bæði raftæki og leikfang ætti að gefa upp ísamræmisyfirlýsingunni lýsingu á raftækinu og einnig lýsingu á leikfanginuþannig að sýnt sé fram á að varan uppfylli báða staðlana. Í því máli sem umræðir hér sé um að ræða raftæki sem sé sett í samband til að hlaða það en aukþess fylgi tækinu lyf sem heyri undir Lyfjastofnun. Þegar varan sé samsettþurfi markaðsleyfi og hugsanlega þurfi einnig að skoða staðla um lækningatæki.Þó svo að tækið sjálft uppfylli staðla þá sé ekki heimilt að bæta öðrum hlutumvið, s.s. lyfjum. Kvað vitnið framleiðendur bera ábyrgð á því aðsamræmisyfirlýsingar séu réttar og þannig úr garði gerðar að stjórnvöld getialltaf kallað eftir þeim og kannað hvort þær uppfylli öll skilyrði. Þá séumeiri líkur á að vörur sem framleiddar séu utan EES uppfylli ekkisamræmisyfirlýsingar vörunnar innan EES en séu þrátt fyrir það CE-merktar.Varðandi rafsígarettur ákærða minnti vitnið að þær hafi heldur ekki staðistsamræmisyfirlýsingu sem framleiðandi lét frá sér og því hafi verið gerðathugasemd um innflutning þeirra. Vitnið kvað vöru ýmist eiga að falla undirstaðla í Evrópu eða staðla annars staðar í veröldinni og sé það framleiðandinnsem framleiðir vöruna í samræmi við viðeigandi staðla. Beri hann þannig ábyrgðá merkingunni. Stjórnvöld geti hins vegar bannað vöru sem sé CE-merkt ef húnhefur t.d. valdið slysi eða sé heilsu manna eða umhverfi hættuleg. Vitnið taldiað umræddur framleiðandi hafi ekki átt að CE-merkja nikótínfilterana vegnainnihalds þeirra. Spurður um það hvers vegna þessir filterar séu seldir íBretlandi kvað vitnið tvö hundruð og fjórar neytendastofur starfa sjálfstætt umallt Bretland og ekki vera miðlægt stjórnvald eins og hérlendis. Því gæti varaeins og nikótínfilterar verið þar í sölu og hugsanlega með einhverjum skilyrðumsem ekki séu fyrir hendi hérlendis. Filterarnir sem hér séu til umfjöllunar séuframleiddir í Kína. Vitnið kvað vörur utan EES-svæðisins eða innan þess getaverið CE-merktar og sé kerfið þannig uppbyggt að fyrst sé gengið út frá því aðvaran uppfylli þá landsstaðla þar sem á að markaðssetja vöruna. Gengið sé útfrá því að CE-merkt vara sé réttilega merkt af framleiðendum þar til annaðkemur í ljós. Þó að vara sé CE-merkt og jafnvel talin vera í fullu samræmi viðstaðla en hafi valdið skaða sé heimild til að stöðva vöruna. Innflytjandi vöruá hins vegar að ganga úr skugga um að vara sem hann flytur til Íslands uppfylliöll skilyrði til innflutnings en það sé stjórnvalda að taka til skoðunar efmerkingar eru villandi. Innflytjandi sem er einstaklingur getur verið í góðritrú um að vara uppfylli öll skilyrði ef hún er CE-merkt en sé um innflytjandaað ræða, sem sé í sölustarfsemi, ber hann ábyrgð á því að ganga úr skugga um aðvaran uppfylli allar kröfur áður en hann flytur hana til landsins. Vitniðvar innt eftir heimild til að flytja inn spjaldtölvur frá Bandaríkjunum. Kvaðvitnið tölvuna ekki vera CE-merkta en hún sé hins vegar með FE-merkingu sem sémerking innan Bandaríkjanna og uppfylli staðla innan þess ríkis. Hins vegarframleiða Bandaríkjamenn einnig CE-merktar vörur sem uppfylla staðlaEES-svæðisins. Annað kerfi gildi hérlendis en í Bandaríkjunum varðandisamræmisyfirlýsingar og merkingar vöru. Ekki sé skylda að CE-merkja vörur semeru seldar í Bandaríkjunum. Hafi Neytendastofa oft þurft að stöðva sendingarfrá Bandaríkjunum sem ekki hafa verið CE-merktar. VitniðF kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað við skoðun vörusendinga hjá Tollinum.Minnti vitnið að það hafi fengið ábendingu frá greiningardeild um að skoðavörusendingu ákærða. Vitnið sagði vinnuferlið vera þannig að innihaldslýsing áreikningum og í sendingunni væru bornar saman og ef það stemmdi sé varan sendáfram til kaupanda. Það hafi ekki verið í þessu tilviki. Aðspurt kvað vitniðtollmiðlara eða innflytjanda bera ábyrgð á því að reikningar fylgivörusendingum. Minnti vitnið að það hafi þurft að hafa samband viðtollmiðlarann í þessu sambandi til að fá reikninga með vörunni sem aftur hafihaft samband við innflytjandann. Aðspurt kvaðst vitnið ekki muna eftir því aðhafa fengið skýringar á því hvers vegna reikninga hafi vantað með vörunni. Séuvörureikningar utan á umbúðum láta tollyfirvöld það nægja. VitniðG gaf símaskýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa séð um afgreiðslu fyrir A ehf.vegna sendingar frá TVG-Zimsen í New York. Sendingin hafi verið skoðuð hjátollgæslunni á Íslandi og þau fundið vöru sem ekki var reiknað með að væri í sendingunniog því haft samband við vitnið. Aðspurt um hverjir beri ábyrgð á reikningumfyrir innfluttri vöru kvað vitnið það ýmist vera seljandi vörunnar eðainnflytjandinn. Vitnið kvaðst ekki vita af hverju reikningar hafi ekki veriðmeð umræddri sendingu og því sérstaklega hringt í innflytjanda til að kannahvers vegna reikningar hafi ekki verið með sendingunni. Vitnið kvaðst ekkivinna vanalega fyrir ákærða en í þessu tilviki hafi vitnið verið beðið um aðræða við ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað til þess að varan hafiupphaflega komið frá Bretlandi. VitniðC kom fyrir dóminn og kvaðst vinna hjá Icetransport. Vitnið hafi starfað hjáþjónustudeild FedEx á ákærutímabilinu. Vitnið var innt eftir því hvernig varan,sem átti að endursenda til Bretlands, hafi farið til Bandaríkjanna. Kvað vitniðvöruna hafa komið upphaflega frá Bretlandi og hún verið stöðvuð aftollyfirvöldum. Tollvörður hafi ekki viljað hleypa sendingunni inn í landið. Íslíkum tilvikum sé vörunni annaðhvort fargað eða hún endursend þangað sem húnupphaflega kom frá. Varan hafi í þessu tilviki verið í framhaldi send tilBandaríkjanna að beiðni ákærða. Aðalskrifstofa hjá framleiðandanikótínfilteranna sé í New York og hafi ákærði óskað eftir því að varan værisend þangað. Vitnið útskýrði fylgiskjal með sendingunni þar sem fram kemur meðhvaða flugi og flugfélagi varan er send, ásamt númeri á sendingunni og hvaðanvaran kæmi.VitniðH, sölumaður hjá TVG-Zimsen á Íslandi, kom fyrir dóminn og kvað fyrirtækið verameð skrifstofur víða erlendis, m.a. í New York. Ef tollyfirvöld stöðva sendinguþá afhendir fyrirtækið ekki vöruna fyrr en tollyfirvöld heimila það. Vörur séuendursendar til birgja aftur ef það hefur t.d. verið röng afgreiðsla eninnflytjandi getur einnig óskað eftir því að varan verði endursend til annarrabirgja hvar sem er í heiminum. Vitnið kvaðst ekki þekkja þetta mál sérstaklegaen það þekki ákærða. Vitnið kvaðst ekkert vera í tollamálum. Lýsti vitnið þvíað þegar innflytjandi kaupir vörur í Bandaríkjunum þá komi vörurnar í vöruhúsTVG-Zimsen í New York, ásamt reikningum, og TVG á Íslandi geriinnflutningsskýrslur fyrir tollyfirvöld áður en vörusendingin er tollafgreidd.Að auki geti verið að innflytjandi sendi sjálfur reikninga til TVG ef keypt ert.d. af e-Bay eða öðrum netsíðum. Vitnið kvað fyrirtækið ekki kanna hvort vörurséu CE-merktar áður en varan er send til Íslands, það sé tollyfirvalda að kannaþað. Aðspurt um það hvað gerist ef reikningar skila sér ekki, kvað vitniðreikninga yfirleitt vera á kössum ef keypt er af netinu en kaupandi vörunnarfái líka reikning sendan á netinu fyrir þá vöru sem hann sé að versla. Það getiþó gerst erlendis að pappírar detti af ef varan fer um margar hendur. Þessvegna sendi innflytjendur afrit af reikningum til TVG í New York og líka til deildarinnará Íslandi. Það sé á ábyrgð innflytjenda að senda alla pappíra til tollmiðlaratil að hægt sé að fylla út viðeigandi gögn. Aðspurt kvað vitnið það hafa gerstað vara hafi farið með sendingu án þess að henni sé ætlað það. Ef engirpappírar séu til fyrir slíkri sendingu þá sé sendingin stöðvuð við komuna tilÍslands af tollyfirvöldum. Kassar geti óvart farið á milli bretta í vöruhúsinuog þá sent röngum innflytjanda. Aðspurt kvað vitnið að ef vara hafi veriðendursend þá komi hún aftur í vöruhús tollmiðlara að beiðni kaupanda. Forsendur og niðurstöður.Ákærðikrafðist frávísunar á málinu þar sem ákæran væri svo óljós að illa hafi máttráða í það fyrir hvað hann sé ákærður. Telur dómurinn framsetningu brotanna íákæru ekki vera svo óljósa að það hafi komið niður á vörnum ákærða. Verðurþessari kröfu ákærða hafnað. Ekkier um það deilt að ákærði hefur stundað verslun og viðskipti í áraraðir. Þákvaðst ákærði hafa flutt inn nikótínfiltera í rafsígarettur til nokkurra ára.Ákærði kvaðst einnig þekkja til CE-merkinga og þess að lyf væru ekki CE-merktog því þyrfti markaðsleyfi Lyfjastofnunar til sölu á þeim. Ákærði kvaðnikótínfilterana sem hann ætlaði að flytja inn hafa verið CE-merkta og hannhefði staðfestingu frá Lyfjastofnun um að stofnuninni væri ekki heimilt aðfjalla um vöruna þess vegna. Þá er óumdeilt að hylkin innihéldu nikótín og varákærða fullkunnugt um það. Var það einnigstaðfest í matsgerðRannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði frá 13. ágúst 2014 aðfilterarnir frá Green Smoke innihéldu nikótín. Í gögnum málsins liggur fyrirsáttagerð vegna ákæru frá 22. febrúar 2013 þar sem ákærði flutti inn 675nikótínfiltera í maí 2011. Braut ákærði þar gegn tollalögum og lyfsölulögum. Ífylgiskjali með filterunum sem ákærði flutti inn í ágúst 2013 er yfirlit yfirvöruna frá seljanda og kemur fram í lýsingu um „Starter Kit“ að það heiti m.a.„Red Label Tobacco-zero (0%), Short“ ásamt fleiri lýsingum. Þessi vara innihéltnikótín frá 0,6% til 1,8% samkvæmt framangreindri matsgerð. Telur dómurinn að ákærðahafi verið kunnugt um það að heimild þurfti frá Lyfjastofnun til að flytja innfiltera í rafsígarettur sem innihéldu nikótín. Styður það að ákærði hefur alltfrá árinu 2011 verið í samskiptum við Lyfjastofnun vegna nikótínfiltera og m.a.fengið skriflega staðfestingu á að einungis sé heimilt að flytja inn lyf semfengið hafa markaðsleyfi hér á landi útgefið af Lyfjastofnun. Þá var ákærðabent á af Lyfjastofnun, áður en umþrætt sending kom til landsins í ágúst 2013,að rafsígarettur sem innihaldi nikótín falli undir skilgreiningu 5. gr.lyfjalaga nr. 93/1994. Hefur ákærði ekki hnekkt þeirri skilgreininguLyfjastofnunar en mótmælir því að svo sé. Ákærðióskaði eftir því að gefa aftur skýrslu fyrir dóminum eftir að hafa hlýtt áframburð vitna varðandi innflutninginn á nikótínfilterunum. Kvað ákærði í fyrriskýrslu sinni hafa óskað eftir því að filterarnir yrðu endursendir tilBretlands og ekki vitað af því að þeir hefðu farið til Bandaríkjanna. Í seinniskýrslu sinni kvaðst ákærði hafa óskað eftir því að filterarnir færu til GreenSmoke í Bandaríkjunum þar sem þeir vildu fá allar endursendingar. Hafi þar áttað áframflytja vörurnar til umboðsaðilans í New York. Engin skýring kom framhjá ákærða af hverju hann breytti framburði sínum. Telur dómurinn framburðákærða ótrúverðugan. Vitnin C og H kváðu það reglu hjá tollyfirvöldum aðannaðhvort farga vörunni ef hún er ekki tollagreidd eða endursenda hana tilupprunalegs sendanda nema óskað sé eftir því að varan verði send eitthvaðannað. Svo hafi verið í máli ákærða, hann hafi óskað eftir því að varan yrðisend til Bandaríkjanna. Ákærði hélt því fyrst fram að það hafi átt aðendursenda filterana til Bretlands og þeir því farið án hans vitundar tilBandaríkjanna. Ákærði breytti síðar framburði sínum og kvaðst hafa óskað eftirþví að filterarnir yrðu sendir til framleiðanda í Bandaríkjunum en þeir fariðán hans vitundar til tollmiðlara í New York og þar verið settir án hansvitundar í sendingu með öðrum vörum sem hann hafði pantað frá Bandaríkjunum.Telur dómurinn skýringar ákærða ótrúverðugar og hann ekki hafa sýnt fram á aðnikótínfilterarnir hafi komið án hans vitundar til Íslands. Þá kvað ákærðiflutningsaðilann erlendis hafa átt að sjá um reikningagerð fyrir hann og sendatollyfirvöldum. Stangast það á við framburð starfsmanna TVG-Zimsen og FedEx.Ákærði kvaðst hafa keypt filterana hjá Green Smoke í Bretlandi og þeir veriðfluttir til Íslands með FedEx og verið stöðvaðir í tollinum. Reikningur vegnafilteranna hafi verið tollafgreiddur hér á landi þegar varan kom fyrst fráBretlandi. Umboðsaðili ákærða í New York hafi séð að varan hafi veriðtollafgreidd á Íslandi á pappírum sem hafi verið utan á kassanum. Samræmistþetta ekki frásögn vitna enda liggur fyrir að varan var endursend eða áframsendtil New-York vegna þess að hún fékkst ekki tollafgreidd hér á landi. Er þvíútilokað að varan hafi verið tollafgreidd á Íslandi áður en hún fór tilBandaríkjanna. Er þessi framburður ákærða ótrúverðugur því að engu hafandi enákærði bar ábyrgð á því að reikningar fylgdu vöru sem hann óskaði eftirsendingu á og átti að tollafgreiða á Íslandi. Þá telur dómurinn engu máli skipta aðpakkningar utan um filterana hafi verið CE-merktar. Þvert á móti telur dómurinnákærða hafa verið í vondri trú og ætlað að nýta sér að hylkin, sem nikótíniðvar í, var CE-merkt. Þá bar ákærði ábyrgð á því að varan var send aftur tillandsins án tilskilinna pappíra og án þess að markaðsleyfi væri til staðar. Gathonum ekki verið annað en ljóst að innflutningur á nikótíni er óheimill nemahafa markaðsleyfi fyrir vörunni. Það hafði ákærði ekki. Ber ákærði áhættuna af því og hefur því gerstsekur um þá háttsemi sem lýst er í ákærunni. Brot ákærða er réttilega heimfærttil refsiákvæða í ákærunni. Ákærðier einnig sakaður um að hafa flutt inn þrjár spjaldtölvur án CE-merkinga sem séskilyrði fyrir því að rafvörur séu fluttar til landsins. Ákærði kvaðst ekkihafa vitað að tölvurnar voru ekki CE-merktar. Ákærða, sem stundað hefurinnflutning og verslun um árabil, er kunnugt um CE-merkingar, samkvæmt hans eiginframburði. Bar hann fyrir sig að á vörunni hafi verið einhver merking sem hannhafi talið alveg eins geta verið CE-merking. Þá hafi tölvunar átt að veragjafir til barna hans en ekki til endursölu. Telur dómurinn ákærða ekki getaborið fyrir sig gáleysi þar sem þekking hans á innflutningi og reglum umCE-merkingar á EES-svæðinu er umfram þá þekkingu sem gera má ráð fyrir að hinnalmenni borgari hafi. Bar ákærða að ganga úr skugga um að vara sem hann keyptií gegnum eBay og ætlaði að flytja til Íslands væri CE-merkt. Ákærði ber þvíáhættuna á því að svo var ekki. Þá bar ákærði áhættuna á því að rétt gögn s.s.reikningar, fylgdu vörunni til tollmiðlara og/eða tollyfirvalda. Verður ákærðisakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru varðandiinnflutning á spjaldtölvunum án tilskilinna gagna og gerð refsing fyrir. Erubrot ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni.Ákærðahefur ekki verið gerð refsing sem hefur áhrif við ákvörðun refsingar nú utan aðákærði gekkst undir viðurlagaákvörðun 23. apríl 2013 vegna brota á sömulagaákvæðum og hann hefur verið sakfelldur fyrir nú. Var ákærða þá gert aðgreiða 70.000 krónur í sekt til ríkissjóðs fyrir innflutning á 675nikótínfilterum sem lögreglan lagði hald á.Ákærði er nú sakfelldur fyrir innflutning á 1050 nikótínfilterum ogþrjár spjaldtölvur að óþekktu verðmæti.Errefsing ákærða hæfilega ákveðin 200.000 króna sekt til ríkissjóðs sem ákærðaber að greiða innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæta ellafangelsi í fjórtán daga. Þá skal ákærðisæta upptöku á 1050 nikótínfilterum og þremur spjaldtölvum sem hald var lagt áaf tollyfirvöldum 27. ágúst sl.Ákærðiverður dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar, sem er samkvæmt yfirliti265.037 krónur vegna matsgerðar, auk málsvarnalauna skipaðs verjanda síns,Stefáns Geirs Þórissonar hrl., 716.100 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum.Gættvar ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. ÁstríðurGrímsdóttir kveður upp dóm þennan.DómsorðÁkærði,Jón Ásgeir Ríkharðsson, greiði 200.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innanfjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í fjórtándaga. Ákærði greiði allansakarkostnað, sem er samtals 981.137 krónur, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., 716.100 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði sæti upptökuá 1050 nikótínfilterum og þremur spjaldtölvum er tollyfirvöld lögðu hald á.
Mál nr. 28/2019
Kærumál Málskostnaðartrygging
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu 12.12.2017 ehf. um að N Inc. yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli N Inc. og J gegn 12.12.2017 ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. júní 2019, en kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar.Kærður er úrskurður Landsréttar 6. júní 2019 í máli nr. 302/2019 þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar í máli sínu á hendur sóknaraðila þar fyrir dómi. Kæruheimilder í c. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að fallist verði á framangreinda kröfu hans ummálskostnaðartryggingu að fjárhæð 1.500.000 krónur. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, þrotabú 12.12.2017 ehf., greiðivarnaraðila, Nordica Inc., 500.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Landsréttar 6. júní 2019.Landsréttardómararnir Davíð ÞórBjörgvinsson, Ingveldur Einarsdóttir og Jóhannes Sigurðsson kveðaupp úrskurð í máli þessu.SakarefniStefndi höfðaði mál á hendur áfrýjendum fyrir héraðsdómi til þess að rifta þremur tilgreindum greiðslum hins gjaldþrota félags til áfrýjandans Nordica Inc., samtals að fjárhæð 11.715.503 krónur, og að áfrýjendur yrðu dæmdir til að greiða stefnda sömu fjárhæð óskipt ásamt þar tilgreindum vöxtum, dráttarvöxtum og málskostnaði. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 3. apríl 2019 var riftunarkrafa stefnda tekin til greina og áfrýjendur dæmdir til þess að greiða stefnda stefnufjárhæðina óskipt ásamt þar tilgreindum vöxtum, dráttarvöxtum og málskostnaði.Áfrýjendur áfrýjuðu dómi héraðsdóms til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 29. apríl 2019. Þeir krefjast aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms en til vara sýknu. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Landsrétti.Grundvöllur kröfuum málskostnaðartrygginguStefndi krefst þess að áfrýjanda Nordica Inc. verði gert að setja málskostnaðartryggingu fyrir Landsrétti, sbr. 133. og 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefndi vísar til ummæla í greinargerð áfrýjenda til héraðsdóms þar sem segir að „Stefndi Nordica býr ekki yfir fjármunum til að endurgreiða greiðslurnar ef dómurinn fellst á að þeim verði rift, þar sem hinar umstefndu greiðslur voru nýttar til að greiða þeim sem stefndi Nordica hafði keypt vörur til Kosts af og Nordica býr ekki yfir frekari fjármunum.“Stefndi byggir á því að með þessum ummælum hafi verið leiddar að því líkur að áfrýjandinn Nordica Inc. sé ófær um greiðslu málskostnaðar. Því sé fullnægt skilyrði b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga, til þess að áfrýjandanum verði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu.Áfrýjendur mótmæla kröfu stefnda og telja að skilyrði b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 séu ekki uppfyllt. Með hinum tilvitnaða texta hafi einungis verið fjallað um hina umkröfðu fjárhæð.Niðurstaða Stefndi byggir kröfu sína einvörðungu á hinum tilvitnuðu ummælum en engin gögn liggja fyrir um fjárhagsstöðu áfrýjendanna Nordica Inc. og Jóns Gerald Sullenberger, en þeir voru í hinum áfrýjaða dómi dæmdir til að greiða stefnda óskipt 11.715.503 krónur. Við mat á þessum ummælum verður að líta til þess að þau voru höfð uppi til þess að styðja við þá málsástæðu áfrýjenda að fella ætti niður endurgreiðslukröfu stefnda á hendur áfrýjandanum Nordica Inc. samkvæmt 145. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt framangreindu hafa ekki verið leiddar að því líkur að áfrýjandi Nordica Inc. sé ófær um greiðslu málskostnaðar, sbr. b-lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 og er kröfu stefndu um að áfrýjandanum Nordica Inc. verði gert að setja málskostnaðartryggingu hafnað.Úrskurðarorð:Kröfustefnda, þrotabús 12.12.2017 ehf., um að áfrýjanda Nordica Inc., verði gert aðsetja málskostnaðartryggingu vegna reksturs máls nr. 302/2019 fyrir Landsréttier hafnað.
Mál nr. 655/2006
Niðurfelling máls Málskostnaður
K tilkynnti að hún felldi niður mál sitt á hendur TM hf. fyrir Hæstarétti eftir ábendingu um að dómkröfur næðu ekki áfrýjunarfjárhæð. TM hf. krafðist málskostnaðar. Þegar virt var að af hálfu TM hf. hefði þess ekki verið krafist að málinu yrði vísað frá Hæstarétti á þeim grundvelli að hagsmunir áfrýjanda næðu ekki áfrýjunarfjárhæð, þrátt fyrir að ummæli í áfrýjunarstefnu hefði gefið sérstakt tilefni til þess, þótti rétt að málskostnaður fyrir réttinum félli niður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 10. október 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 22. nóvember 2006 og var málinu áfrýjað öðru sinni 20. desember sama ár. Með bréfi til réttarins 5. júní 2007 tilkynnti áfrýjandi að hann felldi málið niður í kjölfar ábendingar um að dómkröfur næðu ekki áfrýjunarfjárhæð. Stefndi gerir kröfu um málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi mótmælir kröfunni. Aðilar óskuðu báðir eftir að málið yrði dómtekið án sérstaks málflutnings um þessa kröfu, sbr. 3. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Af hálfu stefndu var þess ekki krafist að máli þessu yrði vísað frá Hæstarétti á þeim grundvelli að hagsmunir áfrýjanda næðu ekki áfrýjunarfjárhæð, þrátt fyrir að ummæli í áfrýjunarstefnu gæfu sérstakt tilefni til þess. Þegar þetta er virt þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2006. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 12. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Karen Guðmundsóttur, Kjarrhólma 2, Kópavogi, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 11. nóvember 2005. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.138.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. maí 2005 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð samtals 50.000 krónur hinn 22. desember 2004 og 400.000 krónur hinn 1. júní 2005, og 608.334 krónur hinn 27. apríl 2006, auk málskostnaðar að skaðlausu. Endanlegar dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar að skaðlausu , en í varakröfu að hann verði felldur niður. Málavextir eru þeir, að stefnandi varð fyrir slysi á annan dag jóla, hinn 26. desember 2002. Slysið varð með þeim hætti, að hún var á leið heim til sín úr vinnunni þegar hún rann í hálku og lenti á bakinu og einnig á herðum. Við það fékk hún slink á hálsinn og verki frá hálsinum. Stefnandi leitaði á slysadeildina í Fossvogi, þar sem hún var skoðuð af lækni slysadeildarinnar. Samkvæmt læknisvottorði var hún með tognun á hálsi og tognun á kjálkalið hægra megin. Stefnandi fékk verkja- og bólgueyðandi töflur. Stefnandi kvaðst ekkert hafa lagast í hálsinum og fljótlega á eftir fengið verki í vinstri handlegg og hendi. Hún fór nokkur skipti til heimilislæknis vegna meiðslanna. Kvaðst hún síðan hafa leitað á læknavaktina þegar hún var komin með dofa í vinstri handlegg. Þar hafi henni verið tjáð að dofinn í handleggnum tengdist hálsinum. Hinn 9. júlí 2004 leitaði stefnandi til Stefáns Dalberg, sérfræðings í bæklunarlækningum. Hann sendi stefnanda í segulómun af hálsinum hinn 25. ágúst 2004. Var niðurstaða rannsóknarinnar brjósklos á bilinu C5-C6 sem þrýsti á vinstri taugarótina í hálsinum. Stefnandi vann við aðhlynningu í Hjúkrunarheimilinu Sunnuhlíð fyrir slysið, en kveðst hafa orðið að hætta því starfi vegna hálsverkjanna. Hún fór síðan að vinna við skúringar í maí 2003, sem hún gat ekki unnið við til lengdar vegna of mikillar áreynslu á vinstri griplim og hálsinn. Stefnandi kveðst ekki geta unnið upp fyrir sig og ekki unnið nein þung heimilisstörf. Stefnandi var óvinnufær frá 04. september 2004 vegna verkja og var í veikindaleyfi til byrjun febrúar. Vinnuveitandi stefnanda, Hjúkrunarheimilið Sunnuhlíð, var með gilda launþegatryggingu hjá hinu stefnda félagi. Vinnuveitandi stefnanda tilkynnti Tryggingastofnun um óhappið með tilkynningu, dags. 20. janúar 2003. Stefán Dalberg vísaði stefnanda í sjúkraþjálfun til Ágústs Hilmissonar sjúkraþjálfara þar sem hún var í meðferð á tímabilinu frá 8. september 2004 til 12. janúar 2005 í alls 11 skipti. Við þá meðferð hvarf dofinn í vinstri griplim en hún hefur áfram verki frá hálsinum, sem leiða niður í vinstri griplim, eins og áður. Í vottorði Ágústs Hilmissonar sjúkraþjálfara, dagsett 12. janúar 2005, segir m.a. um stöðu og batahorfur: „Verkir í hálsi og út í vinstri handlegg við að hreyfa háls í snúning til vinstri og extension. Verkur ofan í handlegg við að hósta. Getur ekki stundað skíði né sund. Álagsþol hennar til daglegra verka skert. Er í veikindafríi til byrjun febrúar. Þegar litið er til hversu langt er liðið frá slysi, eru líkur á fullkomnum bata ekki miklar og ekki útséð um hvort þurfi að operera vegna brjósklossins, það fer eftir hvort batinn í handlegg helst stöðugur eða ekki. Mun eiga lengi í því að auka álagsþol sitt til daglegra verka og óvíst um hvernig einkenni þróast þegar hún byrjar að vinna aftur og hvort hún geti stundað fullan vinnudag.“ Í læknisvottorði Stefáns Dalberg, dagsett 16. desember 2004, segir: „Karen virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni, í vinnuslysinu 26.12.2002. Hún hlaut nokkuð slæma tognun á hálshrygg og einnig virðist hún hafa fengið brjósklos í hálsinn, sem þrýstir á taugarót í hálsinum, vinstra megin. Taugarótarklemman veldur því, að hún hefur verkjaleiðni frá hálsinum, sem liggur niður í vinstri griplim. Hún hafði einnig dofa í vinstri griplim um tíma, en losnaði við hann eftir togmeðferð hjá sjúkraþjálfara. Ekki er útilokað, að hún þurfi að fara í aðgerð á hálsinum, vegna brjósklossins síðar, ef ástandið versnar. Ástandið nú, hefur ekki verið að lagast og ekki að búast við, að hún verði betri með tímanum. Ástandið nú, telst vera varanlegt, þar sem um 2 ár eru liðin frá slysinu. Ástandið getur þó versnað, eins og fram kom áður.“ Stefnandi réð sér lögmann til að aðstoða sig við að ná fram rétti sínum til bóta úr slysatryggingu launþega. Með bréfi, dagsettu 12. nóvember 2004, tilkynnir lögmaður stefnanda um hagsmunagæslu sína, sendir umboð og óskar eftir að fá skilmála launþegatryggingar senda. Stefndi sendi umbeðna skilmála með bréfi, dagsettu 24. nóvember 2004. Með bréfi, dagsettu 22. desember 2004, fór lögmaður stefnanda fram á að greiddar yrðu inn á tjón umbjóðanda hans 100.000 krónur og varð stefndi við þeirri ósk og greiddi 50.000 krónur inná tjón stefnanda og 25.000 krónur vegna útlagðs kostnaðar lögmannsins. Stefnandi kveður lögmann sinn hafa aflaði allra nauðsynlegra læknisvottorða og gagna. Með matsbeiðni, dagsettri 4. febrúar 2005, óskaði stefnandi eftir að Björn Daníelsson, lögfræðingur og sérfræðingur í líkamstjónarétti, og Sigurjón Sigurðsson, læknir og sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum, myndu skoða og meta afleiðingar af framangreindu slysi stefnanda samkvæmt ákvæðum IV. kafla laga um vátryggingasamninga og 120. gr. laganna, samanber 3. grein laganna. Þess var beiðst að við matið yrði höfð að leiðarljósi skilgreining Sameinuðu þjóðanna á örorku, þ.e. að örorka sé „sérhvert frávik“ frá sálrænu, líkamlegu eða líffræðilegu ástandi eða starfsemi og höfð yrði einnig í huga skilgreining bandarísku læknasamtakanna á þessa leið: „Örorka er frávik frá eðlilegu ástandi í líkamshluta eða líffærakerfi og varanleg örorka sem ástand sem verið heflir óbreytt það lengi að hámarksbata vefja sé náð og að ekki séu líkur á frekari bata þrátt fyrir meðferð. Miðað við ástand sem hamlar athöfnum daglegs lífs, svo sem eigin umhirðu, að nærast, matreiða, tjá sig, standa, ganga eða sitja, annast heimili sitt og fjármál sín, ferðast, vinna fyrir sér, stunda félagsstörf og áhugamál.“ Þess var beiðst að í síðasta lagi yrði stefnandi metin samkvæmt 4. grein skaðabótalaga og til viðmiðunar yrðu dönsku miskatöflurnar. Að bæði yrði metið hverjar afleiðingar slyssins væru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, sem og hverjir þeir erfiðleikar væru sem áverkarnir valda í daglegu lífi, tómstundum og vinnu, samanber framangreinda skilgreiningu. Afrit af matsbeiðninni var send til stefnda. Afrit af matsbeiðni lögmanns stefnanda til Björns Daníelssonar hdl. og Sigurjóns Sigurðssonar læknis, dags. 4. febrúar 2005, var sent stefnda. Stefndi heldur því fram, að matsbeiðnin hafi ekki verið í samræmi við þá skilmála þá er um trygginguna giltu og þegar af þeirri ástæðu ekki orðið af frekari aðkomu stefnda að málinu a.m.k. að svo stöddu. Matsgerðin lá fyrir hinn 11. maí 2005. Var niðurstaða hennar sú, að tímabundið atvinnutjón (tímabundin örorka) var ákveðin þrjár vikur frá tjónsatburði. Stöðugleikatímapunktur er ákveðinn 26. júní 2003. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr., (hefðbundin læknisfræðileg örorka), var metin 15%, fimmtán af hundraði. Kröfugerð byggð á matsgerðinni, dagsett 18. maí 2005, var svo send stefnda, sem svaraði því erindi með bréfi, dagsettu 1. júní 2005, þar sem bent var á að stefndi teldi ranglega staðið að matsbeiðni, m.a með vísan til skilmála þeirra er um trygginguna giltu, auk þess sem stefndi taldi nauðsynlegt, fram færi nýtt mat. Leitað var eftir samstarfi við lögmanninn um matsmenn og var lögmaðurinn beðinn að hafa samband vegna þess við hentugleika. Stefnandi féllst ekki á þau tilmæli. Hið stefnda félag greiddi síðan inn á kröfuna, 50.000 krónur hinn 22. desember 2004 og hinn 1. júní 2005, 400.000 krónur. Undir rekstri málsins var dómkvaddur matsmaður að tilhlutan stefnda til þess að meta örorku stefnanda vegna slyssins og var niðurstaða hans sú að miskastig stefnanda vegna slyssins, svo sem nánar greinir í grein 12.2 í skilmálum þeim er um trygginguna giltu, 15%. Hinn 27. apríl 2006 greiddi stefndi stefnanda 608.334 krónur og hefur þá samtals greitt stefnanda 1.058.334 krónur vegna slyssins. Stefndi hefur greitt stefnanda vegna umrædds slyss samtals Telur stefndi að samkvæmt skilmálum launþegatryggingarinnar, grein 12.2, eigi að meta örorku samkvæmt töflum örorkunefndar um miskastig. Hið stefnda félag telur sér heldur ekki skylt að greiða lögmannsþóknun við uppgjör úr launþegatryggingu þar sem félagið telur sig geta skýrt rétt til tryggingabóta og útreikning þeirra fyrir tjónþolum sjálfum nægilega vel, ásamt því að afla nauðsynlegra læknisfræðilegra gagna. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að grein 12.2. í skilmálum Slysatrygginga launþega sé óvenjuleg og ósanngjörn, þar sem greinin, eins og hún sé túlkuð af hinu stefnda félagi, takmarki bótaskyldu félagsins gagnvart stefnanda á afleiðingum af því slysi, sem stefnandi varð fyrir hinn 26. desember 2002, með ómálefnalegum hætti. Samningsskilmálarnir séu ósanngjarnir og andstæðir góðri viðskiptavenju. Stefnandi byggir á, að framangreint skilmálaákvæði verði að víkja fyrir kröfum stefnanda, enda sé um að ræða samning, sem sé liður í starfsemi tryggingafélaga. Sé samningsákvæðið auk þess að vera ósanngjarnt, bæði loðið og óskýrt. Þar sé m.a. tilgreint allt í senn varanlegt líkamstjón, örorkubætur, örorkumat og miskastig, án þess að hugtök þessi séu að nokkru leyti skilgreind eða afmörkuð í skilmálunum sjálfum. Af því leiði að túlka verði þessi samningsákvæði stefnanda í hag, samkvæmt ótvíræðu orðalagi a liðs 36. greinar samningalaga, samanber b lið greinarinnar. Stefnandi byggir á því, að túlka verði skilmálann, grein 12.2., á þá leið, að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni og þar með þeim varanlega miska, sem krafa hennar sé byggð á, þ.e. að hið stefnda félag hafi skuldbundið sig til að bæta miskann á þá leið, sem stefnandi geri kröfu til. Byggir stefnandi á, að hugtakið miski sé skilgreindur í 4. grein skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá skilgreiningu sé eðlilegast að hafa til hliðsjónar í þessu máli, þar sem afleiðingar slyssins séu metnar á læknisfræðilegum forsendum og einnig með hliðsjón af þeim erfiðleikum sem áverkarnir hafi í för með sér. Byggir stefnandi og á, að í tilviki sínu, hafi verið rökrétt að biðja um að við matið yrðu dönsku miskatöflurnar hafðar til viðmiðunar, þar sem íslensku miskatöflumar hafi ekki náð til þeirra áverka, sem stefnandi hlaut í slysinu, en í grein 12.2. sé kveðið á um að meta eigi áverkann til miskastiga. Í því sambandi byggir stefnandi á, að skaðabótalögin hafi í upphafi nánast verið bein þýðing á dönsku skaðabótalögunum. Til dæmis séu úrdrættir úr dönsku miskatöflunni birtir á bls. 30-31 í frumvarpi til skaðabótalaga. Þangað hafi því átt að leita varðandi samningu íslensku miskataflanna. Stefnandi byggir einnig á, að í skilmálunum, grein 12.2., segi: „Sé áverka hins slasaða ekki getið í töflum örorkunefndar um miskastig skal meta hann sérstaklega.“ Af þessu leiði að í tilviki stefnanda hafi áverkarnir verið metnir sérstaklega í samræmi við þetta ákvæði og atvik málsins. Í þessu sambandi sé þess einnig að geta, að þeir læknar, sem hafi gefið sig út fyrir að meta slíka áverka, hafi önnur viðmið við matið, þegar töflum örorkunefndarinnar sleppi, svo sem dönsku miskatöflurnar, töflur bandarísku læknasamtakanna og aðrar norrænar töflur. Þetta komi vel fram, ef úrskurðir úrskurðarnefndar almannatrygginga séu lesnir, þeir er varði bætur samkvæmt III. kafla almannatryggingalaga. Stefnandi byggir einnig á því, að það, að tryggingafélögin hafi sérstaka lækna á sínum snærum til að meta áverka í slíkum slysamálum sem þessum, gefi tjónþolum, í þessu tilviki stefnanda, ástæðu til að draga óhlutdrægni þeirra lækna í efa. Byggir stefnandi á að við þessar aðstæður sé það réttur hvers tjónþola að leita til hlutlausra og óvilhallra mannavið mat á örorku, samkvæmt 10. grein skaðabótalaga, samanber 1. grein og 4. grein þeirra laga. Byggir stefnandi einnig á því að með því skilyrði í grein 12.2. í vátryggingaskilmálum slysatryggingarinnar, að eingöngu megi notast við töflu örorkunefndar við mat á örorku, sé verið að mismuna tjónþolum og þar með stefnanda. Byggir stefnandi á, að þeir sem kaupi slysatryggingu af vátryggingafélagi viti almennt ekki hvað íslensku miskatöflumar eru takmarkaðar miðað við til dæmis þær dönsku. Tryggingataki þeirra trygginga, sem mál þetta snúist um, hafi verið í góðri trú um, að hann væri að kaupa slysatryggingu án takmörkunar á mati og að mat samkvæmt töflum örorkunefndar tryggði þeim, sem tryggður sé, réttlátt og sanngjarnt mat, sem ekki væri lægra en til dæmis annars staðar á Norðurlöndum. Við gerð tryggingasamningsins hafi því verið um grófan aðstöðumun að ræða milli hins stefnda tryggingafélags og tryggingataka. Hafi því verið gengið til samninga um efni sem hinn almenni tryggingataki hafi enga vitneskju um, né vit á. Byggir stefnandi á, að samkvæmt ofangreindu geti hið stefnda félag ekki neitað stefnanda um bætur á grundvelli matsgerðar þeirra Björns Daníelssonar og Sigurjóns Sigurðssonar, frá 11. maí 2005. Matsgerðin hafi heldur ekki verið efnislega gagnrýnd, slíkri neitun til grundvallar, eða hnekkt með einhverjum eðlilegum hætti. Byggir stefnandi og á, að örorku hennar hafi borið að meta á grundvelli meginreglu 4. greinar skaðabótalaga, nr. 50/1993, eins og gert hafi verið, og á þeim grundvelli sem fram komi í matsbeiðni stefhanda frá 4. febrúar 2005, þ.e. að við matið verði höfð að leiðarljósi skilgreining Sameinuðu þjóðanna á örorku. Matsbeiðnin hafi og verið send hinu stefnda félagi, án þess að athugasemdir hafi sérstaklega borist frá félaginu um þá fyrirætlan sem í matsgerðinni fólst. Hafi hinu stefnda félagi því gefist kostur á að gæta andmælaréttar og koma að athugasemdum. Stefnandi byggir kröfu sína um lögmannskostnað á því, að það sé réttur hennar, eins og annarra tjónþola, sem sæki bætur til tryggingafélags, að leita sér lögmannsaðstoðar til að gæta þannig hagsmuna sinna gagnvart tryggingafélaginu. Kostnaður af slíkri aðstoð eigi að vera hluti þess tjóns, sem tjónþoli sé tryggður fyrir. Í þessu máli hafi einmitt komið í ljós, að nauðsynlegt hafi verið fyrir stefnanda að leita sér lögmannsaðstoðar. Að öðrum kosti hafi stefnanda ekki verið mögulegt að gæta réttar síns. Það sé því ákveðin þversögn í því fólgin, að sá árangur og ávinningur, sem stefnandi nái með lögmannsaðstoð sé af henni tekinn, með því að hið stefnda félag neiti að greiða henni þann kostnað, sem hún hafi haft af því að leita sér lögmannsaðstoðar. Stefnandi byggir einnig á því, að verði fallist á þær málsástæður stefnanda, sem hún tilgreinir hér að framan, sé ekki stætt á því að neita henni um lögmannskostnað, þar sem sýnt sé að slík aðstoð hafi verið nauðsynleg til réttargæslu stefnanda. Stefnandi byggir rétt sinn til lögmannsaðstoðar einnig á almennum neytendasjónarmiðum um eðlilega neytendavernd, sem og á eðli máls og meginreglum laga. Rétturinn til lífs og heilsu sé einnig stjórnarskrárvarin réttindi og ekki megi kasta til höndum við að meta skerðingu slíkra réttinda. Stefnandi byggir einnig á, að hið stefnda félag starfi samkvæmt opinberu leyfi, samkvæmt 1. grein laga nr. 60/1994, samanber 21. grein sömu laga, og sé starfsemi hins stefnda félags háð ströngu opinberu eftirliti. Af þessum sökum komi sjónarmið stjórnsýsluréttar til skoðunar, varðandi kröfur stefnanda í þessu máli á hendur hinu stefnda félagi og byggir stefnandi á, að hér sé um að ræða slík réttindi, að þau heyri undir grunnreglur mannréttindasáttmála Evrópu. Því brjóti það til dæmis gegn 1. mgr. 6. greinar sáttmálans, nái tryggingar stefnanda ekki yfir kostnað við lögmannsaðstoð, sem stefnanda hafi verið algjör nauðsyn á í þessu máli til að gæta réttar síns. Í þessu sambandi skírskotar stefnandi einnig til 25. greinar sáttmála Sameinuðu þjóðanna, en þar segi meðal annars, að hver maður eigi rétt til öryggis gegn örorku. Þá vísar stefnandi einnig til jafnræðisreglu stjórnarskrár og eignarverndarákvæða hennar og í því sambandi að þeir sem hafi skaðatryggingar eða til dæmis slysatryggingar samkvæmt 92. grein umferðarlaga séu betur settir, þegar kemur að mati á örorku þeirra, en þeir sem séu slysatryggðir. Stefnandi vísar einnig til 14. greinar mannréttindasáttmála Evrópu, máli sínu til stuðnings, samanber 5. grein sáttmálans og 1. grein I. viðauka sáttmálans. Byggir stefnandi á því að það geti einfaldlega ekki staðist, að tryggingafélagið eigi eindæmi um ákvörðun örorku hennar vegna slyssins og geti valið til þess lækna og neitað tjónþolum um eðlilegan kostnað vegna lögmannsaðstoðar, aukin heldur sem það hafi sýnt sig, að aðstoð þessi hafi verið stefnanda nauðsynleg. Stefnandi byggir einnig á, að hið stefnda félag hafi ekki getað ráðið því, hver mæti tjón stefnanda, heldur hafi stefnanda verið frjálst að nota til þess aðra fagmenn og sérfræðinga, en þá sem stefndi fyrirskipar að nota skuli. Er í því sambandi einnig byggt á 10. grein skaðabótalaga með lögjöfnun. Byggir stefnandi á, að stefnandi sé heldur ekki bundinn af samráði við tryggingafélagið við mat á örorkunni, samkvæmt tryggingaskilmálum hins stefnda félags. Stefnandi byggir auk þess á, að stefnda hafi verið sent afrit af matsbeiðninni og því gefist kostur á að koma að athugasemdum, en kosið að nota ekki andmælarétt sinn á því stigi. Stefnandi byggir einnig á í þessu sambandi, að ekki hefði orðið ódýrara ef félagið hefði sína lækna til að meta örorkuna. Fyrir þessa þjónustu þurfi einfaldlega að greiða. Byggir stefnandi og á, að hún eigi rétt á bótavernd gagnvart hinu stefnda félagi. Í því felist að hún hafi mátt leita sér aðstoðar hjá óvilhöllum sérfræðingum um kröfu sína til bóta frá hinu stefnda félagi og hafi ekki þurft að þola það að lögfræðingar félagsins, læknar og aðrir sérfróðir starfsmenn félagsins um tryggingar, leggðu einir mat á það hvort hún ætti rétt á umkröfðum bótum. Stefnandi styður þessa staðhæfingu sína að auki við meginreglur laga og eðli máls, sem og eignarverndar- og jafnræðisákvæði stjórnarskrár. Líf og heilsa sérhvers manns sé hans dýrmætasta eign. Allar skerðingar á slíkri eign beri að bæta. Stefnanda ber því að fá bætur sínar óskertar þrátt fyrir að hafa leitað sér aðstoðar lögmanns. Byggir stefnandi á að þessi helgasti réttur hennar sé skertur fái hún ekki að hafa sjálfræði um öflun þeirra gagna, sem ein geti tryggt þessi réttindi og fái ekki að hafa sérfróðan umboðsmann sinn með í ráðum, þar sem um flókin atriði sé að ræða, án þess að kostnaður hans af þessari sérfræðiaðstoð komi til skerðingar á umkröfðum bótum. Byggir stefnandi á að hvergi í skilmálunum sé tekið fram að í tryggingunni sé ekki innifalinn nauðsynlegur lögmannskostnaður. Innborganir stefnda komi til frádráttar kröfum stefnanda á innborgunardögum. Stefnandi byggir á að a.m.k. 6 stundir hafi farið í þetta mál, áður en ákveðið hafi verið að stefna málinu, en lögmaðurinn taki 10.000 krónur á klukkustund og hafi krafið stefnda um þá fjárhæð. Um lagarök vísar stefnandi til 36. gr. og 36. gr. a-c laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, lög nr. 14/1995 og EES- tilskipunar nr. 93/13 EBE, 3. gr. um ósanngjarna samningsskilmála. Þá vísar stefnandi sérstaklega til skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfu sína um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að grein 12.2. í skilmálum stefnda fyrir slysatryggingu launþega sé hvorki óvenjuleg, ósanngjörn né ómálefnaleg. Mótmælir stefndi því að ákvæðið sé andstætt góðri viðskiptavenju, loðið og óskýrt, og að beita eigi 36. gr. samningalaga við túlkun á því. Ákvæði skilmálanna sé skýrt, einfalt og auðskilið. Samskonar ákvæði sé í skilmálum annarra íslenskra vátryggingafélaga í sambærilegum tryggingum og hafi a.m.k. hingað til ekki verið talið ósanngjarnt, óvenjulegt, ómálefnalegt eða andstætt góðum venjum í vátryggingum. Stefndi bendir á, að samkvæmt 1. mgr. 55. gr. laga um vátryggingastarfsemi, nr. 60/1994, ber Fjármálaeftirlitinu að fylgjast með vátryggingaskilmálum sem í boði eru hér á landi og gæta þess að þeir séu í samræmi við góða viðskiptaháttu og telji eftirlitið ákvæðum skilmála að einhverju leyti ábótavant skal það krefjast þess að þeim sé breytt eða þau afnumin. Skilmálar þeir er hér um ræði hafi samkvæmt venju verið sendir eftirlitinu til skoðunar og engar athugasemdir komið fram við þá af þess hálfu. Þá gildi samningsfrelsi í íslenskum vátryggingarrétti, þannig að aðilum vátryggingasamnings sé frjálst að semja um efni hans svo fremi hann gangi ekki gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum vátryggingasamningalaga, sem ekki sé raunin hér. Stefndi telur því að ekki hafi verið sýnt fram á það með nokkrum hætti af hálfu stefnanda að hægt sé að fallast á sjónarmið hans varðandi umrætt ákvæði og tilvísun til a og b liða 36. gr. samningalaga sé á misskilningi byggð. Stefndi kveður matsgerð þeirra Björns Daníelssonar og Sigurjóns Sigurðssonar ekki vera nothæfa til uppgjörs í máli þessu, eins og lögmanni stefnanda hafi verið gerð grein fyrir í áðurnefndu bréfi, dagsettu 1. júní 2005. Stefndi mótmælir því að ekki sé unnt að meta varanlegar afleiðingar slyss stefnanda samkvæmt miskatöflum örorkunefndar og hafnar stefndi röksemdum stefnanda um nauðsyn þess að meta miska hans samkvæmt dönsku miskatöflunum, sem ekki hafi verið lögfestar hér á landi og hafi því ekkert gildi hér. Vissulega sé rétt að stefndi hafi á sínum vegum sérstakan trúnaðarlækni, sem hann leiti til varðandi læknisfræðileg álitamál sem upp komi í starfsemi hans. Það sé hins vegar misskilningur hjá stefnanda að hann eigi þess ekki kost að leita til hlutlausra og óvilhallra lækna um mat á miska/læknisfræðilegri örorku vegna slyssins. Stefndi hafi aldrei staðið í vegi fyrir slíku og sé lögmanni stefnanda fullkunnugt um það og nægi hér að benda á bréf stefnda til lögmannsins, dagsett 1. júní 2005, þar sem beinlínis sé óskað eftir samkomulagi við lögmanninn um það. Í máli þessu hafi hins vegar aldrei reynt á það samkomulag, þar sem stefnandi hafi kosið, væntanlega að ráðleggingum lögmanns síns, að óska einhliða eftir mati sem ekki gat samræmst skilmálum þeim er um trygginguna giltu. Stefndi mótmælir þeirri skoðun stefnanda, að með því að meta miska samkvæmt töflum örorkunefndar sé tjónþolum mismunað. Bent er á í þessu sambandi að það sama eig hér við um alla þá sem eins sé ástatt fyrir og því vandséð í hverju slík mismunun eigi að geta falist. Mál þetta sé ekki skaðabótamál og 4. gr. skaðabótalaga komi því ekki við umfram það að meta beri varanlegu afleiðingarnar samkvæmt miskatöflum örorkunefndar. Varðandi ágreining um lögmannskostnað er því haldið fram af hálfu stefnda að það hafi ekki tíðkast í íslenskum vátryggingarétti að greiða innheimtuþóknun til lögmanns vegna greiðslna úr slysatryggingu, eins og hér sé krafist. Um rök fyrir því er bent á að um er að ræða summutryggingu, þar sem allar fjárhæðir séu umsamdar fyrir fram og ef ekki sé ágreiningur um bótaréttinn, sem ekki hafi verið raunin hér, er það skoðun stefnda að ástæðulaust sé fyrir tjónþola að leita sér lögmannsaðstoðar. Reglur um útreikning bóta séu skýrar og einfaldar og gefi að öðru jöfnu ekki tilefni til ágreinings og engu slíku hefði þurft að vera til að dreifa hér. Hér ber að hafa í huga að enginn ágreiningur hafi verið um bótaskylduna, einungis átti eftir að meta varanlegar afleiðingar slyssins fyrir stefnanda og að fenginni þeirri niðurstöðu hafi bótafjárhæðir legið fyrir. Í þessu sambandi bendir stefnandi á þær skyldur tjónþola samkvæmt vátryggingasamningalögum að takmarka tjón sitt og kjósi tjónþolar að leita til lögmanns án sýnilegrar ástæðu hljóti tjónþolinn að verða að bera þann kostnað sjálfur, en geti ekki komið honum yfir á aðra. Stefndi mótmælir röksemdafærslu stefnanda varðandi þennan kröfulið, einkum tilvísunum stefnanda til mannréttindasáttmála Evrópu, sáttmála Sameinuðu þjóðanna og stjórnarskrárinnar og er því hafnað að þær eigi við í máli þessu. Þá verði ekki hjá því komist að mótmæla fullyrðingum í stefnu um að tryggingafélög, eins og stefndi, ákveði einhliða örorku stefnanda vegna slyssins, eða velji lækna til mats á henni. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega, þar sem hún eigi ekki stoð í lögum. Eins og að framan greinir varð stefnandi fyrir slysi er hún rann í hálku í desember 2002. Hlaut hún varnalega örorku vegna þessa slyss og hefur hún fengið greitt frá stefnda úr launþegatryggingu miðað við þá örorku. Er ekki ágreiningur um bótaskyldu stefnda en deilt er um það hvort stefnda beri að greiða lögmannskostnað stefnanda sem og dráttarvexti af kröfunni. Krafa stefnanda á hendur stefnda byggir á slysatryggingu launþega. Er fram komið í málinu að stefnandi leitaði til tveggja lækna í því skyni að meta örorku hennar af völdum slyssins. Í þeirri beiðni var þess krafist að öroka hennar yrði metin á grundvelli skaðabótalaga, með hliðsjón af reglum sem gildi í Danmörku og reglna Sameinuðu þjóðanna. Stefndi hafnaði því að greiða stefnanda bætur á þeim grunni og óskaði eftir dómkvaðningu matsmanns, eftir að málið var höfðað, þar sem óskað var eftir að örorka stefnanda yrði metin á grundvelli þeirra reglna sem um trygginguna gilti. Eftir að matið lá fyrir voru stefnanda greiddar bætur, en áður hafði stefnanda verið greitt inn á kröfu sína. Krafa stefnanda á hendur stefnda byggir á samningsbundnum tryggingum en ekki á skaðabótalögum, en vinnuveitandi stefnanda hafði launþegatryggingu hjá stefnda. Í skilmálum þeirrar tryggingar er ekki kveðið á um að félagið greiði fyrir lögmannsaðstoð. Þegar virt er sú meginregla íslensks réttar að aðilum sé frjálst að semja um efni vátryggingarsamnings er vátryggjanda, í samræmi við það, almennt heimilt með ákvæði í samningi að takmarka þær bætur sem hann tekur að sér að greiða með vátryggingunni. Í margnefndum samningi, sem stefnandi byggir kröfu sína á, er þess hvergi getið að stefndi taki að sér að greiða fyrir lögmannsaðstoð. Er og með margnefndum samningi samið fyrirfram um fjárhæð tryggingarinnar. Verður ekki fallist á það með stefnanda að þó svo samningur um trygginguna feli í sér takmörkun á bótagreiðslum, að þær takmarkanir séu ómálefnalegar eða ósanngjarnar, enda um frjálsa samninga að ræða. Verður og ekki séð að reglur annarra landa um mat á örorku eigi við um umdeilda tryggingu eða að jafnræðis sé ekki gætt varðandi þá aðila sem tryggingin taki yfir. Þá bera að líta til þess að stefndi hefur ætíð viðurkennt bótaskyldu sína og stefnandi leitaði ekki eftir samkomulagi við stefnanda um mat á örorkunni, en aflaði sjálf mats um örorkuna, þar sem líta ætti til reglna Sameinuðu þjóðanna og danskra reglna. Ber því að fallast á það með stefnda að ástæðulaust hafi verið fyrir stefnanda að leita sér aðstoðar vegna bótauppgjörsins, þar sem bótarétturinn var óumdeildur og reglur um útreikning skýrar og hún leitaði ekki eftir samkomulagi við stefnda um mat á örorkunni. Þá verður ekki séð að umdeildur samningur sé í andstöðu við stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála Evrópu, enda aðilum frjálst að semja um bótafjárhæð. Verður stefnandi því sjálfur að bera þann kostnað sem af því hlaust að hann leitaði sér lögmannsaðstoðar. Þá ber að hafna kröfu stefnanda um að stefndi greiði henni dráttarvexti, enda hvorki lagaákvæði né samningsákvæði sem kveða á um rétt hennar til dráttarvaxta. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Karenar Guðmundsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 367/1999
Fiskveiðar Veiðarfæri Refsinæmi
J, skipstjóri á norsku skipi, var ákærður fyrir fiskveiðibrot með því að hafa verið á loðnuveiðum innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og notað við veiðarnar loðnunót með möskva undir lágmarksmöskvastærð. Var brotið talið varða við 11. og 12. gr., sbr. 4. mgr. 15. gr. laga nr. 22/1998 um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands og 13., sbr. 17. gr. reglugerðar nr. 367/1999 um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms, þar sem J var sakfelldur, voru 2. og 3. mgr. 13. gr. umræddrar reglugerðar felldar úr gildi, auk þess sem felld var úr gildi reglugerð nr. 313/1994 um lágmarksmöskvastærð loðnunóta. Talið var að mælingar á möskvum nótar skips J hefðu verið framkvæmdar í samræmi við gildandi réttarheimildir og að sannað hefði verið að þannig mældir hefðu möskvarnir ekki staðist þágildandi reglur um lágmarksmöskvastærð í loðnunótum. Með vísan til 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var hins vegar talið að dæma bæri málið eftir þeim reglum sem nú giltu og var það óhjákvæmilega talið leiða til sýknu J. Var J því sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 1999 að ósk ákærða með vísan til a., b., c. og d. liða 147. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 37/1994, og krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt, sem vikið verður að síðar. I. Í héraðsdómi er greint frá málsatvikum og þeim laga- og reglugerðarákvæðum, sem ákæra málsins byggðist á. Með heimild í lögum nr. 22/1998 um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands gaf sjávarútvegsráðherra hinn 28. maí 1999 út reglugerð nr. 367/1999 um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Í 2. mgr. 13. gr. reglugerðarinnar sagði að möskvastærð í loðnunótum skyldi vera að minnsta kosti 19,6 mm ef um ferkantaða möskva væri að ræða, en möskvar í nót þeirri, sem mál þetta fjallar um, voru með því lagi. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar var skipum óheimilt að hafa um borð loðnunætur með annarri möskvastærð en um gat í 2. mgr. Á grundvelli laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, áður laga nr. 81/1976, var í gildi reglugerð nr. 313/1994 um lágmarksmöskvastærðir loðnunóta. Í 1. tl. 1. gr. reglugerðarinnar var mælt fyrir um sömu lágmarksstærð möskva í nótum með ferköntuðum möskvum og í 2. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 367/1999. Í 2. gr. reglugerðarinnar var mælt fyrir um, hvernig möskvi skyldi mældur, og skyldi það vera innanmálsmæling, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Þar er einnig lýst ákvæðum reglugerðar nr. 24/1998 um möskvamæla og framkvæmd möskvamælinga. II. Eftir uppsögu héraðsdóms hefur sjávarútvegsráðuneytið gefið út þrjár reglugerðir, sem snerta sakarefni máls þessa. Hinn 20. september 1999 var gefin út reglugerð nr. 606/1999 um lágmarksmöskvastærðir í loðnunótum, en með henni var felld úr gildi reglugerð nr. 313/1994. Segir þar í 1. gr. að við mælingu möskvastærðar í loðnunótum skuli miðað við fjölda möskva á alin, sem teljist 62,7 cm. Hámarksfjöldi möskva á alin þegar möskvarnir séu ferhyrndir skuli vera 32. Í 2. gr. segir að möskvinn skuli teygður horna á milli eftir lengd netsins þegar fjöldi möskva á alin sé mældur. Reglugerð nr. 24/1998 skuli gilda um mælingar, eftir því sem við eigi. Með reglugerð nr. 28/2000, sem gefin var út 17. janúar síðastliðinn, var reglugerð nr. 606/1999 felld úr gildi, án þess að í stað hennar kæmu efnislegar reglur. Með reglugerð nr. 29/2000 frá 20. janúar síðastliðinn voru 2. og 3. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 367/1999, sem kváðu á um lágmarksmöskvastærð loðnunóta, felldar úr gildi. III. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð nokkur bréf varðandi mál þetta, sem rituð voru í tilefni setningar reglugerðar nr. 606/1999. Með bréfi 11. október 1999 til sjávarútvegsráðuneytisins óskaði ríkissaksóknari umsagnar þess um tilefni og ástæður fyrir útgáfu reglugerðarinnar og hvort útgáfa hennar hafi með einum eða öðrum hætti staðið í tengslum við mál ákærða. Var þess getið að fyrirspurnin væri sett fram meðal annars með hliðsjón af ákvæðum 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og til þess vísað að málið væri í áfrýjun. Í svarbréfi sjávarútvegsráðuneytisins 14. október 1999 segir að eftir dóm í máli ákærða hafi orðið nokkrar umræður meðal útgerðarmanna og netagerðarmanna um hver möskvastærð væri í þeim nótum, sem notaðar væru til veiða hér við land og hvernig að mælingum möskva skyldi standa. Ráðuneytinu hafi komið þessi umræða á óvart enda hefðu reglur um það, hvernig að mælingu möskva skyldi standa, verið óbreyttar frá 1978. Í því skyni að skýra málið hafi ráðuneytið falið Hafrannsóknarstofnuninni að kanna það og hafi það orðið niðurstaða hennar að gera tillögu um breytingu á reglugerð nr. 313/1994. Í bréfi Hafrannsóknarstofnunar 17. september 1999 til ráðuneytisins, sem fylgdi bréfi þess, segir að markmið með reglugerð nr. 313/1994 hafi verið að koma í veg fyrir veiðar á ókynþroska smáloðnu og minnka ánetjun á sumar- og haustvertíð. Ákvæði í reglugerðinni um 19,6 mm lágmarksstærð svari til 64 umferða (leggja) eða 32 möskva á alin, sem teljist vera 62,7 cm. Vinnuregla innflytjenda og netaverkstæða sem setji upp nætur sé að telja fjölda möskva eða leggja á lengdareiningu í strekktu neti í stað þess að mæla innanmál, sem erfitt sé að beita við svo smáan riðil. Ástæðan sé einnig sú að pokaendi nótanna og að hluta til skáinn, sem að honum liggur, séu hafðir úr sverara garni, enda þurfi þessir hlutar nótarinnar að vera miklu sterkari en aðalhlutinn. Sama gegni um 2-4 faðma af neti við kork- og blýjateinana. Möskvarnir séu því smærri að innanmáli í þessum hlutum nótarinnar þótt þeir séu jafnmargir miðað við lengdareiningu. Loðnunætur hafi alltaf verið byggðar upp á þennan hátt og virðist skilja smáloðnuna frá eins og til hafi verið ætlast. Til samræmingar og einföldunar lagði stofnunin því til að reglugerð nr. 313/1994 yrði felld úr gildi og ný reglugerð sett, sem kvæði á um að miðað skyldi við 32 möskva á alin á strekktu neti, þegar um ferhyrnda möskva væri að ræða. Segir og í bréfinu að með þessari aðferð gildi einu hvort mælt sé í aðalhluta nótar eða í þeim hlutum hennar, sem hafðir séu úr sterkara efni. Með bréfi til Landhelgisgæslu Íslands 11. október 1999 óskaði ríkissaksóknari álits á því hvernig kæruefni í máli þessu horfi við með tilliti til hinna nýju reglna í reglugerð nr. 606/1999. Í svarbréfi lögfræðings landhelgisgæslunnar 21. október 1999 segir meðal annars, að það sé álit skipstjórnarmanna stofnunarinnar að möskvastærð í nót ákærða hefði ekki staðist reglur hinnar nýju reglugerðar og kærur hefðu allt að einu verið lagðar fram hefðu þessi ákvæði gilt. Til stuðnings því var bent á mælingu netagerðarmannsins Helga Sigfússonar, sem kom fyrir héraðsdóm sem vitni, eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi. IV. Fyrir héraðsdómi var tekist á um það, hvort við mælingar á möskvastærð loðnunóta skyldi miðað við innanmál möskva eða við fjölda möskva á alin. Í hinum áfrýjaða dómi er skýrt frá ráðgjöf Hafrannsóknarstofnunar til sjávarútvegs-ráðuneytisins á árinu 1994 áður en kom til útgáfu reglugerðar nr. 313/1994. Af framburði Hjálmars Vilhjálmssonar fyrir dómi þykir verða ráðið að í ráðgjöfinni hafi verið gert ráð fyrir 64 umferðum á alin, sem þýddi mælingu hnút í hnút en ekki innanmál. Í héraðsdómi er einnig gerð grein fyrir vætti manna, er starfað hafa lengi við netagerð, en þeir sögðust ekki þekkja aðra mæliaðferð við loðnunót en þá að miða við fjölda hnúta eða möskva á alin. Á hinn bóginn er ljóst að ákvæði 2. gr. reglugerðar nr. 313/1994 var skýrt um að miða skyldi við innanmál möskva, sbr. og ákvæði reglugerðar nr. 24/1998. Verður á það fallist með héraðsdómi að mælingar á möskvum nótar skips ákærða hafi verið framkvæmdar í samræmi við gildar réttarheimildir og að sannað hafi verið að þannig mældir hafi möskvarnir ekki staðist þágildandi reglur um lágmarksmöskvastærðir í loðnunótum, sbr. einnig 2. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 367/1999. Hins vegar liggur ekki óyggjandi fyrir í málinu hvort nótin fullnægði þeim ákvæðum, sem fram komu í reglugerð nr. 606/1999. V. Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga segir að hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn til þess er dómur gengur, skuli dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Þar segir og að hafi refsiákvæði laga fallið úr gildi af ástæðum, sem ekki beri vitni um breytt mat löggjafans á refsinæmi verknaðar, skuli dæma eftir lögum þeim, sem í gildi voru, þegar brot var framið. Ekki hafa orðið breytingar á refsiákvæðum laga nr. 22/1998 og 79/1997, sem vísað er til í ákæru málsins, frá því að ætlað brot ákærða var framið. Við mat á refsinæmi atferlis ákærða réðu hins vegar úrslitum ákvæði ofangreindra reglugerða um lágmarksmöskvastærð loðnunóta og aðferð við mælingu möskva, en þær voru settar með heimild í framangreindum lögum. Við munnlegan málflutning í Hæstarétti kom fram það álit ákæruvaldsins að eftir útgáfu þeirra nýju reglugerða, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, gildi í raun engar reglur um möskvastærð loðnunóta erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands. Verður að telja líkur leiddar að því að til breytinga á umræddum reglum hafi komið meðal annars vegna máls þessa og vegna breytts mats þess stjórnvalds, sem samkvæmt lögum hefur heimild til að setja reglur um þessi efni, á því hvaða aðferðum skuli beitt við mælingar á möskvastærð umræddra veiðarfæra. Að þessu athuguðu þykir samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga bera að dæma málið eftir þeim reglum, sem nú gilda um þessi efni. Leiðir það óhjákvæmilega til þess að sýkna ber ákærða af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Samkvæmt framansögðu skal allur kostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðast úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, John Harald Östervold, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins. Sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gunnars Sólnes hæstaréttarlögmanns, samtals 400.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 28. f.m., hefur sýslumaðurinn á Akureyri höfðað með tveimur ákæruskjölum, útgefnum á Akureyri 19. og 26. júlí s.l., á hendur John Harald Östervold, fæddum 22. júlí 1965, 5384 Torangsvåg, Noregi, skipstjóra á nótaskipinu Österbris H-127-AV, kallmerki LJME og útgerð skipsins, Havbraut AS, 5384 Torangsvåg, Noregi, en með heimild í 1. mgr. 23. gr. laga 19, 1991 um meðferð opinberra mála voru ákærurnar sameinaðar. Ákæruskjal, útgefið 19. júlí 1999: „ fyrir loðnuveiðibrot framið innan fiskveiðilandhelgi Íslands, með því að hafa, árdegis sunnudaginn 18. júlí 1999, verið á loðnuveiðum á skipinu 54 sjómílur NNA af Kolbeinsey, um 42,5 sjómílur innan íslenskrar fiskveiðilögsögu á stað: 67°57’4N – 17°37’9V, og notað við veiðarnar loðnunót með möskva undir lágmarksmöskvastærð, en við mælingu, er mældir voru 20 möskvar í poka nótarinnar reyndist möskvastærð vera að meðaltali 16,6 mm., eða 15,3% undir lágmarksmöskvastærð, sem er 19,6 mm. og við endurtekna mælingu á pokanum, þar sem mældir voru 40 möskvar reyndist möskvastærð vera að meðaltali 17,8 mm. og 17,9 mm. og möskvastærð 60 mældra möskva í pokanum reyndist því vera 17,4 mm., eða 11,2% undir áskilinni lágmarksmöskvastærð, samkvæmt reglugerð um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Brot ákærða John Harald Östervald telst varða við 11. gr. og 12. gr. sbr. 4. mgr. 15. gr. laga um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 22, 1998 og 13. gr., sbr. 17. gr. áðurnefndrar reglugerðar nr. 367, 1999, sbr. lög nr. 79, 1997. Brot útgerðarinnar telst varða við sömu greinar og raktar eru hér að framan, sbr. og 1. mgr. 13. gr. laga nr. 22, 1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til upptöku hinna ólöglegu veiðarfæra og þess afla sem aflað var á ólögmætan hátt, sbr. 14. gr. laga nr. 22, 1998.“ Með ákæruskjali útgefnu 26. júlí 1999: „ fyrir loðnuveiðibrot framið innan fiskveiðilandhelgi Íslands, með því að hafa, frá fimmtudeginum 22. júlí til laugardagsins 24. júlí 1999, verið á loðnuveiðum á skipinu, innan íslenskrar fiskveiðilögsögu og notað við veiðarnar loðnunót með möskva undir lámarksmöskvastærð, en við mælingar varðskipsmanna á varðskipinu Ægi, þann 24. júlí 1999, reyndust möskvar í poka nótarinnar vera 18,6 mm. við fyrstu mælingu, en við aðra mælingu 19,1 mm. og við þriðju mælingu 18,2 mm, eða að meðaltali 18,62 mm., eða 5,0% undir áskilinni lámarksmöskvastærð (19,6.), samkvæmt reglugerð um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Afli skipsins í greindir veiðiferð reyndist var 90 tonn af loðnu, en aflinn fékkst á eftirtöldum stöðum innan íslenskrar fiskveiðilögsögu: 68°02N – 17°43V, 68°04N – 17°40V, 67°59N – 17°48V og 67°55N – 17°40V og skipið var statt 29 sjómílur innan íslenskrar lögsögu, um 97 sjómílur norður af Grímsey, þegar varðskipið kom að því og snéri því til hafnar á Akureyri. Brot ákærða John Harald Östervold telst varða við 11. gr. og 12. gr. sbr. 4. mgr. 15. gr. laga um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 22, 1998 og 13. gr., sbr. 17. gr. áðurnefndrar reglugerðar nr. 367, 1999, sbr. lög nr. 79, 1997. Brot útgerðarinnar telst varða við sömu greinar og raktar eru hér að framan sbr. og 1. mgr. 13. gr. laga nr. 22, 1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til upptöku hinna ólöglegu veiðarfæra og þess afla sem aflað var á ólögmætan hátt, sbr. 14. gr. laga nr. 22, 1998.“ I. Málsatvik: Samkvæmt kæru Einars H. Valssonar, skipherra á varðskipinu Óðni til sýslumannsins á Akureyri, dags. 19. júlí 1999 þá stóð varðskipið Óðinn norska nótaveiðiskipið Österbris H-127-AV cs LJME að meintum ólöglegum loðnuveiðum sunnudaginn 18. júlí 1999 um 54 sjómílur NNA af Kolbeinsey með loðnunót, sem ekki reyndist uppfylla ákvæði 13. gr. reglugerðar nr. 367/1999 um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999 til 2000 og ákvæðum 9. tl. í veiðileyfi fyrir norsk loðnuveiðiskip í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999 til 2000. Skipstjórinn er ákærði í máli þessu, John Harald Östervold, fæddur 22.júlí 1965, til heimilis að 5384 Torangsvåg, Noregi. Nánari atvik voru eftirfarandi: Kl. 08:46 kom varðskipið að m/s Österbris með veiðarfæri í sjó á stað 67°57´4N - 17°37´9V eða um 42,5 sjómílur innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Skipið hafði lokið við að kasta nótinni og var að byrja að draga hana um borð aftur. Haft var samband við skipið á VHF rás 16/6 og skipstjóra sagt að menn yrðu sendir um borð frá varðskipinu til eftirlits. Kl.09:06 fóru Lúðvík Friðbergsson 2. stýrimaður og Stefán Pétursson 3. stýrimaður frá varðskipinu um borð í m/b Österbris. Skipið var þá að ljúka við að draga nótina um borð. Kl. 10:03 var gerð eftirfarandi staðarákvörðun á skipinu: 67°56´3N - 17°36´7V. Við athugun á veiðarfæri skipsins hafi komið í ljós að möskvar í poka nótarinnar mældust undir lágmarksmöskvastærð. Mældir voru 20 möskvar í pokanum og var möskvastærð að meðaltali 16,6 mm en það er 15,3% undir lágmarksmöskvastærð sem er 19,6 mm. Einnig voru mældir 20 möskvar í nótinni sjálfri og reyndist meðalmöskvastærð vera 20 mm. Gerðar voru frekari mælingar á poka nótarinnar. Mældir voru 40 möskvar til viðbótar í pokanum. Meðalstærð 60 mældra möskva í pokanum reyndist vera 17,4 mm eða 11,2% undir lágmarksmöskvastærð. Hafi skipstjórinn ekki mótmælt mælingunum. Kl. 10:55 hafi stjórnstöð Landhelgisgæslunnar verið sent skeyti um málið og kl. 13:03 hafi léttbátur farið frá varðskipinu með Jón Pál Ásgeirsson yfirstýrimann yfir í m/s Österbris og komið til baka með 3. stýrimann. Kl. 14:00 að höfðu samráði við yfirmann gæsluframkvæmda hafi skipstjóra verið gert að halda til hafnar á Akureyri þar sem mál hans yrði rannsakað frekar. Kl. 14:32 hafi m/s Österbris haldið af stað áleiðis til hafnar í fylgd varðskipsins og hafi yfirstýrimaður varðskipsins verið um borð í m/s Österbris á leið til hafnar. Kl. 01:25 hafi m/s Österbris lagt að Oddeyrarbryggju á Akureyri og varðskipinu lagt utan á það. Samkvæmt skoðunarskýrslu varðskipsins á nót m/s Österbris, sem 2. og 3. stýrimaður undirrita og yfirstýrimaður áritar um að hann hafi yfirfarið mælingu þá er poki nótarinnar mældur á 3 stöðum með 20 mælingum á hverjum stað og er meðaltal 1. mælingar 16,6 mm og miðað við löglega stærð 19,6 mm er mismunurinn -15,3%. Samkvæmt 3. mælingu er meðaltal möskva 17,8 mm og -9,2% undir lögmæltri stærð og samkvæmt 4. mælingu 17,9 mm eða -8,7% undir löglegri stærð. Samkvæmt 2. mælingu er nótin mæld og er meðaltal úr þeirri mælingu 20,1 mm eða mismunur + 2,6%. Í skýrslunni segir að nótin sé 330 faðmar að lengd og 90 faðmar að dýpt og möskvar ferhyrndir. Afli skipsins var loðna 10 tonn. Þann 19. f.m. var tekin lögregluskýrsla af ákærða John Harald Östervald. Hann kvaðst hafa verið skipstjóri frá árinu 1994, en á þessu skipi í 2 mánuði þar sem skipið væri nýtt. Hefðu þeir farið frá Noregi þan 10. f.m. og komið á Íslandsmið þann 17. Hafi þeir fyrst kastað um kl. 05:00 18. f.m. á þeim stað er varðskipið kom að þeim. Hafi þeir verið aðeins búnir að fá 10 tonn af loðnu. Hafi þetta verið þeirra annað kast á þessum stað en skipið hafi leyfi til að veiða í íslenskri lögsögu 450 tonn af loðnu. Hafi 30 norsk skip leyfi til að stunda veiðar í íslenskri lögsögu og veiðum þeirra stýri norska strandgæslan, þ.e. gefi skipunum leyfi og sjái um að réttur fjöldi skipa sé að veiðum í einu. Hann upplýsti að loðnunótin sem þeir notuðu væri ný, keypt hjá norska fyrirtækinu Refa a.s. í Finnsnes. Þetta séu sams konar veiðarfæri sem öll norsk skip noti svo og íslensk. Ekki hafi þeir sjálfir mælt möskvana er veiðarfærin hafi komið ný um borð því þeir treysti framleiðandanum. Engin norsk yfirvöld eða eftirlitsmenn hafi skoðað nót þeirra. Er varðskipsmenn hafi komið um borð og mælt nótina þá hafi þeir sagt að möskvar við enda hennar væru of litlir. Enginn í áhöfn hafi verið viðstaddur við upphaf mælingar en 1. stýrimaður, sem sé bróðir sinn og netasérfræðignur skipsins, hafi farið að athuga með mælinguna og þá séð hvað um var að vera. Sjálfur hafi hann síðan verið viðstaddur 3. og 4. mælingu. Hann hafi ekki vitað til þess að hann hafi verið með ólöglega nót og ef til séu einhverjar íslenskar reglur sem segi annað þá viti hann ekki um þær. Hann sagði að rétt mæling á möskvum sé sú að mæla milli hnúta, þ.e.a.s. mæla úr miðjum hnút í miðjan hnút. Það geri allir framleiðendur hvar sem þeir séu í heiminum og á landstíminu hafi hann sjálfur mælt möskvana og komist að þeirri niðurstðu að nótin væri fullkomlega lögleg. Þetta sé sams konar nót og bæði íslensk og norsk loðnuskip noti. Tekin var löregluskýrsla af Olav O. Östervold, yfirstýrimanni, fæddum 27.06.1966 til heimilis að 5384 Torangsvåg í Noregi. Hann upplýsti að m/s Österbris væri í eigu Havbraut a.s. í Noregi og væri þetta fjölskyldufyrirtæki og heimilisfang þess það sama og hans sjálfs. Faðir hans Olav Östervold væri stjórnarformaður og ætti heima á sama stað. Skipið væri tveggja mánaða gamalt og hafi haldið til loðnuveiða 10. f.m. og sagði hann að íslenska sjávarútvegsráðuneytið hefði sent veiðiheimildir til þess norska, en veiðiheimildirnar hefðu ekki verið sendar frá norska ráðuneytinu til skipanna. Samkvæmt 7. gr. reglugerðar um loðnuveiðar erlendra skipa frá 28. maí 1999 hafi þeir tilkynnt sig til Landhelgisgæslunnar og upplýsti að reglugerð þessi væri um borð í skipinu. Veiðarfæri skipsins hafi verið keypt hjá framleiðandanum Refa a.s. í Finnsnesi. Nótin hafi verið keypt með tilliti til leyfilegrar möskvastærðar eða 19,6 mm. Hafi framleiðandinn gefið það upp að þetta net stæðist allar kröfur. Þetta væri viðurkennt loðnunet og séu sams konar loðnunet í notkun bæði á íslenskum og norskum loðnuveiðiskipum. Varðskipið Óðinn hafi komið að þeim á þeim stað sem getur í kæru skipherra Óðins. Hafi varðskipsmenn komið um borð og fengið að mæla möskvastærð í nótinni. Þá hafi komið í ljós að möskvarnir hafi verið of litlir miðað við reglugerð nr. 24, 1998 um möskvamæla og framkvæmd möskvamælinga. Hafi hann fylgst með mælingu stýrimanns varðskipsins og séð að hann fékk út þær tölur sem fram komu í skýrslu varðskipsmanna. Kvaðst hann ekki rengja niðurstöðu mælinganna, en ekki vera sammála þeirri aðferð sem við var höfð. Hafi hann verið sannfærður um að nótin væri lögleg og sagði að útgerð skipsins hefði ekki sent skipið á Íslandsmið með ólöglega nót. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð reglugerð um möskvamæla og framkvæmd möskvamælinga. Hafi reglugerð þessi ekki verið um borð og ekki kvaðst hann hafa vitað um efni hennar. Sé reglugerðin ekki í samræmi við norskar reglur, en samkvæmt þeim reglum sé ekki mælt inn í möskva heldur á miðjum hnút í miðjan hnút. Á leiðinni til hafnar á Akureyri hafi hann mælt netið eftir þeirri reglu og stærðin reynst rétt. Jafnframt sé langstærsti hluti nótarinnar löglegur samkvæmt íslenskum staðli, aðeins endinn eða pokinn þar sem garnið verði sverara þá minnki möskvinn að innanmáli, en standist eftir sem áður norskar mælingar þar sem mælt sé á miðjum hnút í miðjan hnút. Þann 19. f.m. gaf skýrslu hjá lögreglunni á Akureyri Vincent John Newman, framkvæmdastjóri Nótastöðvarinnar Odda ehf., Akureyri. Hann kvaðst hafa starfað hjá nótastöðinni í 13 ár og sem framkvæmdastjóri sjái hann um öll innkaup á netum og garni og slíku. Þá um morguninn hafi verið hringt í sig frá norsku fyrirtæki, Refa a.s. og sá sem hringdi hafi beðið hann að skoða nótina í m/s Österbris ef skipstjóri þess bæði um það. Hafi skipstjórinn svo haft samband við sig og beðið um að skoða nótina. Hafi hann farið um borð og í framhaldi af því hafi verjandi skipstjórans beðið um að útvegaður yrði netagerðarmaður til að skoða nótina. Hafi Helgi Sigfússon komið og mælt og skoðað nótina. Vegna þessa máls hafi hann haft samband við aðra netaframleiðendur, á Neskaupstað og í Reykjavík. Hafandi talað við þá sagði hann að nótin um borð í m/s Österbris sé eins og þær sem íslensk skip noti, efnið sé eins og samsetning. Þá hafi hann útvegað sér reglugerð um lágmarksmöskvastærð vegna loðnuveiða. Þar séu leiðbeiningar um hvernig eigi að mæla möskvana. Sagði hann að enginn sem hann hefði talað við hefði séð reglugerð þessa þó svo hún hafi verið gefin út 1995 og ekki heldur hann sjálfur. Hann kvaðst ekki vita til þess að önnur reglugerð væri til. Ekki kvaðst hann vita af hverju enginn hefði séð reglugerð þessa. Sama dag var tekin skýrsla hjá lögreglu af Helga Sigfússyni, netagerðarmanni á Nótastöðinni Odda ehf. Hann kvaðst hafa starfað við netagerð óslitið síðan 1957, áður hafi hann verið sjómaður og þá unnið með net. Þá um daginn hafi hann verið beðinn um að skoða nót um borð í m/s Österbris. Hafi hann skoðað og mælt nótina. Hafi hann mælt nótina eins og venjulega og hafi niðurstaðan verið sú að nótin sé eins og öll íslensk skip noti. Hafi hann fyrst mælt möskvastærðina með sérstökum kvarða, ekki með átaki. Hafi hann mælt 10-12 möskva og hafi stærð þeirra verið frá 18-20 mm. Hafi hann síðan mælt eina alin og talið hnútana og fengið út 65 hnúta og sagði það eðlilegt því þessi nót væri ný. Hafi hann fengið þær upplýsingar að henni hafi verið kastað 7 sinnum. Eftir nokkra notkun verði nót þessi eðlileg og mælist þá væntanlega 64 hnútar á alin eða minna. Hann sagði að sú mæling sem hafi verið notuð og sé notuð í dag sé að mæla á milli miðra hnúta á loðnunót en ekki innanmál möskva. Sagði hann að ef til væri einhver reglugerð sem segi til um aðrar mæliaðferðir viti hann ekki um hana. Þegar þeir setji upp nýjar nætur þá séu hafðir 64 hnútar á hverja alin. Aðrir framleiðendur á Íslandi geri eins. II. Með kæru dagsettri 24. júlí 1999 kærði Halldór B. Nellet, skipherra á varðskipinu Ægi meintar ólöglegar loðnuveiðar m/s Österbris H-127-AV kallmerki LJME. Þann sama dag hafi varðskipið staðið m/s Österbris að meintum ólöglegum loðnuveiðum um 97 sjómílur norður af Grímsey með loðnunót sem ekki reyndist uppfylla ákvæði 13. gr. reglugerðar nr. 367, 1999 um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi á loðnuvertíðinni 1999/2000. Stríði það einnig gegn ákvæðum í 9. tl. í veiðileyfi fyrir norsk loðnuveiðiskip í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Skipstjóri sé ákærði í máli þessu John H. Östervold. Nánari atvikum er lýst þannig: Laugardaginn 24. júlí 1999 kl. 15:58 fóru frá varðskipinu Björn H. Pálsson, yfirstýrimaður, Magnús Ö. Einarsson, 3. stýrimaður, ásamt Rafni S. Sigurðssyni, háseta, yfir í norska loðnuskipið m/s Österbris á stað 68°10´N-017°50´V eða um 29 sjómílur innan íslenskrar lögsögu. Þegar varðskipsmenn fóru um borð var skipið ekki með loðnunótina í sjó, en skipstjórinn hafi viðurkennt að hafa notað nótina við veiðar síðan skipið fór frá Akureyri þann 22. f.m. og kastað alls 5 sinnum og fengið alls um 90 tonn af loðnu. Engin önnur loðnunót var um borð í skipinu en kolmunnatroll var geymt á tromlu. Við athugun á poka loðnunótar skipsins kom í ljós að meðaltal 60 mældra möskva var 18,62 mm eða 5% undir leyfilegri möskvastærð sem er 19,6 mm a.m.k. ef um ferkantaða möskva er að ræða. Skipstjórinn hafi ekki mótmælt niðurstöðu mælingar varðskipsmanna, en áréttað að mæliaðferðin væri önnur en framleiðendur noti. Kl. 17:43 að höfðu samráði við forstjóra Landhelgisgæslunnar var skipstjóranum gert að halda til Akureyrar þar sem mál hans yrði rannsakað frekar. Kl. 18:12 hafi m/s Österbris lagt af stað áleiðis til Akureyrar í fylgd varðskipsins og sunnudaginn 25. f.m. kl. 08:24 hafi skipin lagst að bryggju á Akureyri. Samkvæmt skoðunarskýrslu varðskipsmanna á v/s Ægi fóru fram 3 mælingar á poka nótarinnar þar sem mældir voru 20 möskvar í hvert skipti og meðaltal reiknað. Samkvæmt 1. mælingu var meðaltal 18,6 mm, lögleg stærð á að vera 19,6, skv. 2. mælingu var meðaltal 19,1 mm og skv. 3. mælingu var meðaltal 18,2 mm, og meðaltal þannig fundið alls 1117 mm : 60 = 18,62 mm á móti 19,6 sem gefa -5% í mismun. Í athugasemd við skoðunarskýrsluna segir að skipstjóri mótmæli ekki niðurstöðu mælingar, en árétti að mæliaðferð sé önnur en framleiðendur noti og að áður en möskvamæling hófst var bleytt vel í nótinni. Undir mælinguna rita yfirstýrimaður og 3. stýrimaður og sem vottur Rafn Sigurðsson. Fyrir lögreglu bar ákærði John Harald Östervold 26. f.m. að þeir hafi notað sömu nót og síðast, þ.e.a.s. þá sem var gerð athugasemd um í fyrra málinu og telji þeir hana í lagi. Nótin hafi ekki verið tekin af þeim vegna fyrra málsins og styrki það því mál þeirra að nótin sé lögleg. Hafi hann tekið ákvörðun um að hefja veiðar með nótinni sjálfur og stjórnað veiðum. Hafi þeir verið búnir að kasta 5 sinnum, í 4 köstum hafi þeir fengið samtals 90 tonn en einu sinni búmmað. Hann ítrekar að hann telji að nótin sé fyllilega lögleg. Sama dag var tekin skýrsla hjá lögreglu af Olav O. Östervold, yfirstýrimanni á Österbris, sem er bróðir ákærða. Hann vísaði til skýrslu sinnar er hann gaf hjá lögreglu 19. f.m. Að lokinni málsmeðferð á fyrri kæru á hendur þeim hafi þeim verið leyft að halda úr höfn eftir að afli og veiðarfæri hafi verið metin. Hafi þeir farið út með sömu veiðarfæri og þeir höfðu, þar af leiðandi hafi þeir talið að þeir mættu halda áfram loðnuveiðum. Hafi þeir tilkynnt Landhelgisgæslunni að þeir ætluðu að hefja veiðar. Hafi þeir kastað fimm sinnum og hafi fengið u.þ.b. 100 tonn. Varðskipið Ægir hafi síðan komið á vettvang og varðskipsmenn óskað eftir að mæla hjá þeim möskvastærðina. Við mælingu þeirra Ægismanna hafi komið fram að mælingum þeirra og mælingum varðskipsins Óðins bar ekki saman þar sem nú var frávik meðalmöskvastærðar minna en í fyrra skiptið þegar möskvastærðin reyndist vera -11,2% en í síðara skiptið -5,0%. Kvaðst hann telja skýringuna á þessum mismun vera þá að strekkst hafi á nótinni og við það hafi möskvarnir teygst. Eins og fram hafi komið sé skipið aðeins tveggja mánaða gamalt og er þeir hafi komið inn íslensku fiskveiðilögsöguna í fyrra skiptið hafi nótin verð alveg ný og hún aldrei í sjó komið. III. Verða nú raktir framburðir ákærðu og vitna fyrir dómi svo og önnur gögn málsins eftir því sem tilefni þykir til. Á dómþingi 20. f.m. neitaði ákærði John Harald Östervold að hann væri sekur samkvæmt ákæruskjali útgefu 19. f.m. Hann upplýsti að honum væri kunnugt um þær reglur sem giltu um loðnuveiðar í íslenskri landhelgi. Hafi verið keypt lögleg nót á alþjóðlegan mælikvarða sem var leyfileg á Grænlandsmiðum, við Noreg, Ísland og Færeyjar. Aðspurður hvort honum væri kunnug um með hvaða hætti möskvastærð vær mæld skv. íslenskum reglum þá svaraði hann því til að það stæði ekki í neinum pappírum hvernig eigi að mæla möskva í nótum. Þegar mæla eigi möskvastærð þá eigi að mæla frá miðjum hnút í miðjan hnút og nótin í skipinu standist íslenskar reglur, hún sé 19,6 mm. Nótin hafi verið alveg ný, aðeins veitt í hana 10 tonn. Sé það alvanalegt að ný nót sé aðeins þrengri en gömul nót. Hafi nótin verið keypt af Refa a.s. og hafi kostað í kringum 3 milljónir norskra króna. Nótin væri framleidd samkvæmt norskum reglum og væri viðurkennd þar. Aðspurður um reglur um mælingu kastnóta í Noregi þá sagði hann að möskvastærð væri mæld á miðjum hnút í miðjan hnút. Sama dag kom fyrir dóminn Einar Heiðar Valsson, skipherra á v/s Óðni, kt. 160765-3809. Hann sagði varðskipið hafa verið á venjubundnu eftirlit á loðnumiðunum norður af landinu. Þar hafi þeir komið að m/s Österbris þar sem það var með nót í sjó að veiðum og haft samband við skipið um að þeir myndu senda menn um borð til reglulegs eftirlits. Í framhaldi hafi veiðarfæri verið mæld og þá komið í ljós að möskvar í poka nótarinnar voru undir máli. Hann sagði mælinguna fara þannig fram að notuð væri löggilt mælistika til að mæla innan mál möskva og samkvæmt reglugerð væru valdir 20 möskvar til mælingar og reiknað út meðaltal af þeim, er kveði þá á um möskvastærð viðkomandi nets. Aðspurður hvort það væri nýtilkomið að innanmál möskvans væri mælt svaraði hann því til að þetta hefði verið gert frá því hann byrjaði sem skipstjórnarmaður hjá Landhelgisgæslunni 1986. Hafi skipið farið frá Reykjavík 12. f.m. og hafi þetta verið fyrsta loðnuskipið sem möskvar nótarinnar voru mældir hjá. Vitnið kvaðst hann hafa verið viðstaddur þegar mælingar hafi farið fram á nótum norskra loðnuveiðiskipa og aðspurður hvort Norðmönnum hafi komið á óvart mæliaðferð íslensku Landhelgisgæslunnar þá vissi hann ekki til þess. Frá því hann hóf störf sem yfirmaður í Landhelgisgæslunni 1986 þá hafi þeir alltaf mælt innanmál möskva og hafi það verið athugasemdalaust, þ.e.a.s. aðferðafræðin hafi ekki sætt gagnrýni heldur niðurstöður einstakra mælinga. Hann sagði mæla þá sem Landhelgisgæslan notaði við mælingar vera prófaða af Löggildingarstofu einu sinni á ári, en mælistikur haf verið löggiltar í upphafi þegar þær voru teknar í notkun og væru mælistikurnar úr málmi. Hann sagði að aflmælir væri ekki notaður við mælingun nema skipstjóri mótmælti mælingum. Samkvæmt reglugerðinni frá 15. janúar 1998 eigi ekki að mæla með lóði eða aflmæli nema skipstjóri mótmæli niðurstöðu mælingar og það sé þeirra reynsla að ef mælt er með lóði eða aflmæli þá sé það ekki viðkomandi í hag. Við mælingar væri farið eftir ákvæðum reglugerðarinnar. Aðspurður taldi hann óheimilt að nota aflmælingu á nótinni úr því að skipstjóri hafi ekki mótmælt mæliniðurstöðu, en skipstjóra hafi verið kynntur réttur hans til endurmælingar, þ.e. sá stýrimaður sem annaðist mælinguna hafi átt að kynna honum rétt hans, en skipstjóri hafi ekki véfengt niðurstöðu mælingar. Aðspurður segir hann að ákærði hafi talað um að það væri mælt úr miðjum hnút í miðjan hnút við uppsetningu veiðarfærisins en ekki að það væri þannig mælt af t.d. norsku strandgæslunni. Aðspurður hvort slegið hafi verið máli á mælistaðina frá miðjum hnút í miðjan hnút þá svaraði hann því neitandi, þeir hafi ekki tæki til að mæla þannig. Sama dag kom fyrir dóminn Lúðvík Sigurbjörn Friðbergsson, 2. stýrimaður á v/s Óðni, kt. 160168-3239. Aðspurður um mælinguna á nót skipsins þá hafi þeir farið eftir venjubundnum starfsreglum Landhelgisgæslunnar þannig að teknir eru 20 möskvar og mældir og tekið meðaltal, þ.e. mælt innanmál möskvans með löggiltri stiku. Netið væri strengt og stikunni stungið inn með tveggja kílóa átaki eða hérum bil. Viðstaddur mælinguna hafi verið 1. stýrimaður á m/s Österbris. Hann segir að þetta hafi gengið þannig fyrir sig að þeir stýrimennirnir hafi farið niður og mælt í poka nótarinnar og fái þá þennan smáa riðil sem mælingin segi. Síðan hafi þeir farið í annað net og mælt það líka og eftir þær niðurstöður þá tali þeir við skipherra varðskipsins og óski hann eftir frekari mælingum á þeim stað sem þeir fengu smámöskvamælinguna og þá hafi hann óskað eftir manni frá þeim á m/s Österbris og þá hafi 1. stýrimaður tekið á móti honum við netið og hafi verið á móti honum við mælinguna og 3. stýrimaður á v/s Óðni hafi skráð niður. Aðspurður sagði hann að mæliaðferð Landhelgisgæslunnar hafi ekki virst koma 1. stýrmimanni á m/s Österbris á óvart. Hann kveðst hafa starfað hjá Landhelgisgæslunni síðan í febrúar 1997 og hafa mælt þetta venjubundið í hverri eftirlitsferð. Aðspurður kvaðst hann hafa mælt í norskum skipum og aldrei hafi verið gerð athugasemd um það að möskvar væru mældir innanmáls en ekki úr miðjum hnút í miðjan hnút. Skipstjórinn hafi ekki verið viðstaddur mælinguna, en yfirstýrimaður varðskipsins hafi komið yfir til að yfirfara mælinguna og þá hafi skipstjórinn komið að og ekki gert neinar athugasemdir við mælinguna. Aðspurður kvaðst hann aldrei hafa mælt, hvorki loðnu- eða síldarnót, sem ekki hafi staðist mál og ekkert hafi verið sérstakt við þessa nót að athuga. Aðspurður um hvort til væru sérstakar starfsreglur hjá Landhelgisgæslunni um hvernig staðið skyldi að svona mælingu þá sagði vitnið að það væri eingöngu reglugerðin um framkvæmd möskvamælinga, sem farið væri eftir. Hafi skipstjóra og yfirstýrimanni verið kynnt að mælingin gæti verið endurtekin með aflmæli en þeir ekki óskað þess. Þegar yfirstýrimaður hafi komið yfir í m/s Österbris hafi hann haft meðferðis aflmælinn og skipstjóra m/s Österbris boðið að nótin yrði mæld með honum, en hann afþakkað. Aðspurður sagði hann að samkvæmt reynslu sinni þá fái menn minni mælingu með aflmæli en handafli. Aðspurður um það sem skráð var í skoðunarskýrslu að skipinu hafi verið vísað til Akureyrar til frekari athugunar á veiðarfæri hvort slík athugun hafi farið fram þá kvað hann nei við. Aðspurður kvaðst hann ekki kannast við að beðið hafi verið um nýja mælingu á nótinni eftir að skipið kom til hafnar. Sama dag kom fyrir dóm sem vitni Stefán Pétursson, 3. stýrimaður á v/s Óðni, kt. 230167-4519. Hann sagði að yfirmenn á m/s Österbris hafi ekki gert athugasemdir við mælingar fyrr en þeir voru komnir til hafnar. Aðspurður hvort hann hafi staðið lengi í svona mælingu þá svaraði hann því neitandi og sagðist vera í þriðja túr hjá Landhelgisgæslunni og vera nýkominn út úr skóla. Hann sagði að 2. stýrimaður hefði haft yfirumsjón með mælingunni. Aðspurður sagði hann mælistaðina í nótinni ekki hafa verið sérstaklega merkta þannig að ekki væri hægt að ganga að þessum stöðum og mæla aftur. Aðspurður um hvað fælist í því að yfirstýrimaður hafi yfirfarið mælinguna þá kvaðst hann ekki geta svarað því, því hann hafi verið farinn frá borði þá. Sama dag kom fyrir dóminn vitnið Jón Páll Ásgeirsson, kt. 020750-4729, yfirstýrimaður á varðskipinu Óðni. Aðspurður um afskipti sín af mælingu á nótinni kvaðst hann ekki hafa mælt neitt af þessu og eftir að 2. og 3. stýrimaður voru búnir að mæla hafi hann verið sendur yfir í m/s Österbris og látinn skoða hvað þeir hefðu gert. Hann kvaðst hafa skoðað mælingarnar á mælingablaðinu sem þeir höfðu skrifað niður og hafi svo farið með norska stýrimanninum og prófað að stinga sjálfur í þetta með mælistikunni og hafi fengið mjög svipaða útkomu. Hann kvaðst vera mjög vanur svona mælingum og hann kvaðst vera lærður netamaður. Hann kvaðst hafa hafið störf hjá Landhelgisgæslunni 1975 og þá starfað í tæp 5 ár og síðan byrjað aftur árið 1990 eða 1991. Hann kvaðst ekki hafa mælt mjög oft loðnunætur, en það hafi komið fyrir að hann hafi mælt þær. Hafi yfirstýrimaður og skipstjóri á m/s Österbris sæst á mælinguna og hafi þeim verið boðið upp á að þetta yrði mælt með átaksmæli. Hafi hann sýnt stýrimanninum mismuninn á því að gera þetta með handafli og síðan með átaksmæli og það hafi komið mun verr út að gera þetta með átaksmælinum. Hafi hann sýnt honum stikkprufu af því. Átakið eigi að vera 2 kíló og eins og sé í svona smáum möskva þá sé 2 kg eiginlega ekki neitt átak ef maður prófi það og maður sé alltaf með meira átak með hinni aðferðinni. Aðspurður kannaðist hann við það að óskað hafi verið eftir því að Landhelgisgæslan hafi verið beðin um að endurtaka mælingu á nót Österbris eftir að skipið hafði verið fært til hafnar, en því hafi verið hafnað af gæslunni. Aðspurður um ástæðuna fyrir því sagði hann að það væri skipherrann sem ákvæði það, þeir hafi náttúrulega verið búnir að gera sínar mælingar og búnir að skrifa undir það og samkvæmt mælingareglugerðum þá eigi þeir ekki að mæla neitt meira en reglugerðin segi til um. Aðspurður sagðist vitnið vera með sveinspróf sem netagerðarmaður. Hann var spurður hvað fælist í því að hann hafi farið yfir mælinguna. Þá sagði vitnið að hann hafi ekki getað farið nákvæmlega yfir mælingar sem gerðar hefðu verið en hann hefði farið og skoðað það sem þeir hefðu mælt og hann hefði prófað að stinga mælistikunni í og fengið sömu niðurstöður. Aðspurður hvernig hann hafi getað fengið sömu niðurstöðu ef hann hafi ekki endurtekið nákvæmlega sömu mælinguna þá svaraði vitnið því til: Ég sting bara í og les á mælinn það eru sömu tölur. Mælistaðirnir hafi ekki verið merktir en mælingamenn hafi bent honum á að þar sem þeir hefðu farið í nótina, þetta hafi nú aðallega verið gert til að sýna yfirstýrimanninum mismuninn á milli handmælingar og aflmælingar. Nánar aðspurður hvort það væri rétt að hann hafi þá ekki mælt þessa sömu mælingu þá svaraði vitnið því til að það hafi verið búið að gera þessa mælingu þegar hann kom um borð þannig að hann endurtaki hana ekki heldur skoði bara niðurstöður. Aðspurður segist hann sjálfur hafa tekið stikkprufur á sama eða svipuðu svæði og mælt hafði verið og þetta hafi verið aðallega gert til að sýna yfirstýrimanninum hver munur væri á milli handmælingar og aflmælingar. Aðspurður um útkomuna með aflmælinum þá hafi þeir fengið 16 mm út úr pokanum í stað hinna talnanna og hafi þá verið mælt með þriggja kílóa þunga í staðinn fyrir tveggja kílóa en ekki hafi verið mælt með tveggja kílóa þunga. Vitninu var sýnd formúlan á skoðunarskýrslunni og kannaðist hann ekki við hana. Hann kannaðist við að hafa heyrt um mælieininguna þar sem talað er um 64 möskva á alin en hjá gæslunni sé ekki um aðrar mælingar að ræða en að mæla innanmál. Sama dag kom fyrir dóminn sem vitni Olav O. Östervold, yfirstýrimaður á m/s Österbris, f. 26. júní 1966. Hann kvaðst hafa verið viðstaddur þegar mælingin var gerð en ekki sammála því hvernig að henni var staðið. Það standi ekkert í þeirri reglugerð sem þeir hafi að það eigi að mæla netið innanmáli. Þeir hafi haldið að ætti að mæla frá miðjum hnút í miðjan hnút sem alltaf hafi verið gert. Aðspurður um skjal nr. 9 á dskj. nr. 3 sem heitir Måleiningar segir vitnið að þetta séu leiðbeiningar um hvernig möskvastærð sé mæld, það sé ekki norsk uppfinning heldur alþjóðleg. Ákærandi bað vitnið að lesa fyrstu setningarnar í kafla 3 á bls. 2. Ákærandi spyr hvort rétt sé skilið að þá standi þar að norska reglan sé að maður skuli mæla stærðina að innanverðu og svarar vitnið því játandi. Aðspurður sagðist vitnið ekki hafa aðrar athugasemdir við mælinguna heldur en með hvaða hætti mælt var. Aðspurður sagði hann að yfirstýrimaður varðskipsins hefði ekki mælt nótina með aflmæli. Hann kvaðst hafa skoðað nót núna í dag um borð í m/s Súlunni og væri um nákvæmlega sömu gerð nótar að ræða og í m/s Österbris. Aðspurður sagði vitnið að yfirstýrimaður varðskipsins hefði sýnt með hvaða hætti mælt væri með aflmælinum en hann hefði ekki framkvæmt mælingu með honum. Hafi hann fullyrt að óhagstæðara væri að mæla með aflmæli heldur en handmælingu. Dómkvaddir voru sem matsmenn til að meta afla og veiðarfæri m/s Österbris þeir Jóhann Pétur Andersen, framkvæmdastjóri, og Kári Páll Jónasson, netagerðarmeistari. Mátu þeir loðnunótina 334 x 92 faðma á kr. 26.250.000, snurpuvír á kr. 450.000, snurpuhringi á kr. 600.000, fallhlíf, brjóstlínu o.fl. kr. 130.000 eða samtals kr. 27.430.000, afli ca 10 tonn af loðnu kr. 40.000. Af verðmæti loðnunótarinnar skv. framanrituðu var það þeirra mat að pokinn væri að verðmæti kr. 3.500.000. Þá komu matsmenn báðir fyrir dóminn og staðfestu matsgerð sína. Aðspurður bar vitnið Kári Páll Jónasson, netagerðarmeistari, kt. 040763-3179, um verðmæti pokans á nótinni að ástæðan fyrir verðmæti hans væri sú að þarna væri sverasta garnið og mesta þyngdin í garninu pr. fermeter. Þá væru líka græjur þarna til að herpa hana saman. Aðspurður nánar um sverleika á garninu í pokanum þá sagði hann að sér sýndist það heldur grennra en við notum hér á landi. Varðandi möskvastærðina kvaðst hann ekki geta séð að þetta væri minna heldur en við notuðum, en tók það fram að hann hefði ekki mælt það. Aðspurður hvernig fagmenn mældu möskva í loðnunótum þá svaraði hann því til að þeir mældu það yfirleitt ekki því þeir treystu því sem þeir fengju og væri efnið aðallega keypt frá Noregi. Hann kannaðist við framleiðandann Refa a.s. en fagmenn treystu því yfirleitt að þeir fengju efni sem stæðist mál. Aðspurður sagði hann að það væri erfitt að mæla í nýju pokaneti í loðnunót vegna þess að möskvar væru litlir og garnið þurrt, það væri miklu auðveldara að mæla þetta þegar búið væri að nota þetta blautt og komin fita í það. Þá gengi flaskamálið miklu auðveldar inn í það en þegar nótin væri ný þá væri efnið stíft og hart. Aðspurður kvaðst hann kannast við formúluna sem skráð væri í skoðunarskýrslu varðskipsins Óðins, þ.e. 64 x prósentutala x 2 ÷ 0,6266 = möskvar á fermeter. Þetta væru umferðir á alin og samkvæmt þessari formúlu væri reiknað með hnútum en ekki með innanmáli nótar. Þann 21. f.m. kom fyrir dóminn sem vitni Vincent John Newman, framkvæmdastjóri Nótastöðvarinnar Odda h.f., kt. 031155-7389. Aðspurður um efnið í nótinni þá sagði hann efnið það sama og notað væri í nót sem þeir væru að setja upp. Efnið sem þeir kaupi sé allt frá Mörenot í Noregi. Einnig hefðu þeir notað efni frá Refa a.s. og aldrei verið neitt athugavert við það. Sama dag kom fyrir dóm Helgi Sigfússon, netagerðarmaður, kt. 181131-7569, starfsmaður Nótastövarinnar Odda h.f. Aðspurður kvaðst hann hafa verið beðinn um að fara um borð í m/s Österbris og mæla nótina og hafi mælt hana eftir því sem allir netamenn gera eftir alinmáli og hafi hann talið 65 hnúta á alin. Taldi hann það vera eðlilegt á nýrri nót. Nótin væri ekkert frábrugðin öðrum nótum. Vitnið hafði meðferðis mælistiku og kvaðst hafa rekið hana einum 10 sinnum inn í möskvana, en vitnið tók fram að hann myndi aldrei eftir að þetta hafi verið notað við mælingu á loðnuneti, þ.e. stikan, heldur væri loðnunet alltaf mælt alinmáli. Hann skýrði frá að mælingin færi þannig fram að tekinn sé strengdur möskvinn og talin hlutföllin á milli. Þannig væri það gert hér á landi, það væru tekin 2 fet, 24 tommur, og hnútarnir lagðir við og mælt og taldir hnútarnir, taldar umferðirnar. Nánar um mælingu á pokanum þá kvaðst hann hafa mælt 65 hnúta á alin, á 24 tommum. Tveir séu við að mæla þetta, annar heldur í og hinn heldur í endann á stokknum og svo sé netið teygt og umferðirnar taldar, þ.e. hnútarnir taldir milli þessara tveggja punkta. Hann kvað þetta hafa verið þá aðferð sem hann væri búinn að nota í 42 ár, bæði á síldarnót og loðnunót, það væri aldrei talað um innanmál hvorki á síldarnót né loðnunót. Aðspurður hvernig aðrir mældu þá sagðist hann halda að allir notuðu þessa aðferð, enginn mældi innanmálið. Þetta væri alltaf pantað þannig frá verksmiðjum. Nánar aðspurður um þýðingu orðsins omfar eða umferð þá sagði hann hálfan möskva vera eina umferð og þurfi tvær umferðir til að búa til einn möskva. Hann kvaðst vera búinn að vera með í að setja upp margar nætur, að vísu sé orðið langt síðan hann hafi sett upp heilnót eða árið 1979, en þeir væru að setja inn hluta af nót á hverju ári. Aðspurður kvaðst hann ekki kannast við reglur um að möskvastærð skuli mæld að innanmáli. Nánar aðspurður kvaðst hann aldrei hafa fengið reglugerðir um að mæla möskvana að innan og ekki kvaðst hann vita um neinn netagerðarmann sem kannaðist við þetta innanmál. Aðspurður sagði hann að við uppsetningu nóta væri ekki gert ráð fyrir neinum stuðli varðandi teygju á efni. Nánar aðspurður um fagmenntun þá upplýsti vitnð að hann væri með ráðherrabréf upp á réttindi sín sem netagerðarmaður. Aðspurður um ástand nótarinnar er hann mældi hana þá hafi hún verið farin að þorna en nótin hafi verið glæný og það átti eftir að þvost úr henni íburður, en efnið vær glerhart þegar menn fengju þetta í hendurnar og svo ætti hugsanlega eftir að strekkjast á hnútum. Sama dag kom aftur fyrir dóminn Olav Olavsson Östervold, yfirstýrimaður, og skýrði nánar þau gögn sem höfðu verið lögð fram á norsku. Nánar aðspurður um hvort nótin hafi á einhvern hátt verið merkt þar sem hún var mæld af Landhelgisgæslunni þá sagði hann svo ekki hafa verið. Sama dag kom fyrir dóminn sem vitni Hjálmar Vilhjálmsson, fiskifræðingur á Hafrannsóknarstofnun kt. 250937-4079. Vitninu var sýnt bréf Hafrannsóknarstofnunar, dags. 01.06.1994, undirritað af vitninu til Sjávarútvegsráðuneytisins. Vitnið staðfesti efni bréfsins, en í því semir m.a.: „Varðandi bréf ráðuneytisins um möskvastærð í loðnunótum vill undirritaður taka fram eftirfarandi: Eins og kunnugt er eru ákvæði um lágmarksstærð möskva í loðnunótum til þess að koma í veg fyrir smáloðnudráp og gera það að því er varðar 1 árs fisk. Hinn ókynþroska hluti 2 ára loðnunnar smýgur hins vegar aðeins að hluta og ánetjast talsvert. Þetta gerist stundum einnig varðandi smærri hluta kynþroska loðnunnar. Ánetjun er til mikilla vandræða við nótaveiðar og getur skemmt veiðarfæri þegar notaður er 21 mm ferhyrndur möskvi (60 umferðir á alin). Ánetjun myndi væntanlega minnka mikið ef möskvi væri smækkaður í 19,6 mm (64 umferðir á alin) og ársgamla loðnan sleppa eftir sem áður. Þær loðnunætur sem Norðmenn nota í Barentshafi eru með 19,6 mm möskva og hefur ekki verið amast við þeim á Íslands-Grænlands-Jan Mayen svæðinu. Því er lagt til að reglugerðinni frá 20. febrúar 1985 um lágmarksstærð möskva í loðnunótum verði breytt á þann veg að sé möskvi ferhyrndur megi stærðin vera 19,6 mm. Reglugerðin verði að öðru leyti óbreytt.” Vitnið bar að tilgangurinn með bréfi þessu hafi verið að samræma reglur Íslendinga við reglur annarra landa, Norðmanna og Færeyinga. Þegar loðnuveiðar hafi verið komnar á það stig að mönnum var orðið heimilt að fiska innan lögsögu hvers annars þá hafi þurft að vera einhvers konar samræmi í reglugerð um veiðarfæri og annað og bréf þetta hafi verið skrifað í þeim tilgangi að samræma þessa hluti. Ástæðan fyrir þessu kannski hafi verið sú að við Íslendingar vorum upphaflega með svolítið stærri möskva heldur en þarna væri tekið fram. Vitað var að í Noregi þá var möskvi við loðnuveiðar í Barentshafi 19,6 mm, þ.e. eins og standi í bréfinu 64 umferðir á alin, og minnti vitnið á þessum tíma að það hafi líklega verið 70-80 skip eða útgerðir eða eitthvað þess háttar sem hugsanlega gæti komið að þessum veiðum og það væri náttúrulega meira en að segja það að skipta um þessi veiðarfæri, þannig að eftir nokkra umhugsun og vangaveltur þá hafi niðurstaða þeirra verið sú að minnka möskvann þannig að hann samræmdist þeim reglum sem giltu fyrir Barentshafsveiðar, enda hafi þeim sýnst að þó að það væri gert, þ.e.a.s. möskvinn smækkaður, þá myndu næturnar sigta frá þann fisk sem sérstaklega var verið að vernda með því að vera með möskvastærðarákvæði yfirleitt og þá væri hann að tala um ókynþroska eins árs loðnu. Aðspurður hvort ætlunin að möskvastærðin yrði þá 19,6 mm mælt frá hnút í hnút eða 64 umferðir á alin svaraði vitnið því: „Á alin já”. Aðspurður hvort honum hafi verið kynnt sú reglugerð sem sett var í framhaldi af þessu bréfi þá sagði vitnið, að honum hefði eflaust verið kynnt hún, en hann kvaðst ekki vera veiðarfærafróður og verða að játa að hann hefði ekki í sjálfu sér lesið hana nákvæmlega þannig, að ef hún væri öðru vísi en þarna stæði þá væru það hans mistök að hafa ekki mótmælt henni eða bent á það. Vitninu var sýnd reglugerð nr. 24, 1998. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa kynnt sér þessa reglugerð sérstaklega eða innihald hennar. Aðspurður um hvort það kæmi til með að hafa einhver áhrif á veiðar ef möskvastærð færi niður úr 19,6 mm að innanmáli niður í möskvastærð allt að 16 mm innanmáli þá svaraði vitnið: "„Nei tæplega, sko það sem hangir á þessari spýtu er nú kannski sitt af hverju, en aðallega þrennt. Í fyrsta lagi þá er náttúrulega verið að reyna að vernda yngsta hluta stofnsins, en það er þannig með nótaveiðar á loðnu að þær eru, þ.e.a.s. loðnunótaveiðar eru þær einu veiðar, nótaveiðar, sem ég þekki, þar sem möskvastærð yfirleitt virkar sem sía á smáfisk og þetta kemur til af því að þangað til loðnan er komin á þriðja aldlursár þá er hún mjög mjó og fer ekki að fá fisklag fyrr en á þriðja ári þannig að svona möskvi og jafnvel smærri hann mundi sía frá, hann síar frá eins árs fisk mjög auðveldlega. Í öðru lagi er hluti af þeirri loðnu sem er tveggja ára hún verður ekki kynþroska til að hrygna árið eftir þ.e.a.s. þriggja ára gömul heldur bíður eitt ár enn og sú loðna, sumt af henni smýgur svona möskva en mikið af henni vill festast í honum og varðandi þá loðnu er umdeilanlegt hvað möskvinn í sjálfu sér á að vera stór, hún smýgur kannski fyrst framan af sumri í gegn, allavega hluti af þessum fiski, en mikið af honum ánetjast og því meira sem möskvinn er stærri eins og stendur í þessu bréfi hérna að þá var það talinn kostur á þeim tíma að færa möskvastærðina niður til þess að létta mönnum lífið varðandi ánetjun. Þegar menn lenda í svoleiðis aðstæðum þá verður venjulega uppi fótur og fit og þá er Landhelgisgæslan send af stað og eftirlitsmenn og jafnvel við og svæðum lokað. Svona gengur þetta fyrir sig en varðandi aðaltilganginn þ.e.a.s. að koma í veg fyrir að mikið af eins árs fiski komi inn á dekk eða þá að menn séu að kasta mikið inn á þá skiptir ekki öllu máli hvort möskvinn er aðeins eða er lítillega eða öðru hvoru megin við þessa stærð sem nú er í lögunum.” Aspurður hvort vitnið væri að tala um 1-2 mm þá svaraði vitnið: „Eitthvað svoleiðis. Ég er hins vegar slæmur með eins og fleiri félagar mínir, biologar, að við eigum voða erfitt með að hugsa í tommum og sentimetrum eða millimetrum.” Nánar aðspurður um breytinguna á möskvastærð úr 21 mm í 19,6 þá sagði vitnið að það sem sóst var eftir hafi fyrst og fremst verið að samræma reglur fyrir alla aðila. Vitanlega skipti máli hvort garn sé mjög svert eða ekki varðandi innanmálið. Nánar aðspurður hvort hann hafi verið að leggja til að möskvinn yrði 19,6 mm mældur frá miðjum hnút í miðjan hnút eða að innanmáli strekktu 19,6 mm sagði vitnið að það væri skýrt nákvæmlega í bréfinu að það sé gert ráð fyrir 64 umferðum á alin og það sem þeir höfðu í huga á þessum tíma hafi verið mæling skv. þessu gamla systemi, sem sagt umferðir, omfar, á alin, sem mundi þá þýða hnút í hnút væntanlega. Aðspurður hver væri helsti sérfræðingur Hafrannsóknarstofnunar í veiðarfæragerð eftir að Guðni Þorsteinsson féll frá þá taldi hann Jakob Jakobsson, fyrrverandi forstjóra Hafrannsóknarstofnunar, vera manna fróðastan en þegar bréf þetta hafi verið ritað hafi Jakob verið forstjóri Hafrannsóknarstofnunar. Fyrir dóm kom vitnið Jón Einar Marteinsson, framkvæmdastjóri Netagerðar Friðriks Vilhjálmssonar h.f., Neskaupstað, kt. 030164-3939, en vitnið er netagerðarmeistari og sjávarútvegsfræðingur frá háskólanum í Tromsö. Aðspurður sagði hann fyrirtæki sitt hafa verið í viðskiptum við Refa a.s. varðandi efniskaup. Aðspurður hvort net frá þeim hefðu reynst í fullkomnu lagi við mælingu sagði vitnið að það hafi náttúrulega komið upp eins og hjá öðrum að net hafi ekki verið í lagi, en það hafi verið fyrir löngu síðan. Aðspurður um efni loðnunætur og loðnupoka sem notaðir eru á Íslandi þá komi efnið annað hvort frá Taiwan eða frá Noregi og þá aðallega þremur verksmiðjum, Mörenot, Refa og Hildre, það séu þær norsku verksmiðjur sem Íslendingar hafi aðallega skipti við. Aðspurður hvort honum væri kunnugt um þær mælireglur sem væru í gildi varðandi mælingar á loðnunótum svaraði vitnið að eins og hefð væri fyrir og skilningur alltaf verið eftir því sem hann best viti og við höfum mælt möskva í loðnunót og þá sé möskvinn mældur sem heilmöskvi, sem þýðir að það er mældur möskvi plús hálfur hnútur hvou megin eða sem sagt möskvi og þá plús heill hnútur. Þannig höfum við alltaf mælt og aldrei mælt loðnunót öðruvísi og um það hafi verið sameiginlegur skilningur bæði milli notendanna, þ.e. sjómannanna og verkstæða og framleiðenda. Á trollum sé möskvinn aftur á móti mældur sem innanmál með því að stinga plötu eða öðru verkfæri, sem hægt er að nota til að mæla innanmál möskva, en á nótum sé möskvinn mældur sem heilmöskvi og þá sé netið mælt með því að strekkja það og mældur ákveðinn fjöldi möskva. Oftast sé mælt á legg sem kallað sé þannig að farið sé á skáann sem kallað er, en þar sé mældur ákveðinn fjöldi leggja eða möskva. Megi segja að það sé sami hluturinn og deila svo bara í með fjöldanum til að finna möskvastærðina og möskvastærðin er þá einn möskvi sem kallað sé. Aðspurður um reglugerð um möskvamælingu nr. 24, 1998, hvort hann hefði séð hana fyrr en nú. Vitnið kvaðst eiga reglugerð þessa en ekki hafa lesið hana nákvæmlega en sagði að sér sýndist þetta mál ganga út á að þarna væri á ferðinni misskilningur um það hvernig eigi að mæla möskva í loðnunótum og trollum. Í trollum sé mælt innanmál og í reglugerðinni frá 1998 standi innanmál, en vitnið vildi leyfa sér að álíta að þar hafi verið misskilningur á ferð af því að þegar reglugerðin var samin, þá hafi átt að vera heilmöskvi, en akkúrat sem gert var þarna haldið að það ætti að vera innanmál eins og í trollum og álit sitt byggir hann á bréfi sem hann hafði fengið sent frá Sjávarútvegsráðuneytinu þar sem Hafrannsókn fer fram á að það sé minnkuð möskvastærðin úr 21 mm í 19,6 sem var gert 1. júní 1994 og þar sem í bréfinu sé rætt um 64 umferðir á alin, þá geti innanmál möskvans ekki verið 19,6 mm heldur sé það heilmöskvinn sem sé 19,6 mm. Aðspurður hvort honum væri kunnugt um með hvaða hætti reglugerð frá 1985 mælti fyrir um mælingu möskva, þ.e.a.s. að innanmáli, var vitninu ekki kunnugt um ákvæði hennar. Í framhaldi af því var vitnið spurt hvort að allt regluverk íslenskra fiskveiða varðandi nætur væri á misskilningi byggt, þá taldi vitnið svo vera út frá þeim hefðum og reglum, sem gilt hafa í netagerðarfaginu. Aðspurður hvort að gert væri ráð fyrir ákveðinni teygju við uppsetningu nóta, þá kvað vitnið nei við því, heldur væri netstykkið reiknað út frá heilmöskva. Hins vegar væru til staðlar yfir nælonefni hvað þau teygist en það væri þá frekar að spyrja framleiðendur um slíka staðla. IV. Varðandi síðari ákæruna kom fyrir dóminn 26. f.m. ákærði, John Harald Östervold og staðfesti skýrslu sína gefna fyrir lögreglu, svo og vitnið Olav Olavsson Östervold, yfirstýrimaður á m/s Österbris. Í réttinum var einnig mættur Olav Harald Östervold fæddur 4. desember 1943 í Östervoldkommune, 5384, Thoransvåg, Noregi, en hann er stjórnarformaður og framkvæmdastjóri, Havbraut AS, ákærða í þessu máli. Taldi hann ekki ástæðu til að gefa skýrslu hér fyrir dómi, en upplýsti að hann væri faðir ákærða John Harald Östervold og vitnisins Olavs Olavsson Östervold. Fyrir dóminn kom sem vitni Halldór Benóný Nellet, kt. 140256-5019, skipherra á v/s Ægi. Hann sagði varðskipið hafa verið við venjuleg eftirlitsstörf á svæðinu og hafa verið búið að mæla í einum færeyskum bát og síðan í tveimur norskum áður en var farið um borð í m/s Österbris. Hafi nætur reynst löglegar nema í mælingu í m/s Österbris. Aðspurður hvort einhverjar reglur væru um skekkjumörk þegar verið væri að mæla möskvastærðir, þá lýsti vitnið að það væri innanhúsregla hjá þeim að þeir væru með upp á 3% og ef viðkomandi mæling væri innan við skekkjumörk þá væri viðkomandi gefinn kostur á að slá pokanum undan og málið ekki kært. Aðspurður hvaðan þessi 3% skekkjumörk væru komin þá kvaðst vitnið í rauninni ekki geta svarða því. Aðspurður hvort að þetta væri skrifleg regla, þá svaraði hann því til að þetta væru fyrirmæli til þeirra. Nánar aðspurður hvenær þessi skekkjumörk urðu til þá kvaðst hann ekki vera klár á ártalinu en það væru einhver örfá ár síðan. Nánar aðspurður upplýsti hann að þessi skekkjumörk væru vegna mælinga á öllum veiðarfærum þ.e.a.s. bæði þorskanet, loðnunætur, síldarnætur, bæði kastnætur og troll. Eingöngu hafi verið framkvæmd mæling á poka nótarinnar í m/s Österbris. Aðspurður kvað hann sér hafa verið kunnugt um mælingu á sama nótarpoka vikuna áður og hafa heyrt um þau vikmörk sem komu fram í þeirri mælingu og síðari mælingunni. Aðspurður hvort hann gæti skýrt dóminum mismuninn á þessum tveimur mælingum þá sagði hann að honum dytti helst í hug að þeir hefðu ekki farið á nákvæmlega sama stað í pokanum, það gæti skýrt þetta að hluta. Hélt hann að það væri kannski aðalástæðan. Síðan var ekki notaður Utzonmælir sem væri reyndar nákvæmasta mælingin að hans mati og að menn noti kannski svona misjafna mælingu og síðan þriðja atriðið að líklega hefði tognað eitthvað á nótinni síðan síðast, en það hafi ekki verið mælt örugglega á nákvæmlega sama stað og fyrri mæling. Aðspurður hvernig staðið hefði verið að mælingunni, þá sagði hann að það hefði verið notuð löggilt mælistika en ekki hefði verið notaður aflmælir og aðspurður hvers vegna svo ekki hefði verið, þá sagði vitnið að þeir mættu ekki nota aflmæli fyrr eftir reglugerð sem segi að fyrst skuli mæla 20 möskva og ef það reynist undir eða stenst ekki mál þá eigi þeir að mæla 2 X 20 möskva í viðbót og síðan sé meðaltalið reiknað af þessum 60 möskvum og ef að það standist ekki mál þá sé það borið undir skipstjóra og ef hann mótmæli niðurstöðunni, þá megi þeir fyrst nota aflmæli en ekki fyrr. Aðspurður hvort gæslan noti ekki þennan staðlaða aflmæli fyrr en mótmæli koma fram, svaraði vitnið því til að þeir ynnu bara eftir reglugerðinni akkúrat eins og hún segi. Hann upplýsti að m/s Österbris hafi ekki verið að veiðum þegar möskvinn var mældur og nótin hafi verið bleytt góða stund áður en hún var mæld. Hann kvaðst hafa leyst af sem skipherra frá júlí 1992, en fastur skipherra síðan í september 1996 og hafið störf hjá Landhelgisgæslunni 16 ára 1972 og starfað nær óslitið síðan fyrir utan 3 ár hjá Eimskip og síðan í Stýrimannaskólanum. Fyrir dóminn kom sem vitni, Björn Haukur Pálsson, kt. 250750-4639, yfirstýrimaður á v/s Ægi. Hann staðfesti skoðunarskýrslu sína um borð í m/s Österbris. Aðspurður hvort hann væri vanur að framkvæma slíkar mælingar, þá sagðist hann telja svo vera. Hann hafi starfað há Landhelgisgæslunni í 14 mánuði sem stýrimaður og vissi ekki hversu margar mælingar hann hefði framkvæmt á því tímabili en þær væru þó nokkrar. Aðspurður hvort hann hefði oft mælt loðnunætur sem ekki hefðu staðist mál, þá svaraði hann því neitandi. Hvort hann hefði oft mælt loðnunætur, þá svaraði hann því einnig neitandi og upplýsti að þetta væri hans fyrsta mæling á loðnunót. Í þessari ferð varðskipsins sagðist hann telja að þetta hafi verið fjórði báturinn sem búið var að mæla nætur hjá, áður hjá tveimur norskum og einum færeyskum. Hafi hann farið um borð í færeyska bátinn en ekki stungið í nót hans. Aðspurður sagði hann að þeir hefðu farið fram á við áhöfn m/s Österbris að þeir bleyttu nótina áður en hún var mæld og hafi þeir sprautað sjó á hana áður. Aðspurður hvernig staðið hefði verið að mælingu þá hafi hún verið mæld á venjubundin hátt með Utzonstiku þar sem stikunni var stungið í möskvann og farið eftir reglugerðum um mælingar. Aðspurður um skekkjumörk í sambandi við mælingar á nót þá upplýsti vitnið að það hefði verið vinnuregla að ef mæling er innan við 3% þá hafi það verið látið kyrrt liggja, þ.e.a.s 3% skekkjumörk þeim í hag sem mælt væri hjá. Nánar aðspurður um þessa reglu, sagði hann þetta vinnureglu sem þeim hafi verið sagt að nota. Mælingar væru þannig framkvæmdar að þeir læsu þessar tölur yfir í varðskipið og þar væri reiknað út úr þeim þannig að þeir mælingamennirnir raunverulega mældu bara og birtu þessar tölur. Viðstaddir hafi verið fjórir, þrír frá varðskipinu og yfirstýrimaður m/s Österbris. Mælingin fór þannig fram að stungið var í möskvana. Sá sem stingi lesi upp niðurstöðu mælingarinnar og annar skrái það niður jöfnum höndum á blað og síðan eftir að búið er að mæla 20 möskva þá eru tölurnar lesnar yfir í varðskipið í gegnum talstöð. Í þessu tilfelli hafi það verið hann sem stakk í nótina. Frá varðskipinu hafi verið vitnið 3. stýrimaður og síðan háseti og minnti hann að 3. stýrimaður hafi skráð skoðunarskýrsluna. Öll skoðunarskýrslan hafi verið skráð um borð í m/s Österbris. Fyrir dóminn kom sem vitni Magnús Örn Einarsson, kt. 100865-5999, 3. stýrimaður á v/s Ægi. Vitninu var sýnd skoðunarskýrsla dags. 24. f.m. Kvaðst hann hafa skráð skýrsluna, en yfirstýrimaður hafi mælt nótina, hann skrifað niður tölur. Hann upplýsti að nót skipsins hefði verið bleytt vel áður en hún var mæld. Aðspurður um reynslu af mælingum, þá kvaðst hann hafa mælt en hafa hafið störf hjá Landhelgisgæslunni í vor sem stýrimaður og í sambandi við erlend skip þá fari alltaf tveir stýrimenn um borð í þau. Upplýsti hann að áður hafði varðskipið mælt í einu færeysku og þremur norskum skipum og þau öll staðist lágmarks möskvastærð. Aðspurður hvað hann hafi skráð á skoðunarskýrslunni þá hafi hann eingöngu skrifað niður tölur úr mælingunni og undirritað skýrsluna en yfirstýrimaður hafi skráð allt annað. Aðspurður um útreikning á mælitölum á skýrslunni, þá upplýsti hann að það hafi verið gert bæði um borð í varðskipinu og yfirstýrimaður hafi líka reiknað út þessar tölur og hafi yfirstýrimaður skráð útreikninginn á mælingunni. Aðspurður um skekkjumörk við mælingar, sagði vitnið að það væri óskráð vinnuregla hjá gæslunni að það væru 3% skekkjumörk. Vitnið kveðst hafa klárað stýrimannaskólann síðasta vetur og hafi honum verið sögð þessi vinnuregla þegar hann hóf störf hjá gæslunni. Þann 28. f.m. kom aftur fyrir dóm sem vitni, Vincent John Newman, framkvæmdastjóri Nótastöðvarinnar Odda h.f. Hann upplýsti að íslensk netaverkstæði gætu ekki afhent loðnunætur skv. mælingum landhelgisgæslunnar þ.e.a.s. ekkert efni væri til í landinu í pokanet, sem væri með sverara garni, sem að innanmáli væri 19,6 mm. Allt efni sem pantað væri í loðnunætur væri 64 umför á alin, sem gæfi þá möskva 19,6 mm, heilmöskva. Ein alin væri 1/3 úr faðmi sem væri 188 cm. Sama dag kom fyrir dóminn sem vitni Thor Jensen, verksmiðjustjóri Refa a.s. fæddur 22. maí 1949. Hann sagði að nót skipsins væri framleidd samkvæmt aðþjóðlegum staðli og væri venjuleg loðnunót sett upp sem 64 umför á alin sem gæfi 19,6 mm heilmöskva, en hvert umfar væri 9,8 mm og 2 umför þyrfti í möskvann sem gæfu þá 19,6 mm heilmöskva. Væri nótin gerð úr garnsverleika nr. 6 upp í nr. 18, þar sem nr. 6 væri það grennsta en nr. 18 það sverasta. Mestur partur nótarinnar væri gerður úr nr. 6, en hlutar hennar nr. 8, 10, 12, 14 og nótapokinn nr. 18. Sýndi vitnið garnsverleika í nótinni á teikningu sem lá frammi í réttinum. Hann upplýsti að þar sem stæði á teikningunni ekn stæði fyrir enkelt knut eða einfaldur hnútur og væri einfaldur hnútur notaður í allri nótinni og heilmöskvinn í allri nótinni væri 19,6 mm burtséð frá þykkt garnsins. Sl. 5 ár hefðu þeir eingöngu framleitt loðnunætur með 19,6 mm heilmöskva en þeir væru stórframleiðendur nóta bæði fyrir íslenska og norksa loðnuflotann. Kaupendur á Íslandi pöntuðu ævinlega nætur með heilmöskva 19,6 mm og 64 umför á alin. Vitninu var sýnt dskj. nr. 8 í fyrra málinu, og sagði hann að innan möskva mælingin ætti eingöngu við troll þar sem væri notaður tvöfaldur hútur og trollgarnið mun sverara heldur en garnið í nótum. Á trollgarni væri oft tvöfaldur hnútur og því sé eðlilegt að mæla þar innanmálið. Sé alin 62,7 cm og sé 1/3 af norskum faðmi sem sé 188 cm. Hafi þeir selt sams konar nótaefni og er í m/s Österbris fyrir milljónir króna norskra til Íslands. Hann sagði þá Refa menn hafa mælt nótina daginn áður um borð í m/s Österbris, um 20 mælingar, og hafi nótin verið 63, 64 og upp í 65 umför á alin sem væri alveg eðlilegt. Þar sem nótin væri því sem næst ný ætti hún eftir að teygjast og taldi að hún ætti eftir að teygjast um 1-2% í viðbót. Hann sýndi í réttinum hvernig umför væru talin í loðnunót og lagði fram sýnishorn af samskonar garni og er um borð í m/s Österbris þ.e.a.s. nótabúta með garnsverleikanum nr. 6, nr. 10 og nr. 18. Fyrir dóminn kom sem vitni Frank Are Larsen, verkfræðingur og yfirmaður hönnunar og samsetningu nóta hjá Refa a.s., fæddur 10. mars 1968. Hann sagði nótina í m/s Österbris vera samskonar og í öðrum loðnuveiðiskipum. Þeir hefðu mælt nótina og nótin hafi staðist mælingu þeirra, verið að meðaltali 64 umferð á alin. Hann kveðst hafa hannað nótina í m/s Österbris og lagði fram teikningu af henni. Hann hafi haft yfirumsjón með samsetningu hennar. Við samsetningu svona nótar fari um 2500-3000 vinnustundir, auk tímans við að framleiða garnið í nótina og riða það í vélum. Öll nótin væri 64 umför á alin burtséð frá þykkt garnsins. Til þess að setja saman slíka nót þurfi umförin að vera þau sömu þannig að nótin verði jöfn. Hann sagði loðnunót vera teygjanlega um nokkur prósent, en það færi eftir álagi á hana. Hann sagði að veiðarfærin þ.e.a.s næturnar yrðu öflugri eftir því sem skipin yrðu stærri, en venjulegur sverleiki á garni í poka síðustu 4-5 árin væri nr. 18. Olav Östervold, fæddur 4. desember 1943, stjórnarformaður og framkvæmdastjóri ákærða Havbraut a.s. gaf sama dag skýrslu fyrir dóminum. Sagði hann að um borð í m/s Österbris væri venjuleg loðnunót þ.e.a.s. standard nót. Félagið gerði út tvö önnur loðnuskip og væri garnið í pokanót annars þeirra nr. 20, þ.e.a.s. sverara en í nót m/s Österbris. Framkoma íslensku Landhelgisgæslunnar hafi vakið ugg í brjóstum norskra útvegsmanna sem gerðu út á loðnu á Íslandsmið, einkum þeirra skipa sem hefðu nýlegar nætur. Í leyfisbréfi Fiskistofu standi að bannað sé að nota minni möskva en 19,6 mm og hafi Hjálmar Vilhjálmsson staðfest að möskvastærðin væri 64 umför á alin en hvergi væri minnst á innanmál möskva. V. Í máli þessu telur ákærandi sök ákærðu að fullu sannaða með mælingum Landhelgisgæslunnar. Telur hann að mismunur á mælingum renni stoðum undir þá staðhæfingu ákærðu að hér sé um að ræða nýja nót sem eigi eftir að teygjast. Telur hann engin efni til annars en miða eigi möskvastærð nótarinnar við möskvamál innan máls. Telur hann hæfilegt að ákærðu verði dæmdir í allt að kr. 1.000.000 í sekt og aflaverðmæti gert upptækt og andvirði veiðarfæra þ.e.a.s. andvirði nótapokans samkvæmt mati kr. 3.500.000 að frádregnum lögmætum búnaði hans sbr. framburð vitnisins Kára Páls Jónassonar, netagerðameistara. Hann krefst að ákærðu greiði sakarkostnað. Ákærðu krefjast sýknu og tildæmur málskostnaður úr hendi ákæranda. Byggja þeir sýknukröfuna á því að hér sé ekki um brot að ræða. Nótin hafi verið fullkomlega lögmæt. Hafi Hafrannsóknarstofnun lagt til að möskvastærð yrði minnkuð þann 1. júní 1994 sbr. áðurnefnt bréf Hjálmars Vilhjálmssonar og að ætlunin hafi verið að hafa möskvaregluna 64 umferðir á alin og þá mælt hnút í hnút og miða við 19,6 mm. Miða eigi við þær forsendur sbr. það sem fram hafi komið hjá vitnunum Vincent John Newman, Helga Sigfússyni, Hjálmari Vilhjálmssyni og Jóni Einari Marteinssyni. Fram komi að allir fagmenn mæli hnút í hnút og allt nótaefni sem flutt er til landsins sé keypt inn samkvæmt þessum staðli þ.e.a.s. 64 umför á alin. Í leyfi fyrir loðnuveiðar til handa erlendum skipum sé tilgreindur möskvi 19,6 mm án nánari skilgreiningar sbr. ISO 1107 sem mæli fyrir um tilgreiningar og staðla á nótum. Reglugerð nr. 24, 1998 virðist eingöngu gerð fyrir starfsmenn landhelgisgæslunnar varðandi mælingar. Ákærðu veiði með sömu veiðarfæri og íslenski og norski flotin noti átölulaust. Verði ákærðu sakfelldir þá verði refsing í algjöru lágmarki og ákvörðun um refsingu frestað, samanber 3. lið 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 þar sem ákærðu hafi verið í góðri trú. Ákærandi hafnar skilningi verjanda á reglugerð nr. 24, 1998. Þetta væru almennar relgur er gildi um möskvastærð. Samkvæmt þeirri reglu eða a.m.k. allt frá 1985 sé mælt fyrir um það að möskvar skuli mældir innanmáls. Málsbót ákærða væri sú að nótin ætti eftir hugsanlega að teygjast og verði þá lögleg. Verjandi telur að þó svo að reglugerð nr. 24, 1998 kveði á um mælingar sé ekki í reglugerðinni kveðið á um möskvastærð. VI. Niðurstaða dómsins. Lög um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 79, 1997 er aðalréttarheimildin um veiðar í landhelginni eins og nafn þeirra vísar til. Samkvæmt 14. gr. laganna setur ráðherra reglur um framkvæmd laganna. Getur hann m.a. sett allar reglur um útbúnað, gerð og frágang veiðarfæra og takmarkað notkun þeirra. Þá getur ráðherra sett reglur um lágmarksstærðir sjávardýra sem heimilt er að veiða og leyfilegan veiðitíma. Núgildandi lög um veiðar í fiskveiðilandhelginni tóku gildi 1. janúar 1998 og um leið féllu niður lög nr. 81, 1976 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, en í 12. gr. þeirra laga var sambærilegt ákvæði og í 14. gr. núgildandi laga. Á grundvelli þessarar lagaheimildar hefur ráðherra sett reglugerð nr. 313 frá 1. júní 1994 um lágmarksmöskvastærðir loðnunóta. Í 1. gr. hennar segir að lágmarksstærð möskva í loðnunót, sem heimilt er að nota til loðnuveiða skuli vera eftirfarandi: 1. séu möskvar loðnunótarinnar ferhyrndir er lágmarksmöskvastærðin 19,6 mm. 2. séu möskvar loðnunótarinnar sexhyrndir er lágmarksmöskvastærðin 16,0 mm. 2. gr. reglugerðarinnar segir: „Þegar möskvi er mældur skal hann teygður horna á milli eftir lengd netsins. Skal þá flöt mælistika, jafnbreið leyfilegri lágmarksmöskvastærð og 2 mm þykk komast auðveldlega í gegnum möskvann. Netið skal mælt vott.“ Með reglugerð þessari var felld úr gildi reglugerð nr. 106 frá 20. febrúar 1985 um lágmarksstærðir loðnunóta, en samkvæmt 1. gr. þeirrar reglugerðar var lágmarksmöskvastærðin 21,0 mm væri möskvinn ferhyrndur og í poka nótarinnar sem miðast við 50 m á korkteini var heimilt að nota riðil með lágmarksmöskvastærðinni 19,6 mm. Þrátt fyrir ofangreint ákvæði var heimilt að nota til loðnuveiða loðnunætur með lágmarksmöskvastærðinni 19,6 mm, enda hefðu þær verið teknar í notkun fyrir 1. júlí 1981. Lágmarksmöskvastærð loðnunótar með sexhyrndum möskva var 16,0 mm. Í 2. grein reglugerðarinnar var samhljóða ákvæði og í 2. gr. núgildandi reglugerðar um mælingu möskvans. Á grundvelli laga nr. 79, 1997 setti sjávarútvegsráðherra 15. janúar 1998 reglugerð um möskvamæla og framkvæmd möskvamælinga. Er reglugerð þessi nr. 24, 1998 og tók gildi 1. mars 1998. Segir í 1. gr. reglugerðarinnar að hún taki til mælinga starfsmanna Landhelgisgæslu Íslands og veiðieftirlitsmanna Fiskistofu á möskvum veiðarfæra íslenskra og erlendra skipa, sem leyfi íslenskra stjórnvalda hafa til veiða innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi. 2. gr. segir að við mælingu möskva í veiðarfæri skuli nota möskvamæla sem þannig eru gerðir: A. Hlutar möskvamælis eru: Mælistika, aflmælir fyrir 0-6 kg átak og lóð með tveggja og fimm kílóa massa. B. Mælistikan skal vera 2 mm þykk úr traustu efni og þannig gerð, að hún aflagist ekki. Stikan skal mjókka fram á við í hlutfallinu 1 á móti 8 hvoru megin. Breidd stikunnar skal merkt á 1 mm bili. Á efri enda stikunnar skal vera gat nægilega stórt til að notast sem handfang og á neðri enda skal vera gat til að hengja í lóð. Á efri enda skal ennfremur vera gat til að festa aflmæli við stikuna. 3. gr. mælir fyrir hvernig mælistiku skuli beitt við mælingu. Segir að netið skuli strekkt svo möskvar teygist eftir lengdarlínu þess og mjórri enda á stiku skal stungið í möskvann hornrétt á netið og stikunni skal stungið inn í möskvann annaðhvort með handafli eða með því að nota lóð eða aflmæli þar til mælirinn stöðvast á skásettu hliðunum vegna viðnáms frá möskvanum. 4. gr. mælir fyrir um val á möskvum til mælingar. Þeir möskvar sem mæla á skulu mynda röð af 20 samliggjandi möskvum, sem velja skal eftir lengdarási netsins. Ekki skal mæla möskva sé hann viðgerður, slitinn eða eitthvað fest í hann. Reynist vandkvæði á að mæla 20 samliggjandi möskva er heimilt að mæla tvær raðir 10 samliggjandi möskva. Möskva skal ekki mæla nær leisum, burðarlínum, kolllínu eða teinum en 4 möskvum. Eingöngu skal mæla net þegar þau eru blaut og ófrosin. 5. gr. segir að stærð hvers möskva skuli vera breidd mælistikunnar þar sem hún stöðvast þegar henni er beitt. 6. gr. segir að þegar möskvastærð netsins sem mælt er skuli vera meðaltal mælinga einstakra möskva gefið upp með 0,1 mm nákvæmni. 7. gr. mælir fyrir að mæla skuli eina röð af 20 möskvum sem valdir eru og skal stinga mælinum inn í möskvann með handafli án þess að nota lóð eða aflmæli. Síðan skal möskvastærðin reiknuð út samkvæmt 5. og 6. gr. Sýni útreikningar á möskvastærð að möskvar séu undir leyfilegri lágmarks möskvastærð skal velja 2 raðir af 20 möskvum til viðbótar og þeir mældir. Þá skal reikna möskvastærð aftur og taka með í útreikninginn þá 60 möskva sem þegar hafa verið mældir og skal þessi útreikningur skera úr um möskvastærð netsins. Mótmæli skipstjórinn niðurstöðu mælingar samkvæmt þessu skal netið mælt að nýju. Við þá mælingu skal nota lóð eða aflmæli festan við stikuna og ræður eftirlitsmaður hvort notað er. Lóðið skal festa við gatið á mjórri enda stikunnar með króki. Aflmælinn skal festa við efri enda stikunnar. Mæla skal þannig eina röð með 20 möskvum á ofangreindan hátt og skal meðaltalið gilda sem endanleg möskvastærð viðkomandi nets. Við mælingu á vörpum sem hafa möskvastærðina 45 mm eða minna skal nota 19,61 newtona afl sem svarar til 2ja kg þyngdar, en á aðrar vörpur skal nota 49,03 newtona afl sem svarar til 5 kg þyngdar. Í lögum nr. 22 frá 8. apríl 1998 um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands segir í 5. gr. að um veiðar erlendra skipa í fískveiðilandhelginni skuli, ef ekki er um annað samið í milliríkjasamningum, gilda ákvæði laga og reglugerða sem gilda um veiðar íslenskra skipa í fiskveiðilandhelginni varðandi veiðarfæri, friðun og veiðitíma, sbr. 8. - 14. gr. laga nr. 79, 1997 um veiðar í fískveiðilandhelgi Íslands. Samkvæmt 6. gr. laganna gefur Fiskistofa tímabundin leyfi til erlendra skipa í samræmi við ákvarðanir Sjávarútvegsráðuneytisins þar að lútandi. Samkvæmt 7. gr. er eftirlit með framkvæmd laganna í höndum Landhelgisgæslunnar, Fiskistofu og eftirlitsmanna í hennar þjónustu. Á grundvelli laga þessara hefur sjávarútvegsráðherra gefið út reglugerð 28. maí 1999 nr. 367, 1999 um loðnuveiðar erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar tekur hún til loðnuveiða grænlenskra, norskra og færeyskra skipa í fislveiðilandhelgi Íslands á loðnuvertíðinni 1999/2000. Eru þar nákvæm fyrirmæli um framkvæmd veiðanna. Í 13. gr. reglugerðarinnar segir svo: „Óheimilt er að stunda veiðar með öðrum veiðarfærum en nót. Möskvastærð í loðnunótum skal vera a.m.k. 19,6 mm ef um ferkantaða möskva er að ræða, en a.m.k. 16 mm ef um sexkantaða möskva er að ræða. Skipum er óheimilt að hafa um borð loðnunætur með annarri möskvastærð.“ Í máli þessu er ekki deilt um niðurstöðu mælingar Landhelgisgæslunnar á nót m/s Österbris heldur eingöngu um mæliaðferðina þ.e.a.s. að mæla innanmál möskvans í stað heilmöskvans, þ.e.a.s. frá miðjum hnút í miðjan hnút. Í veiðileyfi skipsins er kveðið á um lágmarksmöskvastærð skv. 13. gr. reglugerðar nr. 367, 1999, 19,6 mm án frekari skilgreiningar. Samkvæmt 11. gr. laga nr. 22, 1998 um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands segir að brot gegn ákvæðum laganna og reglum settum samkvæmt þeim varði sektum hvort sem þau séu framin af ásetningi eða gáleysi. Dómurinn fellst ekki á það sjónarmið ákærðu að leggja beri til grundvallar stærð heilmöskvans 19,6 mm heldur verður að miða við innanmál möskvans samkvæmt skýru ákvæði 2. gr. reglugerðar nr. 313, 1994 sem hefur fulla stoð í gildandi lögum. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 22, 1998 má gera sektir jafnt lögaðila sem einstaklingi. Ákvarða má sekt þó sök verði ekki sönnuð á fyrirsvarsmann lögaðila, starfsmann hans eða aðra þá einstaklinga sem í þágu hans starfa, enda hafi brotið orðið eða hafi getað orðið til hagsbóta fyrir lögaðilann. Með sama skilorði má einnig gera lögaðila sekt ef fyrirsvarsmenn, starfsmenn hans eða aðrir einstaklingar sem í þágu hans starfa hafa gerst sekir um brot. Samkvæmt framburði Hjálmars Vilhjálmssonar, fiskifræðings, sem rakinn er hér að framan, er alls ósannað að útgerðarmaður skipsins m/s Österbris, Havbraut A/S, hafi hagnast á veiðum skipsins þrátt fyrir stærð möskvans í poka nótarinnar og er því félagið sýknað af refsikröfu ákæruvaldsins í málinu. Að því er varðar sök ákærða John Harald Östervold, skipstjóra m/s Österbris, verður að telja að hún sé fullsönnuð og rétt færð til refsiákvæða í ákæruskjölunum. Við ákvörðun refsingar hans ber að líta til 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þykir ljóst að brot ákærða stafar a.m.k. að nokkru leyti af því að hér er um nýja nót að ræða, sem greinilega hefur þó teygst á við notkun, sbr. mismun á milli fyrri og síðari mælingar Landhelgisgæslunnar á poka nótarinnar og jafnframt er rétt að líta til þess að möskvastærðin í sjálfri nótinni er yfir 19,6 mm að innanmáli samkvæmt fyrri mælingu Landhelgisgæslunnar. Með vísan til framburðar Hjálmars Vilhjálmssonar, fiskifræðings, má nokkuð víst telja að loðna sú sem lágmarksmöskvastærð í loðnunótum er ætlað að vernda hefur sloppið þrátt fyrir möskvastærð nótapokans. Þegar litið er til þess og að nótapokinn er aðeins lítill hluti nótarinnar telur dómurinn að skoða verði brot ákærða John Harald Östervold í ljósi þess. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 22, 1998 er lágmarks sekt samkvæmt lögunum kr. 400.000 og hámarks sekt eigi hærri en kr. 4.000.000 eftir eðli og umfangi brots. Þykir refsing ákærða með hliðsjón af 1. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 vera eftir atvikum hæfilega ákveðin sekt að fjárhæð kr. 600.000, sem renna skal í Landhelgissjóð Íslands. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 22, 1998 ber að gera upptækan afla sem fengist hefur á ólögmætan hátt. Er því verðmæti loðnuafla m/s Österbris sem landað var í Krossanesi hf., 150.349 kg af loðnu að andvirði kr. 595.382.-, gerð upptæk til Landhelgissjóðs Íslands, sbr. 19. gr. laga nr. 79, 1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands sbr. 5. gr. laga nr. 22, 1998. Með vísan til sömu lagaákvæða er andvirði poka loðnunótar m/s Österbris, sem matsmenn meta að verðmæti kr. 3.500.000, gert upptækt til Landhelgissjóðs Íslands. Verði sekt dómfellda, John Harald Östervold, ekki greidd innan 4 vikna frá lögbirtingu dóms þessa skal hann sæta fangelsisrefsingu í 60 daga. Ákærði John Harald Östervold greiði sakarkostnað að undanskildum kostnaði við mat veiðarfæra, þ.m.t. þóknun til skipaðs verjanda síns, Gunnars Sólnes, hrl., kr. 200.000.-. Með vísan til framangreindra málsúrslita ber að fella málskostnað lögaðilans Havbraut A/S á ríkissjóð, þ.á.m. málsvarnarlaun ofannefnds verjanda, sem þykja hæfilega ákveðin kr. 100.000. Dóm þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Havbraut A/S, er sýkn af refsikröfu ákæruvaldsins í máli þessu. Ákærði, John Harald Östervold, greiði kr. 600.000 í sekt til Landhelgissjóðs Íslands innan 4 vikna frá lögbirtingu dóms þessa að telja, ella sæti hann fangelsi í 60 daga. Verðmæti nótapoka m/s Österbris að fjárhæð kr. 3.500.000 er gert upptækt í Landhelgissjóð Íslands svo og verðmæti loðnuafla að fjárhæð kr. 595.382. Dómfelldi, John Harald Östervold, greiði sakarkostnað að undanskildum kostnaði við mat veiðarfæra og skipuðum verjanda sínum Gunnari Sólnes, hrl., kr. 200.000 í málsvarnarlaun. Málskostnaður ákærða, Havbraut A/S, fellur á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Gunnars Sólnes, hrl., kr. 100.000.
Mál nr. 337/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. júní 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 23. apríl 2011, nú síðast samkvæmt dómi Hæstaréttar 3. maí 2011 í máli nr. 261/2011, þar sem staðfestur var úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2011 um gæsluvarðhald til 27. maí sama ár. Þar var talið að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 væri fullnægt og var dómurinn reistur á því lagaákvæði. Ekkert hefur komið fram við rannsókn málsins síðan sem breytir þessu mati réttarins. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2011. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 24. júní 2011, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að upphaf máls þessa megi rekja til útkalls lögreglu á neyðarmóttöku slysadeildar 22. apríl sl. vegna þolanda, A, kt. [...], sem þar hafi verið í skoðun vegna meintrar nauðgunar. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi hún orðið fyrir nauðgun tveggja manna um nóttina. Hún hafi verið að skemmta sér ásamt öðrum þeirra, kærða Y, sem hún hafi þekkt fyrir m.a. vegna vensla við hann og vinkonu hennar B. Hafi þau verið í miðbæ Reykjavíkur og farið á nokkra skemmtistaði. Síðan hafi þau farið heim til brotaþola að [...] í Reykjavík og spjallað saman. Hafi B fljótlega farið að sofa en hin haldið áfram að spjalla. Skömmu síðar hafi kærði X boðað komu sína að [...], en brotaþoli hafi þekkt hann fyrir en kærði Y ekki. X hafi farið inn í herbergi ásamt brotaþolanum en hún hafi haft kynferðislegan áhuga á honum. Hann hafi hins vegar skipað kærða Y að koma til þeirra inn í herbergið og lagt til að þau færu saman í „þreesome.“ Undir þetta hafi A og kærði Y þó hvorug tekið. X hafi hins vegar gengið hreint til verks og þvingaði brotaþola með ofbeldi til munnmaka og stjórnað því sem fram hafi farið með því að skipa Y að hafa kynmök við brotaþola. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi kærði X neytt hana til munnmaka og hafi kærði Y jafnframt haft samfarir við brotaþola. Samkvæmt frásögn brotaþola hafi hún verið afar hrædd við X og hafi tekið þá ákvörðun að berjast ekki á móti til að hljóta ekki skaða af. Hafi hann verið afar harkalegur við hana, rifið í hár hennar, klipið hana og stjórnað hreyfingum hennar. Eftir um hálftíma hafi kærði X hætt kynmökunum og gengið út úr herberginu en skipað kærða Y að halda áfram að eiga kynmök við brotaþola. Beri kærða Y og A saman um að fljótlega eftir að X hafi farið fram hafi þau hætt. Eftir þetta hafi kærði X reiðst heiftarlega og gert athugasemdir við það sem fram hafi farið í svefnherberginu þrátt fyrir að hann hafi átt frumkvæðið að því. Hafi hann m.a. haft frammi hótanir við brotaþola um að berja hana og kærða Y. X hafi farið af heimili brotaþola milli klukkan 06:00 og 07:00, en meðkærði Y hafi yfirgefið vettvang aðeins síðar. Ber brotaþola og kærða Y saman um að Y hafi sýnt mikla iðrun og að hann hafi verið hjá henni áfram að hennar beiðni, þar sem hún hafi óttast mjög að X myndi koma aftur. Næsta morgun hafi brotaþoli greint B, sem hafi verið sofandi í öðru herbergi, frá atvikum svo og fleiri vitnum. Þá hafi hún í framhaldinu farið á slysa- og bráðadeild Landsspítala til skoðunar. Fram hafi komið að kærðu hefðu ekki fengið sáðlát. Kærði X hafi verið handtekinn hinn 23. apríl og kannist hann við að hafa verið á heimili brotaþola aðfaranótt 22. apríl og haft samfarir og munnmök við brotaþola ásamt meðkærða Y. Kvaðst kærði hafa haft frumkvæði að þessu en kvað kærða Y og A hafa verið samstíga í því sem fram fór. Hann hafi kannast við að vera „skapmikill maður“ og hafi hann sagst hafa upplifað A sem „hóru“ og „druslu“ vegna framkomu hennar. Framburður hans sé á annan veg um það sem gerðist í svefnherberginu en kærða Y og A. Samkvæmt skýrslu sem tekin hafi verið af kærða Y hafi hann viðurkennt samfarir og munnmök við brotaþola en kvað það sem fram hafi farið hafa verið gegn sínum vilja. Hafi hann í fyrstu talið að brotaþoli væri samþykk því sem fram fór, eða látið til leiðast, en þegar kærði X hafi einnig tekið þátt hafi það greinilega breyst. Hann kvaðst hafa upplifað X sem ógnandi persónu en allt hans fas hafi verið slíkt þó hann hafi ekki beitt sig ofbeldi heldur aðeins gefið honum fyrirskipanir. Hann kvað kærða hafa verið ógnandi og mjög harkalegan gegn brotaþola m.a. klipið í brjóst brotaþola, rifið í hár hennar og stjórnað hreyfingum hennar í einu og öllu, m.a. stjórnað því er hún hafði munnmök við sig. Kvaðst hann ekki hafa talið sig hafa möguleika á að andmæla kærða, en kærði Y sé bæði lág- og grannvaxinn. Brotaþola og kærða Y beri saman um atburðarrásina í veigamiklum atriðum, m.a. um það hvernig kærði X hafi stjórnað kynmökunum í einu og öllu og að þeim hafi staðið ógn af honum. Þá beri þeim saman um að kærði hafi státað sig af ofbeldisverkum sínum í almennu tali þeirra fyrir atburðinn. Til rannsóknar hjá lögreglu sé önnur kæra á hendur X fyrir nauðgun. Hún hafi verið lögð fram. hinn 18. apríl sl. af forráðamanni C sem þá hafi verið 17 ára gömul. Í skýrslu sem tekin hafi verið af C hafi hún greint frá því að kærði hefði brotið gegn henni aðfaranótt 27. mars sl. á dvalarstað hans í Reykjavík. Hafi þau áður verið í samskiptum á Facebook en hafi ákveðið að hittast umrædda nótt og hafi kærði sótt hana. Hafi C lýst því að hún hafi viljað hafa við hann samræði og hafi það haft eðlilegan aðdraganda. Skyndilega hafi kærði byrjað að vera ógnandi í hegðun og beitt hana ofbeldi og stjórnað hreyfingum hennar. Hafi hann m.a. þvingað hana til munnmaka, endaþarmsmaka, rifið í hár hennar, bitið hana, slegið hana utanundir og klipið fast í brjóst hennar. Þá hafi hann sagt hana vera hans „eign“ og gripið þéttingsfast um háls hennar og hótað því að hálsbrjóta hana ef hún hefði aftur samræði við fyrrverandi kærasta sinn. Hafi hún af þessum sökum óttast X og ekki þorað að andmæla honum nema að litlu leyti. C hafi leitað aðhlynningar fyrst á heilsugæslu og síðar á sjúkrahúsi, en samkvæmt upplýsingum þaðan hafi hún borið áverka, m.a á brjóstum sem geti samrýmst því að hún hafi verið klipin og bitin. Þá hafi hún greint vitnum frá því sem gerst hafi. Kærði hefur sagt kynferðismökin við C hafa verið með hennar samþykki. Hafi hann kannast við að hafa verið „smá harkalegur“ en hún hafi vitað hvað hann vildi, enda hafi hann sagt við hana að hann væri „ekki góður strákur og enginn trúboðagaur.“ Kvaðst hann aðyllast „rough sex“ og hafi C mátt vita það. Kynferðisbrotamálin hvort um sig varði allt að 16 ára fangelsi. Um sé að ræða gróf brot þar sem kærði hafi beitt yfirburðastöðu sinni og ógnandi tilburðum og hafi haft samræði við tvær ungar konur gegn vilja þeirra með ofbeldi, hótunum og ólögmætri nauðung, sbr. 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Líkindi séu með málunum tveimur, sérstaklega þegar litið sé til aðferða kærða við að koma fram vilja sínum með það eitt í huga að fullnægja eigin hvötum. Hafi hann virt að vettugi kynfrelsi kvennanna. Í báðum tilvikum sé um að ræða stutt kynni og hafi hann ekki áður haft samræði við þær. Þá hafi þær báðar reynt að mótmæla honum í upphafi en hætt því af ótta við hann. Framburður brotaþolanna hvors um sig þyki trúverðugur en engin tengsl séu á milli þeirra. Í máli nr. [...] fái framburður A styrka stoð af framburði annars gerandans. Þyki lýsing hans á aðstæðum samræmast í öllum atriðum því sem hún hafi lýst. Hafi hún borið á sama veg um það sem gerst hafi í svefnherberginu umrætt sinn, hjá lögreglu og hjá neyðarmóttöku. Þá samræmist marblettir á líkama hennar þeirri lýsingu sem hún hafi gefið á ofbeldi X. Þessu til viðbótar séu til staðar óbein sönnunargögn. Framburður C, í máli nr. [...] hafi verið borinn undir X og hafi hann kannast við að hafa verið harkalegur, m.a. „nartað í eyra og háls“ og „gripið í hár.“ Brotaþoli hafi farið í læknisskoðun en í skýrslu komi fram að áverkar hafi verið á líkama hennar. Hafi framburður hennar verið á sama veg frá upphafi. Til viðbótar séu til staðar óbein sönnunargögn. Rannsókn málanna sé nú lokið og verði þau send ríkissaksóknara í beinu framhaldi af réttarhaldi þessu. Að mati lögreglu sé fram kominn sterkur grunur um að kærði hafi framið brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sem varði allt að 16 ára fangelsisrefsingu, eins og rakið hafi verið. Þá þyki almannahagsmunir krefjast þess, vegna eðlis brotanna, að kærði gangi ekki laus. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Fallist er á með lögreglustjóra að sterkur grunur sé um að kærði hafi gerst sekur um tvö brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, en brot gegn ákvæðinu varðar allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að rannsókn málsins sé lokið og verði rannsóknargögn nú send ríkissaksóknara til ákvörðunar um saksókn. Með hliðsjón af eðli hinna meintu brota verður talið að nauðsynlegt sé með tilliti til almannahagsmuna að kærði sæti gæsluvarðhaldi, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður því orðið við kröfunni eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 24. júní 2011, kl. 16:00.
Mál nr. 667/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sætagæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og ÞorgeirÖrlygsson. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2012, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. október2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins28. nóvember 2012 klukkan 16, en þó ekki lengur en þar til dómur gengur í málihans. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðilihefur sætt gæsluvarðhaldi frá 29. júlí 2012. Honum er gefið að sök að hafa aðkvöldi 28. sama mánaðar veist A með hnífi með þeim afleiðingum meðal annars aðbrotaþoli hafi hlotið stungusár vinstra megin á brjóstkassa þannig að hnífurinnhafi gengið inn í vinstra lunga hans og valdið loftbrjósti. Gæsluvarðhaldvarnaraðila frá 9. ágúst 2012 hefur verið reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Í þremur dómum Hæstaréttar í málum nr. 539/2012 uppkveðnum 10. ágúst2012, nr. 589/2012 uppkveðnum 7. september það ár og í máli nr. 626/2012uppkveðnum 4. október sama ár hefur verið fallist á að sterkur grunur leiki áað varnaraðili hafi framið afbrot sem varðað getur 10 ára fangelsi. Ísíðastnefnda dóminum er áréttað að sú ályktun verði dregin af þeim sakargiftumsem varnaraðili er borinn að hann sé hættulegur umhverfi sínu, verði hannlátinn laus, þannig að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tillititil almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákæra var gefin útá hendur varnaraðila 24. september 2012 vegna hins ætlaða brots og máliðþingfest 3. október sama ár. Enginn óþarfa dráttur hefur orðið á meðferðmálsins. Verður fallist á með héraðsdómi að enn séu skilyrði til þess aðvarnaraðili sæti gæsluvarðhaldi þann tíma sem mælt er fyrir um í hinum kærðaúrskurði. Verður hann því staðfestur. Varnaraðililýsti yfir kæru til Hæstaréttar þegar eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar.Hann hefur ekki skilað greinargerð til Hæstaréttar og hefur hvorki við meðferðmálsins í héraði né hér fyrir dómi bent á nein ný atvik sem gerst hafa frá þvíað dómur Hæstaréttar í máli nr. 626/2012 var kveðinn upp, sem réttlætt geti aðhinum kærða úrskurði yrði skotið til Hæstaréttar. Er kæra úrskurðarins því meðöllu að ófyrirsynju. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 538/2006
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 var felldur úr gildi þar sem dráttur hafði orðið á því að málið væri sent ríkissaksóknara og að tekin væri ákvörðun um ákæru á hendur honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til 21. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 15. ágúst 2006 vegna gruns um aðild að innflutningi fíkniefna, fyrst á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. dóm Hæstaréttar 17. ágúst 2006 í máli nr. 447/2006, en frá 29. sama mánaðar á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 1. september 2006 í máli nr. 480/2006. Í síðargreindum dómi var staðfestur úrskurður héraðsdóms um gæsluvarðhald varnaraðila allt til 10. október 2006. Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi kom þá fram að rannsókn málsins væri á lokastigi. Engin ný gögn hafa verið lögð fram um ætlaða aðild varnaraðila að innflutningi fíkniefnanna frá því að Hæstiréttur staðfesti framangreindan úrskurð héraðsdóms. Í rökstuðningi sóknaraðila í héraði fyrir kröfunni um framlengingu gæsluvarðhaldsins kemur fram að rannsókn málsins sé nú lokið. Verið sé að leggja lokahönd á frágang rannsóknargagna auk þess sem unnið sé að gerð greinargerðar sóknaraðila til ríkissaksóknara. Sé miðað við að málið verði sent honum á næstu dögum. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti kemur ekkert nýtt fram um stöðu málsins. Ljóst er að rannsókn á máli þessu gekk greiðlega í fyrstu enda var hún talin á lokastigi 29. ágúst 2006, eins og að framan greinir. Engin ný gögn hafa bæst við rannsóknargögn málsins síðan dómur Hæstaréttar gekk 1. september 2006. Eðli málsins samkvæmt hvílir rík skylda á sóknaraðila til að hraða meðferð máls eftir föngum, þegar sá sem rannsókn beinist að sætir gæsluvarðhaldi. Verður að telja að unnt hefði verið að senda málið til ríkissaksóknara og taka ákvörðun um ákæru á þeim tíma sem ákveðinn var með dómi Hæstaréttar 1. september 2006. Ekki hafa komið fram viðhlítandi skýringar á því hvers vegna það gekk ekki eftir. Við svo búið verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um framlengingu á gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðju­dags­ins 21. nóvember 2006, kl. 16:00. Í greinargerð rannsóknara kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meintan inn­flutning á miklu magni af fíkniefnum til landsins. Kærði sé grunaður um aðild að hinu meinta broti, en ætluð aðild hans sé talin varða skipulagningu, milligöngu og fjármögnun ferðarinnar. Vísað er til handtöku tveggja nafngreindra manna á Keflavíkur­flugvelli 9. ágúst sl. sem hafi verið með mikið magn fíkniefna meðferðis. Þá er lýst skýrslum þessara manna og eins annars manns sem tengst hafi skipulagningu umrædds innflutnings. Þá kemur fram að kærði hafi játað að hafa vitað að þessi maður væri að skipuleggja innflutning fíkniefna og hafi hann reynt að útvega peninga vegna inn­flutningsins en ekki tekist. Í greinargerð rannsóknara kemur fram að rannsókn málsins sé lokið. Nú standi lokafrágangur rannsóknargagna yfir og einnig gerð greinargerðar rann­sóknara til ríkissaksóknara. Sé miðað við að málið verði sent ríkissaksóknara til viðeigandi meðferðar á næstu dögum. Málið verði í framhaldi af því rekið fyrir Héraðs­dómi Reykjavíkur. Í greinargerð rannsóknara kemur fram að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti, en lagt sé til grundvallar að um mikið magn fíkniefna sé ræða sem hafi átt að fara í dreifingu til ótiltekins fjölda manna. Hann hafi sætt gæslu­varðhaldi frá 15. ágúst sl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna en síðar á grundvelli almannahagsmuna sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 1. september sl. í máli nr. 480/2006. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæslu­varðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Rannsóknari vísar í þessu sambandi til ýmissa dóma Hæstaréttar varðandi fíkniefnamál og einnig þess að engin ástæða sé til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir. Sé því skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fullnægt í því máli sem hér um ræðir, sakarefnið geti varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Af hálfu kærða er vísað til þess að við fyrirtöku málsins 29. ágúst sl. hafi því verið lýst yfir af hálfu rannsóknara að rannsókn málsins væri á lokastigi en þá hafi verið fallist á gæsluvarðhald kærða til 10. október 2006. Að mati kærða fær frekari framlenging gæsluvarðhalds ekki samræmst þeim kröfum sem gerðar séu til hraða rannsóknarmáls þar sem sakborningar sæti gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Vísar hann í þessu sambandi til nýlegra dóma Hæstaréttar. Með vísan til dóms Hæstaréttar 1. september sl. í máli nr. 480/2006 verður að leggja til grundvallar að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan máli hans er ólokið. Samkvæmt svörum rannsóknara við spurningum dómara við fyrirtöku málsins hefur rannsókn málsins eftir 29. ágúst sl. einkum beinst að öflun og úrvinnslu síma- og bankaupplýsinga og samræmist sú yfirlýsing rannsóknargögnum málsins. Eins og málið liggur fyrir dómara verður ekki séð að óhæfilegur dráttur hafi orðið á rannsókn þess að svo stöddu. Samkvæmt framangreindu verður krafa rannsóknara tekin til greina eins og hún er fram sett. Skúli Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðju­dagsins 21. nóvember 2006 kl. 16.00.
Mál nr. 47/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var grunaður um brot gegn 248. gr. og 250. gr. almennra hegningarlaga. Talið var að fullnægt væri skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að verða við kröfu um gæsluvarðhald.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. sama mánaðar kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Krefst varnaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var bifreiðinni [...] ekið fram í sjó af stórgrýtiskanti 28. janúar sl. Einkahlutafélag í eigu varnaraðila er skráður eigandi bifreiðarinnar. Sóknaraðili kveðst gruna varnaraðila um tilraun til brots gegn 248. gr. og 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vegna rannsóknarhagsmuna sé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi, þannig að hann fái ekki tækifæri til að spilla sakargögnum eða hafa samband við aðra, sem geti tengst málinu. Í ljósi framangreinds og þess, sem liggur að öðru leyti fyrir í málinu, þykir mega fallast á að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að verða við kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 458/2013
Endurgreiðslukrafa Aðildarskortur
H krafði T hf. um endurgreiðslu afborgana af skuldabréfi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins frá þeim tíma er afborganir voru greiddar hefðu greiðslur vegna skuldabréfsins verið inntar af hendi af E ehf. eða fyrir hönd þess félags, en ekki H. Var H af þeim sökum ekki bær til þess að lögum að krefja T hf. um endurgreiðslu þeirra. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var T hf. því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júlí 2013. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 2.662.787 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 30. ágúst 2006 til 18. mars 2009, en framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram krefur áfrýjandi stefnda um endurgreiðslu afborgana af skuldabréfi sem greiddar voru á tímabilinu 30. ágúst 2006 til 18. mars 2009. Samkvæmt gögnum málsins frá þeim tíma voru þær greiðslur inntar af hendi af einkahlutafélaginu EON arkitektum eða fyrir hönd þess. Er fallist á með héraðsdómi með vísan til forsendna hans að leggja beri til grundvallar við úrlausn málsins að greiðslurnar hafi borist stefnda frá félaginu, en ekki áfrýjanda. Af þeim sökum er hún ekki bær til þess að lögum að krefja stefnda um endurgreiðslu á áðurgreindum afborgunum. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur þegar af þeirri ástæðu. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hlédís Sveinsdóttir, greiði stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 7. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hlédísi Sveinsdóttur, Naustabryggju 36 í Reykjavík, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24 í Reykjavík, með stefnu birtri 18. maí 2012. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 2.662.787 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 352.000 kr. frá 30. ágúst 2006 til 25. september 2006; af 535.000 kr. frá þeim degi til 17. október 2006; af 714.651 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2007; af 866.359 kr. frá þeim degi til 4. apríl 2007; af 1.096.290 kr. frá þeim degi til 11. júní 2007; af 1.172.769 kr. frá þeim degi til 2. ágúst 2007; af 1.251.504 kr. frá þeim degi til 6. september 2007; af 1.330.135 kr. frá þeim degi til 28. september 2007; af 1.409.539 kr. frá þeim degi til 26. nóvember 2007; af 1.490.444 kr. frá þeim degi til 12. desember 2007; af 1.569.219 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2008; af 1.729.633 kr. frá þeim degi til 7. maí 2008, af 2.223.099 kr. frá þeim degi til 19. september 2008 af 2.316.787 kr. frá þeim degi til 27. janúar 2009; af 2.382.787 kr. frá þeim degi til 4. mars 2009, af 2.512.787 kr. frá þeim degi til 18. mars 2009 og af 2.662.787 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti 30. ágúst 2007 en síðan árlega þann dag. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaður að mati dómsins. Málsatvik og ágreiningsefni aðila Deila þessa máls er sprottin af útgáfu skuldabréfs til stefnda sem gefið var út 9. desember 2005. Skuldari samkvæmt skuldabréfinu er Galtagil ehf., fjárhæð skuldarinnar er 3.637.770 kr. sem skyldi greiða til baka með mánaðarlegum afborgunum á sex árum. Skuldabréfið er tryggt með veði á 1. veðrétti í bifreiðinni OZ-656 sem er af gerðinni BMW árgerð 2002. Stefnandi undirritar bréfið sem veðþoli en umrædd bifreið var skráð eign hennar þann 16. desember 2005. Þann 15. desember 2005 var gefin út yfirlýsing um skuldskeytingu á þann hátt að EON arkitektar ehf., urðu aðalskuldarar í stað Galtagils ehf. og stefnandi tók á sig sjálfskuldarábyrgð. Stefnandi þessa máls er annar eigenda EON arkitekta. Stefnandi undirritaði yfirlýsinguna sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Þar sem gert var ráð fyrir undirritun nýs skuldara var hins vegar ritað „EON arkitektar ehf. 501299-2279“ en að öðru leyti er yfirlýsingin ekki undirrituð af hálfu hins nýja skuldara. Fyrsti gjalddagi afborgunar af bréfinu var 6. febrúar 2006. Á greiðsluyfirliti frá stefnda, dags. 5. október 2010, má sjá að greitt var 37 sinnum af bréfinu, allar afborganir til og með gjalddagans í október 2008 en í mörgum tilvikum hafi verið greitt eftir gjalddaga. Samtals námu greiðslurnar 2.663.327 kr. Ekki hefur verið greitt af skuldabréfinu frá því í mars 2009. Stefndi mun ítrekað hafa reynt að fá fram nauðungarsölu á bifreiðinni en ekki fengið bifreiðina afhenta. Í maí 2010 krafðist stefndi fjárnáms hjá stefnanda sem sjálfskuldarábyrgðarmanns vegna vanskila á grundvelli beinnar aðfararheimildar í skuldabréfinu sjálfu. Í úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur þann 13. maí 2011 í máli Y-6/2010 var staðfest ákvörðun sýslumanns um að stöðva aðfarargerðina. Segir í úrskurðinum að á skuldskeytingarskjalinu sé aðeins ritað nafn og kennitala EON arkitekta ehf. en ekki nöfn þeirra stjórnarmanna sem sé heimilt að skuldbinda félagið. Þyki skjalið þannig undirritað ekki veita stefnda skýra heimild til aðfarar gagnvart EOS arkitektum ehf. og af sömu ástæðu því ekki vera fullgild aðfararheimild gagnvart stefnanda. Stefnandi heldur því fram að hvorki hún né EON arkitektar ehf. séu skuldarar samkvæmt umdeildu skuldabréfi heldur Galtagil ehf. sem nú sé gjaldþrota. Stefnandi kveðst hafa frá upphafi gert athugasemdir við greiðsluskyldu sína og talið skuldaskjöl þau sem hér um ræðir óskuldbindandi fyrir sig og EON arkitekta. Þá heldur hún því fram að hún hafi persónulega greitt þær afborganir af skuldabréfinu sem greiddar hafi verið en ekki EON arkitektar ehf. Það hafi hún gert til að forða sér og fyrirtækinu frá tjóni vegna innheimtuaðgerða og þvingunaraðgerða stefnda, s.s. hótunum um að færa fyrirtækið á vanskilaskrá. Krefst hún í máli þessu endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem greitt hefur verið af láninu en stefnufjárhæðin er jafnhá samtölu afborgana og vaxta af skuldabréfinu samkvæmt yfirliti stefnda. Stefndi telur EON arkitekta ehf. vera skuldara samkvæmt umdeildu skuldabréfi og úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur um gildi aðfararheimildar skuldabréfsins breyti engu þar um. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu Gunnar Bergmann Stefánsson, fyrrv. eigandi EON Arkitekta, Ómar Geir Þorgeirsson bókari og Gunnar Árnason, stjórnarmaður og annar eigandi EON arkitekta ehf., auk stefnanda málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því að hún hafi ekki með gildum hætti tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna skuldar samkvæmt umdeildu skuldabréfi og greiðslur hennar á grundvelli skuldabréfsins hafi því verið ólögmætar. Í samþykktum fyrir EON arkitekta ehf., frá árinu 1999, komi fram að undirskrift tveggja stjórnarmanna sé nauðsynleg til að binda félagið. Þessar samþykktir hafi verið í gildi í desember 2005 þegar skuldskeyting á umdeildu skuldabréfi fór fram. Slík undirskrift sé ekki á yfirlýsingu um skuldskeytingu og þar sé raunar enga undirskrift fyrir hönd EON arkitekta að finna. Þá sé heldur ekki ritað undir sjálft skuldabréfið af hálfu EON arkitekta. Félagið hafi því aldrei gerst skuldari að skuldabréfi því sem Galtagil ehf. gaf út til stefnda í desember 2005 en skuldskeyting hafi verið forsenda þess að stefnandi gengist í ábyrgð fyrir skuldinni. Það hafi stefnandi ekki gert, enda komi það illa heim og saman við undirliggjandi viðskipti málsins sem hafi falið í sér að EON arkitektar fengju bifreiðina OZ-656 sem greiðslu frá Galtagili ehf. vegna hönnunar og teiknivinnu sem þau unnu fyrir Galtagil. Þetta megi sjá af því að stefndi hafi aldrei þinglýst umræddri skuldskeytingu og hafi litið áfram svo á að Galtagil ehf. væri skuldari lánsins. Þá hafi stefndi að öllum líkindum lýst kröfu í þrotabú Galtagils ehf. vegna þessa skuldabréfs en það fyrirtæki hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta í desember 2007. Þá hafi stefndi ekki áritað skuldabréfið sjálft um skuldskeytinguna eins og þó segi í skuldskeytingaryfirlýsingunni að hafi verið gert. Þá vísar stefnandi til 49. gr. laga um einkahlutafélög, nr. 138/1994 og laga nr. 42/1903, um verslunarskrár, firmu og prókúruumboð, varðandi heimildir til að skuldbinda félög. Þar sem EON arkitektar hafi ekki orðið skuldbundnir samkvæmt skuldabréfinu hafi stefnandi ekki orðið það heldur. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, sé kveðið á um að ábyrgðarmaður verði ekki skuldbundinn af ábyrgðarsamningi hafi lántaki aldrei orðið skuldbundinn til að inna greiðslu af hendi samkvæmt samningi við lánveitanda. Af ákvæði 12. gr. laganna leiði að ákvæði þetta gildi um ábyrgð stefnanda þótt til hennar hafi verið stofnað fyrir gildistöku laganna. Eðli sjálfskuldarábyrgðar sé þannig að ábyrgðaraðili ábyrgist réttar greiðslur skuldara, en forsenda þess að sú ábyrgð sé virk sé að hinn upphaflegi skuldari hafi sannarlega tekist á hendur umrædda skuldbindingu. Svo hafi ekki verið í þessu tilfelli og því hafi stefnandi aldrei orðið skuldbundinn. Stefnandi kveðst byggja dómkröfur sínar á þeim ofteknu greiðslum sem stefndi hafi tekið við úr hendi stefnanda á tímabilinu frá 30. ágúst 2006 til 18. mars 2009. Stefnanda hafi ekki borið nein skylda til að inna þessar greiðslur af hendi og hafi eingöngu gert það til að sleppa við þær innheimtuaðgerðir sem hafi ítrekað verið hótað að færu af stað gegn henni og félaginu ef ekki yrði greitt og hafi farið af stað að hluta. Réttur skuldari að skuldabréfinu hafi hins vegar verið Galtagil ehf. og hafi stefnda ítrekað verið bent á það án árangurs. Stefndi sé sérhæft fyrirtæki á sviði trygginga- og fjármálaþjónustu og hafi á þessum árum staðið fyrir umfangsmikilli lánastarfsemi á sviði bílalána. Stefnandi sé hins vegar einstaklingur sem hafi ekki sérþekkingu á fjármálum. Að sama skapi hafi EON arkitektar ekki slíka sérþekkingu á sviði fjármála þar sem félagið sé arkitektastofa. Stefnandi hafi fengið mánaðarlegar rukkanir og verið gert ljóst að afleiðingar greiðslufalls yrðu þær að hún færi á vanskilaskrá auk vandræða sem þetta ylli fyrir EON arkitekta sem myndu hafa veruleg áhrif á rekstur félagsins, svo sem að fara á vanskilaskrá og fá ekki tryggingar fyrir verkum. Þar með væri fótunum kippt undan starfseminni hjá EON arkitektum þar sem arkitektum sem ekki hafa starfsábyrgðartryggingu sé óheimilt að starfa lögum samkvæmt. Verulegur aðstöðumunur sé því á þessum aðilum og ljóst að það hafi staðið stefnda nær að haga skjalagerð og samningum þannig að enginn vafi léki á. Megi í því samhengi vísa til reglna 36. gr. og 36. gr. a-d. í lögum nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 19. október 2010 um að hafna kröfu um fjárnám hjá stefnanda, sem var staðfest með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur, kveðnum upp 13. maí 2011 í máli nr. Y-6/2010, hafi því verið slegið föstu að EON arkitektar ehf. væru ekki réttur skuldari að skuldabréfinu. Hafnað hafi verið kröfu stefnda um fjárnám hjá stefnanda þar sem hann hafi ekki haft til þess heimild. Ljóst sé því að stefnda hafi einnig brostið heimild til að taka við greiðslum frá stefnanda. Krafa málsins sé sundurliðuð sem hér segi eftir dagsetningu greiðslna til stefnda, sem gerð sé krafa um að verði greiddar til baka: 352.000 kr. þann 30.8.2006, 183.000 kr. þann 25.9.2006, 179.651 kr. þann 17.10.2006, 151.708 kr. þann 5.1.2007, 229.931 þann 4.4.2007, 76.479 kr. þann 11.6.2007, 78.735 kr. þann 2.8.2007, 78.631 kr. þann 6.9.2007, 79.404 kr. þann 28.9.2007, 80.905 kr. þann 26.11.2007, 78.775 kr. þann 12.12.2007, 160.414 kr. þann 1.2.2008, 493.466 kr. þann 7.5.2008, 93.688 kr. þann 19.9.2008, 66.000 kr. þann 27.1.2009, 130.000 kr. þann 4.3.2009 og 150.000 kr. þann 18.3.2009. Samtals sé krafa stefnanda því að fjárhæð 2.662.787 kr. Með viðtöku þessara greiðslna hafi stefndi tekið við fjármunum sem hann hafi ekki átt rétt á. Í kröfurétti gildi sú meginregla að endurgreiða beri fé sem ofgreitt er. Sérstaklega ríkar skyldur séu á fjármálafyrirtækjum, líkt og stefndi er, og hafi það m.a. komið fram varðandi endurgreiðslu á ofgreiddu fé vegna sjálfskuldarábyrgða sem greiddar séu af ábyrgðarmönnum að kröfu fjármálafyrirtækja en síðar hafi komið í ljós að ábyrgðin hafi verið ólögmæt. Hafi skylda fjármálafyrirtækja til endurgreiðslu í slíkum tilfellum ítrekað komið fram í úrlausnum dómstóla. Með lögum nr. 151/2010, um breytingu á vaxtalögum, hafi sambærileg regla verið sett um endurgreiðslu fjármálafyrirtækja um greiðslur af lánum með ólögmætri gengistryggingu. Gerð sé krafa um dráttarvexti og vaxtavexti í samræmi við ákvæði vaxtalaga. Verði ekki talið að stefnandi eigi lögvarða endurkröfu sé á því byggt að hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda allt að stefnufjárhæð eða lægri upphæð. Stefnandi kveðst vísa til meginreglna samninga- og kauparéttar um endurgreiðslu á ofteknu fé. Vísar hann til ákvæða 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eftir því sem við eigi um aðstöðumun milli aðila. Þá vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, eins og við eigi, einkum 10. og 12. gr. laganna. Vísar hann til laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög varðandi heimildir til að skuldbinda félag. Vísað er til laga nr. 42/1903, um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð. Krafa um dráttarvexti byggir stefnandi á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað byggist almennt á ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um að tekið verði tillit til virðisaukaskatts ofan á málsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi eigi ekki aðild að málinu. Krafa stefnanda eigi sér ekki stoð í raunveruleikanum, stefnandi hafi aldrei greitt persónulega af skuldabréfinu heldur eingöngu EON arkitektar. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með undirritun á yfirlýsingu vegna breyttra skilmála á veðskuldabréfi hafi EON arkitektar tekið við þeirri skuldbindingu sem Galtagil ehf. hafi upphaflega tekið á sig samkvæmt skuldabréfinu nr. TMB14775 hinn 15. desember 2005. Það sé alveg ljóst að með skjali þessu hafi skuldaraskipti sannarlega átt sér stað enda hafi EON arkitektar greitt afborganir og vexti af bréfinu athugasemdalaust frá fyrsta gjalddaga félagsins hinn 6. febrúar 2006 allt til 6. júlí 2008 er greiðslufall hafi orðið, eða í 28 skipti. Stefndi hafni því að stefnandi hafi, líkt og segir í málatilbúnaði hennar, strax gert verulegar athugasemdir við umrædd skjöl og talið þau óskuldbindandi frá upphafi. Engar athugasemdir hafi borist stefnda, hvorki frá stefnanda persónulega né fyrir hönd EON arkitekta, enda hafi stefnandi hvorki lagt fram gögn né annað er geri þessar fullyrðingar hennar líklegar hvað þá sanni þær. Þvert á móti sé ljóst að EON arkitektar hafi greitt af skuldabréfinu athugasemdalaust. Þá liggi einnig fyrir að skuldabréfið sé tilgreint sem langtímaskuld EON arkitekta í ársreikningum félagsins á árunum 2006, 2007 og 2008. Ársreikningar séu samþykktir af stjórn félagsins, þar með talið stefnanda og endurskoðanda. Allt séu þetta greinileg merki um það að stefnandi og aðrir hluthafar EON arkitekta hafi talið félagið skulda stefnda þessa kröfu og að stefnandi sjálf hafi gengist í sjálfskuldar-ábyrgð. Þá hafnar stefndi því að viðskipti stefnanda og Galtagils komi máli þessu við en í stefnu sé því lýst að stefandi hafi undirritað skuldabréfið sem veðþoli og tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð að undirlagi forsvarsmanna Galtagils á röngum forsendum. Ljóst sé að stefnandi hafi undirritað yfirlýsinguna fyrir hönd EON arkitekta. Málatilbúnaður stefnanda, þess efnis að henni hafi ekki verið ljóst fyrr en eftir undirritun skjalanna að um skuldskeytingu hafi verið að ræða, sé fjarstæðukenndur og komi ekki heim og saman við atvik máls, m..a. það að EON arkitektar greiddu af skuldabréfinu athugasemdalaust frá fyrsta gjalddaga. Greiðslurnar einar og sér séu merki um það að ætlunin hafi alltaf verið að láta EON arkitekta taka yfir skuldina samkvæmt skuldabréfinu ellegar hefði félagið ekki greitt afborganirnar og þá sérstaklega ekki athugasemdalaust. Stefndi kveður að sjálfskuldarábyrgð eða ekki sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuldabréfinu breyti engu um lögmæti greiðslna aðalskuldara bréfsins. Það hafi verið EON arkitektar sjálfir sem greiddu af skuldabréfinu, ekki stefnandi. Allar kvittanir sem gefnar hafi verið út vegna afborgana af bréfinu séu á nafni EON arkitekta og hafi því ekki nokkurn tímann verið mótmælt. Ekkert bendi til þess að einhver annar en EON arkitektar hafi nokkru sinni greitt af skuldabréfinu. Stefndi hafnar því að EON arkitektar hafi ekki orðið skuldari samkvæmt skuldabréfinu. Stefnandi sjálf undirritaði skuldskeytinguna, sem stjórnarmaður og einn af eigendum EON arkitekta. Við undirritun yfirlýsingarinnar hafi þau mistök orðið hjá stefnanda að stefnandi hafi ritað með eigin hendi aðeins „501299-2279 EON arkitektar ehf.“ en ekki nafn sitt jafnframt. Nafn sitt hafi stefnandi svo ritað fullum stöfum sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Stefnandi hafi aldrei borið fyrir sig, þegar EON arkitektar greiddu stefnda samkvæmt skuldabréfinu, að undirritun væri ábótavant. Hafi eitthvað verið athugavert við undirskrift stefnanda fyrir hönd félagsins þá sé ljóst að eftirfarandi hegðun hennar, bæði persónulega og fyrir hönd félagsins, hafi verið með þeim hætti að jafna megi því við það að hún hafi marglýst því yfir að EON arkitektar væru réttur skuldari. Lög nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, komi máli þessu ekki við, enda hafi það ekki verið ábyrgðarmaður sem hafi greitt afborganir af skuldabréfinu heldur aðalskuldari sjálfur. Stefndi hafnar því að aðstöðumunur í viðskiptum aðila eigi að leiða til þess að stefnandi geti borið fyrir sig 36. gr. a-d laga nr. 7/1936. Um venjulega viðskiptahætti hafi verið að ræða og stefndi hafi ekki nýtt sér með neinu móti aðstöðu sína. Hér sé um stöðluð skjöl að ræða, skjöl sem stefndi og fjöldi annarra aðila noti ítrekað í viðskiptum sínum við einstaklinga. Aðalskuldari sé fyrirtæki í atvinnurekstri og stefnanda hafi borið að lesa skuldaskjölin áður en hún undirritaði þau fyrir hönd fyrirtækisins. Stefndi hafi beint rukkun sinni að EON arkitektum því félagið sé aðalskuldari eftir skuldskeytinguna og hafi innheimta gegn félaginu verið með sama hætti og gagnvart öllum öðrum viðskiptamönnum stefnda sem séu í vanskilum. Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. Y-6/2010 hafi einungis verið deilt um það hvort stefndi hefði nægilega skýra heimild til beinnar aðfarar hjá stefnanda sem sjálfskuldarábyrgðarmanni á skuldabréfi. Túlkun stefnanda á dómi þessum sé frjálsleg að mati stefnda sem hafni því alfarið að dómstóllinn hafi með úrskurði sínum slegið því föstu að EON arkitektar væru ekki réttur skuldari að skuldabréfinu. Loks hafni stefndi því að stefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda. Ekki verði séð á hvaða grundvelli stefnandi telji sig eiga rétt til bóta eða fyrir hvaða tjón. Þá leiði stefnandi hvorki líkur að né sanni að stofnast hafi skaðabótaskylda hjá stefnda gagnvart henni. Grundvallarreglur í skaðabótarétti séu að sá sem krefjist bóta verði að sanna bæði tjón sitt og bótaskyldu þess sem krafinn er. Stefnandi í máli þessu hafi hvorugt tekist. Að öllu ofangreindu virtu liggi fyrir, að mati stefnda, að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á sýknukröfu þá sé byggt á því að allar kröfur frá því fyrir 18. maí 2008 séu fyrndar, sbr. 3. gr. laga. nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Varðandi lagarök byggir stefndi sýknukröfu sína á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og meginreglum samninga- og kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafan um að tekið verði tillit til 25,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar byggist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefndi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og honum sé því nauðsynlegt að gætt sé þessa við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstaða Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um endurgreiðslu afborgana af skuldabréfi sem greitt var af á tímabilinu 30. ágúst 2006 til 18. mars 2009. Óumdeilt er að stefnandi ritaði undir skuldskeytingu á umræddu skuldabréfi sem sjálfskuldarábyrgðarmaður þann 15. desember 2005. Hins vegar telur hún að ófullnægjandi undirritun fyrir hönd aðalskuldara, EON arkitekta ehf., á umrædda skuldskeytingu eigi að leiða til þess að hvorki hún persónulega né EON arkitektar ehf. séu skuldbundin til að greiða skuldabréfið. Svo sem að framan er rakið er umdeild skuldskeyting undirrituð af hálfu stefnanda sem sjálfskuldarábyrðarmanns. Hins vegar er nafn EON arkitekta ehf. og kennitala rituð í reitinn sem ætlaður er undirritun aðalskuldara. Fyrir liggur að stefnandi er annar eigandi einkahlutafélagsins EON arkitekta. Á þeim tíma þegar umrætt skjal var undirritað voru eigendur félagsins tveir, stefnandi og Gunnar Bergmann Stefánsson, og skipuðu þau stjórn félagsins. Samkvæmt 16. gr. samþykkta félagsins þarf undirskrift beggja stjórnarmanna til að skuldbinda félagið sbr. og 1. mgr. 49. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Því hefðu stefnandi og meðeigandi hennar með réttu átt að undirrita skuldskeytingu þessa. Af þessu má ljóst vera að yfirlýsingin um skuldskeytingu var ekki undirrituð með fullnægjandi hætti. Stefnandi heldur því fram að þetta eigi að leiða til þess að hvorki hún né EON arkitektar hafi tekist á hendur neinar skyldur samkvæmt skuldabréfinu. Við mat á því hvort þessi ágalli á undirskrift eigi að leiða til þess að EON arkitektar ehf. hafi aldrei orðið skuldarar að skuldabréfinu verður í fyrsta lagi að líta til þess að greitt var af skuldabréfinu í hálft annað ár alls 28 greiðslur, sumar á gjalddaga og aðrar eftir að stefndi hafði hafið innheimtutilraunir vegna greiðsludráttar. Stefnandi heldur því fram að félagið og hún hafi frá upphafi mótmælt greiðsluskyldu sinni. Ekkert í gögnum málsins styður þessa staðhæfingu stefnanda og henni er mótmælt sem rangri af hálfu stefnda. Staðhæfingar stefnanda um að greiðsluskyldu hafi verið andmælt eru því ósannaðar. Þá bendir framsetning í ársreikningum EON arkitekta á árunum 2006-2009 til þess að félagið hafi yfirtekið skuldabréfið en skuld samkvæmt skuldabréfinu er getið sem langtímaskuldar fyrirtækisins við stefnda í ársreikningum þessara ára. Fyrir dómi bar Ómar Geir Þorgeirsson, sem annaðist gerð ársreikninga félagsins á umræddum tíma, að þessi háttur hefði verið hafður á með hliðsjón af almennum varkárnisjónarmiðum þar sem um umdeilda kröfu á hendur félaginu hafi verið að ræða. Þó er engan fyrirvara að finna í efnahagsreikningi félagsins og skuldin færð inn öll árin án athugasemda um réttmæti kröfunnar. Í ársreikningi félagsins árið 2011 er skuldarinnar hins vegar ekki getið og gaf vitnið þá skýringu á því að með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur frá 13. maí 2011 hefðu menn talið víst að kröfunni yrði ekki haldið uppi gagnvart fyrirtækinu. Verður sú skýring á breyttri framsetningu ársreiknings fyrirtækisins að teljast fremur ótrúverðug í ljósi þess að úrskurður héraðsdóms laut einvörðungu að túlkun ákvæðis skuldabréfsins um aðfararhæfi kröfunnar án undangengins dóms eða réttarsáttar. Þá heldur stefnandi því fram að EON arkitektar hafi aldrei greitt af skuldabréfinu heldur hafi hún persónulega staðið skil á þeim greiðslum. Fyrir liggur að EON arkitektar eru skráður skuldari á grundvelli umdeildrar skuldskeytingar. Í öllum tilvikum var greiðsluseðlum og innheimtuaðgerðum beint að fyrirtækinu og allar greiðslukvittanir gefnar út til þess félags. Stefndi mótmælir því að honum hafi nokkru sinni verið gerð grein fyrir því að stefnandi væri að greiða í eigin nafni en ekki í nafni félagins. Gegn staðhæfingu stefnanda verður að leggja til grundvallar í málinu að greiðslur hafi borist stefnda frá EON arkitektum en ekki henni sjálfri. Þegar það sem að framan er rakið er virt í heild verður að leggja til grundvallar úrslausn málsins að EON arkitektar hafi í verki tekið á sig greiðsluskyldu í samræmi við efni skuldabréfsins og yfirlýsingu um skuldskeytingu. Gallar á undirritun á skuldskeytingu hefur því hvorki áhrif á greiðsluskyldu EON arkitekta né stefnanda sjálfrar. Verður í þessu sambandi að hafa í huga að ekki er um það deilt að stefnanda, sem var annar eigandi og stjórnarmaður fyrirtækisins, var fullkunnugt um tilvist og efni skuldskeytingarinnar og undirritaði bæði upphaflega skuldabréfið sem veðþoli og skuldskeytingu sem sjálfskuldarábyrgðarmaður. Það hefur ekki þýðingu í málinu þótt umræddri skuldskeytingu hafi ekki verið þinglýst og hennar ekki getið á frumriti skuldabréfsins sjálfs. Þá er ekki hald í þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi lýst kröfum samkvæmt skuldabréfinu í bú Galtagils ehf. sem eigi að renna stoðum undir þá fullyrðingu hennar að skuldabréfið hafi í raun alltaf verið lán til þess fyrirtækis. Stefndi varð við áskorun stefnanda um að leggja fram kröfulýsingar í bú Galtagils ehf. og er þar ekki að finna kröfu samkvæmt umdeildu skuldabréfi. Þá er ekkert fram komið sem veitir vísbendingu um að ógildingarástæður 36. gr. laga nr. 7/1936 komi til álita í málinu. Samkvæmt ofangreindu er ekki fallist á það með stefnanda að um ógilda skuldskeytingu sé að ræða og af þeim sökum er því hafnað að stofnast hafi réttur til endurgreiðslu greiddra afborgana af skuldabréfinu. Er því ekki þörf á að fjalla nánar um það hvort rétturinn til endurgreiðslu hafi flust yfir til stefnanda þegar af þeirri ástæðu að ekki er fallist á að slíkur réttur hafi yfirhöfuð stofnast. Krafa stefnanda um skaðabætur hefur ekki verið rökstudd frekar eða studd gögnum. Er henni því einnig hafnað. Samkvæmt ofangreindu er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Með hliðsjón af úrslitum máls og vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 350.000 kr. að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ingibjörg Þorsteinsdóttir kveður upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Hlédísar Sveinsdóttur. Stefnandi skal greiða stefnda 350.000. kr. í málskostnað.
Mál nr. 796/2015
Stjórnvaldsákvörðun Fasteign Raforka Rannsóknarregla Sérálit
Í málinu kröfðust B o.fl. þess að felld yrði úr gildi ákvörðun O frá árinu 2013 um að veita L hf. leyfi til að reisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Reistu þau kröfu sína á því að O hefði við meðferð málsins brotið gegn ýmsum reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðal annars með því að hafa ekki rannsakað sem skyldi þann kost að leggja línuna í jörðu en ekki í lofti. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þegar O tók hina umþrættu ákvörðun hefði legið fyrir, eins og fram hefði komið í rökstuðningi stofnunarinnar fyrir henni, að forsenda þess að L hf. gæti nýtt sér leyfið til lagningar raforkulínunnar væri að samkomulag næðist við hlutaðeigandi landeigendur, þar á meðal B o.fl., um not af landi þeirra í því skyni, en að öðrum kosti yrði að taka það eignarnámi. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 12. maí 2016 í málum nr. 511-513/2015 og 541/2015 var talið að hvílt hefði rík skylda á O til að upplýsa málið til hlítar áður en ákvörðunin var tekin, enda hefði mátt vera ljóst vegna þeirrar faglegu þekkingar, sem stofnunin réði yfir, að litið yrði til ákvörðunar hennar ef til þess kæmi að leitað yrði heimildar ráðherra til eignarnáms vegna lagningar línunnar, svo sem síðar varð raunin. Þrátt fyrir ítrekuð andmæli B o.fl. við þeim ráðagerðum L hf. að leggja umrædda raforkulínu í lofti, þar sem lögn hennar í jörðu yrði minna íþyngjandi fyrir þau, létu O og L hf. ekki fara fram sérstaka athugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng, heldur létu þeir nægja að vísa til almennra sjónarmiða um kosti og galla slíks strengs. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga var fallist á kröfu B o.fl.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2015. Þau krefjastþess, hvert fyrir sitt leyti, að felld verði úr gildi ákvörðun stefndaOrkustofnunar 5. desember 2013 um að veita stefnda Landsneti hf. leyfi til aðreisa og reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttióskipt úr hendi stefndu Orkustofnunar og Landsnets hf.Stefndi Orkustofnun krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi Landsnet hf. krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og aðáfrýjendum verði sameiginlega gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti.Stefndi Náttúruverndarsamtök Suðvesturlands samþykkir fyrir sitt leytiframangreindar kröfur áfrýjenda.IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómi lýturágreiningur málsaðila að þeirri ákvörðun stefnda Orkustofnunar 5. desember2013, sem tekin var á grundvelli 2. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, aðveita stefnda Landsneti hf. leyfi til að reisa og reka svonefnda Suðurnesjalínu2. Gögn málsins bera með sér að undirbúningur aðlagningu umræddrar raforkulínu hafi staðið í langan tíma. Meðal þeirra ermatsskýrsla, sem stefndi Landsnet hf. gaf út 10. ágúst 2009, að undangenginni matsáætlunog frummatsskýrslu, þar sem lýst var fyrirhuguðum framkvæmdum við að styrkja ogendurbyggja raforkuflutningskerfið á Suðvesturlandi. Í skýrslunni var meðalannars gerð grein fyrir áætlaðri línuleið frá Hrauntungum, sem er ofan viðbyggð í Hafnarfirði, í Njarðvíkurheiði og lagt mat á áhrif framkvæmda viðlínulögnina á þá umhverfisþætti sem tilgreindir höfðu verið í matsáætlun. Þávar þar að finna samanburð á lagningu loftlína og jarðstrengja þar sem fram komað háspennulínur með meira en 100 kV spennu væru almennt lagðar sem loftlínur,en dæmi væru þó um að slíkar línur væru lagðar sem jarðstrengir, aðallega vegnamikilla umhverfishagsmuna eða af öryggisástæðum. Helstu kostir jarðstrengjaumfram loftlínur væru minni sjónræn áhrif og minna „byggingarbann“, auk þesssem þeir væru óháðir ýmsum ytri þáttum eins og ísingu, vindálagi og áflugifugla. Vankantar þeirra væru á hinn bóginn margfalt meiri kostnaður, sem ykisteftir því sem kröfur um flutningsgetu væru meiri, erfiðari bilanaleit og lengriviðgerðartími, meira jarðrask, styttri endingartími, minna þol vegnasvokallaðrar yfirlestunar og minni sveigjanleiki við endurnýjun. Í sérstökumkafla um samanburð á kostnaði milli loftlína og jarðstrengja sagði að sú skyldaværi lögð á stefnda Landsnet hf. samkvæmt 9. gr. raforkulaga að byggjaflutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni,áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Til að uppfylla þessa skyldu væriávallt reynt að halda kostnaði við uppbyggingu og rekstur flutningskerfisins ílágmarki. Þá var komist svo að orði: „Ef bera á saman kostnað við jarðstrengiog loftlínur af einhverri nákvæmni þá er nauðsynlegt að gera það á grundvellihvers verkefnis fyrir sig þar sem aðstæður geta verið mjög mismunandi. Þanniger t.d. mjög dýrt að fara með jarðstrengslögn í gegnum hraunasvæði en kostnaðurvið loftlínu á slíku svæði þarf ekki að vera hár.“Skipulagsstofnun lét 17. september 2009 í té álitsitt um mat á umhverfisáhrifum hinna fyrirhuguðu framkvæmda viðraforkuflutningskerfið á Suðvesturlandi. Stofnunin taldi að neikvæðustu áhrifinyrðu sjónræn, áhrif á landslag og þar með einnig á útivist og ferðaþjónustu.Yrðu heildaráhrif þessara framkvæmda óhjákvæmilega verulega neikvæð. Um væri aðræða umfangsmiklar framkvæmdir þar sem fyrirhugað væri að reisa 500 ný mösturog leggja milli 180 og 190 km af loftlínum og um 50 km af jarðstrengjum.Áhrifasvæði línanna myndi liggja á löngum köflum um svokallaðhverfisverndarsvæði, svæði sem væru á náttúruminjaskrá og fólkvanga og í grenndvið fjölförnustu þjóðvegi landsins. Umfang raforkulína og mastra ykist talsvertmiðað við núverandi aðstæður þegar á heildina væri litið. Þá yrðu heildaráhrifá jarðmyndanir, gróður og fuglalíf talsvert neikvæð. Taldi Skipulagsstofnun aðvið leyfisveitinguna þyrfti að setja skilyrði um vöktun.Stefndi Orkustofnun gaf 10. mars 2010 útleiðbeiningar vegna umsóknar um leyfi til að reisa og reka nýraforkuflutningskerfi samkvæmt 2. mgr. 9. gr. raforkulaga eins og hún hljóðaðiþá. Tilgangur með leiðbeiningunum var að setja skýrari ramma fyrir umsækjandaum slíkt leyfi. Á grundvelli þeirra sótti stefndi Landsnet hf. 21. desember2012 um leyfi stofnunarinnar „til byggingar nýs raforkuflutningsvirkis“. Nánartiltekið væri um að ræða „byggingu 220 kV háspennulínu ... sem fyrst um sinnyrði rekin á 132 kV spennu“ og lægi milli Hamraness í Hafnarfirði og Rauðamelsá Reykjanesskaga, svonefnda Suðurnesjalínu 2. Umsókninni fylgdu ýmis gögn, svosem ítarleg lýsing mannvirkja vegna hennar, mat á hagkvæmni verkefnisins,upplýsingar um kostnað við framkvæmdina og áðurgreind matsskýrsla.Í samræmi við ákvæði 3. mgr. 34. gr. raforkulagakynnti stefndi Orkustofnun umsókn stefnda Landsnets hf. með auglýsingu íLögbirtingablaði 1. febrúar 2013. Var þeim, sem málið varðaði, gefið færi á aðkynna sér umsóknina og koma á framfæri sjónarmiðum sínum fyrir 1. mars sama ár.Með bréfi lögmanna áfrýjenda til stefndu Orkustofnunar og Landsnets hf. 14.febrúar 2013 var vísað til auglýsingarinnar og tekið fram að við skoðun ágögnum, sem lögmönnunum voru afhent, hafi komið í ljós að ekki væri veitturaðgangur að tilteknum fylgigögnum sem stefndi Landsnet hf. hafi ákveðið aðmerkja sem trúnaðarmál. Síðan sagði í bréfinu: „Af hálfu umbjóðenda okkar, semeru landeigendur á því svæði sem fyrirhugað er að Suðurnesjalína 2 skuli liggjaum, er krafist aðgangs að umræddum gögnum.“ Stefndi Orkustofnun synjaði þessuerindi með bréfi 25. sama mánaðar og ítrekaði þá afstöðu sína 5. mars 2013. Hinn18. sama mánaðar skutu áfrýjendur þeirri ákvörðun til úrskurðarnefndar umhverfis-og auðlindamála. Nefndin hafnaði kröfu „um ógildingu hinnar kærðu ákvörðunarOrkustofnunar“ með úrskurði 19. september 2013. Eftir að hafa fengið tækifæritil að kynna sér trúnaðargögnin á skrifstofu stofnunarinnar andmæltu áfrýjendurmeð bréfi til hennar 29. október 2013 framangreindri umsókn stefnda Landsnetshf. og töldu að hafna yrði umsókninni þar sem ekki væru lagaskilyrði til aðverða við henni. Héldu áfrýjendur því auk annars fram að stefndi hefði ekkitekið lagningu raforkulínunnar í jörð til raunhæfrar skoðunar. Áður hafðistefndi Náttúruverndarsamtök Suðvesturlands gert athugasemdir við umsóknina 28.febrúar 2013. Vegna andmæla áfrýjenda og þessa stefnda kom stefndi Landsnet hf.á framfæri athugasemdum við stefnda Orkustofnun 19. nóvember sama ár. Þar sagðimeðal annars: „Til þessa hafa ekki verið gerðar kröfur um að Landsnet leggifram fullnægjandi og raunhæfan samanburð á lagningu loftlína og jarðstrengja.Ekkert í löggjöf eða aðstæðum að öðru leyti krefst þess að slíkt liggi fyrir.“ Meðbréfi 28. sama mánaðar sendu áfrýjendur stofnuninni skýrslu kanadísksverkfræðiráðgjafarfyrirtækis, sem unnin hafði verið að beiðni Landverndar, þarsem í fyrsta skipti væri „gerður almennur samanburður á loftlínum ogjarðstrengjum á Íslandi vegna áætlana um uppbyggingu á flutningskerfi raforku.“Hinn 5. desember 2013 veitti stefndi Orkustofnunsem áður greinir stefnda Landsneti hf. „leyfi til að reisa og reka flutningsvirkið,Suðurnesjalínu 2.“ Í fylgibréfi með leyfinu var ákvörðun stofnunarinnarrökstudd ítarlega, þar á meðal með skírskotun til framkominna andmælaáfrýjenda. Þar var meðal annars komist svo að orði um samanburð á þeim kostumað leggja raforkulínuna í lofti annars vegar og í jörð hins vegar: „Líftímakostnaðurræðst af mörgum þáttum er varða kostnað sem fellur til vegna reksturslínu/strengs og fjármögnunar eftir að framkvæmd er lokið aukframkvæmdakostnaðarins. Hagkvæmni jarðstrengs á Íslandi út frá líftímakostnaðivirðist ekki jafn mikil og í öðrum Evrópulöndum, að mati Orkustofnunar, þar semt.d. orkuverð á Íslandi er lágt en vaxtastig er hátt. Ekki eru forsendur til aðáætla að verulegar breytingar verði þar á. Í skýrslu sem lögð var fyrirjarðstrengjanefnd, sem iðnaðarráðherra skipaði ... er fjallað ítarlega umjarðstrengi, þ. á m. um líftímakostnað jarðstrengja. Þeir útreikningarstaðfesta að verulegur kostnaðarmunur er á jarðstrengjum og loftlínum á 220 kVspennu, hvort sem litið er til stofnkostnaðar eða líftímakostnaðar.“ Einnigsagði: „Þá tekur Orkustofnun undir þau rök Landsnets að jarðstrengur séóhagkvæmari framkvæmd en loftlína miðað við 220 kV línu og að hvorkiumhverfissjónarmið né annað í forsendum framkvæmdarinnar réttlæti þannkostnaðarauka sem af slíku myndi hljótast.“Í fylgibréfinu var ennfremur tekið fram að eftir 21. gr. raforkulaga sélandeiganda og umráðamanni lands skylt að veita vinnslufyrirtæki,flutningsfyrirtæki og dreifiveitum óhindraðan aðgang að eignarlandi því sem íhlut á ef nauðsyn krefur vegna undirbúnings að starfsemi samkvæmt lögunum.Nánar væri fjallað um skyldur landeigenda og eftir atvikum eignarnáms- ogbótaákvæði í VI. kafla laganna. Í niðurstöðukafla fylgibréfsins sagði meðalannars: „Með vísan til 21. gr. raforkulaga ber Landsneti hf. að ná samkomulagium endurgjald fyrir landnot vegna hinnar fyrirhuguðu línu, samkvæmt leyfiOrkustofnunar, en að öðrum kosti fari fram eignarnám og umráðataka samkvæmt þvívegna línunnar.“Hinn 24. febrúar 2014 tók ráðherra þá ákvörðun ágrundvelli 1. mgr. 23. gr. raforkulaga að heimila stefnda Landsneti hf. „aðframkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu (Suðurnesjalínu 2)“ á hlutaaf eignarlöndum áfrýjenda undir háspennulínubelti, vegslóða og burðarmöstureftir því sem þar var nánar kveðið á um. Í rökstuðningi fyrir ákvörðuninni varauk annars vikið að samanburði á þeim kostum að leggja raforkulínuna í loftieða jörð og vísað til þess að fjallað hafi verið um það atriði í ákvörðunstefnda Orkustofnunar frá 5. desember 2013 með hliðsjón af markmiðum framkvæmdarinnar.Í því sambandi bæri að hafa í huga að að stofnunin væri samkvæmt lögum þaðstjórnvald á sviði orkumála sem hafi yfir faglegri þekkingu að ráða á þessusviði og væri ætlað að vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um orkumál og önnurauðlindamál. Að mati ráðherra yrði ekki séð að út frá markmiðumframkvæmdarinnar væri „að finna efnisleg rök til að ganga gegn matiOrkustofnunar“ hvað varðaði það álit að jarðstrengur væri óhagkvæmari framkvæmden loftlína. Í kjölfarið höfðuðu áfrýjendur fjögur dómsmál og kröfðustógildingar þessarar ákvörðunar. Með dómum Hæstaréttar 12. maí 2016 í málum nr.511/2015, 512/2015, 513/2015 og 541/2015 voru þær kröfur teknar til greina. Málsaðilar lögðu fram ný gögn hér fyrir dómiinnan frests samkvæmt 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála oghefur eftir atvikum verið litið til þeirra við úrlausn málsins. IISamkvæmt 1. gr.raforkulaga er markmið þeirra að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfiog efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyni skal meðal annarsstuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifingu raforku, tryggjaöryggi raforkukerfisins og hagsmuni neytenda og taka tillit tilumhverfissjónarmiða. Lagning umræddrar raforkulínu var matsskyld eftir lögumnr. 106/2000, sbr. þágildandi 1. mgr. 5. gr. laganna og 22. tölulið 1. viðaukaþeirra, en samkvæmt 9. gr. laganna skal ávallt gera grein fyrir helstumöguleikum sem til greina koma og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Umþetta sagði í athugasemdum með frumvarpi til laganna að um nýmæli væri að ræða semhefði mikla þýðingu því að samanburður á helstu möguleikum væri ein helstaforsendan fyrir því að raunveruleg umhverfisáhrif hinnar fyrirhuguðu framkvæmdarværu metin.Í 2. gr. laganr. 87/2003 um Orkustofnun er kveðið á um hlutverk hennar. Samkvæmt 1. tölulið þeirrarlagagreinar skal stofnunin vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um orkumál ogönnur auðlindamál sem stofnuninni eru falin með lögum og veita stjórnvöldumráðgjöf og umsagnir um þau mál og eftir 6. tölulið ber henni að fylgjast íumboði ráðherra með framkvæmd opinberra leyfa sem meðal annars eru gefin út tilreksturs orkuvera og annarra meiri háttar orkumannvirkja. Ákvörðun stefndaOrkustofnunar, sem áfrýjendur hafa krafist ógildingar á, var tekin á grundvelli2. mgr. 9. gr. raforkulaga, eins og hún hljóðaði þá, þar sem sagði að leyfistofnunarinnar þyrfti fyrir nýjum raflínum sem flyttu raforku á 66 kV spennueða hærri. Samkvæmt málsgreininni gat stofnunin bundið leyfið skilyrðum er lutumeðal annars að umhverfisvernd og landnýtingu. Þar sem um var að ræðastjórnvaldsákvörðun í merkingu 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 barstefnda samkvæmt rannsóknarreglunni í 10. gr. laganna, sbr. og 1. mgr. 34. gr.raforkulaga, að sjá til þess að málið væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðuninvar tekin, hvort sem var fyrir eigið tilstilli, stefnda Landsnets hf. eða eftiratvikum annarra. Í dómumHæstaréttar í þeim fjórum málum, sem að framan greinir, var því slegið föstu meðskírskotun til 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að gera verði ríkar kröfurtil að stjórnvöld viðhafi vandaða stjórnsýsluhætti við töku ákvörðunar umheimild til eignarnáms. Þegar stefndi Orkustofnun tók þá ákvörðun, sem um erdeilt í þessu máli, lá fyrir, eins og fram kom í rökstuðningi stofnunarinnarfyrir henni, að forsenda þess að stefndi Landsnet hf. gæti nýtt sér leyfið tillagningar raforkulínunnar væri að samkomulag næðist við hlutaðeigandilandeigendur, þar á meðal áfrýjendur, um not af landi þeirra í því skyni, en aðöðrum kosti yrði að taka það eignarnámi. Af þeim sökum hvíldi rík skylda ástofnuninni til að upplýsa málið til hlítar áður en ákvörðunin var tekin, endamátti ljóst vera vegna þeirrar faglegu þekkingar, sem hún réð yfir, að litiðyrði til ákvörðunar hennar ef til þess kæmi að leitað yrði heimildar ráðherratil eignarnáms vegna lagningar línunnar, svo sem síðar varð raunin.Eins og aðframan greinir andmæltu áfrýjendur ítrekað þeim ráðagerðum stefnda Landsnetshf. að leggja umrædda raforkulínu í lofti þar sem lögn hennar í jörðu yrðiminna íþyngjandi fyrir þau. Gerðu þau þá kröfu gagnvart stefnda Orkustofnun aðkannað yrði sérstaklega áður en umbeðið leyfi til lagningar línunnar yrði veitthvort jarðstrengur í stað loftlínu væri raunhæfur kostur, þar á meðal meðtilliti til þjóðhagslegrar hagkvæmni, sbr. 1. gr. raforkulaga, og lögðu framgögn máli sínu til stuðnings. Þrátt fyrir þetta verður ekki séð af málsgögnum aðstefndi Orkustofnun eða stefndi Landsnet hf. hafi látið fara fram sérstakaathugun á þeim möguleika að leggja jarðstreng vegna þeirrar línu, sem hér umræðir, svo sem hvar strengurinn gæti legið, hver yrði kostnaður við lagninguhans og hvaða áhrif hann hefði á umhverfið, heldur létu þeir nægja annars vegarí umsókn um leyfið og hins vegar í rökstuðningi fyrir veitingu þess að vísa tilalmennra sjónarmiða um kosti og galla slíks strengs.Samkvæmt ölluframansögðu verður með vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga tekin til greina krafaáfrýjenda um ógildingu ákvörðunar stefnda Orkustofnunar sem mál þetta snýst um.Tveir dómenda,Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson, vísa til sératkvæða sinna í þeimfjórum dómum Hæstaréttar, sem áður greinir, þar sem þeir töldu að ekki væriástæða til að ógilda þá stjórnvaldsákvörðun að heimila stefnda Landsneti hf.eignarnám. Í málinu, sem hér er til úrlausnar, eru atvik sambærileg að þvíleyti að gera verður í aðalatriðum sömu kröfur til rannsóknarskyldu stefndaOrkustofnunar og gerðar voru í þeim dómum. Með tilliti til þess fordæmis, semskapað var með umræddum dómum Hæstaréttar, gera dómararnir á hinn bóginn ekkiágreining um framanraktar forsendur og niðurstöðu. StefnduOrkustofnun og Landsneti hf. verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað ábáðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Ógilt er ákvörðun stefnda Orkustofnunar 5.desember 2013 um að veita stefnda Landsneti hf. leyfi til að reisa og rekaflutningsvirkið Suðurnesjalínu 2.Stefndu Orkustofnun og Landsnet hf. greiði sameiginlegaáfrýjendum, Bjarneyju Guðrúnu Ólafsdóttur, Geirlaugu Þorvaldsdóttur, KatrínuÞorvaldsdóttur, Margréti Guðnadóttur, Ólafi Þór Jónssyni, Reykjaprenti ehf.,Sauðafelli sf., Sigríði S. Jónsdóttur, Skúla Þorvaldssyni og STV ehf., hverjumum sig samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21.október 2015. Mál þetta, sem var tekið tildóms 1. október 2015, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af GeirlauguÞorvaldsdóttur, Stigahlíð 80, Reykjavík, Margréti Guðnadóttur, Rofabæ 29,Reykjavík, Ólafi Þór Jónssyni, Sléttuvegi 31, Reykjavík, Reykjaprenti ehf.,Síðumúla 14, Reykjavík, Sauðafelli sf., Meistaravöllum 31, Reykjavík, SigríðiJónsdóttur, Hvassaleiti 56-58, Reykjavík, Bjarneyju Guðrúnu Ólafsdóttur,Safamýri 47, Reykjavík, STV ehf., Stóru-Vatnsleysu, Vogum, Skúla Þorvaldssyni,Lúxemborg, og Katrínu Þorvaldsdóttur, Lúxemborg, á hendur Orkustofnun,Grensásvegi 9, Reykjavík, Landsneti hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík ogNáttúruverndarsamtökum Suðvesturlands, Austurgötu 29b, Hafnarfirði með stefnubirtri 21. mars 2014.Stefnendur gera þær dómkröfur, hverum sig, að felld verði úr gildi sú ákvörðun stefnda, Orkustofnunar, frá 5.desember 2013, að veita stefnda, Landsneti hf., leyfi til að reisa og rekaflutningsvirkið Suðurnesjalínu 2.Þá krefjast stefnendur, hver um sig,málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu, Orkustofnunar og Landsnets hf.,sameiginlega (in solidum). Ekki er gerð málskostnaðarkrafa á hendurNáttúruverndarsamtökum Suðvesturlands.Landsnet krefst sýknu af öllum kröfumstefnenda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnendum, sameiginlega (insolidum).Orkustofnun krefst sýknu af öllumkröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda en til vara aðmálskostnaður verði látinn falla niður. Náttúruverndarsamtök Suðvesturlandsgera þá kröfu að felld verði úr gildi sú ákvörðun Orkustofnunar, dags. 5.desember 2013, að veita Landsneti leyfi til þess að reisa og rekaflutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Ekki er gerð krafa um málskostnað í málinu.Landsnet gerði í upphafi kröfu umfrávísun málsins frá héraðsdómi. Orkustofnun kom með ábendingar í sömu veru.Málinu var vísað frá dómi með úrskurði 27. nóvember 2014. Með dómi HæstaréttarÍslands í málinu nr. 808/2014 var frávísunarúrskurður héraðsdóms felldur úrgildi. Hér er því lagður dómur á efnishlið málsins.I Mál þetta snýst um ákvörðunOrkustofnunar um að veita Landsneti leyfi til að reisa og reka flutningsvirkiðSuðurnesjalínu 2. Fyrirhuguð lína verður 32,4 km. löng 220 kV háspennulína, semliggja mun frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði um sveitarfélögin Voga,Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ að tengivirki við Rauðamel, um 5 km. norðan viðSvartsengi. Framkvæmdin er hluti af svonefndum Suðvesturlínum,framtíðarstyrkingu raforkuflutningskerfisins á Suðvesturlandi. Fyrsti áfangi ístyrkingu raforkuflutningskerfisins á Suðvesturlandi er bygging nýrrarháspennulínu á Suðurnesjum, áðurnefndrar Suðurnesjalínu 2. Fyrir liggurumhverfismat Skipulagsstofnunar vegna framkvæmdarinnar, þar sem fallist er áhana. Sá hluti verkefnisins sem nefndur er Suðurnesjalína 2 er á samþykktuskipulagi allra sveitarfélaga á Suðurnesjum.Á fyrri hluta árs 2011 hófstundirbúningur að lagningu Suðurnesjalínu 2. Samningaviðræður við landeigendurhófust í apríl 2011. Landsnet náði samningum við alla landeigendur á fyrirhugaðrilínuleið um réttindi fyrir línuna, að frátöldum þeim landeigendum sem erustefnendur þessa máls. Hinn 21. desember 2012 sótti Landsnetum leyfi til Orkustofnunar til að reisa og reka raforkuflutningsvirkiðSuðurnesjalínu 2.Hinn 1. febrúar 2013 var birtauglýsing í Lögbirtingablaðinu þar sem þeim aðilum er málið varðaði var gefiðfæri á að kynna sér umsóknina og koma á framfæri skriflegum sjónarmiðum sínumvið Orkustofnun fyrir 1. mars 2013, sbr. 3. mgr. 34. gr. raforkulaga. Vegna auglýsingarinnar í Lögbirtingablaðinubárust athugasemdir frá NáttúruverndarsamtökumSuðvesturlands dags. 28. febrúar 2013. Stefndu bárust engin andmæli frá Landvernd,landgræðslu- og umhverfissamtökum Íslands, enda þótt samtökin hafi síðar kærtákvörðun stefndu. Þá bárust hinn 29. október 2013 athugasemdir frá stefnendumeftir að mál þeirra hafði farið fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- ogauðlindamála.Hinn 19. nóvember 2013 sendi LandsnetOrkustofnun umsögn vegna framkominna athugasemda stefnenda ogNáttúruverndarsamtaka Suðvesturlands. Með umsögn Landsnets fylgdi skýrslafélagsins, um lagningu raflína í jörð 2, sem gefin var út í janúar 2013, aukþess sem vísað var til upplýsinga sem væru aðgengilegar á heimasíðu Landsnets.Athugasemdir Landsnets og umrædd skýrsla var ekki send stefnendum til umsagnar.Hinn 5. desember 2013 veittiOrkustofnun leyfi til framkvæmdarinnar. Ágreiningur málsins lýtur að þessariákvörðun. Hinn 24. febrúar 2014 tókatvinnuvegaráðherra ákvörðun um að heimila Landsneti að taka land stefnendaeignarnámi vegna lagningar Suðurnesjalínu 2. Sjá dóma Héraðsdóms í málunum nr.E-2011/2014, E-2012/2014, E-2024/2014, E-2025/2014 og E-2073/2014. Fjórumþeirra mun nú þegar hafa verið áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Þá er tilfróðleiks bent á dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 53/2015 en þar vorufelldir úr gildi úrskurðir matsnefndar eignarmatsbóta frá 29. júlí 2014 er lutuað jörðum á Reykjanesi sem eru í eigu stefnenda.Í máli þessu telja stefnendur aðbrotið hafi verið með ýmsum hætti gegn réttindum þeirra við málsmeðferðOrkustofnunar og að niðurstaða Orkustofnunar frá 5. desember 2013 um veitinguumrædds framkvæmdaleyfis vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 fái ekki staðist aðefni til. Telja stefnendum því nauðsynlegt að höfða mál þetta. IIStefnendur byggja á því að ákvörðunOrkustofnunar sé haldin slíkum annmörkum, að formi og efni til, aðóhjákvæmilegt sé að hún verði felld úr gildi. Helstu málsástæður þeirra erueftirfarandi. Í fyrsta lagi telja stefnendurað rannsóknarregla stjórnsýsluréttarins hafi verið virt að vettugi. 1. Stefnendur halda því fram aðOrkustofnun hafi tekið gagnrýnislaust undir sjónarmið Landsnets. Þeir benda áað í fylgibréfi með ákvörðun Orkustofnunar bendir stofnunin réttilega á aðmarkmið raforkulaga nr. 65/2003 sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmuraforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Þar segir að við matá því hvort framkvæmd, eins og lagning Suðurnesjalínu 2, þjóni markmiði lagannasé „litið til almennra sjónarmiða um viðmið og kostnað, kostnaðarmun á loftlínueða jarðstreng og til annarra sjónarmiða sem að gagni koma við þessa túlkun umhvað sé hagkvæmt og hvað ekki [...]“. Ljóst sé af þessu að Orkustofnun hafiákveðið við úrlausn sína að líta meðal annars til kostnaðarmunar á loftlínu ogjarðstreng. Af fylgibréfinu verði ekki annað ráðið en að meginástæða þess aðOrkustofnun hafnaði því að skylt væri að taka jarðstrengslögn til skoðunar sésú að stofnunin taki „undir þau rök Landsnets að jarðstrengur sé óhagkvæmariframkvæmd en loftlína miðað við 220 kV línu og að hvorki umhverfissjónarmið néannað í forsendum framkvæmdarinnar réttlæti þann kostnaðarauka sem af slíkumyndi hljótast.“ Nánar rökstyðji Orkustofnun ætlaða óhagkvæmni jarðstrengja ísamanburði við loftlínur með eftirfarandi hætti á bls. 6 í fylgibréfinu:„Líftímakostnaður ræðst af mörgum þáttum er varða kostnað sem fellur til vegnareksturs línu/strengs og fjármögnunar eftir að framkvæmd er lokið aukframkvæmdakostnaðarins. Hagkvæmni jarðstrengs á Íslandi út frá líftímakostnaðier ekki jafn mikil og í öðrum Evrópulöndum, að mati Orkustofnunar, þar sem t.d. orkuverð á Íslandi er lágt envaxtastig er hátt. Ekki eru forsendur til að áætla að verulega breytingar verðiþar á. Í skýrslu sem lögð var fyrir jarðstrengjanefnd, sem iðnaðarráðherraskipaði, (Lagning raflína í jörðu – greinargerð 2, janúar 2013) er fjallaðítarlega um jarðstrengi, þ.á m. um líftímakostnað jarðstrengja. Þeirútreikningar staðfesta að verulegur kostnaðarmunur er á jarðstrengjum ogloftlínum á 220 kV spennu, hvort sem litið er til stofnkostnaðar eðalíftímakostnaðar“Við þennan rökstuðning gerastefnendur alvarlegar athugasemdir. Fyrst og fremst gera stefnendur athugasemdvið að Orkustofnun notast í rökstuðningi sínum við efnisgrein sem sé í reyndafrituð, orð fyrir orð, úr athugasemdumstefnda, Landsnets, dags. 19. nóvember 2013, bls. 9, en þar segi orðrétt:„Líftímakostnaður ræðst af mörgum þáttum er varða kostnað sem fellur til vegnareksturs línu/strengs og fjármögnunar eftir að framkvæmd er lokið aukframkvæmdakostnaðarins. Hagkvæmni jarðstrengs á Íslandi út frá líftímakostnaðier ekki jafn mikil og í öðrum Evrópulöndum þar sem t.d. orkuverð á Íslandi erlágt en vaxtastig er hátt. Ekki eru forsendur til að áætla að verulegabreytingar verði þar á. Í skýrslu sem lögð var fyrir jarðstrengjanefnd, semiðnaðarráðherra skipaði, (Lagning raflína í jörðu – greinargerð 2, janúar 2013)er fjallað ítarlega um jarðstrengi, þ.á m. um líftímakostnað jarðstrengja. Þeirútreikningar staðfesta að verulegur kostnaðarmunur er á jarðstrengjum og loftlínumá 220 kV spennu, hvort sem litið er til stofnkostnaðar eða líftímakostnaðar“Sé tilvitnuð efnisgrein borin samanvið áður tilvitnaða efnisgrein úr fylgibréfi Orkustofnunar sést að einimunurinn á þeim sé sá að Orkustofnun hafi skeytt orðunum „að matiOrkustofnunar“ í efnisgreinina miðja. Óásættanlegt sé að málatilbúnaður annarsmálsaðila sé hreinlega afritaður athugasemdalaust án þess að sjáanlegt sé aðfarið hafi fram óháð og sjálfstæð athugun á því sem þar komi fram. Slíkt getivart samræmst rannsóknarreglunni, ekki síst þegar um sé að ræða svo veigamikiðatriði sem sýnilega skipti sköpum um lokaniðurstöðu málsins. Stefnendur vekja sérstaka athygli áþví að ítarlegar athugasemdir þeirra til Orkustofnunar, dags. 31. október 2013,sem hafi spannað 19 blaðsíður, ásamt 26 fylgiskjölum, og athugasemdirNáttúruverndarsamtaka Suðvesturlands séu samandregnar á tæplega hálfri blaðsíðuí fylgibréfi með ákvörðun Orkustofnunar. Aftur á móti sé andmælum Landsnetsgefið fjórfalt meira rúm í sama fylgibréfi. Stefnendur telji þetta vísbendinguum að Orkustofnun hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni, þegar hún hafi tekiðákvörðun í málinu, heldur einungis tekið gagnrýnislaust undir sjónarmiðLandsnets og virt athugasemdir og sjónarmið stefnenda, sem og NáttúruverndarsamtakaSuðvesturlands, að vettugi. 2. Þá gera stefnendur alvarlegarathugasemdir við athugasemdalausa tilvísun Orkustofnunar til „skýrslu sem lögðvar fyrir jarðstrengjanefnd“. Með því sé gefið til kynna að um sé að ræðahlutlausa skýrslu sem staðfesti málatilbúnað Landsnets, en hið rétta sé að umsé að ræða skýrslu sem samin sé einhliða af Landsneti. Það sé mikilvægur hlutirannsóknarreglunnar að stjórnvöld staðreyni eftir atvikum hvort upplýsingar semstafa frá aðilum séu réttar. Byggi stefnendur á því að ríkt tilefni hafi veriðtil þess að staðreyna upplýsingar Landsnets í máli þessu, enda hafi stefnendurlagt fram fjöldamörg og ítarleg gögn sem stangist á við það sem fram komi íumræddri skýrslu Landsnets. Benda stefnendur til skýrslu Metsco Energy Solutions Inc. („Metsco“), en hún hafi veriðafhent Orkustofnun ásamt stuttri samantekt á helstu niðurstöðum hennar meðbréfi 28. nóvember 2013. Þrátt fyrir að telja verði skýrsluMetsco eitt helsta innlegg í alla umræðu um kostnað við jarðstrengjalögn hér álandi, fylgi engar skýringar í fylgibréfi Orkustofnunar á því af hverju ákveðiðhafi verið að virða hana fullkomlega að vettugi og byggja fremur á einhliðaútreikningum Landsnets. Það sé almenn regla stjórnsýsluréttar að stjórnvaldverði að bregðast við fullyrðingum og staðhæfingum málsaðila með rannsókn ogstaðreyna þannig hvort rétt sé um borið. Stefnendur telja ljóst að niðurstaðaOrkustofnunar byggist á útreikningum sem hafi verið úreltir þegar ákvörðuninvar tekin. Með því að leggja útreikninga Landsnets til grundvallar í málinu, ánþess að staðreyna þá, hafi Orkustofnun ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni áfullnægjandi hátt við meðferð málsins. 3. Stefnendur benda á að ekkertmat á þjóðhagslegri hagkvæmni framkvæmdarinnar hafi farið fram, hvorki áframkvæmdinni eins og hún sé fyrirhuguð né á öðrum raunhæfum framkvæmdakostum,en markmið raforkulaga sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfi ogefla þannig atvinnulíf og byggð í landinu, sbr. 1. gr. laganna. Stefnendurtelja að mikilvægt sé að gera skýran greinarmun á því sem sé „hagkvæmt“ og þvísem sé „þjóðhagslega hagkvæmt“. Orkustofnun virðist einungis hafa litið tilþess við mat sitt hvað var hagkvæmt fyrir Landsnet, þ.e. hvaða leið varmögulega kostnaðarminnst fyrir fyrirtækið. Mat á þjóðhagslegri hagkvæmni séhins vegar allt annað og miklu víðtækara, enda á við slíkt mat að taka tillittil allra þátta, beinna sem óbeinna, sem að uppbyggingu raforkukerfisins lúta. Þá benda stefnendur á að það semskipti mestu máli við samanburð á kostnaði við lagningu jarðstrengs og loftlínusé að slíkt sé metið í hverju tilviki fyrir sig, enda fáist annars ekki nothæfniðurstaða. Í skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð, semlögð var fyrir Alþingi á 143. löggjafarþingi 2013-2014, mál nr. 60, dags. íoktóber 2013, segir t.a.m. (á bls. 12) að mikilvægt sé að „í hverju tilfellifyrir sig sé metið hvort jarðstrengur, loftlína eða sæstrengur henti best útfrá kostnaði, umhverfisáhrifum og öryggi“. Þó unnt sé að notast viðkostnaðarhlutföll í grófum samanburði sé ótækt að ákvarðanir um hvort leggjaeigi í jörð eða lofti séu byggðar á slíkum hlutföllum. Sé þetta einmitt eitt afþeim atriðum sem full eining var um í nefndinni (sjá bls. 10 í skýrslunni). Áþetta sé jafnframt lögð rík áhersla í skýrslu Metsco. Stefnendur telja aðenginn samanburður liggi fyrir í málinu á kostnaði við lagningu Suðurnesjalínu2 á 220 kV í jörð og í lofti. 4. Af áðurnefndu fylgibréfiOrkustofnunar virðist mega ráða að stofnunin telji sér ekki fært að setjaskilyrði varðandi umhverfisvernd, þar sem Skipulagsstofnun hafi þegar tekiðafstöðu til þeirra í áliti sínu frá 17. september 2009. Á þetta geta stefnendurekki fallist.Það sé eitt af meginmarkmiðumraforkulaga að taka beri tillit til umhverfissjónarmiða, sbr. 1. gr. laganna.Þá sé Orkustofnun veitt sérstök heimild til þess í 2. mgr. 9. gr.raforkulaganna að binda leyfi fyrir nýjum raflínum skilyrðum er lúta aðumhverfisvernd og landnýtingu. Engan veginn sé hægt að fallast á að hendurOrkustofnunar séu svo bundnar sem hún vill vera láta. Þvert á móti verði aðtelja að Orkustofnun hafi sjálfstæða heimild til þess að huga aðumhverfisvernd, hvað sem líður mati Skipulagsstofnunar á umhverfisáhrifum.Annars væri þarflaus öll umfjöllun um umhverfisvernd í raforkulögum og evrópskumtilskipunum um raforkumál, sbr. sérstaklega raforkutilskipun 2003/54/EB. Væriþá einfaldlega nægilegt fyrir skilyrði leyfis hjá Orkustofnun að lokið hefðiverið mati á umhverfisáhrifum. Svo sé aftur á móti ekki. Þá verði einnig að hafa í huga aðumrætt álit Skipulagsstofnunar var rúmlega fjögurra ára gamalt þegarOrkustofnun tók umrædda ákvörðun. Meðan á meðferð málsins hjá Orkustofnun stóðfékk hún sendar veigamiklar athugasemdir varðandi umhverfisvernd oglandnýtingu. Komu þær m.a. fram í beiðni stefnenda til Skipulagsstofnunar,dags. 26. nóvember 2013, um endurskoðun umhverfismatsins. Sinnuleysi sitt umumhverfisþátt framkvæmdarinnar afsakar Orkustofnun með vísan til 12. gr. lagaum mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, en í því ákvæði séu mjög þröngarheimildir til endurskoðunar matsskýrslu. Þar sem matið sé ekki orðið tíu áragamalt verði það ekki endurskoðað og því „í fullu gildi“. Stefnendur teljaþessa röksemdafærslu Orkustofnunar ekki fá staðist og vísa til þess aðendurskoðunarákvæði laganna um mat á umhverfisáhrifum eigi sér ekki stoð íevrópskum tilskipunum um umhverfismat, t.d. nú tilskipun 2011/92/EB. Ennfremur telja stefnendur þaðverulegan ágalla á rannsókn málsins að Orkustofnun hafi ekki kallað eftir þvívið Landsnet að fyrirtækið gerði grein fyrir útliti og gerð þeirraloftlínumastra sem fyrirtækið hyggst reisa á línuleiðinni. Hvergi hafi komiðfram, að því er stefnendur komast næst, hvaða möstur Landsnet ætlar sér aðnota. Að mati stefnenda hefði Orkustofnun að sjálfsögðu ekki átt að veita hiðumþrætta leyfi nema þetta atriði lægi fyrir, enda hefði útlit og gerð mastrannavæntanlega haft áhrif við mat á umhverfisþáttum framkvæmdarinnar. Þetta atriðisé enn ein vísbending um það hversu alvarlega ábótavant rannsókn Orkustofnunarvar. Að lokum virðist Orkustofnun ekkihafa gefið því gaum og rannsakað hvort rétt væri að láta leyfið lúta skilyrðumer varða landnýtingu, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Var þetta atriðisérstaklega mikilvægt í ljósi þess að loftlínur taka til sín stórt helgunarsvæðiog geri svæðið hvorki nýtilegt til bygginga né áhugavert til útiveru, eins ognánar verður rakið síðar. Í öðru lagi byggja stefnendur áþví að ákvörðun Orkustofnunar hafi falið í sér brot á lögmætisreglustjórnsýsluréttarins.Stefnendur byggja á því að ákvörðunOrkustofnunar sé efnislega röng og í ósamræmi við raforkulög ograforkutilskipun nr. 2003/54/EB. Að mati stefnenda felur ákvörðunin í sér brotá lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins, en í lögmætisreglunni felst m.a. að allarathafnir og ákvarðanir stjórnvalda verða að eiga sér stoð í lögum og vera ísamræmi við lög. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 9. gr.raforkulaga ber Orkustofnun, við mat á því hvort veita skuli leyfi fyrir nýjumraflínum, skylda til að líta til hagkvæmni, öryggis, skilvirkni, áreiðanleikaafhendingar, gæða raforku, umhverfisverndar og landnýtingar. Þá verði afmarkmiðum raforkulaga ráðið að Orkustofnun verði að gæta þess að nýjar raflínurséu þjóðhagslega hagkvæmar og efli atvinnulíf og byggð í landinu, sbr. 1. mgr.1. gr. raforkulaga. Ljóst sé að hagkvæmnisjónarmið krefjast mats á hagkvæmniframkvæmdar í víðum skilningi, en slíkt mat skal ekki einskorðast viðkostnaðarsamanburð heldur verður að líta heildstætt til allra hagkvæmniþátta.Að mati stefnenda leiðir þetta m.a. til þess að skylt sé að kanna og metaraunhæfa framkvæmdakosti þegar um byggingu raforkuflutningsmannvirkja er aðræða.Stefnendur telja augljóst að a.m.k.fjórir raunhæfir valmöguleikar komi til greina við byggingu Suðurnesjalínu 2,þ.e. loftlína á 132 kV eða 220 kV spennu eða jarðstrengur á 132 kV eða 220 kVspennu og að auki blönduð leið. Þá megi geta þess að í aðalskipulagiSveitarfélagsins Voga sé gert ráð fyrir jarðstreng og loftlínu. Stefnendurtelja að verulega hafi skort á að Orkustofnun hafi gert grein fyrir því meðhvaða hætti sú framkvæmd sem Landsnet lagði til, þ.e. loftlína á 220 kV spennu,uppfyllti þau skilyrði að vera byggð upp á hagkvæman hátt að teknu tillit tilþeirra þátta sem fram koma í 1. og 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Orkustofnunfullyrðir einungis að kostnaður af því að leggja jarðstreng sé mun meiri en aðreisa loftlínu. Sú afstaða byggist ekki á neinni rannsókn eða á áreiðanlegumgögnum heldur afritar Orkustofnun einfaldlega rökstuðning Landsnets í ákvörðunsína. Við þessar ályktanir og verklag Orkustofnunar gera stefnendur alvarlegarathugasemdir.Vekja stefnendur fyrst og fremstathygli á að við umræðu um kostnaðarhlutföll milli jarðstrengja og loftlínu sénauðsynlegt að hafa hugfast að munur á kostnaði við að leggja loftlínur ogjarðstrengi fari sífellt minnkandi og vísa til fréttar í Bændablaðinu frá 17.október 2013, áðurnefndrar skýrslu Metsco og fyrirlestrar franskaflutningsfyrirtækisins RTE, dags. 13. febrúar 2013. Stefnendur telja að þessarupplýsingar staðfesti að rangar séu þær ályktanir í skýrslu Landsnets, semákvörðun Orkustofnunar byggir á, að jarðstrengir á 220 kV spennustigi meðflutningsgetu upp á 590 megavoltamper (MVA) séu margfalt dýrari en samskonarloftlínur. Þá leggja stefnendur áherslu á að þegar bera eigi saman kostnað viðlagningu jarðstrengs og loftlínu sé ávallt nauðsynlegt að meta kostnað í hverjutilviki fyrir sig. Þó unnt sé að notast við kostnaðarhlutföll í grófumsamanburði sé ótækt að ákvarðanir um hvort leggja á tiltekna raflínu í jörð eðalofti séu byggðar á slíkum almennum mælikvörðum. Af framansögðu sé ljóst að jarðstrengir á hárri spennu, 132kV eða 220 kV, séu almennt séð engu eða litlu dýrari en háspennulínur með sömuspennu ef tillit sé tekið til orkutaps, líftíma, bilanatíðni og fleiri þátta. Stefnendur gera einnig athugasemdirvið þá umfjöllun í ákvörðun Orkustofnunar að með þéttingu byggðar geti komiðtil þess að Suðurnesjalína 2 verði síðar tekin niður að hluta og lögð í jörð áákveðnum svæðum, sbr. bls. 5 í fylgibréfi Orkustofnunar. Stefnendur byggja áþví að muni línan fyrirsjáanlega verða að litlum eða stórum hluta lögð í jörðsíðar sé ljóst að mun hagkvæmara væri að setja hana í jörð strax í upphafi. Íþað minnsta verði að taka tillit til þessa möguleika við mat á kostnaðarleguhagkvæmi þess að leggja loftlínu í stað jarðstrengs.Stefnendur telja ennfremur aðOrkustofnun hafi algerlega litið framhjá öðrum þáttum en stofnkostnaði við matá hagkvæmni framkvæmdarinnar. Þegar Orkustofnun stendur frammi fyrir því aðmeta raunhæfa framkvæmdakosti við byggingu raforkuflutningsmannvirkja verðistofnunin að taka tillit til allra þeirra skilyrða sem mælt er fyrir um í 1. og2. mgr. 9. gr. raforkulaga, þ.e. að flutningskerfið skuli byggja upp áhagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika,afhendingar og gæða raforku og eins geti stofnunin bundið leyfi sín skilyrðumer lúta að umhverfisvernd og landnýtingu. Með því að einblína einungis á beinanstofnkostnað framkvæmdakostsins sem lagður var fyrir stofnunina brautOrkustofnun gegn ákvæðum 1. og 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. ÁkvörðunOrkustofnunar hafi því verið í ósamræmi við lög og sé röng samkvæmt efni sínu. 1. Stefnendur telja vafasamt aðnauðsyn sé á svo öflugu mannvirki. Stefnendur byggja á því að það skekkiverulega allan samanburð á milli jarðstrengja og loftlína að einblína einungisá kostnaðarmuninn á 220 kV spennu. Stefnendur telja að Landsnet hafi ekki sýntfram á að nauðsynlegt sé að reisa 220 kV flutningsmannvirki og voru röksemdirþví til stuðnings reifaðar ítarlega í athugasemdum stefnenda til Orkustofnunar.Í fylgibréfi Orkustofnunar séu ástæður þess að stofnunin taldi ekki rétt aðtaka til skoðunar línu á lægra spennustigi reifaðar með eftirfarandi hætti: „Þóað ekki sé fyrirséð að þörf sé fyrir alla þá flutningsgetu sem felst íSuðurnesjalínu 2, þ.e. 220 kV loftlínu, á allra næstu árum nema til komiorkufrekur iðnaður, ber að hafa í huga að slíkur orkufrekur iðnaður hefur veriðpólitískt stefnumarkaður til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum af þar til bærumstjórnvöldum auk aukinnar orkuframleiðslu á Reykjanesi samkvæmt rammaáætlun.Einnig ber að hafa í huga að þróun byggðar á næstu fjörutíu til sjötíu árum munleiða til þéttingar byggðar og aukinnar orkuþarfar.“ Þá segir jafnframt ífylgibréfi Orkustofnunar: „Varðandi flutningsþörfina bendir Orkustofnun á aðviðskiptavinir Landsnets eru samkvæmt raforkulögum dreifiveitur, stórnotendur,virkjanir og þeir aðilar sem hafa leyfi til að stunda viðskipti með raforku.Við uppbyggingu kerfisins er mikilvægt að litið sé til langtímasjónarmiða meðhliðsjón af framtíðarþörfum raforkunotenda og raforkuframleiðenda á svæðinu.Þess vegna sé 132 kV lína óhagkvæmur kostur“. Stefnendur mótmæla því að óljósriog órökstuddri framtíðarsýn sé gefið meira vægi en raforkuspá Orkuspárnefndar. Orkustofnun telur að nauðsyn sé á 220kV loftlínu, komi til orkufreks iðnaðar á næstu árum. Að mati stefnenda séþetta fráleit forsenda af hálfu Orkustofnunar. Ekki sé hægt að líta á það semeðlilegan hlut að Landsnet reisi línur sem séu langt umfram skilgreindarþarfir. Skipulagsstofnun hafi t.a.m. lagt áherslu á það í ákvörðunum sínum áundanförnum misserum að Landsnet skilgreini og meti nauðsyn þess að reisa línursem 220 kV línu, m.a. með hliðsjón af því að raforkumannvirki á lægri spennu(t.d. 132 kV) séu minni og hafi í för með sér minna af neikvæðumumhverfisáhrifum. Ekki sé nóg með að línur á hærri spennu hafi neikvæðari áhrifá umhverfið, því fleiri sjónarmið koma til greina. Framkvæmdir aðila á borð við Landsneteiga eðli máls samkvæmt að vera til þess að uppfylla tilteknar þarfir, sem séuvel skilgreindar en byggjast ekki á einhverri ótímasettri, óljósri ogórökstuddri framtíðarsýn. Í 2. málsl. 1. mgr. 12. gr. reglugerðar nr. 1040/2005komi fram að umsókn um leyfi til að byggja flutningsvirki þurfi að fylgjaþarfagreining vegna viðkomandi virkis. Af umræddu ákvæði reglugerðarinnarverður þannig ráðið að áður en ráðist sé í tiltekið verk þurfi að skilgreinanákvæmlega hvaða þarfir eigi að uppfylla og hvernig það verði gert. Landsnetlét undir höfuð leggjast að gera þarfagreininguna og Orkustofnun lét undirhöfuð leggjast að kalla eftir henni.Ákvarðanir um framkvæmdakosti hafiekki verið teknar með vísan til framangreinds en rökstuddar með óljósumtilvísunum til ótímasettra framtíðarþarfa hugsanlegra framtíðarviðskiptavinaLandsnets. Stefnendur benda á að Landsnet nýtursérleyfis til byggingar og reksturs raforkuflutningsmannvirkja lögum samkvæmtog lýtur því ekki lögmálum samkeppni í rekstri sínum. Sú sérstaða gerir ennríkari kröfur til Orkustofnunar um að veita ekki leyfi nema að undangenginnisjálfstæðri og vandaðri rannsókn á raunverulegri þörf fyrir þauflutningsmannvirki sem sótt sé um að reisa, enda veltur kostnaðurinn við þau aðjafnaði út í gjaldskrá og lendir því á neytendum.Hvað varðar umfjöllun Orkustofnunarum að orkufrekur iðnaður hafi verið pólitískt stefnumarkaður tilatvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum benda stefnendur á að alls sé óvíst umframtíðaráform um virkjanir og orkufrekan iðnað á svæðinu. Stefnendur leggja áherslu á að umfangstyrkingarinnar haldist í hendur við raunverulega raforkuþörf en grundvallistekki á framtíðarverkefnum sem alls er óljóst hvort af verði. Sé í þessusamhengi vísað til athugasemda við 9. gr. með frumvarpi því er varð aðraforkulögum, en þar segir: „Orkustofnun verður því að fylgjast með hvortnauðsynlegar línur séu byggðar og enn fremur að ekki sé ráðist í byggingu nýrralína sem ekki er þörf á samkvæmt ofangreindum sjónarmiðum.“Samkvæmt þessu ber Orkustofnunótvíræð skylda til að sjá til þess að ekki séu byggðar nýjar línur sem ekki séþörf á. 2. Jafnvel þótt komist yrði aðþeirri rökstuddu niðurstöðu að nauðsynlegt sé að hafa Suðurnesjalínu 2 á 220 kVspennu telja stefnendur að Orkustofnun hafi ekki haft neinar forsendur til aðslá því föstu að „verulegur kostnaðarmunur“ sé á jarðstrengjum og loftlínum á220 kV spennu. Það eina sem Orkustofnun vísi til sé einhliða skýrsla Landsnetssem hafi enga þýðingu, enda ekki unnin af óháðum aðila, auk þess sem hún fjalliekki um þá framkvæmd sem hér er til umfjöllunar. Stefnendur telja einnig aðfullyrðing Orkustofnunar sé beinlínis röng. Stefnendur munu hér íframhaldinu reifa stuttlega almennan samanburð á jarðstrengjum og loftlínum aðþví er varðar fjölmarga mikilvæga þætti. Allir þessir þættir hafa eðli málsinssamkvæmt mikil áhrif við mat á hagkvæmni framkvæmdar sem þessarar og tengjastmeð beinum hætti þeim sjónarmiðum sem Orkustofnun bar að taka tillit til íákvörðun sinni, sbr. 1. gr. og 1. og 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. 2.1 Öll aðgengileg og óháð gögn benda til þess að áreiðanleikijarðstrengja sé mikill. Erlend tölfræði um bilanatíðni jarðstrengja og loftlínasýnir að jarðstrengir bila mun sjaldnar en loftlínur. Vísað sé hér til skýrsluMetsco og greinar um hermun ísingaráhleðslu á loftlínur eftir Árna JónElíasson, Hálfdán Ágústsson, Ólaf Rögnvaldsson og Egil Þorsteinsson, sembirtist í árbók VFÍ/TFÍ á árinu 2011. 2.2. Þá sé óumdeilt að sjónrænáhrif loftlína séu meiri en jarðstrengja. Loftlínur breyti upplifun og útsýniþaðan sem þær sjást. Þannig dregur sýnileiki loftlína úr aðdráttarafli staða ogtilfinningu fyrir óspilltri náttúru. Náttúruspjöll á landi með línuvegum ogmastrastæðum séu einnig gífurleg og flest óafturkræf. Að auki hamli loftlínurmjög landnotkun þar sem helgunarsvæði þeirra sé stórt og svæðið því hvorkinýtilegt til bygginga né áhugavert til útiveru. Aftur á móti sé víðast hvarmögulegt að leggja jarðstrengi meðfram öðrum mannvirkjum, m.a. vegum, og gangafrá athafnasvæðinu þannig að mjög lítil ummerki verði eftir strenglagninguna. Þannigverða jarðstrengir vart sýnilegir, takmarka lítið upplifun fólks á landinu oghamla ekki notkun þess þar sem þeir hafa mjög lítið helgunarsvæði. Í umsögn Umhverfisstofnunar vegna Suðurnesjalínu 2 segir aðein helstu umhverfisáhrif af lagningu Suðvesturlína séu á landslag og að íheildina litið muni fyrirhugaðar framkvæmdir fela í sér aukinn sýnileikaháspennulína. Undir þessi sjónarmið taki Skipulagsstofnun í áliti sínuum mat á umhverfisáhrifum, dags. 17. september 2009, vegna Suðurnesjalínu 2, en þar kemur fram að ljóst sé að sjónræn áhrif og áhrif álandslag verði talsvert neikvæð.Samkvæmtmatsskýrslu EFLU, sem unnin var fyrir Landsnet, dags. 10. ágúst 2009, fylgirháspennulínum hljóð og hávaði af tvennum toga, annars vegar vindgnauð og hinsvegar hljóð af rafrænum uppruna. Rafrænu hljóðin hækka við vaxandi spennu.Augljóst sé því að loftlínur valda truflunum og óþægindum fyrir þá sem eru ínávígi við þessi mannvirki. Vert sé einnig að benda á að áflugfugla sé ekki vandamál við jarðstrengi en slíkt sé þekkt vandamál við loftlínurhér á landi. Í áliti Skipulagsstofnunar kemur fram að áhrif á fugla vegnaSuðurnesjalínu 2 geti verið talsvert neikvæð „sem stafi ýmist af því að línurmunu liggja þvert á flugleiðir fugla, línum mun fjölga frá því sem nú er og/eðasamsíða loftlínur munu hafa leiðara í mismunandi hæð frá jörðu auk þess semlínuleið mun liggja í nálægð við gamlan varpstað hafarna“.Loks sé bent á, að í umhverfislöggjöfÍslands og Evrópska efnahagssvæðisins sé beinlínis á því byggt að jarðstrengirséu, í tilviki eins og hér um ræðir, í sjálfu sér umhverfisvænni kostur helduren loftlínur. Loftlínur utan þéttbýlis til flutnings raforku með 66 kV spennueða hærri séu þannig í flokki þeirra framkvæmda sem ávallt séu háðarumhverfismati, sbr. 22. tölulið 1. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum nr.106/2000. Þegar hins vegar um sé að ræða flutning raforku með jarðstrengjumutan þéttbýlis um 10 km leið eða lengri sé það metið í hverju tilviki fyrir sighvort framkvæmd sé háð umhverfismati, sbr. b-lið 3. töluliðar 2. viðauka sömulaga. Lagning jarðstrengja sé þannig samkvæmt lagaskilgreiningu almennt talinhafa vægari umhverfisáhrif heldur en lagning loftlína. Beiting meðalhófsregluleiðir því til þeirrar niðurstöðu að jarðstrengir skuli að öðru jöfnu teknirfram yfir loftlínur til raforkuflutninga.Hvað varðar sjónarmið um landnýtingusé þess að geta að jarðstrengir kalla á mun minna helgunarsvæði en loftlínur.Helgunarsvæði jarðstrengja sé að jafnaði 8-12 metra breitt. Aftur á móti séhelgunarsvæði þeirra loftlína sem hér um ræðir á bilinu 50 – 60 metrar svosérhver loftlína þarfnast umtalsvert meira landrýmis. Þá sé ótalið land sem ferundir línuvegi, vegslóða að hverju mastri og jarðrask vegna steyptrar djúprarundirstöðu undir hvert einasta mastur, en slíkt fylgir ekki jarðstrengjum. Aukþess hafa loftlínur skaðleg áhrif langt út fyrir helgunarsvæði sitt en þær geraí raun allt landsvæði í nágrenni sínu ónothæft.Af framansögðu telst ljóst að út frásjónarmiðum um umhverfisvernd og góða landnýtingu eru jarðstrengir almennt munálitlegri kostur en loftlínur, en í 2. mgr. 9. gr. raforkulaga sé sérstaklegamælt fyrir um að Orkustofnun geti bundið leyfi Landsnets skilyrðum sem lúta aðumhverfisvernd og landnýtingu. Orkustofnun horfði aftur á móti ekki með neinumhætti til þeirra þátta þegar hin umþrætta ákvörðun var tekin. 2.3 Eins og áður er rakiðsé það eitt af grundvallarmarkmiðum raforkulaga að efla atvinnulíf og byggð ílandinu, sbr. 1. gr. laganna. Stefnendur telja að Orkustofnun hafi litið alfariðframhjá þessu markmiði við ákvörðunartöku sína. Suðurnesjalína 2 mun til dæmisað öllum líkindum hafa neikvæð áhrif á ferðaþjónustu í landinu, alvegsérstaklega á því svæði sem henni er ætlað að liggja um og vísa stefnendur tilskýrslu ráðgjafafyrirtækisins Boston Consulting Group, dags. í september 2013. Íþriðja lagi byggja stefnendur á því að Orkustofnun hafi brotið gegnmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, sem ogmeðalhófsreglu EES-réttarins. Eitt afkjarnaatriðum meðalhófsreglunnar sé að ávallt beri að velja hóflegasta ogminnst íþyngjandi kostinn gagnvart borgurunum en sem nái þó þeim markmiðum semað sé stefnt. Stefnendur vísa til þess sem áður sé rakið um að minnsta kostifjóra framkvæmdarkosti, þ.e. loftlínu á 132 kV eða 220 kV spennu eða jarðstrengá 132 kV eða 220 kV spennu og blandaða leið. Að mati stefnenda sé augljóst, meðvísan til þess sem að framan er rakið, að lagning jarðstrengs á 132 kV séhóflegasta og minnst íþyngjandi framkvæmdin, bæði gagnvart stefnendum,umhverfinu og samfélaginu öllu og fullnægi markmiði framkvæmdarinnar. Ífjórða lagi byggja stefnendur á því að andmælaréttur þeirra hafi verið virturað vettugi með ákvörðun Orkustofnunar. Þeim hafi ekki verið gefinn kostur á að kynna sér ogsvara athugasemdum Landsnets, dags. 19. nóvember 2013. Andmælaregla 13. gr.ssl. tengist náið rannsóknarreglunni þar sem mál verði ekki talin nægilegaupplýst nema aðila hafi verið gefinn kostur á að kynna sér gögn máls og að komaað frekari upplýsingum um málsatvik. Kjarniandmælaréttar samkvæmt 13. gr. ssl. sé réttur aðila til að tjá sig um efni málsáður en stjórnvald tekur ákvörðun í því. Í athugasemdum með 13. gr. frumvarpsþess sem síðar varð að stjórnsýslulögum segir að reglunni um andmælarétt sém.a. ætlað að gefa aðila máls færi á að benda „á heimildir sem séu betrigrundvöllur að ákvörðun máls“. Þannig sé ljóst að athugasemdir eins málsaðilageta leitt til þess að skylt sé að gefa gagnaðila færi á að tjá sigsérstaklega, enda kunna nýjar upplýsingar að leiða til þess að rannsaka þurfiákveðna þætti máls nánar í því skyni að leiða hið sanna og rétta í ljós. Meginreglansé sú að stjórnvaldi sé almennt óheimilt að taka ákvörðun í máli fyrr en þaðhefur gefið aðila sérstakt færi á að kynna sér ný gögn eða upplýsingar sem hafabæst við í máli hans og sem aðilanum sé ókunnugt um, enda hafi upplýsingarnarverulega þýðingu við úrlausn málsins og séu aðilanum í óhag. Stefnendur teljaeinsýnt að öll framangreind skilyrði hafi verið uppfyllt þegar Orkustofnun tók hinaumdeildu ákvörðun án þess að veita þeim andmælarétt í tilefni af umsögnLandsnets frá 19. nóvember 2013. Efstefnendum hefði verið gefinn kostur á að koma á framfæri sínum sjónarmiðum ogandmælum hefðu þeir getað bent á ýmsa annmarka á málatilbúnaði Landsnets.Þannig séu athugasemdir Landsnets, sem ákvörðun Orkustofnunar byggist á, m.a.byggðar á úreltum upplýsingum um eldri tegundir jarðstrengja sem fyrirtækiðsjálft hefur tekið til endurskoðunar og leiðrétt. Bersýnilega var tilefni ogástæða til að gefa stefnendum færi á að kynna sér umsögn Landsnets og koma áframfæri athugasemdum sínum og hefði slíkt meðal annars leitt til leiðréttingaá ákveðnum staðreyndavillum í málatilbúnaði Landsnets. Samkvæmt þessu brautOrkustofnun gróflega gegn andmælarétti stefnenda með því að taka hina umdeilduákvörðun, án þess að gefa þeim kost á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum. Í fimmta lagi telja stefnendurað brotið hafi verið gegn andmæla- og upplýsingarétti stefnenda við málsmeðferðOrkustofnunar og vísa til 13. og 15. gr. ssl., þar sem þeim var ekki gefinnkostur á að kynna sér hluta gagna málsins með þeim hætti sem gert er ráð fyrirí 15. gr. ssl. Hinn 5. mars 2013 tók Orkustofnun ákvörðun um að veitastefnendum ekki óheftan aðgang að þeim gögnum sem merkt voru „trúnaðarmál“vegna umsóknar Landsnets, dags. 21. desember 2012. Var ákvörðunin m.a. studdþeim rökum að þau hefðu að geyma „sundurliðaða kostnaðarþætti einstakraverkframkvæmda sem væntanlega kæmu til útboðs á samkeppnismarkaði, verði umsóknLandsnets samþykkt.“ Væri því heimilt, á grundvelli 17. gr. ssl., að takmarkaaðgang stefnenda að gögnunum. Stefnendur kærðu þessa ákvörðun tilúrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála sem staðfesti ákvörðunOrkustofnunar. Í kjölfarúrskurðar úrskurðarnefndarinnar bauð Orkustofnun stefnendum að kynna sér umræddgögn á skrifstofu stofnunarinnar. Orkustofnun kom því aftur á móti skýrt áframfæri að stefnendur mættu ekki skrifa neitt niður á fundinum heldur mættuþeir einungis hafa gögnin fyrir framan sig, kynna sér efni gagnanna og leggjaefni þeirra á minnið. Þrír fulltrúar stefnenda mættu á skrifstofu Orkustofnunarhinn 10. október 2013 og kynntu sér umrædd gögn. Stefnendur mótmæltu þessarimeðferð á aðgengi að gögnunum og áskildu sér allan rétt í þeim efnum, eins ogkemur sérstaklega fram í fundargerð fundarins. Stefnendur telja að takmörkun áaðgangi þeirra að gögnum málsins eigi sér ekki lagastoð. Að þeirra mati felaumræddar takmarkanir í sér brot á þeirri meginreglu sem kemur fram í 15. gr.stjórnsýslulaga að aðilar eigi rétt á að fá afrit af málsskjölum. Ástæða þessasé einkum sú að skýlaus réttur aðila til að fá afrit af málsgögnum sénauðsynlegur til að andmælaréttur 13. gr. ssl. sé virkur. Stefnendur byggja á því aðótakmarkaður aðgangur að umræddum gögnum hafi verið nauðsynlegur til aðandmælaréttur stefnenda væri virkur. Mat Orkustofnunar á því hvort veita bæriLandsneti umrætt leyfi tók mið af hagkvæmni framkvæmdarinnar. Var því aðsjálfsögðu nauðsynlegt að stefnendur fengju óheftan aðgang að öllum málsgögnum,þar á meðal sundurliðuðum kostnaðarupplýsingum sem voru hluti aftrúnaðargögnunum. Höfðu stefnendur enda í hyggju að láta sérfræðinga athugaþessar kostnaðartölur á sínum eigin forsendum og á sínum eigin vinnustað þarsem þeir hefðu aðgang að þeim gögnum og upplýsingum sem þörf væri á. Aðsjálfsögðu sé ómögulegt fyrir sérfræðinga að gera það með fullnægjandi hætti efþeir fá einungis að kynna sér efni skjalanna á skrifstofu Orkustofnunar og ánþess að hafa heimild til að skrifa upplýsingarnar niður á blað. Stefnendur telja fráleittað hagsmunir þeirra af því að njóta virks andmælaréttar hafi átt að víkja fyrirmeintum hagsmunum Landsnets. Það komi skýrt fram í 17. gr. stjórnsýslulaga aðeinungis eigi að takmarka rétt aðila máls að gögnum ef hagsmunir hans af því aðnotfæra sér vitneskju úr þeim þykja eiga að víkja fyrir „mun ríkari“ almanna-eða einkahagsmunum. Því sé alfarið mótmælt að ótakmarkaður aðgangur að umræddumgögnum hefði verið líklegur til þess að skaða „mun ríkari“ hagsmuni Landsnets. Það geti ekkitalist fullnægjandi í skilningi ákvæða um upplýsinga- og andmælarétt að neitastefnendum um afrit af gögnunum og veita þeim einungis færi á að kynna sérgögnin á fundi með Orkustofnun. Meginreglan sé sú að óheft umráð skjala eðaafrit þeirra séu nauðsynleg til að tryggja rétt aðila til að koma á framfæriupplýsingum sínum og skýringum. Allar undanþágur frá þeirri meginreglu beri aðtúlka þröngt. Til aðfullnægja áskilnaði 13. og 15. gr. ssl. hefði þurft að veita stefnendum bæðiafrit af umræddum gögnum og tíma og rúm til að kynna sér þau gaumgæfilega. Þaðgerði Orkustofnun ekki og hefur því brotið gegn framangreindum ákvæðum. Fyrirvikið geti stefnendur ekki tekið rökstudda afstöðu til gagnanna. Verði þeir þvíað mótmæla því að gögnum þessum og ályktunum, sem Landsnet og Orkustofnun dragaaf þeim og þeim niðurstöðum, sem á þeim eru reistar, verði beitt í máli þessutil stuðnings kröfum Landsnets og Orkustofnunar.Með vísan til alls framangreindstelja stefnendur ljóst að málsmeðferð Orkustofnunar hafi strítt gegn 10., 12.,13. og 15. gr. ssl. Stefnendur byggja á því að framangreindir annmarkar ámeðferð málsins af hálfu Orkustofnunar, séu svo verulegir að ógilda verði þáákvörðun hennar að veita stefnda Landsneti leyfi til að reisa og reka flutningsvirkiðSuðurnesjalínu 2.Mikilvægtsé að hafa í huga að reglur 10., 13. og 15. gr. ssl. séu svokallaðaröryggisreglur sem miða að því að mál sé vel upplýst áður en ákvörðun sé tekinsvo niðurstaðan verði efnislega rétt hverju sinni. Þá ber að líta til þess aðþví meira íþyngjandi sem stjórnvaldsákvörðun sé, þeim mun strangari kröfurverði að gera til stjórnvalds um að það gangi úr skugga um að upplýsingar sembúa að baki ákvörðun séu réttar. Í því samhengi verði ekki framhjá því litið að leyfiOrkustofnunar sé ein af forsendum þess að Suðurnesjalína 2 verði reist, og aðþegar hún var tekin var rekið mál fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinuum heimild Landsnets til að taka land stefnenda eignarnámi. ÁkvörðunOrkustofnunar sé því til þess fallin að hafa veruleg áhrif á stjórnarskrárvarineignarréttindi stefnenda, sbr. ákvörðun ráðherra um heimild til eignarnáms,dags. 24. febrúar 2014, en réttur stefnenda nýtur einnig verndar samkvæmt 1.gr. 1. viðauka samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr.62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafa stefnendur rökstutt aðákvörðun Orkustofnunar sé efnislega röng og í andstöðu við lögmætisreglu, aukþess sem hún stríðir gegn meðalhófsreglu 12. gr. ssl. og meðalhófsregluEES-réttar.Stefnendur telja að framangreindarmálsástæður og röksemdir leiði hver og ein, og ekki síður séu þær teknar samaní heild, til þess að fallast verði á kröfu þeirra og ógilda ákvörðunOrkustofnunar. Þá verði að dæma stefnda Orkustofnunog stefnda Landsnet til að greiða stefnendum sameiginlega (in solidum)málskostnað að skaðlausu. Ekki sé gerð krafa um málskostnað úr hendiNáttúruverndarsamtaka Suðvesturlands.Um lagarök vísa stefnendur fyrst ogfremst til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 10., 12., 13. og 15. gr.,auk óskráðra meginregla stjórnsýsluréttarins um rannsóknarskyldu, andmælarétt,meðalhóf og lögmæti. Þá vísa stefnendur til ákvæða raforkulaga nr. 65/2003,einkum 1. og 9. gr., og reglugerðar 1040/2005 um framkvæmd raforkulaga. Þá vísastefnendur til ákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka viðMannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ennfremur vísa stefnendurtil raforkutilskipunar nr. 2003/54/EB og grunnreglna EES-réttarins, þ. á m.meðalhófsreglunnar. IIIHelstu málsástæður og lagarökOrkustofnunar eru eftirfarandi: Stefndi hafnar því að brotið hafiverið gegn lögum við veitingu leyfis til byggingar raforkuflutningsvirkis,hvort heldur sé raforkulögum eða stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Stefndi mótmælirþví sem röngu að ákvörðun hans sé áfátt þar sem ekki hafi verið tekið tillittil nýrri upplýsinga eða gagna frá öðrum aðilum sem þó hafi borist stofnuninni.Þá sé því einnig mótmælt að ákvörðunin sé ekki í samræmi við lög. Stefndibyggir ennfremur á því að við alla málsmeðferð hafi verið gætt að ákvæðumstjórnsýslulaga og raforkulaga. Hafi leyfið til Landsnets hf. verið veitt ágrundvelli umsóknar fyrirtækisins sem metin var á hlutlægan og gagnsæjan hátt,sbr. 1. mgr. 34. gr. raforkulaga. Í fyrsta lagi hafnar stefndi Orkustofnunþví að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga hafi verið brotin við meðferðmálsins, auk hinnar óskráðu meginreglu stjórnsýsluréttarins um rannsóknarreglustjórnvalda. Sé því mótmælt sem fram kemur í stefnu að verulega hafi skort árannsókn málsins. Þannig virðist því haldið fram að leyfisveitingin hafieinungis verið byggð á framlögðum gögnum Landsnets og athugasemdumfyrirtækisins við andmæli stefnenda og Náttúruverndarsamtaka Suðvesturlands.Þessari málsástæðu sé mótmælt sem rangri.Verður nú fjallað um málsástæðurstefnenda sem lúta að ætluðu broti á rannsóknarreglunni í sömu röð og gert sé ístefnu. 1. Orkustofnun byggir á því aðítarleg sjálfstæð rannsókn hafi farið fram hjá stofnuninni. Sé því mótmælt aðtekið hafi verið gagnrýnilaust undir með Landsneti og að orðalag í fylgibréfimeð ákvörðun stefndu um veitingu leyfisins 5. desember 2013 renni á engan háttstoðum undir slíkar fullyrðingar. Innan stofnunarinnar starfi fjölmargirsérfræðingar sem hafi mikla þekkingu á málaflokknum. Þessir sérfræðingar hafifarið ítarlega yfir öll gögn og athugasemdir sem bárust. Hafi matið veriðframkvæmt af hlutlægni og sérfræðiþekkingu. Stefndi hafi farið vandlega yfir ogmetið sjónarmið allra sem létu sig málið varða. Telji stefndi að tryggt hafiverið að málið væri nægilega upplýst áður en ákvörðunin var tekin, sbr. 10. gr.stjórnsýslulaga.Af stefnu virðist mega ráða aðstefnendur telji stefnda hafa brotið gegn rannsóknarreglunni með því að aflaekki nauðsynlegra, nýjustu og réttra upplýsinga í málinu og byggja ekkiákvörðun sína á slíkum gögnum. Telja stefnendur verulega hafa skort á rannsóknmálsins. Þessari málsástæðu stefnenda sé vísað á bug, enda var ákvörðunin tekiná upplýstum grunni. Nýjustu rannsóknir og upplýsingar lágu fyrir í málinu ogkomu til umfjöllunar. Var því vandað til rannsóknarinnar á allan hátt. 2. Stefndi hafnar því aðútreikningar Orkustofnunar og Landsnets séu úreltir. Stefndi mótmælir því ekkiað umrædd skýrsla hafi verið unnin af Landsneti. Skýrsla þessi var lögð fyrirjarðstrengjanefnd atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og sé fylgiskjal meðskýrslu stefnda, sem skilað var í febrúar 2013. Stefndi bendir á að ískýrslunni komi meðal annars fram stefna Landsnets í jarðstrengjamálum, áhrifjarðstrengja á flutningsgjaldskrá og umhverfi og ásýnd flutningsvirkja.Stefndi leggur áherslu á aðstofnuninni hafi lengi verið fullkunnugt um stefnu Landsnets íjarðstrengjamálum. Samkvæmt henni gildir eftirfarandi: 66 kV jarðstrengslausnsé skoðuð til jafns við loftlínulausn; 132 kV jarðstrengslausnir séu skoðaðar íþéttri byggð, á styttri vegalengdum og þar sem um tengingu einstakraviðskiptavina ræðir; 220 kV jarðstrengslausn sé hvorki tæknilega nékostnaðarlega fýsileg á þessu spennustigi. Hún komi eingöngu til athugunar ástyttri köflum í línum með tilliti til flutningsgetu, við tengingu einstakraviðskiptavina og við mjög sérstakar aðstæður, til dæmis ef um sé að ræðaeinstakar umhverfisaðstæður eða þétta íbúabyggð.Orkustofnun hafi ekki gertathugasemdir við þessa stefnu, enda sé hún í fullu samræmi við markmiðraforkulaga. Stefndi telur nauðsynlegt að stjórnvöld móti skýra stefnu um auknajarðstrengjavæðingu ef ætlunin er að útvíkka núverandi túlkun á markmiðumraforkulaga í þessu samhengi. Það hafi ekki verið gert. Stefndi bendir á að í skýrsluLandsnets hf. sé kallað eftir stefnumótun stjórnvalda og sátt umframtíðaruppbyggingu flutningskerfisins og sé það í samræmi við sýn stefnda ámálið. Telur stefndi að ákvarðanir um að leggja út fyrir viðbótarkostnaði viðaukna strengvæðingu verði að koma frá stjórnvöldum, þar sem sá kostnaður felluróhjákvæmilega á notendur flutningskerfisins samkvæmt þeim tekjumörkum semstefndi ákveður Landsneti með vísan til 12. gr. raforkulaga.Stefndi leggur áherslu á að skýrslaLandsnets sé jafngott innlegg í umræður um val á jarðstrengjum eða loflínumeins og önnur fylgigögn með skýrslu jarðstrengjanefndar. Er því mótmælt að umhafi verið að ræða athugasemdalausa skoðun á þessari skýrslu. Þá mótmælirstefndi því sem röngu að ekki hafi verið tekin afstaða til Metsco. Sérfræðingarstefnda fóru ítarlega yfir skýrsluna, enda þótt þess hafi ekki verið getið ífylgibréfi með ákvörðun stefnda 5. desember 2013. Stefndi telur að í skýrslunnisé að finna ágætis umfjöllun um íslenska raforkukerfið og séu dregnir fram nokkrirkostir strengja og loftlína. Að mati stefnda sé tæplega hægt að notaútreikninga í Metsco-skýrslunni sem rök fyrir því að leggja Suðurnesjalínu 2 ístreng í stað loftlínu. Stefndi leggur ennfremur áherslu á aðstrenglögn í gegnum hraun sé vandasamari og kostnaðarsamari en almennt gengurog gerist um strenglagnir. Ekki sé tekið fram í skýrslunni að gert sé ráð fyrirþví að strengurinn liggi í gegnum hraun heldur kemur fram að um almennaumfjöllun sé að ræða. Telur stefndi að þar sé um enn eitt dæmi um vanáætlaðankostnað að ræða fyrir jarðstreng. Sé það mat stefnda að ekki sé unnt aðheimfæra niðurstöður skýrslunnar upp á Suðurnesjalínu 2.Stefnendur byggja á því aðútreikningar þeir sem niðurstaða stefnda sé byggð á hafi verið úreltir. Teljaþeir að ekki verði litið framhjá því að Landsnet hafði þá þegar tekið þessaútreikninga til endurskoðunar og komist að þeirri niðurstöðu að þeir væruúreltir. Stefndi bendir á að fylgjast verði vel með framþróun í þessum málum ogreynslan verði að leiða í ljós hver raunkostnaður sé við lagningu strengja viðíslenskar aðstæður. Grundvallaratriði málsins sé hins vegar að strenglögn umhraun sé ekki umhverfisvæn framkvæmd. Af þeim sökum var ekki talin ástæða tilað kalla eftir því að slík framkvæmd yrði skoðuð umfram það sem þegar hafðiverið gert. Þá myndi 132 kV spennu jarðstrengur ekki fullnægja orkuþörf ásvæðinu til lengri tíma litið og ekki bjóða upp á þann sveigjanleika áspennuhækkun sem loftlína hefur upp á að bjóða. Ef leggja ætti 220 kV spennujarðstreng sem byði upp á sömu flutningsgetu og 220 kV spennu loftlína væriljóst að mikið rask yrði á hrauninu og kostnaðarlega væri það ekkisamkeppnishæf lausn. Sé málsástæðum stefnenda um að byggt hafi verið á úreltumútreikningum því mótmælt í heild sinni. 3. Stefnendur gagnrýna að ekkihafi legið fyrir greining á þjóðhagslegri hagkvæmni framkvæmdarinnar. Stefndileggi áherslu á að löggjafinn hafi ekki skilgreint þjóðhagslega hagkvæmni aðþví er varðar lagningu raflína og strengja, en í niðurstöðu áðurnefndrar jarðstrengjanefndarfólst engin ákvörðun um stefnumörkun um lagningu jarðstrengja. Því liggi ekkifyrir þekkt og skýr aðferðafræði við mat á umhverfiskostnaði sem nota ætti viðútreikninga á þjóðhagslegri hagkvæmni. Krafa stefnenda um mat á þjóðhagslegrihagkvæmni feli því í sér ómöguleika. Stefndi telji það brýnt að löggjafinnmarki skýra stefnu í þessum málum en þangað til slík stefna liggi fyrir getistefndi ekki samþykkt kostnaðarauka fyrir alla raforkunotendur í formivíðtækrar strengvæðingar.Stefndi leggur áherslu á að viðleyfisveitinguna hafi verið litið til markmiða raforkulaga, sbr. 1. gr.laganna. Komi þar fram að markmið laganna sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmuraforkukerfi og efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Stefndi ályktar semsvo að þetta vísi til þeirrar huglægu afstöðu löggjafans að atvinnuuppbyggingsé mikilvæg í sjálfu sér. Þar af leiðandi hljóti það að vera þjóðhagslegahagkvæmt að tryggja afhendingaröryggi raforkunnar frá framleiðendum raforku tilneytenda um flutnings- og dreifikerfi raforkunnar með raflínum. Ófullnægjandisé að þéttbýl svæði í örum vexti séu eingöngu tengd meginflutningskerfinu meðeinni tengingu eins og staðan er í dag. Stefndi telur að horfa verði til lengritíma við uppbyggingu flutningskerfisins og framtíðarþarfa allra notendasamkvæmt raforkulögum. Verið sé að byggja upp kerfi sem þjóna muni þörfumsamfélagsins næstu áratugi. Því verði að líta til fleiri þátta enflutningsgetu, til dæmis þess að viðgerðartími loftlína sé mun styttri enjarðstrengja og að kostnaðarsamt og vandmeðfarið sé að tryggja nægjanlegahitaleiðni frá jarðstrengjum í hrauni.Stefndi leggur áherslu á að viðleyfisveitinguna hafi hagsmunir almennings, hagkvæmni framkvæmdarinnar,skilvirkni kerfisins og fjölmargir fleiri þættir verið skoðaðir. Stefndi telurað ekki hafi komið fram annað en að framkvæmdin sé þjóðhagslega hagkvæm og aðskilyrði raforkulaga séu uppfyllt. Sé staðhæfingum stefnenda um annað mótmælt,enda hafi þeir ekki sýnt fram á að litið hafi verið framhjá sjónarmiðum um þjóðhagslegahagkvæmni. 4. Í stefnu virðist á því byggtað stefndi Orkustofnun hafi ekki metið sjónarmið um umhverfisvernd oglandnýtingu. Virðast stefnendur ganga út frá því að mat Skipulagsstofnunar 17.september 2009 á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar sé úrelt. Þessu hafnarstefndi. Álit stofnunarinnar sé enn í fullu gildi, sbr. 1. mgr. 12. gr. laganr. 106/2000. Sé sú framkvæmd sem lýst er í umsókn Landsnets til stefnda ísamræmi við þá lýsingu sem finna má í matsskýrslu fyrir framkvæmdina. Ný beiðnistefnenda um endurupptöku málsins hjá Skipulagsstofnun fresti ekki ákvörðunstefnda þar sem álit Skipulagsstofnunar sé enn í fullu gildi. Stefndi fái ekkiséð af rökstuðningi stefnenda né málsástæðum þeirra hvers vegna stofnunin hefðiátt að draga í efa gildandi mat Skipulagsstofnunar. Við ákvörðun umleyfisveitingu framkvæmdarinnar hafi stefndi tekið tillit tilumhverfissjónarmiða í samræmi við gildandi réttarheimildir, meðal annars ákvæðalaga nr. 44/1999 um náttúruvernd, og álit stofnana og umsagnaraðila um þá þættimálsins. Sé því mótmælt að stefndi hafi sýnt afskiptaleysi um umhverfisþáttframkvæmdarinnar. Stefndi bendir á það sem kemur fram íáliti Skipulagsstofnunar að við lagningu jarðstrengs raskist töluvert stærrasvæði en loftlínu eða, um 4-6 sinnum stærra svæði. Auðveldara sé að fellaslóðir meðfram loftlínum að landi og sveigja hjá hraunmyndunum auk þess semnýting fyrirliggjandi slóða sé auðveldari. Því sé hættara við að jarðmyndanirraskist við lagningu jarðstrengs og valdi meiri varanlegum áhrifum en lagningloftlínu.Stefnendur virðast alfarið lítaframhjá umhverfisspjöllum sem fyrirséð væru við lagningu jarðstrengs um viðkvæmhraun Reykjaness. Í þeim skýrslum og gögnum sem stefnendur hafa lagt fram séekki fjallað um lagningu jarðstrengs yfir hraun heldur einungis almennt umjarðstrengi. Ljóst sé að slík lagning hefði veruleg óafturkræf umhverfisáhrif áhraunið. Stefnendur nefna það ennfremur semágalla á rannsókn málsins að stefndi hafi ekki kallað eftir því að Landsnet hf.gerði grein fyrir útliti og gerð þeirra loftlínumastra sem fyrirtækið hyggstreisa á línuleiðinni. Stefndi bendir á að á blaðsíðum 10‒11 í umsókn Landsnetsséu teikningar af fyrirhuguðum möstrum ásamt textaumfjöllun um staðsetningueinstakra gerða. Telur stefndi að Landsnet hafi gert nægilega grein fyrir þeimmöstrum sem fyrirtækið mun nota.Af öllu framansögðu telur stefndiOrkustofnun ljóst að rannsóknarskyldan hafi verið uppfyllt. Stefndi bendir á aðmál hljóti að teljast nægilega rannsakað þegar nauðsynlegra upplýsinga hafiverið aflað til þess að hægt sé að taka efnislega ákvörðun í því. Stefndi telurað þorri þeirra skjala sem fylgdu umsögn stefnenda, sem og dómskjöl í máliþessu, séu almennar umræður og skoðanir einstakra manna, blaðaúrklippur oggamlar skýrslur. Allt séu þetta atriði sem ekki sé gert ráð fyrir í 2. mgr. 9.gr. raforkulaga að stefndi taki tillit til við ákvörðun sína. Engu að síðurfóru sérfræðingar stefnda yfir þessi gögn og mátu umræðuna og gildi hennarfyrir ákvörðunina um leyfisveitinguna. Var niðurstaðan sú að leyfi var veittfyrir 220 kV háspennulínu. Var sú ákvörðun tekin af hlutlægni og vandlegaathuguðu máli. Er því vísað á bug að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins við málsmeðferðina. Þá sé því ennfremur mótmælt aðrökstuðningur stefnda hafi ekki fullnægt kröfum 22. gr. stjórnsýslulaga. Í öðru lagi hafnar stefndi þvíað farið hafi verið gegn lögmætisreglunni. Stefndi mótmælir fullyrðingumstefnenda um að ákvörðunin 5. desember 2013 hafi ekki verið í samræmi við lög.Þá kemur hvergi fram í stefnu með hvaða hætti leyfisveiting stefnda fari ekkiað ákvæðum raforkutilskipunar nr. 2003/54/EB. Er þeirri fullyrðingu ennfremurmótmælt sem rangri.Stefnandi virðist byggja á því aðstefndi hafi ekki farið að lögum við leyfisveitinguna þar sem ekki sé nauðsyn ásvo öflugu mannvirki og stefndi hafi ekki haft forsendur til að slá því föstuað verulegur kostnaðarmunur væri á jarðstrengjum og loftlínum á 220 kV spennu. 1. Um nauðsyn á 220 kV spennuflutningsvirki. Samkvæmt 3. mgr. 9. gr. raforkulaga sé það eitt af hlutverkumflutningsfyrirtækis að tengja alla sem vilja tengjast flutningskerfinu. Þvíverður flutningsfyrirtækið að taka tillit til þess í uppbyggingu sinni áflutningskerfinu að það eigi möguleika á að tengja stærri framleiðendur ognotendur við kerfið auk almennra notenda.Stefndi Orkustofnun bendir á að umárabil hafi verið stefnt að uppbyggingu raforkuframleiðslu og iðnaðar áSuðurnesjum. Til þess að geta þjónustað slíka uppbyggingu þurfi að gera ráðfyrir flutningsgetu sem geti annað þessum raforkuviðskiptum. Stefnendur vísa íraforkuspá og fullyrða að til standi að reisa línur langt umfram skilgreindarþarfir. Stefndi vísar þessu á bug, enda lýsir raforkuspá almennum vexti íraforkuþörf almennings og smærri fyrirtækja. Í spánni sé ekki tekið tillit tilmögulegra nýrra virkjana eða stórnotenda nema vitað sé að undirritaðirsamningar liggi fyrir. Landsnet verði hins vegar að taka tillit til slíkraþátta við ákvörðun um uppbyggingu á flutningskerfinu. Mikill og almennur viljisé til uppbyggingar á Suðurnesjum og verði Landsnet að vera í stakk búið aðþjóna mögulegum nýjum viðskiptavinum á svæðinu. Skiptir þar engu hvort um er aðræða nýja framleiðendur, stórnotendur eða almenning.Stefndi telur óskynsamlegt að byggjaupp margföld flutningskerfi, enda yrði slíkt of kostnaðarsamt. Flutningsfyrirtækiðþarf því að byggja upp kerfi sitt í nokkrum þrepum til þess að geta mættmögulegri flutningsþörf framtíðar. Stefndi bendir á að loftlínur hafi þá kostiumfram strengi að hægt sé að byggja þær upp fyrir meiri flutningsgetu en þærþurfi að anna í upphafi og síðan sé hægt að hækka spennuna þegar þess geristþörf. Hver viðbótarafleining verði ódýrari eftir því sem farið sé hærra upp íspennu.Stefndi leggur áherslu á aðSuðurnesjalína 2 verði í upphafi rekin á 132 kV spennu sem fullnægi raforkuþörfnæstu ára og því markmiði að vera varaleið fyrir aflflutning á svæðinu ef eldrilínan bregst eða þarfnast viðhalds. Aðeins ein lína sé til staðar í dag semtengir Suðurnes við meginflutningskerfið. Að mati stefnda hamlar það eðlileguviðhaldi og sé óásættanlegt framtíðarfyrirkomulag fyrir afhendingaröryggiraforku á svæðinu.Stefndi bendir á að með því að byggjaSuðurnesjalínu 2 sem 220 kV háspennulínu sé tiltölulega auðvelt að aukaflutningsgetu hennar þegar til þess komi. Það væri ekki æskilegt, umhverfisvænteða þjóðhagslega hagkvæmt að bæta við nýjum línum hverri á fætur annarrisamhliða aukinni aflþörf. Viðurkennt sé að það sé bæði hagkvæmast og þjóniumhverfissjónarmiðum best að byggja flutningskerfi á þann hátt að þau anniflutningsgetu til langrar framtíðar. Telur stefndi því sýnt fram á nauðsyn þessað flutningsvirkið verði 220 kV spenna í stað 132 kV spennu. 2. Um samanburð á jarðstrengjumog loftlínum á 220 kV spennu. Í stefnu sé á því byggt að stefndi Orkustofnunhafi slegið því föstu, einungis með vísan til skýrslu Landsnets, að verulegurkostnaðarmunur sé á jarðstrengjum og loftlínum á 220 kV spennu. Þetta sé ekkirétt. Stefndi hafnar fréttaflutningi þeim er stefnendur byggja á varðandi þettaatriði.Stefnendur telja að flutningskerfiskuli byggja upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni,áreiðanleika, afhendingar og gæða raforku. Stefndi bendir á að við afgreiðsluleyfisins hafi verið tekið tillit til allra þessara þátta en ekki aðeinshagkvæmni. Verulega brýnt sé frá sjónarmiði orkuöryggis og áreiðanleikaafhendingar að byggð verði ný lína í flutningskerfinu til að þjóna Suðurnesjum.Ekki þurfi aðeins að anna aukinni flutningsgetu heldur einnig tryggja varaleiðinn á svæðið. Loftlína sé skilvirkari með tilliti til þess að geta fullnægtafhendingarþörf um lengri framtíð, þar sem hægt sé að spennu-hækka hana síðartil að auka flutningsgetu. Strenglögn í gegnum hraun getur verið ótraustarilausn að mati stefnda vegna jarðskjálfta og jarðhita. Einnig sé bilanaleittorveldari og viðgerðatími mun lengri. Telur stefndi slíkt vinna gegnsjónarmiðum um afhendingaröryggi. Stefnendur tiltaka ísingu sem hleðstá víra og annan búnað eina helstu ógnina við rekstraröryggi raflína. Stefnditekur undir að þessi galli á loftlínum sé vel þekktur og öllum sé ljóst aðraflínur séu háðari veðri og þar með ísingu heldur en strengir. Kostnaður vegnaþess sé þó ekki talinn forsvara almenna strengjavæðingu. Stefndi bendir á aðstaðsetning skipti ennfremur máli. Ísing sé ekki vandamál á línuleiðSuðurnesjalínu 2 en geti verið það við háfjallalínur.Stefndi leggur áherslu á aðjarðstrengir séu ekki án umhverfisáhrifa. Að mati stefnda séu þeir verri kosturí ákveðinni landgerð, svo sem hrauni. Auk þess sé sérstaklega kostnaðarsamt aðleggja jarðstrengi í gegnum hraun, þar eð skipta þurfi alfarið um jarðvegumhverfis strenglögnina til þess að tryggja fullnægjandi hitaleiðni frástrengjum. Stefndi bendir á að raflínur ogstrengir hitna þegar straumi er hleypt á leiðarana. Hiti í loftlínum valdi ekkivandræðum þar sem kæling sé fullnægjandi. Strengirnir á hinn bóginn séueinangraðir frá umhverfi sínu með þykkri kápu svo ekki verði skammhlaup fráleiðaranum til jarðar. Ef umhverfi strengs sé óhagstætt skaðast hann vegnaofhitnunar (soðnunar) og eyðileggst. Af þessum sökum þarf að tryggja að nánastaumhverfi strengs leiði hita vel í burtu. Það gerist ekki ef strengur er lagðurí hraun. Stefndi bendir á að við strenglögn í gegnum hraun þurfi því að skiptaút jarðvegi umhverfis strenginn, bæði til að tryggja hitaleiðni frá strengnumog til þess að tryggja að strengurinn verði ekki fyrir skemmdum af völdumhvassra hraunnibba. Til þess að ganga með fullnægjandi hætti frá jarðstrengjumí hrauni þarf að grafa stóran og nokkuð djúpan skurð og setja viðeigandi efni ískurðinn. Ef jarðhiti er í hrauninu geti jafnvel þurft að leggja strengi ísteyptan stokk með loftkælingu.Stefndi leggur áherslu á að sáfrágangur sem sé nauðsynlegur til þess að tryggja rekstraröryggi á streng ígegnum hraun skilji bæði eftir sig svöðusár í hrauninu, sem getur ekki talistumhverfisvænt og sé auk þess umtalsvert kostnaðarsamara en að leggja loftlínu ásama spennustigi. Strenglausn í gegnum hraun á hærri spennustigum sé því ekkisamkeppnishæf við loftlínu, hvorki út frá umhverfissjónarmiðum né þjóðhagslegumsjónarmiðum.Stefndi bendir á að aukin umræðabeggja vegna Atlantshafs um kosti jarðstrengja umfram loftlínur varði fyrst ogfremst línulagnir á þéttbýlum svæðum og á náttúruverndarsvæðum. Stefndi telurað ekki hafi verið sýnt fram á að jarðstrengir séu fýsilegri kostur umframloftlínur á hærri spennustigum, hvorki fjárhagslega né umhverfislega í þeirrináttúru sem ætlunin sé að leggja Suðurnesjalínu 2 í. Stefndi telur þaðennfremur fráleitt að ætla að skýrsla Metsco Energy Solutions Inc. eða önnur huglægumræða um jarðstrengi, hvort heldur varði 132 kV eða 220 kV háspennulínur,kostnaðarþróun þeirra og mismunandi skattaumhverfi ólíkra þjóða, séu atriði semgerð sé krafa um í 2. mgr. 9. gr. raforkulaga að stefndi taki tillit til viðákvörðun sína. Stefndi hefur hins vegar, eins ogfyrr greinir, í hlutlægri málsmeðferð sinni metið þessa umræðu og gildi hennarfyrir ákvörðunina og komist að þeirri niðurstöðu að hún eigi ekki við, meðalannars að teknu tilliti til álits Skipulagsstofnunar og laga nr. 44/1999, vegnaumtalsverðs jarðrasks mögulegs jarðstrengs um viðkvæm hraun Reykjaness ogkostnaðarauka þess sem af slíkri línulögn hlytist og velta þyrfti yfir ánotendur í formi hærri flutningsgjaldskrár Landsnets. Verði því ekki annað séð en aðstefndi hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, og séðtil þess að málið væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðun um leyfi fyrirSuðurnesjalínu 2 var tekin, sbr. 2. mgr. 9. gr. raforkulaga. Var sú ákvörðunbyggð á lögmætum grunni og telur stefndi að stefnendur hafi ekki sýnt fram ámeð hvaða hætti ákvörðunin gangi gegn lögum, hvort heldur er raforkulögum,stjórnsýslulögum eða raforkutilskipuninni. Sé þessari málsástæðu stefnenda þvímótmælt.Í þriðja lagi vísar stefndiOrkustofnun því á bug að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglustjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, sem og meðalhófsregluEES-réttarins. Stefndi telur þvert á móti að litið hafi verið til reglunnar viðrannsókn á gögnum málsins og alla málsmeðferð í tengslum við umsókn Landsnets.Stefndi bendir á að í meðalhófsreglunni felist að velja beri það úrræði semvægast sé og geti komið að gagni. Óheimilt sé að taka íþyngjandi ákvörðun efhægt sé að ná markmiðinu að fullu án þess að íþyngja málsaðila. Stefndi byggirá því að meðalhófsreglan hafi verið undirliggjandi við ákvörðun stefnda. Kostirjarðstrengja voru metnir í stað þeirrar loftlínu sem Landsnet hafði sótt um, enaf stefnu megi ráða að stefnendur telji stefnda ekki hafa skoðað aðra valkosti.Stefndi leggur áherslu á aðleyfisveiting samkvæmt raforkulögum, sbr. 34. gr. laganna, sé íþyngjandiákvörðun. Í ákvæðinu sé kveðið á um að leyfi skuli veitt á grundvelli umsóknarsem meta skuli á hlutlægan og gagnsæjan hátt. Í tilvikum þar sem ekki verði hjáþví komist að taka íþyngjandi ákvörðun beri stjórnvaldi að velja vægastaúrræðið. Sá kostur verður hins vegar að vera fyrir hendi.Stefnendur telja að lagningjarðstrengs á 132 kV spennu sé vægasta úrræðið. Líkt og fram hafi komið skoðaðistefndi ítarlega þann möguleika að leggja jarðstreng í stað loftlínu og 132 kVspennu í stað 220 kV spennu. Niðurstaða stefnda var sú að lagning jarðstrengsog minni spenna væru ekki raunhæfir kostir. Þetta mat stefnda var byggt áhlutlægum og faglegum sjónarmiðum, meðal annars að teknu tilliti til sjónarmiðaog andmæla þeirra sem létu sig málið varða og annarra gagna málsins. Taldistefndi skilyrði fyrir útgáfu leyfis til byggingar á nýju raforkuflutningsvirki– Suðurnesjalínu 2 sem 220 kV háspennuloftlínu því uppfyllt, sbr. 2. mgr. 9.gr. raforkulaga. Í fjórða lagi hafnar stefndiOrkustofnun því að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnenda með því aðgefa þeim ekki kost á að gera athugasemdir við athugasemdir Landsnets 19.nóvember 2013 í kjölfar umsagna stefnenda og NáttúruverndarsamtakaSuðvesturlands, en í þeim umsögnum höfðu verið gerðar verulegar athugasemdirvið fyrirhugað flutningsmannvirki Landsnets.Stefndi bendir á að í raforkulögum séskýrt kveðið á um að auglýsa skuli umsókn á grundvelli 2. mgr. 9. gr. laganna íLögbirtingablaðinu og gefa öllum þeim aðilum er málið varðar kost á að kynnasér umsóknina og koma á framfæri skriflegum sjónarmiðum sínum við stofnunina,sbr. 3. mgr. 34. gr. raforkulaga. Stefndi leggur áherslu á að þeir sem geriathugasemdir verði ekki sjálfkrafa aðilar að stjórnsýslumálinu.Stefnendur og NáttúruverndarsamtökSuðvesturlands skiluðu athugasemdum til stefnda og komu sjónarmiðum sínum áframfæri. Stefndi framlengdi meira að segja frest til að stefnendur gætu komiðathugasemdum sínum að. Telur stefndi að sá frestur hafi verið veittur umframskyldu. Raforkulög stilli landeigendum upp sem umsagnaraðilum fyrir utankæruheimild í 2. mgr. 37. gr. laganna sem stefnendur kusu að nýta sér ekki.Lögin geri með öðrum orðum ekki þá kröfu til stefnda að sinna andmælaréttigagnvart landeigendum.Með athugasemdum stefnenda ogNáttúruverndarsamtaka Suðvesturlands fylgdu gögn, sem stefndi Orkustofnun taldiað Landsnet hefði með vísan til andmælareglu stjórnsýslulaga rétt á að tjá sigum áður en ákvörðun yrði tekin í málinu. Stefndi mat síðan í kjölfarið aðathugasemdir Landsnets hf. 19. nóvember 2013 innihéldu hvorki ný gögn ískilningi stjórnsýslulaga né upplýsingar sem hefðu verulega þýðingu við úrlausnmálsins eða kölluðu á viðbótarathugasemdir frá stefnendum og NáttúruverndarsamtökumSuðvesturlands. Stefndi mat það svo að afstaða og rök þeirra sem hefðu látiðmálið til sín taka lægju fyrir í málinu. Því þurfti ekki að gefa þeim frekarikost á að tjá sig um efni þess öðru sinni enda augljóslega óþarft, sbr. 13. gr.stjórnsýslulaga.Stefndi Orkustofnun bendir á aðmarkmið andmælaréttarins sé að tryggja að stjórnvöld hafi upplýsingar umstaðreyndir máls og málsástæður, þar á meðal sjónarmið aðila, áður en ákvörðunsé tekin í máli. Stefndi leggur áherslu á að stefnendur hafi hvorki bent á nýgögn né nýjar upplýsingar í málinu sem hefðu átt að leiða til þess að þeim yrðiveittur andmælaréttur. Stefndi byggir ennfremur á því að stjórnvöldum sé skyltað leggja sjálfstætt mat á það hvenær nauðsynlegt sé að veita aðilaandmælarétt. Við það mat ber að hafa málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga íhuga. Stjórnvöldum sé því almennt ekki skylt að fara þá leið að veitaandmælarétt í kjölfar allra gagna sem fram koma í máli heldur ber stjórnvöldumað meta það sérstaklega hvort upplýsingarnar séu þess eðlis að gefa skuli kostá andmælum.Stefndi telur að skilyrði um aðstjórnvaldi sé óheimilt að taka ákvörðun fyrr en aðila máls hafi verið gefiðfæri á að tjá sig gildi aðeins um upplýsingar sem hafi þýðingu fyrir mat ástaðreyndum málsins eða sönnun um hverjar þær eru. Slíkar upplýsingar geti tildæmis varðað mat eða umsögn sérfræðings sem snerti staðreyndir máls.Athugasemdir Landsnets hafi ekki verið þess eðlis heldur einungis almennarathugasemdir og skýringar, en ekkert nýtt kom þar fram sem áhrif hafði áákvörðunina. Stefndi mótmælir sem ósönnuðum fullyrðingum stefnenda um aðendanleg ákvörðun í málinu hafi verið byggð á þessum athugasemdum. Þvert á mótileiddi sjálfstæð rannsókn stefnda á gögnum málsins í heild sinni tilniðurstöðunnar. Stefndi byggir á því að andmælaréttarí skilningi stjórnsýslulaga hafi verið gætt. Öllum þeim aðilum sem létu máliðtil sín taka var gefið tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri.Stefndi gætti jafnræðis með auglýsingu í Lögbirtingablaðinu 1. febrúar 2013 ísamræmi við 3. mgr. 34. gr. raforkulaga. Þá áréttar stefndi að stofnunin hafikomið til móts við stefnendur með því að veita þeim aukinn frest til að skilaathugasemdum, en ekki sé kveðið á um viðbótarfrest í raforkulögum umfram þærfjórar vikur sem kveðið er á um í 3. mgr. 34. gr. laganna. Sé því þar afleiðandi mótmælt að stefndi hafi brotið andmælarétt á stefnendum ogNáttúruverndarsamtökum Suðvesturlands. Í fimmta lagi vísar stefndiOrkustofnun á bug málsástæðu stefnenda um brot á 15. gr. stjórnsýslulaga. Þá séeinnig mótmælt þeim skilningi stefnenda að þeim hafi borið að fá afrit af þeimmálsskjölum sem vörðuðu trúnaðarupplýsingar í umsókn Landsnets, en stefnendurfengu afrit af öðrum gögnum sem fylgdu umsókninni.Stefndi bendir á að stjórnvaldi séheimilt þegar sérstaklega stendur á að takmarka aðgang aðila máls að gögnum efhagsmunir hans af því að notfæra sér vitneskju úr þeim þykja eiga að víkjafyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum, sbr. 17. gr. stjórnsýslulaga.Stefndi dregur ekki í efa að um mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuniLandsnets var að ræða sem eðlilegt væri að færu leynt, meðal annars með tillititil samkeppnissjónarmiða á útboðsmarkaði. Taldi stefndi því rétt að takmarkaaðgang að þessum gögnum og var það staðfest í úrskurði úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála 19. september 2013. Þá telur stefndi takmörkuninajafnframt í samræmi við 9. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012.Stefndi telur að gætt hafi veriðmeðalhófs gagnvart stefnendum við þessa ákvörðun, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga.Þess var sérstaklega gætt að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn bar til.Stefnendur gátu þrátt fyrir þessar vægu takmarkanir kynnt sér gögnin. Verði þvíekki séð að upplýsingaréttur stefnenda hafi verið skertur og þar með um leiðandmælaréttur þeirra. Er staðhæfingum þess efnis mótmælt.Stefnendum var tryggður aðgangur aðskjölum og öðrum gögnum er málið varðar, sbr. 15. gr. stjórnsýslulaga.Stefnendur áttu þess kost að kynna sér trúnaðargögnin með skoðun þeirra hjástefndu. Fyrir liggur að stefnendur nýttu sér það eftir að úrskurðurúrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála lá fyrir.Stefndi byggir á því að ákvörðunin umað hafna kröfu um afrit af þessum trúnaðargögnum hafi verið byggð á lögmætumsjónarmiðum, sem samrýmast réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins og ákvæðumstjórnsýslulaga, jafnt um upplýsingarétt, andmælarétt og meðalhóf. Með ákvörðunstefnda var stefnt að því lögmæta markmiði að tryggja sem best hagsmuniLandsnets, almannahagsmuni og hagsmuni stefnenda. Er því mótmælt að brotið hafiverið gegn upplýsingarétti stefnenda.Að lokum mótmælir stefndi að ógildaberi ákvörðun Orkustofnunar 5. desember 2013 um veitingu leyfis til Landsnetsvegna byggingar raforkuflutningsvirkis á Suðurnesjalínu 2. Við alla málsmeðferðí tengslum við leyfisveitinguna var farið að ákvæðum raforkulaga ogstjórnsýslulaga. Telur stefndi að uppfylltar hafi verið allarmálsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, svo sem rannsóknarreglan, meðalhófsreglan,andmælaréttur og upplýsingaréttur. Við undirbúning ákvörðunarinnar leit stefnditil málsatvika, umhverfissjónarmiða, atvinnuuppbyggingar, öryggisflutningskerfis og flutningsgetu raflínunnar til lengri tíma – þar með taliðtil jarðstrengja sem mögulegs valkosts. Var ákvörðun stefnda lögmæt, sbr. 2.mgr. 9. gr. raforkulaga, og fyllilega í samræmi við ákvæði 10., 12., 13. og 15.gr. stjórnsýslulaga svo sem rakið hefur verið, sem og lögmætis- ogréttmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Þá telur stefndi að ákvörðunin hafi veriðrökstudd í samræmi við 22. gr. stjórnsýslulaga. Með vísan til framangreinds sékrafist sýknu af kröfum stefnenda í málinu. Stefndi Orkustofnun vísar ímálsástæður meðstefnda Landsnets hf. að því leyti sem þær samrýmastmálatilbúnaði stefnda.Stefnendur hafa lagt fram ógrynnigagna í máli þessu og langt umfram sýnilega þörf. Að mati stefnda þjónar þessigagnaframlagning tæpast tilgangi og er henni mótmælt.Til stuðnings kröfum stefnda ummálskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991.IV Helstu málsástæður Landsnets erueftirfarandi: Í fyrsta lagi hafnar stefndi þvíað rannsóknarreglan hafi verið virt að vettugi við meðferð málsins ástjórnsýslustigi. Þessa málsástæðu byggja stefnendur á fjórum megin röksemdum.Verður nú vikið að hverri fyrir sig. 1. Röksemdir stefnenda um aðOrkustofnun hafi tekið gagnrýnislaust undir með Landsneti, að engin sjálfstæðrannsókn hafi farið fram af hálfu Orkustofnunar sem og að ekki sé fjallaðítarlega í fylgibréfi Orkustofnunar um umsagnir stefnenda, telur Landsnet meðöllu haldlausar. Ekki sé með nokkru móti hægt að draga þá ályktun af gögnummálsins, sem stefnendur gera. Ljóst sé að athugasemda stefnenda viðmálið var getið í fylgiskjali með ákvörðun Orkustofnunar. Af fylgiskjalinu máþví ráða, að við ákvörðun sína hafi stofnunin lagt mat á öll fram komin rök oggögn. Í ákvörðun Orkustofnunar sé vísað til gagna málsins í heild. NiðurstaðaOrkustofnunar var síðan að fallast á umsókn stefnda, m.a. með tilliti tilsterkra raka hans í málinu. Sú staðreynd, að vísað sé til sterks rökstuðningsLandsnets í fylgiskjalinu, feli með engu móti í sér að Orkustofnun hafi „tekiðgagnrýnislaust undir með Landsneti“. Ekki sé heldur hægt að draga þá ályktun aðathugasemdir stefnenda hafi verið virtar að vettugi, vegna þess að þær séu ekkiraktar í löngu máli.Þá byggir stefndi Landsnet á því aðOrkustofnun hafi ekki verið skylt að rökstyðja leyfisveitinguna sérstaklegasamhliða ákvörðun sinni. Íslenskur stjórnsýsluréttur gerir ekki kröfu umsamhliða rökstuðning stjórnvaldsákvörðunar. Eftirfarandi rökstuðningur sémeginreglan í íslenskum stjórnsýslurétti. Gengið sé út frá því, að við setningusérlaga hverju sinni sé tekin afstaða til þess hvort ástæða sé til að mælafyrir um samhliða rökstuðning stjórnvaldsákvörðunar. Í 4. mgr. 34. gr.raforkulaga segir aðeins, að synjun um leyfi samkvæmt lögunum skuli rökstudd.Sé því ekki gerð krafa um samhliða rökstuðning ef fallist er á leyfisumsókn.Stefnendur þessa máls óskuðu ekki eftir rökstuðningi á grundvelli 21. gr.stjórnsýslulaga, sem kveður á um rétt aðila stjórnsýslumáls til að óska eftirrökstuðningi stjórnvaldsákvörðunar. Þeir geti því ekki byggt á því aðrökstuðningi hafi verið áfátt. Orkustofnun bar heldur engin skylda til að látarökstuðning fylgja ákvörðun sinni. Stofnunin gat engu að síður um helstusjónarmið sem litið var til við ákvörðunina. Í því felst ekki að stofnunin hafi„tekið gagnrýnislaust undir með Landsneti“ og hunsað sjónarmið annarraumsagnaraðila. Enginn óskaði eftir því á sínum tíma að stofnunin rökstyddiákvörðun sína sérstaklega. Röksemdir stefnenda hvað þetta varðar séu þvíaugljóslega haldlausar.2. Þá sé því hafnað að útreikningarstefndu Landsnets og Orkustofnunar séu úreltir, svo sem stefnendur halda fram.Þessi röksemd stefnenda byggir á því að kostnaðarútreikningar Landsnets séuúreltir, þar sem í athugasemdum Landsnets til atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins hinn 25. nóvember 2013, í tengslum við eignarnámsbeiðnitil ráðuneytisins, hafi Landsnet áréttað að kostnaðarmat vegna jarðstrengja séí sífelldri endurskoðun og að samkvæmt síðasta mati hafi verð á spennuhærristrengjum lækkað um fimmtung frá eldri viðmiðunum. Þá vísa stefnendur til„óháðrar“ skýrslu fyrirtækisins Metsco Energy Solutions, til stuðnings því aðverð á jarðstrengjum sé lægra en Landsnet hefur haldið fram.Það sé rétt að kostnaður af lagningujarðstrengja í samanburði við loftlínur sé í sífelldri endurskoðun. Ástæða þesssé m.a. sú, að stefndi Landsnet taki alvarlega það hlutverk sitt að stuðla aðþjóðhagslega hagkvæmu raforkuflutningskerfi og þá skyldu sína að byggja uppraforkuflutningskerfið á hagkvæman hátt, að teknu tilliti til öryggis,skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Stefnendur draga hinsvegar ranga ályktun af athugasemd Landsnets til ráðuneytisins. Ólíkt því semætla mætti af málatilbúnaði stefnenda hafi hinn opinberi aðili Landsnet ekkihagsmuni af því að byggja loftlínur í stað jarðstrengja, sem séu óhagkvæmari enjarðstrengir, að teknu tilliti til framangreindra þátta. Því séu þessir þættirí sífelldri endurskoðun. Ljóst sé að sú athugun sem vísað er til leiddi í ljósað kostnaðurinn við jarðstrengjakostinn hafði þá lækkað frá fyrri athugun.Munurinn sé engu að síður ennþá slíkur að ekki er réttlætanlegt að leggjaSuðurnesjalínu 2 í jörð. Leyfisumsókn Landsnets til Orkustofnunar byggði ogbyggir á nýjustu gögnum og tölum. Engar þær breytingar hafa orðið til að hrekjaþá staðreynd sem stefndi hefur bent á, að kostnaður við lagningu jarðstrengs á220 kV spennu miðað við lagningu loftlínu er margfaldur. Við framkvæmdir viðalmenna flutningskerfið, sem Suðurnesjalína 2 verður hluti af, nemur slíkurkostnaðarmunur háum fjárhæðum sem hlaupa á milljörðum króna. Í raun sé enginn fræðilegurágreiningur um að meginreglan sé sú, að jarðstrengir séu mun dýrari enloftlínur og á margan hátt verri kostur. Kostnaðarmun má minnka ef gefnar eruforsendur, sem ekki eru endilega í samræmi við raunveruleikann. Stefnendurleggja t.d. fram í málinu skýrslu Almennu verkfræðistofunnar frá 2008 umsamanburð á loftlínum og jarðstrengjum vegna fyrirhugaðra framkvæmda viðflutningskerfi raforku á Reykjanesi. Stefnendur hafa oft vitnað tilskýrslunnar, um að hún staðfesti að munur á kostnaði við jarðstreng og loftlínusé hverfandi. Í skýrslunni kemur hins vegar fram, að útreikningar Landsnets umkostnaðarmismun séu réttir. Munurinn sé allt að nífaldur. Hins vegar sé hannhverfandi ef landverð væri 100 sinnum hærra en það er raunverulega og gengiðværi út frá því að land sem fer undir helgunarsvæði loftlínu sé skerðing landsum ókomna tíð. Í huga stefnda staðfestir skýrslan þannig aðeins að treysta megiútreikningum stefnda Landsnets um kostnaðarmuninn. Það geri raunar fleiri gögn,erlend sem innlend. Þótt raunverulegur munur á kostnaði við jarðstrengi ogloftlínur hafi minnkað eitthvað milli athugana séu útreikningar Landsnets ekkiúreltir. Þetta valdi ekki ógildi ákvörðunar Orkustofnunar, enda breyta nýjustuathuganir engu fyrir málið í heild, heldur staðfesta þvert á móti að loftlínasé enn mun betri kostur en jarðstrengur á hærri spennu.3. Varðandi þjóðhagslega hagkvæmni ervísað til þess, að sé raforkuframleiðsla þjóðhagslega hagkvæm út frá matilöggjafans, stefnumörkun stjórnvalda og almennum sjónarmiðum umatvinnuuppbyggingu, þá sé það einnig þjóðhagslega hagkvæmt að tryggjaafhendingaröryggi raforkunnar til neytenda um flutnings- og dreifikerfiraforkunnar með raflínum. Öll rök benda því til að það sé einnig þjóðhagslegahagkvæmt að leggja tvær raflínur til og frá Suðurnesjum á sem hagkvæmastan hátttil að tryggja betur þetta öryggi, um Reykjanesskaga, einkum þegar miklirþjóðhagslegir hagsmunir séu í húfi eins og þeir eru metnir hverju sinni.Orkustofnun mun m.a. hafa litið til þessarar þátta við málsmeðferðleyfisveitingarinnar, hvort framkvæmdin þjóni markmiðum laganna, kostnaðar viðframkvæmdina, hagsmuna almennings o.fl. Stofnuninni voru afhent öll nauðsynleggögn til þess að leggja mat á þjóðhagslega hagkvæmni framkvæmdarinnar. Ekkertbendi til annars en að í ákvörðun Orkustofnunar um veitingu leyfis til að reisaog reka Suðurnesjalínu 2 felist að framkvæmdin sé þjóðhagslega hagkvæm oguppfylli skilyrði raforkulaga. Ekki sé að sjá í stefnu málsins nokkra tilrauntil að renna stoðum undir röksemd stefnenda um hið gagnstæða. Því verði aðhafna henni sem órökstuddri.4. Hafnað er röksemd stefnenda umætlaða vanrækslu Orkustofnunar á því að taka þætti er varða umhverfisvernd oglandnýtingu til skoðunar þegar leyfi Landsnets var gefið út. Í stefnunni séöðrum þræði byggt á því að mat á umhverfisáhrifum línunnar, sem gert var fyrirörfáum árum, sé úrelt. Í stefnu málsins tefla stefnendur fram ýmsum atriðum erlúta að samanburði á háspennulínu og jarðstreng út frá umhverfisvernd oglandnýtingu. Málsástæðum stefnenda hvað þetta varðar er mótmælt sem röngum ogórökstuddum. Stefnendur þessa máls hafa, allt frá því mat á umhverfisáhrifum hófst,haldið á lofti sömu sjónarmiðum sem nú eru endurtekin í stefnunni. Búið sé aðtaka afstöðu til þessara sjónarmiða fyrir löngu, sbr. skýrsluSkipulagsstofnunar varðandi umhverfismat. Stefnendur geta samt ekki sætt sigvið þær niðurstöður og byggja nú á því að Orkustofnun hefði átt að endurmetaumhverfismat Skipulagsstofnunar og taka sjálfstæða afstöðu til áhrifa línunnará umhverfið. Þessu er mótmælt, enda gera lög alls ekki ráð fyrir þessu. Rétt ogeðlilegt var af Orkustofnun að líta við ákvörðun sína til hinnar viðamikluskýrslu um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar, sem samin var af fjölmörgumsérfræðingum og er í fullu gildi. Vangaveltum stefnenda um að matið sé úrelt ermótmælt sem röngum og órökstuddum. Í öðru lagi er því haldið framað ákvörðun Orkustofnunar hafi verið í samræmi við lög. Stefnendur byggja á þvíí stefnu sinni að ákvörðun Orkustofnunar hafi brotið gegn raforkulögum og nánartilgreindum tilskipunum. Eftir því sem best verður ráðið af stefnunni byggistþessi málsástæða á tveimur meginforsendum. Annars vegar að ekki sé þörf á 220kVlínu og hins vegar séu jarðstrengir betri kostur í mörgu tilliti. Sé þetta aðvísu endurtekning á mörgu af því sem áður sé komið fram í stefnunni. Stefndimótmælir þessu hins vegar öllu sem röngu og tilhæfulausu. Verður fyrst vikið aðfyrra atriðinu og svo hinu síðara. . Stefnendur tilgreina að minnikostnaðarmunur sé milli jarðstrengja og loftlína á 132 kV spennu heldur en 220kV spennu. Þetta er rétt. Landsnet hefur ítrekað bent á, að við kostnaðarsamanburðá jarðstrengjum og loftlínum fáist allt annar kostnaðarmunur þegar bornir erusaman kostir í dreifikerfum og á lægri spennu í flutningskerfinu (66 kV) helduren á flutningsmeiri línum, sem reknar eru á 220 kV eða 400 kV. Eftir því semspennustig flutningsvirkis er hærra, þeim mun meiri er kostnaðarmunur millijarðstrengja og loftlína, meira álag og meiri áhætta í rekstri mannvirkjanna.Því er ekki óalgengt að 66 kV línur séu lagðar í jörð, en afar sjaldgæft aðflutningsvirki á hærri spennu séu byggð öðruvísi en sem loftlína. Stefnendur leitast við að færa rökfyrir því að Suðurnesjalína 2 ætti að vera rekin á 132 kV en ekki 220 kV.Tilgangurinn með því er augljóslega að auðvelda rökstuðning fyrir því að leggjaberi línuna í jörð, í stað þess að byggja loftlínu, m.a. vegna minnikostnaðarmunar á því spennustigi. Rökstuðningur stefnanda fyrir þessu tekurhins vegar aðeins mið af einstaklingsbundnum hagsmunum þeirra sjálfra en ekkisamfélagsins í heild. Núverandi Suðurnesjalína 1 er rekin á132 kV. Hún er fulllestuð í dag, þ.e.a.s. nýting hennar er um eða yfir 100%.Hún er auk þess eina tenging Suðurnesja við almenna raforkukerfið og kerfið áSuðurnesjum uppfyllir því ekki svokallaðan N-1 staðal um flutningsöryggi,þ.e.a.s. um varalínu sem getur flutt raforku þótt háspennulína bili. TilgangurSuðurnesjalínu 2 er þannig tvíþættur. Í fyrsta lagi að stækka flutningsgetukerfisins í 220 kV svo að það geti mætt bæði núverandi þörfum ogframtíðareftirspurn eftir orkuflutningi á svæðinu. Í öðru lagi að koma á N-1kerfi á Suðurnesjum og gera þar með afhendingaröryggi raforku á svæðinuásættanlegt. Stefnendur telja hins vegar nægilegtað nýja línan sé einungis 132 kV háspennulína eins og sú sem fyrir er. Þeirtelja nægilegt að líta til þess hver sé orkuflutningsþörf dagsins í dag, sbr.ummæli í stefnunni þess efnis að stefnendur leggi áherslu á að umfangstyrkingar raforkuflutningskerfisins á Suðurnesjum haldist í hendur viðraunverulega raforkuþörf. Slíkt getur Landsnet hins vegar ekki leyft sér.Einstök ákvörðun um að styrkja raforkuflutningskerfið er jafnan ákvörðun um aðráðast í milljarða framkvæmd. Útilokað er að Landsnet geti styrktflutningskerfið á hverjum stað í takt við raforkuþörf eins og hún er hverjusinni. Þegar ráðist er í að styrkja raforkuflutningskerfið verður að gera þaðbæði með núverandi orkuþörf viðkomandi svæðis í huga og orkuspár til framtíðar.Framtíðaráform Landsnets, sem fyrirtækið hefur kunngert, er að um Suðurnesliggi tvær 220 kV háspennulínur. Ekki er t.d. þörf á 400 kV kerfi. Með því fæstviðunandi og réttlætanleg styrking kerfisins til framtíðar. Kerfið áSuðurnesjum í dag er fulllestað. Í þessu sambandi segir stefndi ágætt að rifjaupp að núverandi lína, sem er 132 kV, sé aðeins rétt rúmlega 20 ára gömul, enendingartími loftlína getur verið allt að 70 ár. Fyrir liggi að hana þurfi núað rífa og reisa nýja 220 kV línu, þar sem línan var ekki höfð nægilega stór íupphafi. Tillaga stefnenda um byggingu nýrrar 132 kV línu nú væri því verulegskammsýni, en fyrst og fremst sóun á fjármunum og þjóðfélagslega óhagkvæmfjárfesting. Telja verði hugmyndir stefnenda settar fram einungis í þeimtilgangi að vinna að einstaklingsbundnum hagsmunum þeirra sjálfra, sem í þessutilfelli fari alls ekki saman við hagsmuni samfélagsins alls.Hvað varðar tilvísun stefnenda tilorkuspárnefndar, um fyrirsjáanlega raforkuflutningsþörf, er á það bent að íþeim hópi sitja m.a. tveir fulltrúar frá Landsneti. Orkuspár nefndarinnar takaekki mið af öðru en framkvæmdum sem fyrir liggur að í muni verða ráðist. Samkvæmt framangreindu myndi byggingSuðurnesjalínu 2 á 132 kV kerfi, fela í sér mjög takmarkaða uppbygginguflutningskerfisins á Reykjanesi þar sem ekki væri horft til framtíðar varðandiorkuflutningsþörf og afhendingaröryggi. Að mati stefnenda eiga allir þessirhagsmunir að víkja fyrir hagsmunum þeirra sjálfra af því að línan lægi í jörðum lönd þeirra, en ekki í lofti. Stefndi telur því ljóst að málsástæðurstefnenda um þetta séu ómálefnalegar og þeim beri að hafna. Ógildingleyfisveitingar Orkustofnunar fyrir Suðurnesjalínu 2 verði ekki reist á þeim.2. Í stefnu sinni setja stefnendurfram samanburð á kostum og göllum jarðstrengja og 220 kV háspennulínu. Að matistefnda verður að árétta strax í upphafi, að allur slíkur samanburður sé háðurþví að hann eigi við um einstakar framkvæmdir, þótt stefnendur geri ekki þannfyrirvara. Almennur samanburður, eins og gerður er í stefnu, verði aldreimarktækur. Engu að síður sé rétt að víkja nánar að málsástæðum stefnenda hvaðsamanburðinn varðar. Landsnet, sem rekur allarmeginflutningslínur rafmagns hér á landi, getur ekki tekið einhliða ákvörðun umlagningu strengja í flutningskerfi sínu í ljósi þess ramma sem fyrirtækinu ersettur samkvæmt raforkulögum og þeim mikla mun sem sé er á jarðstrengjum ogloftlínum hvað varðar kostnað og rekstrarlega þætti. Stefnendur byggja hinsvegar á því að ákvörðun Orkustofnunar sé efnislega röng og í ósamræmi viðraforkulög og raforkutilskipun nr. 2003/54/EB og feli ákvörðunin því í sér brotá lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Stefndi kveður mál þessi hins vegarvitaskuld fjarri því að vera jafn einföld og stefnendur telja. Þegar komi aðlagningu jarðstrengja hafi Landsnet sett sér eftirfarandi viðmið þegar tekin erafstaða til þess hvort leggja skuli jarðstreng eða loftlínu: • 220kV jarðstrengslausn sé ekki tæknilega eða kostnaðarlega fýsileg á þessuspennustigi. Hún komi eingöngu til athugunar á styttri köflum og við mjögsérstakar aðstæður, t.d. ef um er að ræða einstæðar umhverfisaðstæður eða þéttaíbúðabyggð. • 132kV jarðstrengslausnir séu skoðaðar á styttri vegalengdum og þar sem um tenginguvið einstaka viðskiptavini er að ræða. • 66kV jarðstrengslausn sé að öðru jöfnu valin til tengingar á 66 kV, enda sékostnaður sambærilegur og viðgerðartími ásættanlegur. Þær forsendur sem stefnendur lýsavarðandi veðurálag, líftíma, bilanatíðni, kostnað við lagningu o.þ.h. eigaalmennt alls ekki við í tilviki umræddrar framkvæmdar og eiga ekki við rök aðstyðjast. Þótt vera kunni að 32 kV eða 66 kV byggðalínur í lofti standist oftilla slæm veður, á það ekki við um stórar háspennulínur. Lítil vandkvæði hafahlotist af rekstri slíkra mannvirkja vegna veðuraðstæðna á Íslandi. Ekki nægirheldur, við mat á kostnaði strenglagna, að vísa í mun á kostnaði viðstrenglagnir í Suður-Frakklandi við allt aðrar aðstæður, sem „sendinefndáhugamanna“ frá Íslandi kannaði og birtist í Bændablaðinu í október 2013. Ljóstsé að lagning háspennts strengs í hrauni og klöppum sé allt önnur framkvæmd enplæging strengs í mjúkan leirjarðveg sem einkennir Suður-Frakkland. Þá séótalið, að bili jarðstrengur um hávetur á Íslandi er hugsanlegt að viðgerð getitekið marga mánuði, þar sem fannfergi getur torveldað viðgerð í langan tíma.Skal bent á að viðgerð á 66 kV jarðstreng norður í landi tók fjóra mánuði.Álíka viðgerðartími á 220 kV streng væri með öllu óásættanlegur. Fyrir slíkumaðstæðum þarf ekki að hugsa í Suður-Frakklandi. Jarðstrengir séu einnig munviðkvæmari fyrir jarðhræringum, en Suðurnes eru þekkt jarðskjálftasvæði. Þávísar stefndi til framlagðra gagna, en þar komi fram að árið 2006 hafi hlutfalljarðstrengja á Íslandi og erlendis verið svipað samkvæmt tölum frá CIGRÉ,alþjóðlegra samtaka um stór raforkukerfi, þó heldur í hærri kantinum á Íslandi.Notkun á 220 kV strengjum var um 1% af heildarlengd 220 kV kerfisins í báðumtilvikum. Að mati stefnda Landsnets styðja þessar tölur málatilbúnað hans um aðalla jafna sé bygging loftlínu eini raunhæfi kosturinn í hinu almennaraforkuflutningskerfi, hérlendis sem erlendis. Hvað varðar umhverfisvernd oglandnýtingu kveður stefndi að allnokkuð sé um rangfærslur í stefnunni. Ekkertliggi fyrir um að lagning jarðstrengs sé umhverfisvænni framkvæmd en lagningloftlínu og sé það ósönnuð fullyrðing af hálfu stefnenda. Beinlínis sé rangt ístefnu að lítil ummerki verði eftir lagningu jarðstrengs. Eins og fram komi ístefnu sé helgunarsvæði jarðstrengs um 8-12 metrar. Það sé a.m.k. svæðið semþarf að grafa upp þegar nýr strengur er lagður, en yfirleitt sé það breiðara.Slík framkvæmd myndi því skilja eftir sig a.m.k. 12 metra breiða rás í hrauniðmilli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar, eða óafturkræft rask á um 40 hekturumeldhrauns. Í þessu sambandi skal minnt á að skv. núgildandi og eldrináttúruverndarlögum nýtur eldhraun sérstakrar verndar, sem óheimilt er að raskanema brýna nauðsyn beri til. Rask vegna mastra og nýrra slóða í tengslum viðloftlínu er rétt rúmlega þriðjungur þess. Þótt sjónræn áhrif verði af línunni,yrði óafturkræft rask vegna hennar samkvæmt framangreindu miklu minna en aflagningu jarðstrengja.Um neikvæð áhrif vegna ferðamennskusé ítarlega fjallað í mati á umhverfisáhrifum línunnar. Vísast til þeirrarumfjöllunar og áréttað, að línan mun liggja samsíða háspennulínu sem fyrir er ásvæðinu, við hliðina á fjölfarnasta þjóðvegi landsins. Sé því ekki verið aðraska ósnortnu víðerni eða ferðamannavin, heldur sé þvert á móti fylgtsvonefndu mannvirkjabelti Reykjaness, sbr. tilmæli Skipulagsstofnunar ogsveitarfélaga á svæðinu. Þótt könnun meðal ferðamanna hafi leitt í ljós að þeirmyndu heldur kjósa, án nokkurra forsendna eins og t.d. kostnaðar, að línan yrðilögð í jörð, sé með öllu ósannað að bygging Suðurnesjalínu 2 muni nokkur áhrifhafa á ferðamennsku til Íslands eða á Íslandi. Líftímakostnaður línu ræðst af mörgumþáttum, er varða kostnað sem fellur til vegna reksturs línu/strengs ogfjármögnunar eftir að framkvæmd er lokið, auk framkvæmdakostnaðar. Stefndivísar til skýrslu sem lögð var fyrir jarðstrengjanefnd (Lagning raflína í jörðu2, frá janúar 2013). Þar sé fjallað ítarlega um jarðstrengi, þ. á m. umlíftímakostnað jarðstrengja. Þeir útreikningar staðfesti að verulegurkostnaðarmunur sé á jarðstrengjum og loftlínum á 220 kV spennu, hvort sem litiðsé til stofnkostnaðar eða líftímakostnaðar. Stefndi Landsnet hafnar því aðákvæði 1. og 2. mgr. 9. gr. raforkulaga hafi verið brotin við meðferð málsinshjá Orkustofnun og aukinheldur því að ákvörðun Orkustofnunar hafi verið íósamræmi við lög eða röng samkvæmt efni sínu.Niðurstaða mats á kostum og göllumjarðstrengja og loftlína sé sú, að jarðstrengir séu mun dýrari framkvæmd,sérstaklega á hærri spennustigum. Áreiðanleiki þeirra sé einnig minni. Munurinnsé einfaldlega enn þannig, að ekki sé réttlætanlegt að orkuflutningsvirki einsog Suðurnesjalína 2 sé lögð í jörð, þegar málið sé virt heildstætt. Gögn semstefnendur hafa lagt fram sýna ekki fram á eða sanna hið gagnstæða. Sem fyrrsegir byggja röksemdir þeirra í einu og öllu á því að taka berieinstaklingsbundna hagsmuni þeirra fram yfir hagsmuni samfélagsins.Í þriðja lagi byggja stefnendur áætluðu broti gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Landsnet tekur framað ákvörðun Orkustofnunar hafi verið til þess fallin að ná því markmiði sem aðsé stefnt með raforkulögum, þ.e. að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmuraforkukerfi, stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi og dreifinguraforku, tryggja öryggi raforkukerfisins með hagsmuni neytandans að leiðarljósiog stuðla að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa. Ákvörðun Orkustofnunar geti þvímeð engu móti talist ólögmæt þar sem málsmeðferðin var í samræmi viðstjórnsýslulög og stefndi að því markmiði sem lögin gera áskilnað um. Þá verðimeðalhófsreglu stjórnsýslulaga, eins og stefnendur vilja beita henni, einungisbeitt hvað varðar Landsnet hf. sem umsækjanda að leyfi hjá Orkustofnun, sbr. 2.mgr. 9. gr. raforkulaga. Meðalhófið felist þar með efnislega í þeim kvöðum semOrkustofnun geti lagt á Landsnet til þess að leggja fram frekari gögn viðmálsmeðferð leyfisveitingarinnar. Vandséð séu rök fyrir því að Orkustofnunhefði átt að taka eða getað tekið ákvörðun m.t.t. meðalhófs eingöngu út fráhagsmunum stefnenda þessa máls. Áréttað sé einnig að Landsnet telur hæfilegt aðreisa 220 kV línu en ekki ástæðu til að stækka kerfið í 400 kV. Að því leytihefur meðalhófs verið gætt.Í fjórða lagi hafnar Landsnet því aðandmælaréttur hafi verið brotinn og áréttar að stefnendur hafi veriðumsagnaraðilar. Í fimmta lagi hafnar Landsnet því aðstefnendur hafi átt rétt á að fá aðgang að trúnaðarupplýsingum þeim er fylgdubeiðni þeirra til Orkustofnunar. Meðal gagna sem stefnendur kröfðust að fáafhent voru kostnaðaráætlanir stefnda Landsnets vegna fyrirhugaðrarframkvæmdar. Þær fylgdu umsókninni m.a. til þess að Orkustofnun gæti metiðþjóðhagslega hagkvæmni framkvæmdarinnar og kostnaðarlegar forsendur. Fyrirhugaðvar að leggja þessa kostnaðaráætlun til grundvallar þegar framkvæmdir yrðuboðnar út í tengslum við Suðurnesjalínu 2. Því hefði verið óásættanlegt aðafhenda gögnin almenningi. Sé þeirri málsástæðu stefnenda mótmælt, að hagsmunirþeirra af því að fá umrædd gögn gangi framar hagsmunum af því að trúnaður ríkium umræddar upplýsingar. Tilgangur stefnenda með kröfu um afhendingu gagnannavar auk þess óljós, en í stefnu kemur fram að ætlunin hafi verið að látasérfræðinga fara ofan í saumana á kostnaðartölum Landsnets. Ekkert kemur hinsvegar fram um það hvaða hagsmuni stefnendur töldu sig hafa af þessu. Geti þettameð engu móti valdið ógildi stjórnvaldsákvörðunar Orkustofnunar.Stefndi Landsnet gerir þá kröfu aðstefnendum verði, sameiginlega (in solidum), gert að greiða Landsnetimálskostnað. Um lagarök er einkum vísað til raforkulaga nr. 65/2003,stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og laga um stofnun Landsnets nr. 75/2004. V Helstu málsástæður og lagarökNáttúruverndarsamtaka Suðvesturlands (hér NSVE) eru eftirfarandi en röksemdirnarsnúa fyrst og fremst að umhverfis- og náttúruvernd:. Stefnandi NSVE byggir á því, aðmat á umhverfisáhrifum Suðvesturlína (ekki var gert sérstakt umhverfismat fyrirSuðurnesjalínu 2), sbr. matsskýrslu dags. 10. ágúst 2009 og álit Skipulagsstofnunardags. 17. september 2009, sé svo verulegum annmörkum háð, að leyfisveitingOrkustofnunar verði ekki studd við það mat. Sjónarmið þetta byggist áeftirfarandi:a. Vísað sé til 1. mgr. 8. gr. laganr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum („máu“), sbr. 7. gr. laga nr. 74/2005. Íákvæðinu sé lögð áhersla á atriði, sem sé eitt stærsta atriðið í sambandi viðmat á umhverfisáhrifum, þ.e. að gera grein fyrir öllum möguleikum, sem koma tilgreina við framkvæmdina eða að fullnægja þeim þörfum sem framkvæmdin á aðfullnægja. Þetta sé eitt lykilatriðið við mat á umhverfisáhrifum. Þetta ákvæðihafi verið þverbrotið við umhverfismatið á Suðvesturlínum. Þegar kom aðumhverfismati var aðeins lagður fram einn valkostur („aðalvalkostur“), þ.e. 220kV loftlína um Reykjanesskagann. (Til þess að nákvæmni sé gætt skal þess getiðað í matsskýrslu (bls. ii) sagði: „Auk aðalvalkostar eru í Hafnarfirði lagðirfram tveir valkostir og er annar þeirra til samanburðar.“).b. Til frekari skýringar á fyrirmælum8. gr. máu beri að líta til þeirra ákvæða tilskipana ESB sem um umhverfismatgilda, upphaflega tilskipunar 85/337/EBE með síðari breytingum, og nútilskipunar 2011/92/EB (kerfisbundin útgáfa). Ekki hafi öll ákvæðitilskipananna, sem hér skipta máli verið innleidd í íslensk lög, en þau séuorðin hluti EES-samningsins og þar með bindandi fyrir íslenska ríkið þannig aðborgararnir geta byggt á þeim réttc. Við skýringu laga um mat áumhverfisáhrifum skuli einnig líta til ákvæða Árósasamningsins, sem Íslandundirritaði við gerð hans 25. júní 1998 og hefur fullgilt í samræmi viðsamþykkt Alþingis hinn 16. september 2011. 2. Með vísan til þess sem að framangreinir telur NSVE að ekki hafi verið farið eftir fyrirmælum laga um að leggjatil mats aðra möguleika sem til greina koma, auk þess kosts sem Landsnet lagðitil. Þetta sé slíkt grundvallaratriði við mat á umhverfisatriðum að sé það ekkiuppfyllt, sé í raun og veru ekki hægt að tala um mat. Og áhrifum almenningshafi verið kippt út úr ferlinu, en þátttaka almennings í matinu sé annað grundvallaratriðiþess. Án þátttöku almennings í mati á valkostum sé umhverfismat svipt þýðingusinni og gildi. 3. Haldi Landsnet og Orkustofnun viðþýðingu hins stórgallaða umhverfismats í máli þessu, telja NSVE að rétt væri aðleita álits EFTA-dómstólsins á því hvort framkvæmd þess hafi verið í samræmivið ákvæði EES-réttar. Þessa álits má samkvæmt EES-rétti leita á hvaða stigimálsins sem er.4. Eitt dæmið um blindu Landsnets ogOrkustofnunar á umhverfisverndarsjónarmiðin sé sú staðreynd, að þessum opinberustofnunum skuli þykja það vera eðlileg ráðstöfun að byggja raflínuna upp sem220 kV línu, þó að „fyrst um sinn“ standi aðeins til að reka hana á 132 kVspennu. 5. Einn alvarlegasti gallinn áumhverfismatinu fyrir Suðurnesjalínu 2 og Suðvesturlínur í heild sé að Landsnetlét það undir höfuð leggjast að meta jarðstreng sem valkost (annan möguleika) ísamanburði við hinn áformaða framkvæmdakost sinn. Vísast hér í meginatriðum tilþess sem sagði almennt um það efni undir 2. að framan.Þessu til viðbótar er bent áröksemdir í framangreindum bréfum Skipulagsstofnunar til Landsnets varðandiKröflulínu 3 fyrir því að jarðstrengslausnir séu skoðaðar til jafns viðloftlínulagnir, sbr. bréf dags. 9. ágúst 2013.Ennfremur er bent á, að við meðferðOrkustofnunar á málinu lá fyrir skýrsla METSCO um samanburð á notkunjarðstrengja og loftlína á hærri spennu miðað við íslenskar aðstæður. NSVE telur að sjálfsagt og raunarskylt hefði verið, að þegar Orkustofnun var búin að staðfesta niðurstöðuLandsnets um meiri kostnað við jarðstrengi en loftlínuframkvæmdir, þá hefðistofnunin í ákvörðun sinni fjallað um það með málefnalegum hætti, hvortumhverfisverndarsjónarmið gætu réttlætt jarðstrengsframkvæmd að einhverju leytieða öllu og tekið rökstudda afstöðu til þeirrar spurningar. 6. NSVE telur að Orkustofnun hafiborið að kynna sér matsskýrslu og taka rökstudda afstöðu til álitsSkipulagsstofnunar. Það hafi ekki verið gert. Það eina sem Orkustofnun geri séað lýsa því yfir í þrígang í ákvörðun sinni, að álit Skipulagstofnunar sé „ífullu gildi“. Þó hafði Orkustofnun undir höndum málefnalega gagnrýni ámatsskýrslu Landsnets og álit Skipulagsstofnunar, en kaus að fjalla ekki um þágagnrýni við ákvörðun sína. 7. NSVE telja að löggjöfin um mat áumhverfisáhrifum beri með sér að svo sé litið á að loftlínumannvirki á hærrispennu hafi mun neikvæðari umhverfisáhrif heldur en jarðstrengir. Komi þettafram í því að slíkar loftlínur eigi skilyrðislaust að sæta mati áumhverfisáhrifum, sbr. 22. tölulið 1. viðauka við máu og 20. tölulið 1. viðaukatilskipunar 2011/92/EB. 8. Með vísan til alls ofangreinds erþað álit NSVE, að ógilda beri þá ákvörðun Orkustofnunar sem um er deilt í máliþessu. Helstu lagatilvísanir séuÁrósasamningurinn um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatökuog aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum, m.a. aðfaraorð og 6. gr.samningsins, alveg sérstaklega 4. mgr. og 8. mgr., 7. gr. Einnig meðalhófsreglaíslensku stjórnarskrárinnar, meðalhófsregla Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994, meðalhófsregla EES-réttar, stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum10., 11. gr., 12., 13., 15.-17., og 22. gr. sem og óskráð meginreglastjórnsýsluréttar, m.a. varðandi undirbúning ákvarðana og sannleiksregla.Ennfremur lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000, meðal annars 1. gr., 4.gr., 5. gr., 8. gr., 11. gr., 2. mgr. 13. gr., Raforkulög nr. 65/2003, einkum4. tölul. 1. gr., 2. mgr. 5. gr., 4. tölul. 1. mgr. 6. gr., 3. mgr. 6. gr., 2.mgr. 9. gr., 3. mgr. 14. gr. og 3. tölul. 1. mgr. 15. gr., lög umupplýsingarétt um umhverfismál nr. 23/2006, sbr. tilskipun 2003/4/EB, tilskipun2011/92/EB, einkum 3. mgr. 4. gr., 3. og 4. mgr. 6. gr., 8. gr., tilskipun2003/54/EB, meðal annars 26. og 29. liðir aðfaraorða, 2. mgr. 3. gr., 7. mgr.3. gr., 9. mgr. 3. gr., c og d-liður 2. mgr. 6. gr., 1. mgr. 14. gr. og lokstilskipun 2003/35/EB, til dæmis 3. og 4. mgr. 3. gr.VI Mál þetta snýst um ákvörðunOrkustofnunar dags. 5. desember 2013 um að veita Landsneti leyfi til að reisaog reka flutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 75/2004um stofnun Landsnets hf. hefur félagið það hlutverk að annast flutning raforkuog kerfisstjórnun samkvæmt ákvæðum III. kafla raforkulaga nr. 65/2003. Fram kemur í 1. gr. laga nr.65/2003 að markmið laganna sé að stuðla að þjóðhagslega hagkvæmu raforkukerfiog efla þannig atvinnulíf og byggð í landinu. Í því skyni skuli:„1.Skapa forsendur fyrir samkeppni í vinnslu og viðskiptum með raforku, með þeimtakmörkunum sem nauðsynlegar reynast vegna öryggis raforkuafhendingar ogannarra almannahagsmuna.2. Stuðla að skilvirkni og hagkvæmni í flutningi ogdreifingu raforku.3. Tryggja öryggi raforkukerfisins og hagsmunineytenda.4. Stuðla að nýtingu endurnýjanlegra orkugjafa ogtaka tillit til umhverfissjónarmiða að öðru leyti.“ Samkvæmt 8. gr. raforkulaga skalflutningsfyrirtæki, þ.e. Landsnet, annast flutning raforku og kerfisstjórnunsamkvæmt III. kafla raforkulaga. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga skal Landnet byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tillititil öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. raforkulaga nr.65/2003 þarf Landsnet leyfi Orkustofnunar fyrir nýjum raflínum sem flytjaraforku á 66 kV spennu eða hærri. Getur stofnunin bundið leyfið skilyrðum erlúta að þeim atriðum sem greinir í 1. mgr. 9. gr. raforkulaga, auk skilyrða erlúta að umhverfisvernd og landnýtingu. Hinn21. desember 2012 sótti Landsnet um leyfi Orkustofnunar til að reisa og rekaraforkuflutningsvirkið Suðurnesjalínu 2. Í beiðni Landsnets kemur fram aðframkvæmdirnar hafi verið áætlaðar samhliða uppbyggingu orkufreks iðnaðar áSuðurnesjum ásamt því að koma til móts við sveitarfélög um færsluflutningsmannvirkja fjær byggð. Þá hafi Suðurnes haft einfalda tengingu viðkerfið. Það geti ekki talist ásættanlegt fyrir Landsnet að kröfur umafhendingaröryggi séu ekki uppfylltar á svo fjölmennu svæði. Því hafi Landsnetundirbúið sérstaklega byggingu á 220 kV háspennulínu sem tilheyrðiSuðvesturlínukerfinu. Fyrirhuguð lína mun verða 32,4 km löng 220 kVháspennulína og liggja frá tengivirki við Hamranes í Hafnarfirði umsveitarfélögin Voga, Reykjanesbæ og Grindavíkurbæ að tengivirki við Rauðamelsem er um 5 km norðan Svartsengis. Var fyrirhuguð framkvæmd hluti af svonefndumSuðvesturlínum sem er framtíðarstyrking raforkuflutningskerfisins áSuðvesturlandi. Áðuren fjallað verður nánar um nefnda beiðni og málsmeðferð þá er hún hlaut hjáOrkustofnun, er rétt að geta þess að stefnendur málsins hafa höfðað önnur málvegna ofangreindrar ætlunar um byggingu Suðurnesjalínu. Lúta þau að ógildingu áákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 umheimild Landsnets til að gera eignarnám til ótímabundinna afnota vegnalagningar Suðvesturlínu 2, samanber dóma Héraðsdóms Reykjavíkur í málunum nr.E-2011/2014, E-2012/2014, E-2024/2014, E-2025/2014 og E-2073/2014. Í málunum létu stefnendur reyna á ýmisþau sömu sjónarmið og í þessu máli. Meðal annars þörf fyrir 220kVflutningsvirki, fýsileika og hagkvæmni jarðstrengja samanborið við loftlínurfyrir þessa framkvæmd og beitingu meðalhófsreglu við útfærslu framkvæmdarinnar.Í forsendum dóma E-2011/2014 segir: „Skemmster frá því að segja að gögn málsins, þ. á m. umsagnir opinberra aðila viðfrummatsskýrslu sem sendar voru Skipulagsstofnun á tímabilinu maí til júlí2009, benda til þess að ofangreindar fullyrðingar eigi við gild rök aðstyðjast, þ.e. að tenging Suðurnesja við flutningskerfi raforku sé að ölluóbreyttu ekki nægilega trygg og að Suðurnesjalína 1 sé nú því sem næstfullnýtt. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn að hagsmunir þeir sem lögum nr.65/2003 er samkvæmt framanskráðu ætlað að vernda verði ekki með viðunandi hættitryggðir til frambúðar á svæðinu nema með lagningu 220 kV línu semfyrirsjáanlega mun geta annað aukinni flutningsþörf þegar til framtíðar erlitið. Af hálfu stefnanda hefur því raunar ekki verið andmælt að rétt sé aðstyrkja tengingu Suðurnesja við flutningskerfi raforku.“ Því lítur dómurinn svo á að þegar hafi verið fjallað um lögmæti þess aðspennustig línunnar skuli vera 220 kV svo sem Landsnet hafi ávallt óskað eftirog komi því sjónarmið stefnenda um jarðlínu með 132 kV spennu ekki frekar tilskoðunar, sem og að framkvæmdin sé þjóðhagslega hagkvæm eins og áskilið er í 1.gr. raforkulaga. Þá á sú málsástæða stefnenda um að ekki hafi legið fyrirteikningar af mannvirkinu ekki við rök að styðjast. Samkvæmt4. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 er Skipulagsstofnun ríkisstofnun og hefur þaðlögbundna hlutverk, sbr. i-lið 1. mgr. 4. gr. laganna, að framfylgja ákvæðumlaga um mat á umhverfisáhrifum. Hinn 18. maí 2009 sendi Landsnetfrummatsskýrslu um Suðvesturlínu, styrkingu raforkukerfis á Suðurvesturlanditil Skipulagsstofnunar, samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000.Óskað var eftir styrkingu þannig að flutningskerfið yrði byggt upp á 400 kVspennu en 220 kV spennu fyrir Reykjanesskaga. Í málinu liggur fyrir álitSkipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum sem dagsett er 17. september 2009.Í því er velt upp fleiri úrræðum og meðal annars fjallað um hvort byggja eigijarðstreng fremur en loftlínu. Í mati sínu á umhverfisáhrifum komstSkipulagsstofnun að þeirri niðurstöðu að fremur ætti að leggja loftlínu þóttþað hefði ýmsa annmarka í för með sér og setti það skilyrði fyrir leyfisveitingunniað Landsnet legði fram áætlun um vöktun á áflugshættu fugla á raflínur á nánartilteknum stöðum. Í nóvember 2013 óskuðu stefnendur endurskoðunar ámatsskýrslunni frá 17. september 2009. Því var hafnað og áréttað að samkvæmt 1.mgr. 12. gr. laga 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé það aðeinsleyfisveitandi sem geti óskað eftir ákvörðun stofnunarinnar um endurskoðun,hafi framkvæmd ekki hafist innan tíu ára frá því að álit Skipulagsstofnunar láfyrir. Þessi ákvörðun Skipulagsstofnunar sætir ekki endurskoðun í þessu máli ogkoma því ekki til skoðunar málsástæður sem lúta að atriðum er falla undir hana.Jafnframt, þar sem Skipulagsstofnun er fagstofnun og hefur þá lagaskyldu aðútkljá tilgreind atriði, þá ber Orkustofnun að leggja niðurstöður Skipulagsstofnunartil grundvallar í ákvörðun sinni Meginágreiningurmálsins lýtur að því hvort málsmeðferð sú er nefnd beiðni Landsnets frá 21.desember 2012 fékk hjá Orkustofnun hafi verið í samræmi við stjórnsýslulög nr.37/1993, en stofnunin gaf út framkvæmdaleyfi hinn 5. desember 2013. Stefnendur telja að brotið hafi verið með margvíslegumhætti gegn réttindum þeirra við málsmeðferðina. Telja þeir veitingu leyfisinshvorki fá staðist að efni til né formi. Stefnendur telja í fyrsta lagi aðOrkustofnun, sem leyfisveitandi, hafi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með því að afla ekki nauðsynlegra, nýjustu ogréttra upplýsinga í málinu og byggja ekki ákvörðun sína um veitingu leyfis áslíkum gögnum. Í öðru lagi að ákvörðun stofnunarinnar hafi ekki verið í samræmivið lög. Í þriðja lagi að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr.stjórnsýslulaga. Í fjórða lagi að Orkustofnun hafi brotið gegn ákvæðum 13. gr.stjórnsýslulaga með því að gæta ekki lögbundins andmælaréttar sóknaraðila áðuren ákvörðun var tekin í málinu. Í fimmta lagi að Orkustofnun hafi brotið gegn13. og 15. gr. stjórnsýslulaga með því að gefa sóknaraðilum ekki kost á aðkynna sér fram komin gögn áður en ákvörðun um leyfisveitingu var tekin. Verður nú vikið að málsástæðumþessum þannig, að fyrst verður tekið til umfjöllunar ætlað brot á andmælarétti13. gr. stjórnsýslulaga og rannsóknarreglu 10. gr. sömu laga en þessarmálsástæður tengjast. Landsnet sendi Orkustofnunumsögn sína vegna athugasemda stefnenda og Náttúruverndarsamtaka Suðvesturlandsmeð bréfi 19. nóvember 2013. Með umsögninni fylgdi skýrsla Landsnets sem bernafnið Lagning raflína í jörð 2 og er frá janúar 2013, auk þess sem vísað vartil upplýsinga sem aðgengilegar voru á heimasíðu félagsins. Það er ágreiningslaustað Orkustofnun gaf stefnendum ekki kost á því að veita umsögn um gögnþessi. Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulagaskal málsaðili eiga þess kost aðtjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekkifyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslegaóþarft. Almennt verður aðili máls að eiga frumkvæði að því að kynna sérgögn málsins og koma að athugasemdum sínum og leiðréttingum. Þegar honum erhins vegar ókunnugt um að ný gögn og upplýsingar hafi bæst við í málinu ogupplýsingar eru honum í óhag og hafa verulega þýðingu við úrlausn málsins erstjórnvaldinu óheimilt að taka ákvörðun fyrr en aðilanum hefur verið gefiðsérstakt færi á því að kynna sér upplýsingarnar og tjá sig um þær. Telja verður ljóst að sú afstaðastefnenda að þeir vilja að raforkustrengir séu lagðir í jörð hafi legið fyrirOrkustofnun. Það hafi þeir rökstutt í bréfi sínu frá 29. október 2014 og víðar.Þá er til þess að líta hvort þörf hafi verið á frekari rökstuðningi frástefnendum, það er að segja hvort eitthvað það kom fram í bréfi Landsnets frá19. nóvember 2013 sem gaf tilefni til þess að veita stefnendum andmælarétt.Rétt er að halda því hér til haga, að 2. desember 2013 barst Orkustofnun bréfstefnenda dags. 28. nóvember 2013 í framhaldi af fyrra bréfi þeirra frá 29.október 2013. Meðfylgjandi var bréf stefnenda til Skipulagsstofnunar, þar semþess var óskað að Skipulagsstofnun nýtti sér heimild 2. mgr. 12. gr. laga ummat á umhverfisáhrifum nr. 106/2006 og endurskoðaði matsskýrslu Suðvesturlínumeð vísan til 24. gr. stjórnsýslulaga. Þá fylgdi erindinu skýrsla Matsco EnergySolutions, sem unnin var fyrir Landvernd en stefnendur töldu skýrsluna styðjamálatilbúnað þeirra. Í stefnu málsins er að finnaalmennar athugasemdir um að stefnendum hafi borið að fá andmælarétt vegna bréfsLandsnets frá 19. nóvember 2013. Þó er sérstaklega tilgreint í stefnu aðathugasemdir Landsnets séu byggðar á úreltum upplýsingum um eldri tegundirjarðstrengja sem fyrirtækið sjálft hafi tekið til endurskoðunar og leiðrétt.Hér er til þess að líta að undirbúningur að framkvæmdinni hefur staðið nokkurár og að sú lagaskylda hvílir á Landsneti að endurmeta reglulega hagkvæmnimismunandi leiða við uppbyggingu raforkukerfisins. Við það val ber Landsnetiekki einungis að líta til upplýsinga um kostnað ólíkra leiða heldur einnig tiltæknilegra forsendna og náttúruverndarsjónarmiða. Því er eðlilegt að nýjarupplýsingar og útreikningar á hagkvæmni framkvæmdarinnar komi fram. Eins og málþetta liggur fyrir er fallist á það með Orkustofnun að hvorki hafi ný gögn nénýjar upplýsingar verið lagðar fyrir Orkustofnun sem hefðu verulega þýðingu viðúrlausn málsins eða hafi kallað á viðbótarathugasemdir frá stefnendum. Eins og að framan greinir fylgdibréfi Landsnets skýrsla sem ber heitið Lagning raflína í jörð 2 og er frájanúar 2013, sem fylgdi bréfi Landsnets 19. nóvember 2013. Í framlögðumdómskjölum er skýrslan lögð fram í tvígang; í báðum tilvikum sem fylgiskjal.Annars vegar á dskj. 39 sem fylgiskjal með skýrslu nefndar um mótun stefnu umlagningu raflína um jörð, en skýrslu þessa lagði iðnaðar- og viðskiptaráðherrafyrir Alþingi í október 2013, þ.e. á 143. löggjafarþingi 2013-2014. Hins vegarer skýrsluna að finna á dskj. 64 sem fylgiskjal með lokaskýrslu til atvinnu ognýsköpunarráðherra um raflínur í jörð frá 11. febrúar 2013. Bæði þessi skjöleru lögð fram af hálfu stefnenda við þingfestingu málsins. Af framlögðum gögnumverður ekki annað ráðið en að stefnendum hafi verið fullkunnugt um skýrslu þessa,þegar málið var til meðferðar hjá Orkustofnun, en þeir vísa til skýrslu þeirrarsem lögð var fyrir Alþingi í andmælum sínum til Orkustofnunar 29. október 2013. Með vísan til þess sem að framan greinirhvíldi ekki lagaskylda á Orkustofnun að senda umrætt bréf frá 19. nóvember 2013eða meðfylgjandi skýrslu til umsagnar stefnenda. Þáer að hugað að því hvort Orkustofnun hafi ekki tekið til nægjanlegrar skoðunarþann möguleika að leggja Suðurnesjalínu 2 í jörðu og hvort stofnunin hafi ekkisinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993. Svo semað framan greinir veitti Orkustofnun framkvæmdaleyfi sitt á grundvelli 2. mgr.9. gr. raforkulaga. Um málsmeðferð leyfisveitingar fer í samræmi við 34. gr.sömu laga. Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. skal einvörðungu rökstyðja synjanir áleyfum. Með leyfi Orkustofnunar frá 5. desember 2013 ritaði stofnunin hinsvegar svonefnt fylgibréf þar sem fram kemur rökstuðningur stofnunarinnar fyrirleyfisveitingunni. Hins vegar óskuðu stefnendur ekki eftir sérstökum rökstuðningi.Ekkert er hægt að fullyrða um að rökstuðningurinn hefði verið annars eðlis,ítarlegri eða öðru vísi orðaður, hefði slíkt verið gert. Þótt rökstuðningur stefnda beri þessmerki að hluti hans sé tekinn orðréttur uppúr andmælum Landsnets þá felur þaðekki í sér að rannsókn hafi ekki verið innt af hendi af hálfu Orkustofnunar áframkomnum gögnum, heldur frekar það að Orkustofnun sé sammála áliti Landsnets.Höfuðmáli skiptir að Orkustofnun er sérstök ríkisstofnun og um hana gilda lög87/2006. Um hlutverk hennar er fjallað í 2. gr. laganna og þar vinnur fjöldisérfræðinga á þessu sviði. Engin efni eru til þess að taka undir málsástæðurstefnenda um að Orkustofnun hafi einungis farið að vilja Landsnets, enda engingögn sem staðreyna það. Það lágu ítarleg gögn fyrir Orkustofnun. Eins og gögnmálsins bera með sér átti umsókn Landsnets um lagningu Suðurnesjalínu sér nokkuð langan aðdraganda sem og að fylgt var þarlögbundnu ferli. Þannig liggur m.a. fyrir að haldinn var opinn kynningarfundurí Reykjanesbæ 8. febrúar 2009 um tillögu að matsáætlun Landsnets fyrirSuðvesturlínur. Í marsmánuði 2009 samþykkti Skipulagsstofnun tillögu Landsnetsog endanleg matsskýrsla var send stofnuninni síðar sama ár, nánar tiltekið íágúst 2009. Með álitsgerð 17. september 2009 samþykkti Skipulagsstofnun matLandsnets á umhverfisáhrifum með nánar tilgreindum skilyrðum, svo sem að framangreinir. Umhverfisráðherra staðfesti 28. janúar 2010 að sameiginlegt mat áumhverfisáhrifum skyldi ekki fara fram. Hinn 23. mars 2013 barst Orkustofnunstaðfesting á því að sveitarfélögin og skipulagsyfirvöld hefðu samþykktfyrirhugað línustæði á lögformlegan hátt og barst staðfestingin fráverkfræðistofunni Eflu að ósk Orkustofnunar. Þá aflaði Orkustofnun upplýsingaum áhrif rafsegulsviðs í nágrenni Suðurnesjalínu og var ekki talin þörf ásérstökum mótvægisaðgerðum vegna raf- og segulsviðs. Ekki er hægt að fallast áþá málsástæðu stefnanda að hlutlæg og málefnaleg rannsókn hafi hvorki fariðfram, til dæmis á þjóðhagslegri hagkvæmi framkvæmdarinnar eða á því hvortháspennulína eða jarðstrengur sé hagkvæmari kostur, né að upplýsingar þær oggögn er lágu fyrir Orkustofnun hafi ekki verið staðreyndar af hálfustofnunarinnar. Meðvísan til þess sem að framan greinir er hvorki fallist á að rannsóknarregla 10.gr. stjórnsýslulaga né andmælaréttur 13. gr. sömu laga hafi verið brotin. Þáverður heldur ekki fallist á að sú takmörkun stefnenda að veita stefnendum ekkiafrit af trúnaðarupplýsingum þeim er fylgdu beiðni Landsnets frá 21. desember2012 hafi stangast á við 15. gr. stjórnsýslulaga. Á þessum tíma voru til staðarríkir hagsmunir hjá Landneti sem og almannahagsmunir fyrir því að upplýsa ekkium efni gagna þessara en fyrirhugað útboð hafði ekki farið fram. Áttiframangreind takmörkun sér því stoð í 17. gr. stjórnsýslulaga. Þá verður heldurekki séð að gögn þessi hafi verið nauðsynleg stefnendum til þess að þeir gætunýtt sér umsagnarrétt sinn á grundvelli raforkulaga. Meðvísan til alls þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að umlögmæta ákvörðun hafi verið að ræða hjá Orkustofnun er hún veittiframkvæmdaleyfið hinn 5. desember 2013. Stofnunin hafi kannað þau atriðisjálfstætt sem henni ber að gera og gætt meðalhófs. Þegar gögn málsins eruyfirfarin í heild sinni standa engin rök til þess að heimila ekki framkvæmd þáer beiðnin sneri að, þ.e. lagningu 220 kV háspennulínu um nánar tiltekið svæði. Stefndu, Orkustofnun og Landsnethf., eru því sýknaðir af kröfum stefnenda, Geirlaugar Þorvaldsdóttur, MargrétarGuðnadóttur, Ólafs Þórs Jónssonar, Reykjaprents ehf., Sauðafells sf., SigríðarJónsdóttur, Bjarneyjar Guðrúnar Ólafsdóttur, STV ehf., Skúla Þorvaldssonar,Katrínar Þorvaldsdóttur og Náttúruverndarsamtaka Suðvesturlands. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður. Mál þetta dæmdu SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, og meðdómsmennirnir ÁsmundurHelgason héraðsdómari og Hallgrímur G. Sigurðsson rafmagnsverkfræðingur.D ó m s o r ð Stefndu, Orkustofnun og Landsnethf., eru sýknaðir af kröfum stefnenda, Geirlaugar Þorvaldsdóttur, MargrétarGuðnadóttur, Ólafs Þórs Jónssonar, Reykjaprents ehf., Sauðafells sf., SigríðarJónsdóttur, Bjarneyjar Guðrúnar Ólafsdóttur, STV ehf., Skúla Þorvaldssonar,Katrínar Þorvaldsdóttur og Náttúruverndarsamtaka Suðvesturlands. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 834/2014
Verksamningur Ógilding samnings Umboð
Ágreiningur aðila laut að ákvæðum verksamnings sem gerður var vegna vinnu við uppsteypu og byggingu þaks fjöleignahúss. Í upphafi verksamningsins var ákvæði um að verkkaupar bæru ,,sameiginlega, beina og óskipta ábyrgð gagnvart verktaka.“ Í dómi Hæstaréttar var ekki talið að G og B hefðu fært haldbær rök fyrir því að ákvæðið hefði verið svo ósanngjarnt að því yrði vikið til hliðar á grundvelli 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var hafnað þeirri málsástæðu B að hún væri óbundin af samningnum vegna umboðsskorts eiginmanns síns til undirritunar hans. Þá lægi skýrt fyrir samkvæmt samningnum að HJ, meðstefndi í héraði, hefði undirritað hann sem verkkaupi og hefði þar að auki komið fram fyrir hönd verkkaupa gagnvart verktaka, S ehf., sem síðar framseldi kröfuna til HS. Að mati Hæstaréttar gat skortur á þinglýstri eignarheimild HJ ekki breytt neinu um skuldbindingargildi samningsins gagnvart G og B. Í verksamningnum var einnig kveðið á um að ÍST-30:2003 væri hluti hans eftir því sem við ætti. Með hliðsjón af framburði HS fyrir héraðsdómi yrði ráðið að ekki hefði ríkt formfesta um vinnslu verksins og yrði einnig ráðið af gögnum málsins að ákvæði staðalsins hefði lítt verið lögð til grundvallar í lögskiptum aðila. Við úrlausn ágreinings aðila var því einkum horft til ákvæða verksamningsins. Talið var að G og B hefðu hvorki sýnt fram á að útreikningar HS um verðbótaþátt verksins væru efnislega rangir né í andstöðu við ákvæði samningsins. Þá lægi ekki fyrir matsgerð dómkvadds manns um magntölur og forsendur útreikninga G og B á eftirstöðvum verklauna. Hefðu G og B því ekki sýnt fram á, gegn andmælum HS, að vikið hefði verið frá ákvæðum samningsins við útreikning þeirra. Loks var talið að G, B og HJ hefðu með aðgerðarleysi sínu samþykkt nánar tilgreinda reikninga S ehf. Var G og B gert að greiða HS óskipt 5.401.015 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. janúar 2009 til greiðsludags.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. október 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 19. nóvember sama ár og áfrýjuðu þau öðru sinni 17. desember sama ár. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að krafa hans verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. sömu lagagreinar kemur fram að við mat á því hvort samningur sé ósanngjarn skuli meðal annars líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila og atvika við samningsgerðina. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 11/1986, sem breyttu 36. gr. laga nr. 7/1936 í núverandi horf, var meðal annars tekið fram að reglan um samningsfrelsi væri ein af grundvallarreglum íslensks réttar og ekki þýðingarminni væri reglan um að gerða samninga bæri að halda. Af þessum reglum leiddi að samningsaðili gæti almennt ekki komið sér hjá því að efna samningsskyldur sínar þó svo að þær mætti telja ósanngjarnar í hans garð, enda væri þá gengið út frá því að samningur hefði verið gerður milli jafnsettra aðila. Af framansögðu leiðir að áfrýjendur verða að færa sönnur á að fullnægt sé skilyrðum um að víkja til hliðar fyrrgreindu ákvæði eða fella það niður á grundvelli 1. mgr., sbr. 2. mgr. 36. gr. fyrrgreindra laga. Samkvæmt verksamningnum tókst Stikuvík ehf. á hendur að annast uppsteypu og byggingu þaks fjöleignahúss í Mosfellsbæ, sem samanstóð af þremur raðhúsum. Stóðu áfrýjendur ásamt Hlyni Jóhannessyni sameiginlega að byggingu fjöleignahússins og voru verkkaupar samkvæmt samningnum. Að teknu tilliti til þessa og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms hafa áfrýjendur ekki fært haldbær rök fyrir því að ákvæðið hafi verið svo ósanngjarnt að því verði vikið til hliðar á grundvelli 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá er með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um að hafna þeirri málsástæðu áfrýjandans Berglindar að hún sé óbundin af samningnum vegna umboðsskorts eiginmanns síns til undirritunar hans. Jafnframt liggur skýrt fyrir samkvæmt samningnum að Hlynur Jóhannsson undirritaði hann sem verkkaupi og kom þar að auki fram fyrir hönd verkkaupa gagnvart verktaka. Getur skortur á þinglýstri eignarheimild hans ekki breytt neinu um skuldbindingargildi samningsins gagnvart áfrýjendum. II Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2014. I. Mál þetta, sem dómtekið var 6. júní sl., var höfðað af Stikuvík ehf. á hendur Gunnari Má Gíslasyni, Laxatungu 56, Berglindi Ingu Árnadóttur, Laxatungu 58, og Hlyni Jóhannessyni, Kambaseli 59, öllum í Reykjavík, með stefnu birtri 30. nóvember 2012. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða honum óskipt 5.863.438 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 6.000.000 króna frá 15. janúar til 15. febrúar 2009, af 9.418.478 krónum frá þeim degi til 18. júní 2009, af 7.640.958 krónum frá þeim degi til 24. júní 2009, og af 5.863.438 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi eftirfarandi kröfur: Að stefnda Gunnari Má Gíslasyni verði gert að greiða stefnanda 1.660.446 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.000.000 króna frá 15. janúar 2009 til 15. febrúar 2009, af 3.437.966 krónum frá þeim degi til 18. júní 2009, en af 1.660.446 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að stefndu Berglindi Ingu Árnadóttir verði gert að greiða stefnanda 641.212 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.000.000 króna frá 15. janúar til 15. febrúar 2009, af 2.418.732 krónum frá þeim degi til 24. júní 2009, en af 641.212 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að stefnda Hlyni Jóhannessyni verði gert að greiða stefnanda 3.561.780 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.000.000 króna frá 15. janúar til 15. febrúar 2009, en af 3.561.780 krónum til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndu greiði málskostnað óskipt samkvæmt mati dómsins verði fallist á aðalkröfu stefnanda en hvert hinna stefndu ef fallist verður á varakröfu. Endanlegar dómkröfur stefnda Gunnars Más er þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst hann þess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnda, Berglind Inga, krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af öllum dómkröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur á hendur henni verði lækkaðar verulega. Stefndi Hlynur tekur ekki til varna í málinu. Bú upphaflegs stefnanda málsins, Stikuvíkur ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði uppkveðnum 8. ágúst 2013. Með samkomulagi milli skiptastjóra þrotabús Stikuvíkur ehf. og Halldórs Svanssonar, Jöklalind 8, Kópavogi, fyrrverandi framkvæmdastjóra þess félags, framseldi þrotabúið honum þær kröfur sem um er deilt í máli þessu. Jafnframt lýsti Halldór því yfir að hann ábyrgðist persónulega allan kostnað af rekstri dómsmálsins, þar með talið greiðslu málskostnaðar til stefndu ef málið tapaðist. Með framlagningu samkomulags þessa í þinghaldi hinn 4. september 2013 tók nefndur Halldór því við rekstri málsins sem stefnandi þess. II. Málsatvik Upphaflegur stefnandi málsins, Stikuvík ehf., og stefndu gerðu með sér verksamning í apríl 2008 um byggingu raðhúsanna að Laxatungu 56-60 í Mosfellsbæ. Samningurinn byggðist að stórum hluta á tilboði Stikuvíkur ehf. frá því í janúar sama ár. Í upphafi samningsins kemur fram að aðilar sem myndi verkkaupa beri sameiginlega, beina og óskipta ábyrgð gagnvart verktaka og að stefndi Hlynur verði tengiliður verkkaupa við verktaka. Í 1. gr. samningsins, sem ber yfirskriftina verksvið, kemur fram að verkkaupi fyrirhugi að byggja þrjú raðhús að Laxatungu 56-60 í samræmi við teikningar frá HSÁ Teiknistofu. Taki verktaki að sér uppsteypu og byggingu þaks. Einnig kemur þar m.a. fram að ÍST 30 sé hluti samningsins, eftir því sem við geti átt. Um greiðslur fyrir verkið segir svo m.a. í a-lið 4. gr. samningsins að verktaki fái greiddar 22.143.149 krónur, án virðisaukaskatts, samkvæmt tilboði sínu, dags. 22. janúar 2008. Þar sem það eigi við hafi verktaki sjálfur magntekið verkið út frá fyrirliggjandi teikningum og gefið einingaverð. Sé ekki um endanlega upphæð að ræða heldur taki hún breytingum eftir því sem raunverulegt magn á einstökum liðum verði hvort sem er til hækkunar eða lækkunar. Undantekning á þessu sé þó flatarmál sökkla sem verði reiknað miðað við 1,0 m að lágmarki. Við undirritun samnings liggi fyrir að sökklar og einangrun undir botnplötu séu hönnuð öðruvísi en gert hafi verið ráð fyrir í tilboði verktaka og að vegna þessa séu aðilar sammála um að verkkaupar greiði til viðbótar 144.578 krónur, án virðisaukaskatts, fyrir uppslátt sökkla og einangrun. Steypa verði síðan gerð upp samkvæmt magni, eins og gert hafi verið ráð fyrir í tilboði verktaka. Þá segir í 5. gr. að verkið verði verðbætt samkvæmt byggingarvísitölu í mars 2008, sem sé 386 stig. Loks er hér að geta að í 6. gr. kemur fram að gert sé ráð fyrir að verktaki geti hafið vinnu á verkstað 8. apríl 2008 og að hann ljúki sökkulveggjum 19. maí sama ár, en þá verði verkkaupi búinn að láta fylla í sökkla og jafna undir einangrun. Skuli verktaki síðan ljúka verki sínu eigi síðar en 15. ágúst sama ár. Í stefnu kemur fram að samkvæmt verksamningnum hafi stefnandi átt að fá greiddar til viðbótar 144.578 krónur, auk virðisaukaskatts, vegna breytinga á verkinu, eða 180.000 krónur, með virðisaukaskatti. Samtals hafi stefnandi átt að fá greiddar 27.748.220 krónur, auk verðbóta, miðað við áætlaðar magntölur. Miðað við endanlegar magntölur vegna verksins eigi stefnandi hins vegar að fá greiddar 29.697.606 krónur fyrir verkið, að viðbættum verðbótum skv. 5. tl. verksamnings að fjárhæð 4.731.323 krónur og greiðslu fyrir aukaverk að fjárhæð 2.460.651 króna. Samtals hafi hann því átt að fá greitt fyrir verkið 36.889.580 krónur. Stefndu hafi greitt inn á verkið alls 31.268.007 krónur og hafi því verið ógreiddar 5.621.573 krónur. Hafi þá verið tekið tillit til óútgefins kreditreiknings að fjárhæð 462.423 krónur. Fram kemur í greinargerðum stefndu, Gunnar Más og Berglindar Ingu, að verktakinn hafi fljótlega eftir undirritun samningsins hafist handa við framkvæmdir en í júní eða júlí 2008 hafi hann horfið frá verkinu og ekki komið aftur að því fyrr en í lok ágúst eða byrjun september það ár. Hafi þá verið komið töluvert fram yfir umsamin verklok, sem hafi átt að vera 15. ágúst 2008. Hafi verktakinn talið sig hafa lokið verkinu um áramótin 2008-2009, þótt ýmsir ágallar hafi síðar komið fram sem ekki hafi verið bætt úr. Stefndu hafi mótmælt reikningum upphaflegs stefnanda þegar eftir útgáfu þeirra, í byrjun janúar 2009. Hafi þeir talið þar ýmislegt ofreiknað, bæði að magni sem og verðbætur á eintaka verkliði, og hafi þeir því fengið Þorvald Guðjónsson verkfræðing til að fara yfir magn- og vísitöluútreikninga. Þorvaldur hafi skilað útreikningum sínum í mars 2009 til Dagbjarts Guðmundssonar verkfræðings og hafi hann síðan útskýrt þær nánar á fundi síðar í mánuðinum. Í kjölfarið hafi stefndu, Gunnar Már og Berglind Inga, greitt hvort fyrir sig lokagreiðslu til upphaflegs stefnanda að fjárhæð 1.777.520 krónur 18. og 24. júní 2009. Stefndi Hlynur hafi hins vegar ekki greitt sinn hluta uppgjörsins. Hinn 11. september 2009 sendi lögmaður stefnanda stefndu innheimtubréf þar sem skorað var á þau að greiða eftirstöðvar skuldar sinnar. Með bréfi, dags. 24. september 2009, svaraði þáverandi lögmaður stefndu framangreindum bréfum og kemur þar fram að stefndu hafi látið fara yfir kostnað vegna hússins, sbr. meðfylgjandi yfirlit, og að þau telji að heildargreiðsla samkvæmt samningnum eigi að nema samtals 33.266.085 krónum. Þar af séu ógreiddar 1.777.520 krónur, en einn stefndu myndi inna þá greiðslu fljótlega af hendi. Í kjölfarið ritaði lögmaður stefnanda bréf til stefndu, dags. 23. október 2009, þar sem framangreindum athugasemdum var andmælt. Var og krafist skýringa á andmælum stefndu og krafa um greiðslu áréttuð. Engin svör bárust og var bréfið ítrekað hinn 11. nóvember 2010. Við aðalmeðferð málsins voru teknar skýrslur af stefnanda, stefndu Gunnari Má og Berglindi Ingu, og vitnunum Elíasi Þórhallssyni, eiginmanni stefndu Berglindar Ingu, og verkfræðingunum Dagbjarti H. Guðmundssyni og Þorvaldi Guðjónssyni. III. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á umræddum samningi upphaflegs stefnanda við stefndu frá því í apríl 2008, og tilboði í framkvæmdina frá 28. janúar 2008, sem sé hluti samningsins. Samkvæmt 4. gr. samningsins hafi stefndu borið að greiða reikninga vegna verksins innan 14 daga frá móttöku þeirra. Samkvæmt lið 31.3 í ÍST 30, sem sé hluti verksamningsins, sbr. 1. gr. hans, skuli greiðslu lokið innan þriggja vikna frá því að hennar hafi verið krafist nema verkkaupi hafi borið skriflega fram rökstudd andmæli gegn reikningi. Þá komi fram í lið 31.13.1 að hafi verktaki ekki fengið í hendur skrifleg mótmæli við framlögðum upplýsingum innan hálfs mánaðar frá þeim degi er verkkaupi tók við þeim sé litið svo á að þær séu samþykktar. Stefndu hafi ekki mótmælt reikningunum innan þess tíma og því hafi réttur þeirra til að gera athugasemdir fallið niður. Stefndu hafi ekki sýnt fram á að reikningarnir séu í ósamræmi við umræddan verksamning eða það verk sem unnið hafi verið. Yfirlit yfir reikninga vegna verksins og innborganir: Nr. Útgáfudagur Gjalddagi fjárhæð stefndi, 101 01.12.2008 15.12.2008 2.000.000 Gunnar Már 111 31.12.2008 14.01.2009 1.437.966 Gunnar Már Innb. 18.06.2009 1.777.520 Mism. 1.660.446 Nr. Útgáfudagur Gjalddagi fjárhæð stefnda, 99 01.12.2008 15.12.2008 2.000.000 Berglind Inga 109 31.12.2008 14.01.2009 418.732 Berglind Inga Innb. 24.06.2009 1.777.520 Mism. 641.212 Nr. Útgáfudagur Gjalddagi fjárhæð stefndi, 100 01.12.2008 15.12.2008 2.000.000 Hlynur Jóhannesson 110 31.12.2008 14.01.2009 1.561.780 Hlynur Jóhannesson Innb. 0 Mism. 3.561.780 Mismunur samtals 5.863.438 Krafa á hvern stefnda fyrir sig, verði ekki fallist á óskipta ábyrgð þeirra, byggist á mismuninum hér að framan. Krafist sé dráttarvaxta 14 dögum frá útgáfu reiknings, þ.e. frá eindaga, en greiða skyldi reikninga ekki seinna en 14 dögum eftir móttöku þeirra. IV. Helstu málsástæður og lagarök stefndu Gunnars Más Gíslasonar og Berglindar Ingu Árnadóttur Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að með greiðslum sínum, annars vegar hinn 18. júní 2009 í tilviki stefnda Gunnars Más en hins vegar 24. sama mánaðar í tilviki stefndu Berglindar Ingu, hafi þau að fullu gert upp við upphaflegan stefnanda samkvæmt verksamningi þeirra. Stefnandi eigi því ekki frekari kröfur á hendur þeim. Því sé hafnað að stefndu hafi sýnt af sér tómlæti vegna reikningsgerðar upphaflegs stefnanda. Þvert á móti hafi þau þegar í stað mótmælt lokareikningum hans og síðan leitað til Þorvaldar Guðjónssonar verkfræðings til þess að sannreyna magntölur og verðbætur í útreikningum hans, eða öllu heldur að sýna fram á ranga útreikninga hans. Þeir útreikningar hafi legið fyrir þegar í mars 2009 og hafi þá verið kynntir upphaflegum stefnanda og verkfræðingi hans. Stefndu telji útreikninga Þorvaldar vera rétta og að leggja eigi þá til grundvallar uppgjöri sínu við stefnanda. Meðal annars beiti Þorvaldur þeirri aðferð að draga frá gluggaop í húsinu, enda sé ljóst að þar fari hvorki steypa né steypustyrktarjárn. Þá beri að leggja til grundvallar þá nálgun hans í verðbótaútreikningi að reikna verðbætur ekki lengur en til september 2008, en samkvæmt verksamningnum skyldu verklok vera eigi síðar en 15. ágúst það ár. Af ástæðum sem eingöngu séu á ábyrgð og áhættu stefnanda hafi verklok dregist verulega fram yfir umsaminn skiladag, til verulegs óhagræðis fyrir stefndu. Upphaflegur stefnandi hafi því ekki átt samningsbundinn rétt til að verðbæta einstaka verkliði lengur en til umsaminna verkloka. Útreikningar Þorvaldar miði reyndar við byggingarvísitöluna í september 2008, sem sé stefnanda til hagsbóta án þess þó að hann eigi lögvarinn rétt til þess. Bent sé á að upphaflegur stefnandi hafi tekið við lokagreiðslu sinni 18. júní 2009, án nokkurra athugasemda. Hann hafi þannig fallist á réttmæti þessa lokauppgjörs. Hann geti ekki síðar haft uppi frekari kröfur gagnvart stefndu og hvað sem öðru líði hafi hann misst allan rétt til frekari greiðslna vegna tómlætis. Stefndu hafni því að bera sjálfsskuldarábyrgð á hugsanlegum fjárskuldbindingum meðstefndu gagnvart stefnanda, svo sem haldið sé fram af stefnanda í aðalkröfu hans. Sé á það bent að það ákvæði verksamningsins sem stefnandi styðji kröfu sína við að þessu leyti, sé afar óvenjulegt, jafnvel einstakt, í byggingarframkvæmdum. Verksamningurinn sé saminn af verkfræðilegum ráðgjafa upphaflegs stefnanda, og með vísun til viðurkenndra túlkunarreglna í samningarétti beri að skýra allan vafa um gildi ákvæðisins stefndu í hag. Þá sé ljóst að upphaflegur stefnandi hafi haft yfirburðastöðu í samningsgerðinni, með alla sína reynslu og þekkingu, auk þess að hafa notið ráðgjafar sérfræðings í samningsgerðinni. Stefndu hafi að þessu leyti staðið verulega höllum fæti gagnvart honum. Á því sé byggt að framangreint ákvæði um sjálfskuldarábyrgð feli engan veginn í sér skilgreiningu á því hvort og þá hvað stefndu eigi að ábyrgjast. Ekkert verði því lesið út úr verksamningnum um það að þau ábyrgist þannig greiðslu verklauna til upphaflegs stefnanda. Ekkert hafi verið fjallað um og farið yfir þetta ákvæði þegar gengið hafi verið frá verksamningnum. Hafi þó verið full ástæða til þess í ljósi allra atvika málsins. Þá sé hvergi nærri ljóst að um sjálfskuldarábyrgð sé að ræða, enda sé almennt viðurkennt að við slíkar aðstæður beri að líta á ábyrgð sem einfalda ábyrgð. Þegar ábyrgð sé einföld verði ekki gengið að ábyrgðarmanni um greiðslu skuldar nema kröfuhafa hafi reynst ómögulegt að fá skuldina greidda úr hendi aðalskuldara. Fyrir liggi að Elías Þórhallsson, eiginmaður stefndu, Berglindar Ingu, hafi ritað undir verksamninginn fyrir hennar hönd, og þar með sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum annarra eigenda í raðhúsalengjunni, án þess að framvísa þá umboði frá henni þar um. Haldi stefnda Berglind Inga því fram að hann hafi enga heimild haft til að skuldbinda hana með þeim hætti sem málatilbúnaður í stefnu byggi á, að hún beri beina og óskipta ábyrgð með meðstefndu gagnvart stefnanda. Ákvæði verksamningsins um slíka ábyrgð geti því ekki haft neitt gildi gagnvart henni. Hið sama verði sagt um þátt meðstefnda Hlyns í samningsgerðinni. Bendi stefndu á að ekkert liggi fyrir um heimild hans til að skuldbinda Daða Pálsson, eiganda Laxatungu 60, með sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum annarra eigenda í raðhúsalengjunni. Raunar liggi ekkert fyrir um það hvort og þá í hversu ríkum mæli meðstefndi Hlynur hafi getað verið aðili að verksamningnum, en ekki verði séð að Hlynur hafi haft nokkurn rétt til þess að standa að verkframkvæmdum að Laxatungu 60. Hljóti það að vera á ábyrgð og áhættu stefnanda að samningsaðild í verksamningnum sé hafin yfir allan vafa og að þeir er undirrituðu samninginn hafi haft fulla og óskoraða heimild til þess að takast á hendur skuldbindingar samkvæmt honum eða að binda umbjóðanda sinn með undirritun sinni. Í ljósi þess hvernig staðið hafi verið að samningsgerðinni, og þar sem í ljós hafi komið að undirskriftir umboðsmanna tveggja af þremur verkkaupum hafi ekki haft það skuldbindingargildi fyrir eigendur lóðanna númer 58 og 60 sem nauðsynlegt hafi verið, séu með öllu brostnar forsendur fyrir meintri ábyrgð stefndu á skuldbindingum þessara tveggja lóðareigenda. Stefndu telji einnig að með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 beri að ógilda eða víkja til hliðar og/eða fella niður samningsákvæðið um gagnkvæma ábyrgð verkkaupa. Í ljósi þess umboðsleysis sem lýst hafi verið, og vegna þess hversu afar óvenjulegt, óskýrt og óljóst þetta samningsákvæði sé, sé það bæði verulega ósanngjarnt og einnig andstætt góðri viðskiptavenju að bera slíkt ákvæði fyrir sig. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu samkvæmt framangreindu styðji þau lækkunarkröfu sína, eftir atvikum, við sömu málsástæður og til stuðnings aðalkröfu. Hafna beri og víkja til hliðar útreikningum sem stefnandi byggi á, enda séu þeir rangir og ósanngjarnir og ekki í samræmi við samning aðila. Stefndi Gunnar Már bendi á að samkvæmt greinum 16.6 og 16.7 í ÍST 30 megi engin aukaverk vinna nema samkvæmt staðfestum fyrirmælum verkkaupa og að allar yfirlýsingar um breytingar skuli vera skriflegar, svo og kröfugerð og samningar. Engin slík gögn liggi fyrir er styðji kröfur stefnanda um greiðslur fyrir aukaverk og eigi hann því ekki neinn rétt á að fá viðurkenndar kröfur sínar um greiðslur fyrir slík verk. Stefndu vísa til þess að Halldór Svansson, forsvarsmaður verktaka og nú stefnandi málsins, hafi hinn 7. júlí 2009 sagt sig frá því að vera byggingarstjóri á húsbyggingu stefnda. Lokaúttekt hafi ekki farið fram á verkinu og geti ekki farið fram fyrr en skráðir verði á verkið iðnmeistarar og byggingarstjóri með gilda ábyrgðartryggingu. Hinn 22. október 2008 hafi byggingafulltrúi Mosfellsbæjar gert athugasemdir við þak hússins og stigahönnun og útfærslur á stiga, sem ekki samrýmdust ákvæðum byggingareglugerðar. Úr þessu hafi stefnandi ekki bætt. Þá hafi komið fram verulegir gallar á gluggum og gluggaísetningu, sem telja verði galla á verki upphaflegs stefnanda. Dráttarvaxtakröfum í stefnu sé mótmælt. Upphaflegur stefnandi hafi engan reka gert að því að innheimta kröfu sína frá 11. september 2009 fyrr en með stefnu í máli þessu, sem birt hafi verið stefndu 30. nóvember 2012. Tómlæti við innheimtu kröfunnar hljóti að hafa þá þýðingu að dráttarvextir reiknist ekki fyrr en frá dómsuppsögu. V. Niðurstaða Eins og að framan er rakið gerðu stefndu í sameiningu sem verkkaupar skriflegan verksamning við upphaflegan stefnanda málsins, Stikuvík ehf., sem verktaka um uppsteypu og byggingu þaks á þremur raðhúsum að Laxatungu 56-60 í Mosfellsbæ. Kemur fram í upphafi samningsins að „aðilar sem mynda verkkaupa bera sameiginlega, beina og óskipta ábyrgð gagnvart verktaka“. Hafa stefndu, Gunnar Már og Berglind Inga, mótmælt því að með þessu hafi þau og stefndi Hlynur hvert fyrir sig tekið á sig óskipta ábyrgð á greiðslum samkvæmt samningnum, eins og aðalkrafa stefnanda miðar við. Við túlkun á umræddu ákvæði samningsins verður til þess að líta að ákvæðið kemur fremst í samningnum, á undan tölusettum liðum þar sem kveðið er á um einstakar skyldur aðila samkvæmt samningnum, þar á meðal þá aðalskyldu verkkaupa að inna af hendi verkkaupið fyrir hið umsamda verk verktakans. Verður því að telja að ákvæði þetta um sameiginlega, óskipta og beina ábyrgð eigi við um greiðsluskyldu stefndu vegna verksins gagnvart verktaka. Stefndu, Gunnar Már og Berglind Inga, benda einnig á að ekkert liggi fyrir um að sú síðarnefnda hafi veitt eiginmanni sínum, sem ritaði undir samninginn fyrir hennar hönd, sérstakt umboð til þess að samningurinn yrði undirritaður með sjálfskuldarábyrgð hennar á skuldbindingum annarra eigenda í raðhúsalengjunni. Enda þótt ekkert liggi fyrir um að sérstakt umboð til eiginmannsins hafi legið frammi við undirritun samningsins hefur stefnda Berglind Inga ekki haldið því fram að samningurinn sem slíkur væri óskuldbindandi fyrir hana, og hún væri því ekki með réttu aðili máls þess, heldur einungis þetta eina ákvæði hans. Þar sem ekkert er fram komið um að upphaflegum stefnanda hafi mátt vera kunnugt um slíka takmörkun á umboði eiginmanns stefndu getur það ekki leitt til niðurfellingar þessa ákvæðis samningsins vegna brostinna forsendna, eins og stefndu virðast byggja á. Ekki verður heldur talið að sú niðurstaða verði leidd af því að einhver vafi leiki á því að stefndi Hlynur teljist réttur aðili umrædds verksamnings eða hvort hann hafi ritað undir samninginn fyrir hönd Daða Pálssonar, eiganda Laxatungu 60. Stefndi Hlynur hefur ekki haldið uppi slíkum eða öðrum vörnum í málinu og verður ekki af umræddum verksamningi ráðið eða öðrum gögnum málsins, annað en að hann hafi ritað undir samninginn í eigin nafni. Var þannig í samningnum kveðið á um að hann skyldi verða tengiliður stefndu sem verkkaupa við verktakann. Stefndu, Gunnar Már og Berglind Inga, vísa einnig til þess að ógilda beri eða víkja til hliðar og/eða fella niður samningsákvæðið um gagnkvæma ábyrgð verkkaupa á þeim forsendum að það sé bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með tilliti til framangreindra atriða um meint umboðsleysi og hversu óvenjulegt og óljóst þetta samningsákvæði sé. Ekki liggur annað fyrir um aðdraganda þess að aðilar gerðu með sér umræddan verksamning en, eins og fram kemur í samningnum, að verkkaupinn fyrirhugi að byggja þrjú raðhús að Laxatungu 56-60 og að verktakinn, Stikuvík ehf., hafi gert tilboð í uppsteypu þeirra og byggingu þaks í tengslum við þá framkvæmd. Enda þótt ætla megi að nokkur munur hafi verið á aðstöðu þessara aðila samningsins þykir ekki í ljós leitt að viðhlítandi ástæður séu fyrir því að umdeilt ákvæði verksamnings aðila um óskipta ábyrgð þeirra verði talið ósann­gjarnt eða andstætt góðum viðskiptavenjum. Af því leiðir að ekki eru skilyrði til að þessu ákvæði samningsins verði vikið til hliðar skv. 36. gr. laga nr.7/1936. Stefndu, Gunnar Már og Berglind Inga, byggja sýknukröfu sína og á því að þau hafi greitt fyrir verkið að fullu þegar hvort þeirra fyrir sig greiddi 1.777.520 krónur til upphaflegs stefnanda hinn 18. og 24. júní 2009. Stefnandi telur hins vegar að eftir þær greiðslur hafi ógreiddur höfuðstóll numið 1.660.446 krónum vegna þeirra reikninga sem stefndi Gunnar Már hafi verið krafinn um, 641.212 krónum vegna þeirra reikninga sem stefnda Berglind Inga hafi verið krafin um og 3.561.780 krónum vegna reikninga sem stefndi Hlynur hafi verið krafinn um. Vísar stefnandi til ákvæðis gr. 31.13.1 í IST 30 um að hafi verktaki ekki fengið í hendur skrifleg mótmæli við framlögðum upplýsingum innan hálfs mánaðar frá þeim degi er verkkaupi tók við þeim skuli litið svo á að þær séu samþykktar. Ekki sýnist um það ágreiningur að ÍST 30 teljist hluti af samningi aðila, sbr. 1. gr. umrædds verksamnings um að IST 30 sé hluti samningsins eftir því sem við geti átt, enda vísa stefndu, Gunnar Már og Berglind Inga, til staðalsins í sínum greinargerðum. Í gr. 31.3 í skilmálunum, sem stefnandi vísar og til, kemur fram að greiðslu skuli lokið innan þriggja vikna frá því að hennar var krafist nema verkkaupi hafi borið skriflega fram rökstudd andmæli gegn reikningi. Þá segir í fyrrgreindri gr. 31.13.1 að hafi verktaki ekki fengið í hendur skrifleg mótmæli við fram lögðum upplýsingum innan hálfs mánaðar frá þeim degi er verkkaupinn tók við þeim sé litið svo á að þær séu sannar. Þeir tveir reikningar sem upphaflegur stefnandi gaf út á hendur hverjum hinna stefndu, og dómkröfur stefnanda byggja á, voru gefnir út annars vegar 1. desember 2008 og hins vegar 31. sama mánaðar. Halda fyrrgreind stefndu því fram að þau hafi mótmælt umræddum reikningum þegar eftir útgáfu þeirra, í byrjun janúar 2009, og kom fram í framburði vitnisins Elíasar Þórhallssonar, eiginmanns stefndu Berglindar Ingu, að hann hefði gert það símleiðis. Er fram komið að stefndu leituðu til Þorvaldar Guðjónssonar verkfræðings í því skyni að yfirfara forsendur útgefinna reikninga stefnanda og að hann hafi verið í sambandi við Dagbjart H. Guðmundsson verkfræðing, aðstoðarmann upphaflegs stefnanda, vegna ýmissa atriða í því sambandi. Var framburður Dagbjarts fyrir dómi á þá leið að þeir hefðu verið í sambandi í apríl 2009 vegna athugasemda stefndu og að hann hefði þá fengið í hendur útreikninga Þorvaldar sem lágu þeim til grundvallar. Liggur fyrir í málinu tölvupóstur frá Þorvaldi til Dagbjarts 27. þess mánaðar, ásamt tillögu hans að uppgjöri milli aðila, sem Dagbjartur staðfestir að hann hafi fengið. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um það í gögnum málsins að skriflegar athugasemdir stefndu hafi komið fram fyrr en síðan með bréfi lögmanns þeirra, dags. 24. september 2009. Með hliðsjón af framangreindu verður því hér við það að miða að stefndu hafi vegna þessa aðgerðarleysis síns talist samþykkja umrædda reikninga, sbr. tilvitnaða gr. 31.13.1, og að þau séu því við þá afstöðu bundin. Verður hins vegar hvorki talið að umræddur verksamningur né reglur kröfuréttar standi til þess að stefnandi teljist vegna tómlætis hafa samþykkt innborganir stefndu Gunnars Más og Berglindar Ingu hinn 18. og 24. júní 2009 sem lokagreiðslu, sbr. tilgreiningu þeirra á fyrirliggjandi greiðsluseðlum, en fyrir liggur greiðsluáskorun frá lögmanni upphaflegs stefnanda til stefndu, dags. 11. september 2009. Með hliðsjón af því sem að framan hefur verið rakið er niðurstaða dómsins sú að stefndu beri að greiða stefnanda óskipt stefnukröfur máls þessa ásamt dráttarvöxtum, eins og nánar kemur fram í dómsorði. Stefndu greiði stefnanda óskipt 600.000 krónur í málskostnað. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Gunnar Már Gíslason, Berglind Inga Árnadóttir og Hlynur Jóhannesson, greiði stefnanda, Halldóri Svanssyni, óskipt 5.863.438 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 6.000.000 króna frá 15. janúar til 15. febrúar 2009, af 9.418.478 krónum frá þeim degi til 18. júní 2009, af 7.640.958 krónum frá þeim degi til 24. júní 2009 og af 5.863.438 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 324/2003
Loftöryggi Tilkynning
Á var ákærður fyrir brot gegn 120. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa í nafni samtakanna F dreift í tölvupósti til fjölda viðtakenda „tilhæfulausri viðvörun um sprengjutilræði gegn íslenskri flugvél, sem var til þess fallin að vekja ótta um líf, heilbrigði og velferð manna“. Að virtum framburði Á og orðalagi viðvörunarinnar þótti ekki komin fram lögfull sönnun þess að með Á hafi búið sá ásetningur sem áskilinn er í nefndu refsiákvæði. Þegar af þeirri ástæðu var Á sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2003 af hálfu ákæruvalds. Hann krefst sakfellingar samkvæmt ákæru, refsiákvörðunar og upptöku á fartölvu og netþjóni. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði játað fyrir dómi að hann hafi 22. nóvember 2002 í nafni samtakanna F dreift tölvupósti þeim, sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi til rúmlega 1.200 viðtakenda, þar á meðal starfsmanna lögreglu, Flugmálastjórnar, flugfélaganna Atlanta hf. og Flugleiða hf. svo og fjölmiðla. Hann hefur hins vegar neitað því að sú háttsemi hans falli undir ákvæði 120. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Byggir hann þá neitun meðal annars á því að hann hafi skort ásetning til þeirrar háttsemi sem hann er ákærður fyrir. Ákærði neitaði sakargiftum fyrir dómi og vildi ekki tjá sig nánar um þær. Við yfirheyrslu fyrir dómi 23. nóvember 2002 í tilefni af kröfu um gæsluvarðhald á hendur ákærða kvaðst hann hafa byggt efni viðvörunarinnar sem hann sendi á innsæi og upplýsingum víðsvegar að, til dæmis frá fréttastofum. Sagði hann jafnframt að verið gæti að upphaf textans, þar sem fram fjallað er um „rökstuddan grun“ um að ráðist yrði á íslenska flugvél með flugráni eða sprengjutilræði, væri óheppilegt. Í skýrslu sinni hjá lögreglu sama sagðist hann hafa byggt viðvörunina á innsæi sínu og fréttum utan úr heimi, meðal annars frá breskum fjölmiðlum, sem hafi varað við því að ráðist yrði gegn þeim sem styðja „ólögmæt stríð gegn Írak eða Arabaþjóðum”. Daginn áður hafi honum einnig borist tölvupóstur frá nafngreindum manni, þar sem meðal annars hafi komið fram að íslenskar flugvélar væru orðnar „lögmætt“ skotmark. Einnig hafi komið fram í íslenskum fjölmiðlum, sama dag og honum barst tölvupósturinn, að ríkisstjórnin hafi samþykkt að veita atbeina sinn til að efla NATO vegna aðgerða gegn hryðjuverkum, meðal annar með því að fá íslensk flugfélög til að flytja hergögn og hermenn til stríðsátakasvæða. Hafi hann byggt grun sinn um að ráðist yrði gegn íslenskum flugvélum á innsæi sínu og áðurnefndum fréttaflutningi. Það hafi verið ætlun hans með aðvöruninni að vekja athygli á því að strax þyrfti að gæta sérstaks öryggis íslenskra flugvéla og herða öryggiskröfur í því sambandi. Kvaðst ákærði hafa trúað því að íslenskum flugvélum hafi stafað raunveruleg hætta af flugránum eða sprengjutilræðum og því talið nauðsynlegt að senda tölvupóstinn til að vara við þeirri hættu. Hann hafi engan ásetning haft til að senda vísvitandi ranga aðvörun. Af hans hálfu er einnig bent á að aðvörunin hafi verið almenns efnis og ekki beint gegn tilteknu flugi. Þegar framangreindur framburður ákærða og orðalag viðvörunarinnar er virt þykir ekki fram komin lögfull sönnun þess að með ákærða hafi búið sá ásetningur sem áskilinn er í 120. gr. a almennra hegningarlaga. Verður þegar af þeirri ástæðu staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna beri ákærða af öllum kröfum ákæruvaldsins. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Eftir málsúrslitum skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Á, fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru, útgefinni 2. desember 2002, á hendur: „Á, kennitala [ ], [ ], Reykjavík, fyrir hegningarlagabrot með því að hafa, föstudaginn 22. nóvember 2002, í nafni samtakanna F, [ ], Reykjavík, dreift í tölvupósti frá starfsstöð samtakanna til fjölda viðtakenda, þeirra á meðal starfsmanna lögreglu, Flugmálastjórnar, flugfélaganna Atlanta hf., Flugleiða hf. og fjölmiðla, tilhæfulausri viðvörun um sprengjutilræði gegn íslenskri flugvél, sem var til þess fallin að vekja ótta um líf, heilbrigði og velferð manna, svohljóðandi: „Við höfum rökstuddan grun um að ráðist verði gegn Íslenskri flugvél með flugráni og eða sprengjutilræði. Við vitum ekki hvort þessi árás muni beinast gegn almennu flugi Icelandair eð Atlanta eða hvort bæði félögin verði skotmark. Tilræðið mun koma sem svar við þeim ráðagerðum ríkisstjórnarinnar að nota borgaralegar flugvélar íslenska flugflotans til flutninga á hergögnum eða hermönnum fyrir NATO í ólögmætu stríði gegn Írak. Rétt er að vara almenning til að ferðast með þessum flugfélögum á næstu dögum og vikum. Okkur finnst rétt að vekja athygli á þessu. F [ ]“ Telst háttsemi ákærða varða við 120. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 16/1990 og 2. gr. laga nr. 41/1973. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Með vísan til 1. töluliðar 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga er þess jafnframt krafist að ákærða og F, kt. [ ], sem ákærði er forsvarsmaður fyrir, verði gert að þola upptöku á fartölvu af gerðinni Gateway og netþjóni [ ] sem ákærði notaði við brot sitt.“ Verjandi ákærða krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins. Samkvæmt lögregluskýrslu dags. 22. nóvember sl. hófst rannsókn máls þessa eftir að öllum starfsmönnum ríkislögreglustjóra hafði borist tölvupóstur sá sem tekinn er upp í ákæruna. Að kvöldi sama dags hafði lögreglan samband við ákærða, þar sem hann var staddur á skemmtistað í miðborginni, en þar var ákærði handtekinn laust upp úr miðnætti. Við yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa sent tölvupóstinn sem í ákæru greinir. Daginn eftir var ákærði úrskurðaður í gæsluvarðhald, en samkvæmt kröfu lögreglunnar beindist rannsókn að ætluðum brotum gegn 100. gr. a, 100. gr. c, 168. gr. og 233 gr. almennra hegningarlaga. Hvorki þá né síðar undir lögreglurannsókninni var vikið að því að rannsóknin beindist að ætluðu broti ákærða gegn 120. gr. a almennra hegningarlaga. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi og hjá lögreglunni. Ákærði neitar sök, en viðurkennir að hafa sent tölvupóstinn eins og lýst er í ákærunni. Hann kvað tölvupóstinn ekki hafa verið tilhæfulausan. Ákærði óskaði eftir því að leiða sem vitni blaðamann Morgunblaðsins, sem hafði ritað grein í blaðið 22. nóvember sl., þar sem meðal annars var fjallað um samninga stjórnvalda við flugfélögin Atlanta hf. og Flugleiðir hf. um loftflutninga á vegum NATO. Ákærði kvað blaðagreinina hafa verið hvatann að því að tölvupósturinn var sendur. Ákærði kvaðst telja að íslenskar flugvélar, sem notaðar væru til að flytja hergögn væru lögmæt skotmörk. Ákærði hafnaði upptökukröfu ákæruvaldins. Við fyrirtöku málsins 15. apríl sl. var ákærða gefinn kostur á því að tilnefna lögmann sem skipaður yrði verjandi hans í málinu og þá var ákærða greint frá ástæðum þess að nauðsynlegt þótti að skipa honum verjanda. Ákærði, sem hafði óskað eftir því að fá að tala sínu máli sjálfur, kaus að tilnefna ekki lögmann. Honum var þá skipaður verjandi á grundvelli 2. mgr. 34. gr. laga nr. 19/1991. Ákærði var ósáttur við þetta og lýsti því yfir að hann mætti ekki oftar fyrir dóm í málinu. Ákærði kom því ekki aftur fyrir dóminn til ítarlegri skýrslugjafar undir aðalmeðferð málsins og var litið svo á að ákærði hafi með þessu kosið að svara ekki spurningum um sakarefnið eins og hann hefur heimild til sbr. 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991, en hann hafði áður lýst afstöðu sinni til sakarefnisins fyrir dómi eins og rakið var. Af þessum sökum er nauðsynlegt að reifa framburð ákærða hjá lögreglunni, en teknar voru af ákærða tvær skýrslur þar. Þrátt fyrir það að við hvoruga skýrslutökuna hafi ákærða verið kynnt að rannsókn málsins beindist að ætluðu broti hans gegn 120. gr. a almennra hegningarlaga koma þar engu að síður fram atvik sem skýra huglæga afstöðu ákærða. Verður framburður ákærða hjá lögreglu um þetta rakinn og tekinn upp orðrétt, en skýrslur ákærða hjá lögreglu voru hljóðritaðar að viðstöddum þáverandi verjanda hans. Framburður ákærða var síðan skrifaður upp og liggur hann fyrir, staðfestur og leiðréttur af ákærða. Ákærði kvaðst vera stofnandi og talsmaður samtakanna F. Hann kvaðst hafa sent tölvupóstinn út um kl. 19.00, föstudaginn 22. nóvenber sl. Hann var spurður um það á hvaða upplýsingum hann hefði byggt þegar hann sendi tölvupóstinn. Svar ákærða er á þessa leið: ,,Í nokkkur ár að þá hef ég kannski búið við þau óheillaörlög að fá svona allskonar draumsýnir í sambandi við þessi mál, og það varð til þess að ég stofnaði þessi samtök. Ég til dæmis, þú getur skoðað það, ef þú vilt sjá bara staðreyndir, ég lýsti því yfir á Stöð 2 nokkru áður en að þessi stóru átök brutust út í Palestínu, að það myndi gerast, það var byggt á svona innsæi og öðrum upplýsingum. Þetta mál er byggt upp á svipaðan hátt, það er þarna innsæi, sem að ég hef í þetta. Ég hef átt von á þessu að þetta muni gerast, það kom mér ekki á óvart. Þetta er eins og að raða saman púsluspili. Upplýsingarnar sem að ég síðan hef utan frá, það eru fréttir úr almennum fréttamiðlum eins og t.d. í Bretlandi, þar sem að verið er að vara við því, að aðilar sem að styðja ólögmæt stríð gegn Írak eða Arabaþjóðum, verði ráðist á. Það hafa komið alveg skýrt fram slíkar aðvaranir, það var bara núna fyrir nokkrum mánuðum í breskum fjölmiðlum, eftir, ég man ekki nafnið á manninum, þekktum manni þarna í Bretlandi. Síðan kom í gær tölvupóstur með rökstuðningi, sem að lýsti því alveg nákvæmelga, hvers vgna íslenskar flugvélar yrðu núna skotmark, þær væru orðnar lögmætt skotmark eins og pósturinn orðaði það. Þessir tveir þættir sem að hafa ráðið þarna miklu. Svo það að íslenska ríkisstjórnin er að auglýsa það að þeir séu búnir að gera samninga við Flugleiðir og Atlanta um það að nota borgaralegar flugvélar til flutnings á hergögnum. Borgaralegar flugvélar til flutnings á hergögnum er glæpur. Að flyta hergögn í borgaralegum flugvélum gerir það að verkum að öll flug viðkomandi flugfélaga geta orðið target. Vegna þess að hryðjuverkamenn geta ekki skilið á milli hvenær þessar flugvélar eru að flytja hergögn og hvenær þær eru að flytja fólk. Þannig að það er ábyrgðin á þessari truflun á starfsemi þessara flugfélaga, hún liggur í hendi íslensku ríkistjórnarinnar, ekki mín. Ég er einungis að vara við því sem muni verða. Ef að þessi samningur mun halda áfram að vera í gildi, þá hef ég grun um það að það muni verða ráðist á íslenska flugvél eða tilraun gerð til slíks og ef það tekst að þá verði hún sprengd í loft upp.“ Ákærði greindi frá því að tölvupóstur frá X hefði verið ein af ástæðum fyrir því að hann sendi tölvupóstinn. Tölvupósturinn er svohljóðandi: „Kæru vinir, Ég legg til að eftirfarandi bréf verði sent forráðamönnum Flugleiða og Flugfélagsins Atlanta með samriti til fjölmiðla. Leita eftir athugasemdum og tillögum. Með kærri kveðju, X --------- Ágæti forstjóri. Á öftustu síðu Mbl. í dag er greint frá því að íslenska ríkið hafi gert “rammasamning” við fyrirtæki yðar um flutninga í þágu hernaðaraðgerða á vegum NATÓ, ef til þeirra verður gripið, t.d. gegn Írak. Við undirrituð bendum vinsamlega yður á, að þeir sem taka þátt í atriði, þ.m.t. með flutningum í þágu hernaðar, verða sjálfkrafa lögmæt skotmörk árása. Þetta myndi einnig eiga við um flugvélar og áhafnir fyrirtækis yðar. Þessi staða kæmi upp án tillits til þess hvort stríðið sjálft er lögmætt eða ei. Þegar stríð er háð í trássi við grundvallarreglur þjóðaréttar, t.d. ef um einhliða stríðsaðgerðir eins ríkis eða sjálfskipaðs hóps ríkja er að ræða, eða stríð sem er háð án ótvíræðra heimildar Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, teljast slíkar aðgerðir alþjóðaglæpir og þátttakendur í þeim ótýndir glæpamenn. Hlutdeild viljugra þátttakenda í slíku stríði samsvarar aðild að hryðjuverkum. Við viljum benda á, að aðilar víða um heim, sem eru mótfallnir hnattrænum yfirgangi Bandaríkjanna og NATÓ og hvaða borgaralegir aðilar veita stríðsaðilum þjónustu. Til þess að koma í veg fyrir hugsanlegar árásir á eigur og starfsfólk flugfélags yðar af hálfu aðila sem hafa getu og vilja til að fremja slíkar árásir, hvetjum við yður að hafna hverskyns þjónustu við stríðsaðgerðir gegn fjarlægum þjóðum eða ríkjum. Erindi okkar er ekki skrifað í hótunarskyni, enda teljum við okkur friðarsinna og andstæðings ofbeldis. Erindi þetta er skrifað vegna ótta okkar um að íslensk fyrirtæki setji öryggi stafsmanna sinna og annarra Íslendinga í óþarfa hættu með því að gerast aðilar að stríðsaðgerðum stórþjóða. X.“ Ákærði greindi frá trausti, sem hann bæri til X og þekkingu X á þessum málefnum. Aðspurður um tilgang með tölvupóstinum svaraði ákærði svo: ,,Til þess að vara fólk við því, ég ber Íslendinga fyrir brjósti, ég vil ekki sjá 200 manns farast hérna út af einhverjum aulaskap. Þess vegna er þetta sent á Flugmálastjórn, lögregluna og svona aðila og flugfélögin sjálf. Það þarf að margfalda öryggið núna fyrir íslenskar flugvélar. Þetta Mikki Mouse öryggi sem hefur verið í kringum íslenskar flugvélar, það gengur ekki núna lengur. Nú verður að vera mjög töff öryggi á íslenskum flugvélum og það er sent til þess aðallega.“ Ákærði var spurður hvort hann hafi ekki talið að hann skapaði óþarfa glundroða og hræðslu með því að dreifa tölvupóstinum jafn víða og hann gerði. Ákærði svaraði þannig: ,,Ég tel bara skyldu hvers manns sem að býr yfir svona upplýsingum eins og ég geri og svona grun, að upplýsa það. Ég tel að ég hefði bara verið að svíkjast um ef ég hefði ekki gert það.“ Ákærði greindi frá því að hann hafi talið að um raunverulega hættu fyrir íslenskar flugvélar hafi verið að ræða og þess vegna hafi hann sent tölvupóstinn. Hann kvað mjög óvenjulegt að flytja hergögn í borgaralegum flugvélum og hann hafi sent lögregluyfirvöldum tölvupóstinn til að reyna að fá þau til að hindra að framið verði hryðjuverk. Þá bar ákærði að lögreglan oftúlkaði texta tölvusendingarinnar, þar sem einungis væri fjallað um rökstuddan grun, en ekki um vitneskju. Vitnið Z, upplýsingafulltrúi hjá Air Atlanta, lýsti því hvaða áhrif tölvupósturinnn, sem hér um ræðir, hafði á starfsemi Atlanta og að sendingin hafi skapað ótta og lýsti Z því. Þá greindi hann frá mikilli vinnu við að hreinsa út „ruslpóst“ frá F og öðrum í kjölfarið. Z greindi frá því að flugvélar í ,,borgaralegu flugi“ hafi ekki heimild til að fljúga inn á átakasvæði vegna þess að tryggingar vélanna taki ekki til slíks flugs. Z kvað frétt í Morgunblaðinu frá 22. nóvember 2002, sem ákærði hefur vísað til sem eitt af tilefnum þess að hann sendi tölvupóstinn, vera hreinan misskilning og ekki sé hægt að framkvæma það sem honum var kynnt úr fréttinni. Samhengisins vegna er rétt að taka hér upp textann, sem Z var spurður um, og birtur var í Morgunblaðinu ofangreindan dag. Textinn er millifyrirsögn í grein í blaðinu ofangreindan dag: ,,Ríkisstjórnin hefur samþykkt að leggja að mörkum flutningagetu vegna aðgerða Nato í formi þess að íslensk flugfélög fljúgi með lyf eða hergögn til átakasvæða.“ Vitnið, Y, lögreglufulltrúi, kom einnig fyrir dóminn. Ekki er þörf á að rekja vitnisburð hans. Niðurstaða Ákærða er gefið að sök brot gegn 120. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, en greinin hljóðar svo: ,,Nú veitir maður vísvitandi rangar upplýsingar eða lætur uppi vísvitandi rangar tilkynningar, sem eru fallnar til að vekja ótta um líf, heilbrigði eða velferð manna, um atriði sem varðar loftferðaröryggi eða öryggi í flughöfn varðar það sektum eða fangelsi allt að þremur árum. Sömu refsingu varðar að útbreiða þess háttar orðróm gegn betri vitund.“ Ekki verður refsað fyrir brot gegn þessari lagagrein nema um vísvitandi rangar upplýsingar eða vísvitandi rangar tilkynningar hafi verið að ræða, sem voru til þess fallnar að hafa þau áhrif sem lýst er í lagagreininni. Í tölvupóstinum sem hér um ræðir segir í upphafi: ,,Vörum við sprengjutilræði gegn íslenskri fluvél.“ Í ákærunni er ákærða er gefið að sök að hafa dreift ,,tilhæfulausri viðvörun”. Í 120. gr. a almennra hegningarlaga er hvorki fjallað um tilhæfulausar upplýsingar né viðvaranir. Aðeins er fjallað um vísvitandi rangar tilkynningar eða upplýsingar. Í greinargerð með 2. gr. laga nr. 41/1973, sem er grunnur núverandi 120. gr a almennra hegningarlga, segir að ákvæðið sé ekki einskorðað við rangar tilkynningar til flugfélaga, heldur geti greinin átt við endranær og taki bæði til þess, að ótti sé vakinn um líf, heilbrigði eða velferð eins manns eða fleiri. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga verður manni ekki refsað nema hann hafi gerst sekur um háttsemi, sem refsing er lögð við í lögum, eða má öldungis jafna til hegðunar, sem þar er talin afbrot. Grundvallarregla þessi er einnig í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 7. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 og í 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994 , en samkvæmt þeirri grein virðist ekki heimilt að beita lögjöfnun sem refsiheimild. Til að fella hina meintu háttsemi ákærða undir áður tilvitnaða lagagrein yrði að skýra greinina svo að hún taki til tilhæfulausra viðvarana. Að mati dómsins er of miklill munur á tilhæfulausri viðvörun, eins og lýst er í ákærunni, og vísvitandi rangri tilkynningu eða upplýsingum, eins og lýst er í 120. gr. a almennra hegningarlaga, til að unnt sé að fella fyrra tilvikið undir lagagreinina. Helgast þetta álit dómsins af grundvallarreglum refsiréttar sem getið var um að ofan. Þá er viðvörunin í tölvupóstinum almenns eðlis og beinist t.a.m. ekki að tilteknu flugi. Yrði það hins vegar niðurstaðan að fella háttsemi ákærða undir 120. gr. a, hvort heldur er með almennri lögskýringu eða með fullkominni lögjöfnun, yrði ákærða ekki refsað fyrir brot gegn greininni nema hann hafi vísvitandi dreift tilhæfulausri viðvörun. Ásetningur er saknæmisskilyrði en ákærði hefur neitað því að hafa vísvitandi sent tilhæfulausa viðvörun. Því er lýst hér að framan hvað ákærða gekk til með sendingu tölvupóstsins og við hvaða upplýsingar hann studdist er hann sendi póstinn. Þótt ákærði hafi nefnt nokkur atriði í þessu sambandi virðist einkum byggt á tölvupóstinum frá X, sem áður var rakinn, og frétt í Morgunblaðinu að morgni sama dags og ákærði sendi tölvupóstinn. Ráða má af myndbandsupptöku úr fréttatímum sjónvarps á þessum tíma, að í samfélaginu var í gangi umræða um það að til þess gæti komið að íslenskar farþegaflugvélar flyttu hergögn til átakasvæða. Svo virðist sem þessi umræða hafi farið af stað eftir fréttina í Morgunblaðinu, en allt var þetta byggt á misskilningi eins og fram kom hjá vitninu Z og sem einnig má ráða af myndbandinu, þar sem meðal annars er rætt við utanríkisráðherra. Ekki er við annað að styðjast en huglægt mat, er það er virt hvort tölvupósturinn hafi verið til þess falinn að vekja ótta um líf, heilbrigði og velferð manna. Engin regla er einhlít er þetta er virt. Ekki verður hjá því komist að taka mið af því sem er alkunna nú til dags að einstaklingum, fyrirtækjum og stofnunum berst í tölvupósti mikið magn allskyns tölvupósts um hvað eina. Má í þessu sambandi vísa til vitnisburðar Z um ruslpóst sem Air Atlanta hefur borist í kjölfar þessa. Flestir eru sjóaðir í því að túlka slíkar sendingar, en með vísan til vitnisburðar Z og orðalags sendingarinnar tekur dómurinn undir með ákæruvaldinu að því leyti að tilkynningin kunni gagnvart sumum að hafa verið til þess fallin að hafa þau áhrif, sem lýst er í ákærunni. Vegna orðalags tölvupóstsins, sem að ýmsu leyti er ekki skýrt, var eðlilegt, eins og á stóð, að lögreglan brigðist við eins og gert var. Það er hins vegar álit dómsins að undir rannsókn málsins hafi komið í ljós hvað ákærða gekk til. Ekki verður annað ráðið af framburði hans en það, að hann hafi talið að um raunverulega hættu hafi verið að ræða sem hann taldi sér skylt að vara við eins og hann bar, en því var áður lýst hvers vegna ákærði dró þessa ályktun. Þótt í upphafi tölvupóstsins sé fjallað um rökstuddan grun leiðir það ekki sjálfkrafa til sakfellingar, þótt síðar hafi komið í ljós að grunur ákærða reyndist rangur og miðað við það sem rakið hefur verið var hann byggður á misskilningi og ályktanir sem ákærði dró á þessum tíma hafi verið rangar, enda eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar, sbr. 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sbr. og sambærilegt ákvæði í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt öllu því sem nú hefur verið rakið er það álit dómsins að ósannað sé gegn neitun ákærða og öllu því sem nú hefur verið rakið, að hann hafi vísvitandi sent tilhæfulausa viðvörun eins og lýst er í ákærunni. Að öllu ofanrituðu virtu er það álit dómsins að efnislýsing ákæru samrýmist ekki 120. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum. Jafnvel þótt greinin yrði skýrð svo að háttsemi ákærða yrði felld undir hana, er ósannaður ásetningur ákærða og eru því ekki uppfyllt huglæg skilyrði þess að refsingu verði beitt. Leiðir hvor niðurstaðan um sig til sýknu. Ber samkvæmt því sem nú hefur verið rakið að sýkna ákærða af refsikröfu ákæruvaldsins. Eftir þessum úrslitum ber að sýkna ákærða og F, sem ákærði er í forsvari fyrir, af upptökukröfu ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 150.000 krónur í málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Helgi Magnús Gunnarsson fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Á, er sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 150.000 krónur í málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 341/1998
Vinnuslys Sjómaður
B slasaðist um borð í togara í eigu S er hann skar sig á vasahnífi í litlafingur. Skipstjórinn saumaði sárið í samráði við lækni og gaf B sýklalyf. Að mati læknis í landi var ekki ástæða til að fara með B til næstu hafnar, en þangað var 8 til 9 klukkustunda sigling. Sýking komst í sárið og rúmum tveimur árum eftir slysið var gerð aðgerð á B þar sem hluti fingursins var fjarlægður. B krafði S um bætur fyrir miska, varanlega örorku og töpuð lífeyrisréttindi á grundvelli þess að um hefði verið að ræða stórkostlegt gáleysi skipstjórans. Ekki var talið að snúa ætti sönnunarbyrði við í málinu og leggja hana á S. Þá var ekki talið að byggja ætti ábyrgð S á því að vasahnífurinn sem B skar sig á hefði verið bilað eða gallað tæki í skilningi skaðabótaréttar. Talið var ósannað að meðhöndlun skipstjórans hafi átt þátt í varanlegri örorku B. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu S af kröfum staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. ágúst 1998 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.920.100 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. október 1990 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara, að sök verði skipt, kröfur áfrýjanda lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Vátryggingafélagi Íslands hf. hefur verið stefnt fyrir Hæstarétt til réttargæslu. I. Samkvæmt ljósriti úr dagbók togarans Skafta SK 3, sem lagt var fyrir Hæstarétt, var skráð eftirfarandi sunnudaginn 21. október 1990: „Kastað í Rósagarði 10.oo dregið suður af ... Bertel Benediktsson sker sig á vasahníf í litlafingur saumað sk læknisr.“ Ágreiningur málsaðila lýtur að orsökum og afleiðingum þessa slyss. Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi. Fallist verður á með héraðsdómi, með vísan til forsendna hans, að sönnunarbyrði verði ekki snúið við og lögð á stefnda í máli þessu. Einnig ber að fallast á, með vísan til röksemda héraðsdóms, að sök stefnda verði ekki á því reist að vasahnífurinn hafi verið bilað eða gallað tæki í skilningi skaðabótaréttar. Aðferð áfrýjanda við að opna hnífinn getur og ekki talist venjuleg. II. Áfrýjandi kom til skoðunar hjá Ara Helga Ólafssyni, sérfræðingi í bæklunar- og handaskurðlækningum, á bæklunardeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri 6. nóvember 1990. Þar gekkst áfrýjandi undir aðgerð á fingrinum 16. sama mánaðar. Í ljós kom að önnur beygisinin út í fingurinn hafði skorist í sundur. Að sögn læknisins hafði sjálf sinin dregist alveg upp í hendi og þurfti að sækja hana þangað og þræða aftur út í litla fingur til að tengja afskornu endana. Þarna hafði myndast allmikill örvefur, sem þurfti að hreinsa burt. Daginn eftir var sett sérstakt togstrekk til þess að minnka stirðleika og fá betri árangur af aðgerðinni. Áfrýjandi var með togstrekkið til 13. desember 1990, og kom nokkrum sinnum til eftirlits. Að mati læknisins varð árangur aðgerðarinnar ekki nægilega góður og allmikil kreppa kom í fingurinn. Í vottorði 26. júní 1991 taldi læknirinn rétt að bíða og sjá hvernig gengi, en með haustinu kæmi sterklega til greina að gera svokallaða tenolys-aðgerð, þar sem losaðir væru samvextir við sinar og jafnvel við liði. Í þessu vottorði tjáði læknirinn sig um þá skoðun, sem sett hafði verið fram, að áfrýjandi „hefði helst þurft að komast til læknis innan 6 í mesta lagi 12 klukkutíma ef ekki hefði átt að fara svo illa sem raun ber vitni.“ Læknirinn kvaðst ekki sammála þessari fullyrðingu. Það skipti miklu meira máli hvernig meðferð sjálft sárið fengi í byrjun. Fái sár rétta meðferð í byrjun sé yfirleitt hægt að reikna með að fá þokkalega góðan árangur þó að líði allt að mánuður fram að sinasaumi. „Í þessu tilviki eru samt sennileg röð af óheppilegum aðstæðum. Það hefði til dæmis ekki átt að sauma sárið úti á sjó þar sem ekki eru fullkomnar sótthreinsaðar aðstæður. Sennilega hefur það að einhverju leyti orsakað bólgu sem var í fingrinum og meiri örmyndun. Eingöngu hefði átt að þvo sárið og hreinsa vel og setja sótthreinsaðar umbúðir.“ Annað vottorð læknisins er dagsett 1. nóvember 1992. Þar kemur fram að í febrúar 1992 hafi áfrýjandi ekki haft áhuga á því að fara út í frekari aðgerðir á fingrinum, en í apríl sama árs hafi hann lýst áhuga sínum á aðgerðinni. Í september og október hafi þeir talað saman og aðgerðartími hafi verið ákveðinn 10. desember 1992. Í lok vottorðsins, sem skrifað var að beiðni þáverandi lögmanns áfrýjanda, segir læknirinn að rétt sé að láta líða a.m.k. þrjá til fjóra mánuði eftir fyrirhugaða aðgerð þar til reynt verði að meta lokaárangur. Þriðja vottorð Ara Helga Ólafssonar læknis er frá 10. janúar 1993 og skrifað til sama lögmanns. Þar segir meðal annars: „Sjúklingur lá nú inni á Bæklunardeild FSA 09.12. - 10.12.1992. Við skoðun á fingrinum kom í ljós að puttinn var festur í kreppu að minnsta kosti jafn mikilli og búið var að vera í mjög langan tíma ef eitthvað er var kreppan orðin meiri. Útlit fingursins við skoðun var þannig að ekki var talið líklegt að góður árangur yrði af neinum þeim aðgerðum sem reyna má í því skyni að rétta úr fingri og fá í hann hreyfingu aftur. Þannig að ákveðið var í samráði við sjúkling að gera stúfhögg á litlafingrinum ...“ Varanleg örorka áfrýjanda af þessu var metin 8%. III. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda á því, að hann hefði átt að komast undir læknishendur eins fljótt og verða mátti. Höfuðorsök örorku hans sé stórkostlegt og vítavert gáleysi skipstjórans við þær læknisaðgerðir sem hann hafi tekist á hendur til að gera að áverkanum. Hefði þetta gáleysi ekki komið til séu allar líkur fyrir því að fingri hans hefði verið bjargað. Svo sem í héraðsdómi greinir var Ari Helgi Ólafsson læknir spurður um þetta atriði fyrir dómi. Kjarni svara hans var, að tíminn sjálfur hafi ekki skipt sköpum heldur hitt, hvernig búið var um sárið í byrjun, og einnig, að margar samverkandi ástæður væru fyrir því að fingurinn krepptist og árangur af aðgerð varð ekki sem skyldi. Hann lagði áherslu á að sýkingin sem kom hafi þarna haft áhrif. Í því sambandi athugast, að skipstjórinn kvaðst hafa gefið áfrýjanda penísillín eins og læknirinn ráðlagði, og kvaðst áfrýjandi hafa fengið töflurnar. Skipstjórinn bar hins vegar fyrir héraðsdómi, að áfrýjandi hafi ekki tekið töflurnar og sagt að hann þyrfti það ekki, það græfi aldrei í sér. Þessu var ekki mótmælt af áfrýjanda. Skipstjórinn kvaðst hafa farið eftir ráðleggingum læknis á Höfn í Hornafirði þegar hann bjó um sárið og saumaði það saman. Það verður ekki dregið í efa nú. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans, að ósannað sé að meðhöndlun skipstjóra hafi átt þátt í hinni varanlegu örorku áfrýjanda. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 27. maí 1998. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 15. apríl sl., er höfðað af Bertel Benediktssyni, kt. 181166-4799, Hátúni 6, Reykjavík með stefnu útgefinni 28. október 1997 og þingfestri 11. nóvember 1997 á hendur Fiskiðjunni Skagfirðingi hf., kt. 461289-1269, Eyrarvegi 18, Sauðárkróki. Til réttargæslu stefndist Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda. Stefnandi krefst þess, að Fiskiðjunni Skagfirðingi verði gert að greiða sér 3.920.100 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 23. október 1990 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Ekki eru hafðar uppi sjálfstæðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda. Stefndi, Fiskiðjan Skagfirðingur hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að sök verði skipt, stefnukröfur lækkaðar stórlega og málskostnaður felldur niður. Réttargæslustefndi gerir ekki kröfur í málinu. II. Málavextir. Þann 23. október 1990 var stefnandi við vinnu sína, sem háseti, um borð í togaranum Skafta SK-3 frá Sauðárkróki er skipið var á veiðum í Rósagarðinum miðja vegu milli Íslands og Færeyja. Skipverjar voru að skera úr og bæta troll skipsins. Við starf sitt ætlaði stefnandi m.a. að nota vasahníf af algengustu gerð sem er þannig gerður að blað hnífsins er fellt inn í skaftið þegar ekki er verið að nota hnífinn. Hnífinn hafði hann fengið afhentan um borð í skipinu. Að sögn stefnanda hafði hann fengið hnífinn nýjan daginn áður en honum gekk strax illa að opna hann. Í þetta sinn greip hann því til þess ráðs að setja blað hnífsins í skrúfstykki og reyndi að opna hann með því að toga í skaftið. Virðist sem hnífurinn hafi opnast að einhverju leyti en skroppið úr skrúfstykkinu áður en hann opnaðist alveg. Þegar hnífurinn losnaði úr festingunni small hann saman og skar stefnanda í litla fingur hægri handar. Stefnandi kveðst hafa sýnt bátsmanni sárið og hann hafi farið með stefnanda til skipstjóra, Sverris Kjartanssonar. Skipstjóri hafði strax samband við lækni á Höfn í Hornafirði. Að sögn stefnda bað læknirinn skipstjórann að spyrja stefnanda hvort hann hefði tilfinningu í fingrinum sem stefnandi hafði. Að þessum upplýsingum fengnum hafi læknirinn sagt skipstjóranum að sauma sárið saman, búa um það og gefa stefnanda pencillin. Að mati læknisins hafi ekki verið ástæða til að fara með stefnanda í land en til næstu hafnar var milli 8 og 9 klukkustunda sigling. Skipstjóri fór að ráðleggingum læknisins og saumaði sárið saman með fjórum sporum og gaf stefnanda penisillíntöflur og lét hann að auki hafa umbúðir til skiptanna. Stefnandi kveðst ekki hafa heyrt samtal skipstjórans og læknisins. Hann kveðst hafa unnið áfram eins og hann gat en það hafi ekki verið mikið. Að sögn stefnanda var farið að grafa mjög í sárinu á sjötta degi og hann hafi þá fengið lítinn hníf hjá skipstjóranum og skorið á saumana og tekið þá úr en við það hafi komið gröftur út um götin eftir saumana. Hann kveðst þá hafa stungið gat á sárið, sem var bólgið og þrútið, og hleypt greftrinum út. Síðan hafi hann hreinsað sárið og búið aftur um það og síðan hafi allt virst vera í lagi þann tíma sem var eftir af veiðiferðinni. Afla skipsins átti að selja erlendir og kom það við í Færeyjum u.þ.b. hálfum mánuði eftir slysið og þar fór stefnandi af og flaug heim til Íslands. Daginn eftir að stefnandi kom heim fór hann til læknis sem vísaði honum til Ara H. Ólasonar, sérfræðings í handar- og bæklunarskurðlækningum. Ari framkvæmdi aðgerð á hendi stefnanda þann 16. nóvember 1990 þar sem hann taldi afltaug hafa farið í sundur. Þar sem stefnanda versnaði í fingrinum gekkst hann undir aðra aðgerð þann 10. desember 1992. Í síðari aðgerðinni var hluti litlafingursins fjarlægður með svokölluðu stúfhöggi. Stefnandi fór í örorkumat þann 7. mars 1991 og var varanleg örorka hans þá metin 3%. Í ágúst 1993 fór hann aftur í örorkumat vegna aðgerðarinnar sem gerð var í desember 1992. Í því mati var varanleg örorka hans, af Júlíusi Valssyni, lækni metin 8%. Að sögn stefnanda hefur hann alltaf talið að útgerð skipsins bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sínu en hann hafi falið lögmanni að ganga frá málinu fljótlega eftir að örorkumatið frá 1993 lá fyrir. Hins vegar hafi ekkert gerst í málinu og hann hafi því tekið málið úr höndum lögmannsins á árinu 1997. Núverandi lögmaður hans hafi skrifað réttargæslustefnda bréf 30. júní sl. og krafist svars um bótaskyldu félagsins. Þann 4. ágúst hafi réttargæslustefndi hafnað bótaskyldu og því hafi mál þetta verið höfðað. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að höfuðorsök örorku hans sé stórkostlegt og vítavert gáleysi skipstjóra togarans Skafta við þær ,,læknisaðgerðir” sem hann gerði á stefnanda. Á gáleysi skipstjórans beri útgerð skipsins vinnuveitendaábyrgð. Einnig er á því byggt að vítavert hafi verið af skipstjóranum að koma stefnanda ekki undir læknishendur eins skjótt og kostur var en hann hefði þurft að komast til læknis innan 6 klukkustunda frá slysinu en hann komst ekki til læknis fyrr en að 16 sólarhringum liðnum. Stefnandi byggir á því að hann hafi skýrt skipstjóranum frá því að hann gæti ekki kreppt fingurinn og að hann teldi eitthvað vera í sundur. Stefnandi byggir einnig á því að hann hafi ekki fengið þá ummönnun sem skylt var að veita honum, skv. 34. gr. sjómannalaga, eftir slysið. Hann hafi ekki mátt reyna á handlegginn en þrátt fyrir það hafi honum verið haldið til verka. Þá byggir stefnandi á því, að stefndi beri alfarið sönnunarbyrgðina í málinu miðað við þau gögn sem lögð hafa verið fram í málinu. Í þessu sambandi bendir hann á að ekkert hafi verið skráð í skipsbækur um slysið eins og skylt var skv. 5. mgr. 221. gr. siglingarlaga. Hér sé rétt að horfa til þess að ef vafi er um hvort örorka stefnanda orsakist af ,,læknisverkum” skipstjórans eða því að stefnandi komst ekki undir læknishendur eins skjótt og kostur var þá verði að skýra þann vafa stefnanda í hag. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því, að vasahnífur sá sem honum var fenginn hafi verið vanbúinn eða gallaður, en verulega erfitt hafi verið að opna hnífinn. Stefnandi hafi orðið að liðka hnífinn til þess að hann kæmi að gagni og við það verk hafi hann skorið sig vegna vanbúnaðar hnífsins. Stefnandi sundurliðar stefnukröfu sína, sem byggð er á örorkutjónsútreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings, þannig: Stefnandi telur að ekki beri að lækka bætur til hans vegna skattfrelsis bótanna því með því sé viðkomandi tryggingafélag að seilast inn á verksvið skattyfirvalda. Bendir hann á í því sambandi að skv. skattalögum séu örorkubætur skattfrjálsar. Með lækkun bótanna njóti skaðvaldurinn skattahagræðisins en ekki tjónþolinn og slíkt sé andstætt stjórnarskrárvernduðum eignarétti hans. Kröfu sína um miskabætur byggir stefnandi á því, að slysið hafi gert honum ómögulegt að stunda sjómennsku, sem hann hafi valið sér sem lífsstarf. Slysið hafi breytt stöðu hans og högum, t.d. hafi hann flutt búferlum til Akureyrar þar sem hann stundi nú léttari vinnu. Einnig sé á hægri hendi hans lýti. Stefnandi vísar til almennra reglna skaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð. Einnig vísar hann til sakarreglunnar varðandi aðgerðir skipstjórans. Vísar hann einnig til þeirrar sönnunarreglu að þar sem orsakasamband hafi hugsanlega verið milli sakar og tjóns, skuli tjónþoli njóta vafans. Þá vísar hann til reglna skaðabótaréttarins um vanbúin tæki og loks til grundvallarreglna um vinnuvernd. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því, að skipstjóri Skafta SK-3 eða aðrir skipverjar hafi ekki valdið slysi stefnanda og örorku. Þá verði örorkan ekki rakin til bilunar eða galla í búnaði skipsins. Bótaábyrgð útgerðarmanns fari eftir sakarreglu 171. gr. siglingarlaga nr. 34/1985 og ólögfestum reglum um bilun og galla í búnaði skips ef því er til að dreifa. Stefndi mótmælir sérstaklega að skipstjórinn hafi sýnt af sér nokkurt gáleysi við meðferð á áverkum stefnanda. Skipstjórinn hafi saumað sárið saman og búið um það en ekki siglt í land allt samkvæmt ráðleggingum læknis. Jafnframt hafi stefnandi fengið eðlilega ummönnun eftir slysið. Örorka stefnanda hafi komið til vegna röð óheppilegra aðstæðna sem engum var um að kenna og í þessu sambandi bendir stefndi á ummæli Ara H. Ólafssonar, bæklunarlæknis í vottorði hans, en þar komi fram að engum sköpum hafi skipt um afleiðingar slyssins þó stefnandi hafi ekki komist undir læknishendur fyrr en hann gerði. Stefndi reisir kröfur sínar á því að slysið verði rakið til óhappatilviljunar eða aðgæsluleysis stefnanda sjálfs. Óþarft og gáleysislegt hafi verið af honum að reyna að opna hnífinn með þeim hætti sem hann gerði í stað þess að biðja un nýjan hníf en með því hefði hann varnað slysinu. Stefnandi sé vanur sjómaður og því hafi hann átt að kunna sér forráð í þessum efnum. Þá hafi hnífurinn hrokkið úr skrúfstykkinu fyrir óhappatilviljun eða þá að stefnandi herti ekki nægilega vel að honum en hafi svo verið sé við stefnanda sjálfan að sakast. Þá byggir stefndi á því að vasahnífur sá sem stefnandi fékk hafi ekki verið vanbúinn eða gallaður þannig að slys stefnanda og örorku megi rekja til þess. Stefnandi hafi viðurkennt að hnífurinn hafi ekki verið í notkun nema einn sólarhring. Hafi hnífurinn hins vegar verið stirður og ryðgaður eins og stefnandi haldi fram, hafi hann átt að óska eftir nýjum hníf sem hann hefði fengið. Ekki sé við neinn að sakast þó hnífur sem annað járn ryðgi úti á sjó. Hins vegar flokkist slíkt ekki undir bilun eða galla í tæki í skilningi laga. Stefndi mótmælir því, að sönnunarbyrgði verði snúið við eða slakað á kröfum um sönnun sem gera eigi til stefnanda. Með lögreglurannsókn sé upplýst að hnífur sá sem stefnandi skar sig á hafi farið fyrir borð og því hafi ekki verið unnt að skoða hann og þá séu læknisfræðilegar afleiðingar slyssins þess eðlis að þær hefðu ekki upplýst neitt betur við sjópróf. Stefndi styður varakröfu sína þannig, að meginorsök slyssins og afleiðinga þess verði rakin til óhappatilviljunar og stefnanda sjálfs auk óheppilegra læknisfræðilegra aðstæðna. Af þeim sökum verði stefnandi að bera meginhluta tjóns síns sjálfur í hlutfalli við sök. Auk þess verði að lækka stefnukröfur verulega þar sem þær séu allt of háar. Einnig mótmælir stefndi örorkumati Júlíusar Valssonar læknis sem allt of háu. Stefndi telur að lækka beri bætur vegna varanlegrar örorku stórlega vegna skattfrelsis bótanna og eingreiðsluhagræðis samkvæmt dómvenju. Um misskilning sé að ræða hjá stefnanda haldi hann að hann eigi stjórnarskrárverndaðan rétt vegna þessa en fyrir þessu sé löng dómvenja. Einnig beri að draga frá þessum bótum greiðslur úr atvinnuslysatryggingu sjómanna og bætur úr almannatryggingum og lífeyrissjóði. Stefndi mótmælir miskabótakröfu stefnanda sem allt of hárri og andstæðri dómvenju en eðlilegar miskabætur í máli þessu gætu verið 100.000 til 150.000 krónur. Loks er vaxtakröfu stefnanda mótmælt sérstaklega. Dráttarvextir eldri en 4 ára frá stefnubirtingu séu fyrndir og þá beri ekki að dæma fyrr en frá og með dómsuppsögu. IV. Niðurstaða. Af hálfu stefnanda var á því byggt við munnlegan flutning málsins, að hann hafi átt skýlausan rétt á að komast undir læknis hendur eins skjótt og kostur var og allar tafir á því séu stefnda að kenna og þar með beri hann fébótaábyrgð á tjóni stefnanda. Þegar réttur stefnanda til að komast til læknis er metinn verður að skoða aðstæður eins og þær voru þegar slysið átti sér stað. Í málinu hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að ástæða hafi verið til að sigla með stefnanda í land vegna meiðsla hans. Fram kom í framburði Ara H. Ólafssonar, sérfræðings í handaskurðlækningum að ekki hafi skipt máli þó stefnandi hafi ekki komist til læknis fyrr en hann gerði. Af þessum sökum verður ekki fallist á þetta sjónarmið stefnanda. Af hálfu stefnanda hefur því og verið haldið fram að stefndi beri sönnunarbyrgði í máli þessu þar sem sjópróf hafi ekki verið látin fara fram vegna málsins. Í 219. gr. siglingarlaga nr. 34/1985 eru ákvæði um hvenær sjópróf skuli haldin. Þar segir m.a. að sjópróf skuli halda ef skipverji andast eða verður fyrir meiri háttar líkamstjóni. Ætla má að stefnandi telji að sjópróf hefðu átta að fara fram þar sem hann varð fyrir meiri háttar líkamstjóni. Af gögnum málsins má sjá að stefnandi var úrskurðaður með 3% varanlega örorku 5 mánuðum eftir að hann kom í land. Það var ekki fyrr en í lok árs 1992 sem hluti fingurs stefnanda er fjarlægður með svokölluðu stúfhöggi og eru þá liðin rúm 2 ár frá slysinu. Telja verður að ekki hafi verið ástæða fyrir útgerð skipsins að óska eftir sjóprófum strax og komið var til hafnar eftir slysið þar sem ekkert benti til að afleiðingar slyssins yrðu að meiri háttar líkamstjóni stefnanda, en aðrar ástæður voru ekki til að óska eftir sjóprófi. Verður því ekki talin ástæða til að snúa sönnunarbyrgði við í málinu vegna þess að ekki fór fram sjópróf. Í þessu sambandi verður og að hafa í huga að fyrir dóminn mátti hæglega leiða vitni sem borið gátu um allt það sem fram hefði komið við sjópróf. Fyrir liggur að engin vitni voru að slysi stefnanda en hins vegar er ekki deilt um atvik. Stefnandi var að liðka vasahníf og hafði sett hann í skrúfstykki en þegar hann togaði í skaftið losnaði hnífurinn og stefnandi skar sig. Hann fór til skipstjóra sem hringdi í lækni og fékk upplýsingar um hvað gera bæri. Vitnið Ari Helgi Ólafsson, sérfræðingur í bæklunar- og handarskurð-lækningum bar að áverkinn hafi verið þess eðlis, eftir því sem fram kom síðar, að stefnandi hafi þurft á læknisaðstoð að halda eins fljótt og kostur var. Vitnið taldi að læknir hefði vísað honum til sérfræðings þar sem í ljós kom að hann hafi ekki getað beygt fingurinn. Að mati vitnisins var erfitt að segja til um hvort stefnandi hefði sloppið við örorkuna ef ekkert hefði verið gert að sárinu og stefnandi komist eins fljótt og kostur var til læknis. Aðspurt kvaðst vitnið, ef sér hefði verið sagt að stefnandi gæti ekki beygt fingurinn, ekki hafa ráðlagt að sárið yrði saumað saman. Að mati vitnisins átti ekki að sauma sárið saman en vitnið tekur jafnframt fram að það atriði sé umdeilt meðal lækna. Í þessu tilfelli hafi verið aðalatriði að hreinsa sár vel. Ef sárið hafi verið skítugt þá hafi ekki átt að sauma það. Vitnið kveðst ekki geta fullyrt um höfuðorsök bæklunarinnar en mjög slæmt hafi verið að sýking komst í sárið því með því jókst örvefsmyndun. Þegar vitnið sá stefnanda fyrst hafi fingurinn verið stirður og bólginn sem einnig hafi verið slæmt. Að mati vitnisins er mjög erfitt að segja til um hversu miklu máli, til hins verra, saumaskapurinn skipti. Nokkrir þættir hafi getað verið til hins verra t.d. að sárið hafi verið óhreint í byrjun, ekki hreinsað nægilega vel, var saumað, síðan kom sýking í það. Allt þetta hafi haft áhrif þannig að þegar aðgerðin var gerð voru aðstæður ekki eins góðar og þær hefðu getað verið. Við mat á sök skipstjórans, vitnisins Sverris Kjartanssonar, verður að hafa í huga að hann gat ekki séð að sin var í sundur í fingrinum enda verða ekki gerðar sömu kröfur til hans og læknis eða hjúkrunarfræðings. Að mati dómsins brást skipstjórinn við á réttan hátt við slysinu og gerði það sem honum bar. Hann hringdi til læknis og fékk ráðleggingu um að hreinsa sárið, sauma það saman og gefa stefnanda fúkkalyf. Þá verður og á því byggt að stefnanda hafi ekki verið haldið til vinnu enda bar hann sjálfur hér fyrir dómi að hann hafi ekki geta unnið. Jafnframt bar skipstjórinn að læknirinn hafi ekki talið ástæðu til að sigla með stefnanda í land og því hafi það ekki verið gert. Ákvörðun um að sigla ekki í land hafi einungis verið byggð á ráðleggingum læknisins og engu öðru. Með því að framfylgja leiðbeiningum læknisins verður að telja skipstjórann hafa hagað sér eins og góðum og gegnum skipstjóra bar við kringumstæður sem þessar. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður stefnandi að bera sönnunarbyrgðina fyrir því að hann hafi ekki fengið að tala við lækninn eins og hann bar hér fyrir dómi. Skipstjórinn bar hins vegar að hefði stefnandi óskað eftir að fá að tala við lækninn hefði það verið auðsótt mál og læknirinn hefði að sjálfsögðu fengið að tala við stefnanda hefði hann óskað þess. Í lögregluskýrslu sem stefnandi gaf vegna slyssins er þess ekki getið að hann hafi ekki fengið að tala við lækninn. Stefnandi ber einnig hallan af því að ósannað er að hann hafi sagt skipstjóranum að hann gæti ekki beygt fingurinn og að eitthvað væri í sundur í fingrinum. Ekki verður séð að önnur rök en þau sem að framan er getið eigi við um 34. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og telst skipstjóri því ekki hafa gerst brotlegur gangvart ákvæðum þeirrar greinar með því að haga aðgerðum eins og hann gerði. Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt, að hnífur sá er hann skar sig á hafi verið bilaður eða gallaður í skilningi skaðabótalaga. Óumdeilt er að stefnandi skar sig á venjulegum vasahníf sem hann hafði að eigin sögn fengið nýjan skömmu fyrir slysið. Ekki er unnt að fallast á með stefnanda að stirðleiki í vasahníf sé bilaður eða gallaður hnífur í skilningi skaðabótaréttar. Hér verður einnig að hafa í huga að aðferð stefnanda við að opna hnífinn getur ekki talist venjuleg notkun á hnífnum. Hnífurinn var ekki rannsakaður eftir slysið en stefnandi taldi að hann hafi farið fyrir borð. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður ekki annað séð en tjón stefnanda verið rakið til óhappatilviljunar sem engum er um að kenna en ekki til sakar starfsmanna stefnda sem hann beri ábyrgð á skv. 171. gr. siglingarlaga og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Við munnlegan flutning málsins bar stefnandi fyrir sig að stefndi bæri ábyrgð á ráðleggingum læknisins á grundvelli ákvæða 171. gr. siglingarlaga. Þessari málsástæðu var mótmælt sem of seint fram kominni af hálfu stefnda og verður hún því ekki tekin til umfjöllunar hér. Rétt þykir eins og hér stendur á að fella málskostnað niður. Halldór Halldórsson, héraðsdómari kveður upp dóm þennan en dómsuppsaga hefur dregist lítillega vegna anna dómarans. Dómsorð: Stefndi, Fiskiðjan Skagfirðingur hf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Bertels Benediktssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 39/2019
Samningur Eignarréttur Kvöð Frávísun gagnsakar
Í málinu krafðist N hf. viðurkenningar á því að samkvæmt stofnskjali fyrir lóðina Hagasmára 3, sem var skipt úr lóðinni Hagasmára 1, hvíldu kvaðir á lóðunum um samnýtingu bílastæða. Í dómi Hæstaréttar kom fram að til kvaðar yfir fasteign geti meðal annars stofnast með gagnkvæmum samningi milli eiganda eignarinnar og þess sem fær réttindi samkvæmt kvöðinni. Hvort kvöð stofnist á þeim grunni réðist af því hvort réttindin, sem samningurinn kvæði á um, gætu í eðli sínu talist hlutbundinn réttur og ef svo væri hvort ætlun samningsaðila hefði verið að stofna til slíkra hlutbundinna réttinda. Hæstiréttur taldi að virtum gögnum málsins að skipting lóðarinnar hefði ekki aðeins falið í sér landfræðilega afmörkun á útskiptri lóð, heldur hefði beinlínis verið gert ráð fyrir því að lóðarleiguhafarnir hefðu tilteknar gagnkvæmar heimildir á lóð hvors annars. Að mati Hæstaréttar var því talið ljóst að vilji aðila hefði staðið til þess að kvöðin hvíldi á lóðunum og að stofnað hefði verið til réttinda sem eftir eðli sínu fólu í sér hlutbundinn réttindi yfir eignunum. Var því lagt til grundvallar að stofnast hefði á einkaréttarlegum grundvelli kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðunum.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldssonog Helgi I. Jónsson fyrrverandi hæstaréttardómari.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2019. Hann krefst sýknu af kröfu stefndaNorðurturnsins hf. og málskostnaðar á öllum dómstigum úr hendi hans.Gagnáfrýjandiskaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 23. október 2019. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum úr hendi hans. Tilvara krefst hann þess að krafa aðaláfrýjanda nái fram að ganga. Stefndi krefst þess að áfrýjun gagnáfrýjanda í gagnsökverði vísað frá dómi. Jafnframt krefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjandaog gagnáfrýjanda.IAðaláfrýjandier rétthafi eftir lóðarleigusamningum um Hagasmára 1 í Kópavogi, en þar stendurverslunarmiðstöðin Smáralind, sem er í hans eigu. Aðliggjandi lóð er Hagasmári3, en stefndi er rétthafi samkvæmt lóðarleigusamningi um hana. Á þeirri lóðstendur svonefndur Norðurturn, sem er í eigu stefnda. Báðar lóðirnar eru úrlandi í eigu gagnáfrýjanda. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort leigulóðstefnda fylgi kvöð á leigulóð aðaláfrýjanda um afnot af bílastæðum á lóðinni.Með héraðsdómi voru aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi sýknaðir af kröfu stefnda umviðurkenningu á kvöðinni, en Landsréttur tók kröfuna til greina með hinum áfrýjaðadómi. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að dómur í málinu myndi hafaalmennt gildi um stofnunarhætti kvaða.IIMeð fjórum samningum 4. október 1996 leigði gagnáfrýjandilóðir úr landi sínu til Byggingarfélags Gylfa og Gunnars ehf. Um var að ræðalóðirnar Hagasmára 1, 5, 11 og 13, en flatarmál þeirra var samtals 80.024fermetrar og þar af 17.660 fermetra sameiginleg lóð fyrir aðkomu að húsum ogbílastæði. Samkvæmt samningunum var kvöð á sameiginlegu lóðinni um gegnumaksturog graftrarrétt vegna lagna. Einnig voru kvaðir á sérlóðunum um bílastæði,gegnumakstur, lagnir og graftrarrétt. Samningum þessum var þinglýst 30. október1996. Byggingarfélag Gylfa og Gunnars ehf. afsalaði lóðunum viðHagasmára 1, 5, 11 og 13 til aðaláfrýjanda 22. desember 1997. Tekið var fram íafsalinu að um kvaðir, sem hvíldu á lóðunum, væri vísað til lóðarleigusamninga.Með yfirlýsingu 1. júlí 1999 voru lóðirnar Hagasmári 1, 5, 11og 13 sameinaðar í lóðina Hagasmára 1 í samræmi við ákvörðun byggingarnefndar gagnáfrýjanda12. maí sama ár. Yfirlýsingunni var þinglýst 26. júlí sama ár.Hinn 27. ágúst 2007 gerðu aðaláfrýjandi og FasteignafélagÍslands ehf. með sér kaupsamning um hluta lóðar við verslunarmiðstöðinaSmáralind. Aðaláfrýjandi var dótturfélag viðsemjandans og var gert ráð fyrir aðhann myndi ráðstafa norðvestur hluta lóðarinnar Hagasmára 1 til móðurfélagsinssvo það gæti látið lóðina af hendi til annars dótturfélags síns, Norðurturnsinsehf. Fram kom að fyrirhugað væri á vegum þess dótturfélags að reisa turn á lóðinnisem yrði tengdur við verslunarmiðstöðina og önnur mannvirki, þar með taliðbílastæðahús. Þessi bygging hefur síðan gengið undir nafninu Norðurturninn.Samkvæmt samningnum var kaupverðið einn milljarður króna og átti að greiða það meðskuldajöfnuði við víkjandi lán móðurfélagsins. Einnig sagði í samningnum aðaðilar hefðu orðið sammála um að hluti af endurgjaldi fyrir lóðina skyldi veraað gerður yrði samstarfs- og afnotasamningur milli aðaláfrýjanda ogNorðurturnsins ehf. þar sem meðal annars yrði kveðið á um afnotaréttindi aðaláfrýjandaaf bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins. Jafnframt kom fram að salalóðarinnar væri háð því skilyrði að samþykkt yrði af stjórnvöldum að skiljalóðina frá Hagasmára 1 og að gerður yrði samstarfs- og afnotasamningur milliaðaláfrýjanda og Norðurturnsins ehf. um samstarf félaganna í tengslum viðrekstur verslunarmiðstöðvarinnar og Norðurturnsins og gagnkvæm afnotaréttindi ítengslum við slíkt samstarf, einkum afnotaréttindi aðaláfrýjanda á bílastæðum íbílastæðahúsi Norðurturnsins.Með lóðarleigusamningi18. apríl 2008 tók Norðurturninn ehf. á leigu lóðina Hagasmára 3 afgagnáfrýjanda. Flatarmál lóðarinnar var 12.008 fermetrar og var tekið fram ísamningnum að lóðin hefði orðið til með skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1 semsamþykkt var af bæjarráði gagnáfrýjanda 28. desember 2007. Í meginmálisamningsins sagði að hann væri gerður með samþykki aðaláfrýjanda sem leigutakaþeirrar lóðar. Einnig var tekið fram í texta við nafnáritanir á samningnum aðmeð undirritun sinni lýsti aðaláfrýjandi því yfir að hann gerði ekki„athugasemdir við skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1“. Um kvaðir sagði ísamningnum að þær væru samkvæmt uppdrætti, en hann væri hluti samningsins.Uppdrátturinn er frá 27. mars 2008, en þar kom eftirfarandi fram: „Kvöð umsamnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð um samnýtingu fráveitulagna á lóðumnr. 1 og 3. Kvöð um gagnkvæman umferðarrétt.“ Lóðarleigusamningi þessum varþinglýst 2. maí 2008.Hinn 21. apríl 2008 gaf gagnáfrýjandi út stofnskjal vegnabreytinga sem gerðar höfðu verið á lóðinni Hagasmára 1, en henni hafði veriðskipt upp í tvær lóðir, Hagasmára 1 og Hagasmára 3, auk þess sem Hagasmára 5 hafðiverið breytt og mismun bætt við óútvísað land gagnáfrýjanda. Tekið var fram aðflatarmál Hagasmára 1 eftir breytinguna væri 77.827 fermetrar en Hagasmára 3væri 12.008 fermetrar. Um afmörkun lóða var vísað til mæliblaðs og tekið framað það væri hluti stofnskjalsins. Þar var um að ræða fyrrgreindan uppdrátt 27.mars 2008, sem fylgdi lóðarleigusamningnum 18. apríl sama ár um Hagasmára 3,með kvöðum um samnýtingu bílastæða og fráveitulagna og kvöð um gagnkvæmanumferðarrétt. Stofnskjali þessu var þinglýst 2. maí það ár, bæði á Hagasmára 1og Hagasmára 3.2Vegnaefnahagshrunsins haustið 2008 varð um nokkra hríð ekki af því að Norðurturninnyrði reistur á lóðinni Hagasmára 3 og fór svo að bú Norðurturnsins ehf. vartekið til gjaldþrotaskipta 2. september 2010.Aðaláfrýjandiog þeir sem höfðu hagsmuna að gæta vegna Norðurturnsins vegna óstofnaðs hlutafélagsgerðu með sér samning 27. júní 2013 um bílastæði á lóðunum Hagasmára 1 og 3. Íupphafi samningsins var vísað til þess að lóðinni hefði verið skipt upp meðstofnskjalinu 21. apríl 2008 og nýr lóðarleigusamningur gerður 18. sama mánaðarum Hagasmára 3. Einnig var vísað til þess að í honum kæmi fram að kvaðir færueftir uppdrætti og var tekið upp í samningnum eftirfarandi ákvæði úruppdrættinum: „Kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð umgagnkvæman umferðarrétt.“ Í samningnum sagði síðan að fyrirhugað væri að hefjaað nýju framkvæmdir við Hagasmára 3 og væru aðilar samningsins sammála um aðstefna að því markmiði í beggja þágu að hámarka nýtingu bílastæða á lóðunum ogað leitast yrði við að lágmarka viðhalds- og rekstrarkostnað. Tilgangurinn væriað styrkja starfsemi í vesturenda Smáralindar enn frekar með tengingu viðNorðurturninn, sem jafnframt stuðlaði að því að í honum yrði öflug ogfjölbreytt atvinnustarfsemi. Í samningnum voru síðan nánari ákvæði uminnkeyrslu og nýtingu bílastæða í lokuðum kjallara Norðurturnsins, en síðansagði svo: „Aðilar eru sammála um að skipta með sér kostnaði af rekstri ogviðhaldi bílastæðanna að Hagasmára 1 og 3 með sanngjörnum hætti sem eðli málstaki fyrst og fremst mið af framtíðarnýtingu bílastæðanna á vegum hvors aðila.“Stefndimun hafa verið það óstofnaða hlutafélag sem vísað var til í samningnum 27. júní2013 við aðaláfrýjanda. Stefndi fékk í upphafi nafnið Nýi Norðurturninn en þvívar síðar breytt í það heiti sem félagið ber nú. Með afsali 4. október 2013ráðstafaði þrotabú Norðurturnsins ehf. fasteigninni að Hagasmára 3 til stefnda.Afsalinu var þinglýst 10. sama mánaðar.3Meðbréfi 29. maí 2015 gerði stefndi athugasemdir við svonefnda hverfisáætlungagnáfrýjanda fyrir Smárahverfi í Kópavogi. Vísaði stefndi til þess að íhverfisáætluninni væri gert ráð fyrir breyttu skipulagi með því að þéttabyggðina, en þetta raskaði mjög því skipulagi sem var í gildi þegar hafist varhanda um að reisa Norðurturninn á lóðinni Hagasmára 3. Tók stefndi fram að hannætti tiltekin eignarréttindi á lóðinni Hagasmára 1 og því yrði hún ekki deiliskipulögðán samráðs við sig. Við slíkt skipulag yrði að sýna fram á að bílastæðum yrði ekkifækkað og að næg bílastæði yrðu vegna þeirra bygginga sem reistar yrðu. Ítilefni af erindi stefnda tók bæjarlögmaður Kópavogsbæjar saman minnisblað 22.júní 2015 þar sem því var haldið fram að kvöð um bílastæði vegna lóðarinnarHagasmára 3 hvíldi ekki á lóðinni Hagasmára 1 sökum þess að það kæmi ekki framí lóðarleigusamningi um síðargreindu lóðina. Af þeim sökum væri þessi kvöð ekkigagnkvæm heldur hvíldi hún aðeins á lóðinni Hagasmára 3.Hinn 10.ágúst 2015 auglýsti gagnáfrýjandi í Lögbirtingablaði tillögu að breyttudeiliskipulagi fyrir Smárann vestan Reykjanesbrautar. Stefndi gerðiathugasemdir við tillöguna með bréfi 21. september sama ár vegna fækkunarbílastæða á lóðinni Hagasmára 1 samhliða því að fjölga byggingum á svæðinu meðþörf fyrir frekari bílastæði. Þetta hefði einnig þau áhrif að viðskiptavinirverslunarmiðstöðvar aðaláfrýjanda myndu í auknum mæli nýta sér bílastæði á lóðstefnda. Ekki var tekið tillit til athugasemda stefnda og var tillaga aðbreyttu deiliskipulagi samþykkt í bæjarstjórn gagnáfrýjanda 24. nóvember 2015.Skipulagið var birt 9. júní 2016 með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda nr.509/2016.Gagnáfrýjandisamþykkti aftur 25. október 2016 breytingu á deiliskipulagi fyrir Smáralindvestan Reykjanesbrautar, sem fól í sér fjölgun íbúða á svæðinu sunnanSmáralindar úr 500 í 620. Skipulagið var birt 25. nóvember 2016 með auglýsinguí B-deild Stjórnartíðinda nr. 1021/2016.Þegar stefndihöfðaði mál þetta gerði hann þá kröfu, samhliða kröfu um viðurkenningu á kvöðum afnot af bílastæðum á lóðinni Hagasmára 1, að felldar yrðu úr gildibreytingar á deiliskipulagi sem samþykktar voru í bæjarstjórn gagnáfrýjanda 24.nóvember 2015 og 25. október 2016. Með héraðsdómi var þeim kröfum vísað frádómi og var sú niðurstaða ekki kærð til Landsréttar. Af þeirri ástæðu héltstefndi ekki til streitu fyrir Landsrétti kröfum sem lutu að skipulaginu.4Gagnáfrýjandigerði nýjan lóðarleigusamning 18. október 2018 við aðaláfrýjanda um Hagasmára1. Tekið var fram í samningnum að með honum væru felldir úr gildi eldrisamningar um sömu lóð. Einnig sagði í samningnum að á lóðinni væru kvaðirsamkvæmt viðfestum uppdrætti, en þar sagði svo: „Kvöð um samnýtingufráveitulagna á lóðum nr. 1. og 3. Kvöð um gagnkvæman umferðarrétt.“ Samningiþessum var þinglýst 30. sama mánaðar.Meðbréfi 14. janúar 2019 krafðist stefndi þess að þinglýsingarstjóri á grundvelli 1.mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 leiðrétti þinglýsingu lóðarleigusamningsinsmeð því að rita athugasemd um kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðunum Hagasmára1 og 3 eða afmá samninginn úr þinglýsingabókum. Þessari kröfu hafnaðiþinglýsingarstjóri með bréfi 22. mars 2019. Stefndi hefur borið þá úrlausnundir héraðsdóm eftir heimild í 3. gr. sömu laga og mun það mál vera þar tilmeðferðar þegar þessi dómur gengur.IIIEins ogáður greinir höfðaði stefndi mál þetta á hendur aðaláfrýjanda og gagnáfrýjandaog með hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina krafa hans á hendur þeim umviðurkenningu kvaðar um afnot af bílastæðum á lóðinni Hagasmára 1.Hinnáfrýjaði dómur var kveðinn upp 7. júní 2019 og var honum sem fyrr segir áfrýjað13. ágúst sama ár af hálfu aðaláfrýjanda að fengnu áfrýjunarleyfi 12. þessmánaðar. Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 23.október 2016 á grundvelli 3. mgr. 177. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Heimild í því ákvæði til málskots án tillits til áfrýjunarleyfis,sem sækja ber um innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms, er bundin viðgagnáfrýjun gagnvart þeim aðila sem hefur þegar áfrýjað dómi sem aðaláfrýjandi.Henni verður á hinn bóginn ekki beitt gagnvart öðrum, sem átt hefur aðild aðmáli fyrir Landsrétti, en hefur ekki áfrýjað dómi, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 12. október 2017 í máli nr. 505/2016. Við útgáfugagnáfrýjunarstefnu hafði gagnáfrýjandi ekki fengið leyfi til áfrýjunar eftir177. gr. laga nr. 91/1991 gagnvart stefnda, sem hafði ekki áfrýjað dómiLandsréttar fyrir sitt leyti. Verður því tekin til greina krafa stefnda um að vísamálinu frá Hæstarétti að því er varðar gagnáfrýjun dómsins sem snýr að honum.IVStefndiheldur því fram að stofnast hafi kvöð um samnýtingu bílastæða millifasteignanna Hagasmára 1 og Hagasmára 3 í Kópavogi. Telur hann fækkun bílastæðavið fyrrgreindu eignina fara í bága við þessa kvöð, auk þess sem þéttingbyggðar á þessu svæði hafi þau áhrif að í meira mæli sé leitað í bílastæði álóð hans. Af þessum ástæðum hefur hann leitað eftir því að fá kvöðinaviðurkennda með dómi.2Kvöðyfir fasteign felur í sér hlutbundin réttindi yfir eigninni, sem telst tilóbeinna eignarréttinda. Með því er rétthafa eftir kvöðinni veitt hlutdeild íeignarheimildum þess sem á hverjum tíma er handhafi beins eignarréttar yfirviðkomandi verðmæti. Af því leiðir að sá sem fer með beina eignarréttinn verðurað virða þær takmarkanir sem felast í kvöðinni meðan hún heldur gildi sínu,enda hafi verið gætt að því að afla kvöðinni réttarverndar samkvæmtþinglýsingareglum eða síðari framsalshöfum verið um hana kunnugt þótt réttarverndarhafi ekki verið aflað, sbr. 29. gr. þinglýsingalaga. Um þetta vísast jafnframttil dóms Hæstaréttar 30. október 2019 í máli nr. 18/2019.Til kvaðar yfir fasteign getur í fyrsta lagistofnast með gagnkvæmum samningi milli eiganda eignarinnar og þess sem færréttindi samkvæmt kvöðinni. Hvort kvöð stofnist á þeim grunni ræðst af þvíhvort réttindin, sem samningurinn kveður á um, geti í eðli sínu talist hlutbundinnréttur og ef svo er hvort ætlun samningsaðila hafi verið að stofna til slíkrahlutbundinna réttinda, sbr. fyrrgreindan dóm réttarins í máli nr. 18/2019. Íöðru lagi getur stofnast til kvaðar yfir fasteign með annars konar löggerningi.Í þeim efnum má nefna fyrirmæli í erfðaskrá eða einhliða yfirlýsingu eiganda umað kvöð hvíli á eign hans, sbr. dóm réttarins 9. október 2019 í máli nr.32/2019, en þar hafði eigandi fasteignar lagt hömlur við því hvaða starfsemimætti vera í húsnæði hans. Í þriðja lagi getur kvöð stofnast á grundvelli lagaeða eftir ákvörðun stjórnvalds samkvæmt heimild í lögum. Um það síðarnefnda mánefna skipulagskvaðir, sem lagðar eru á einstakar lóðir eða landsvæði ídeiliskipulagi, svo sem um umferðarrétt og legu lagna, sbr. skipulagsreglugerðnr. 90/2013, sem sett var samkvæmt heimild í 45. gr. skipulagslaga nr.123/2010.3Tildrögþess að Norðurturninn var reistur að Hagasmára 3 má rekja til kaupsamnings 27.ágúst 2007, þar sem aðaláfrýjandi lét af hendi hluta af lóð sinni að Hagasmára1 til móðurfélags síns, Fasteignafélags Íslands hf., svo það félag gætiráðstafað þeirri lóð áfram til annars dótturfélags síns með sama heiti ogstefndi. Í þeim samningi var gert ráð fyrir því að hluti af endurgjaldi fyrirlóðina yrði að gerður yrði samstarfs- og afnotasamningur milli aðaláfrýjanda ogviðtakanda lóðarinnar, þar sem meðal annars yrði kveðið á um afnotaréttindiaðaláfrýjanda af bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins. Einnig sagði þar aðsala lóðarinnar væri háð því skilyrði að þessi samningur yrði gerður umsamstarf í tengslum við rekstur verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar ogNorðurturnsins og um gagnkvæm afnotaréttindi í tengslum við slíkt samstarf,einkum afnotaréttindi aðaláfrýjanda á bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins.Íframhaldi af því að aðaláfrýjandi ráðstafaði hluta lóðarinnar var gerðurlóðarleigusamningur 18. apríl 2008 milli gagnáfrýjanda og fyrrgreindsdótturfélags um lóðina Hagasmára 3, sem var skipt úr lóð aðaláfrýjanda aðHagasmára 1, eins og gert var ráð fyrir í kaupsamningnum um lóðina. Var tekiðfram í lóðarleigusamningnum að lóðin hefði orðið til við skiptingu lóðaraðaláfrýjanda og að samningurinn væri gerður með samþykki hans. Jafnframt vartekið fram að aðaláfrýjandi gerði ekki athugasemdir við skiptingu lóðarinnar. Ísamningnum sagði einnig að á lóðinni væru kvaðir samkvæmt viðfestum uppdrættiog var tekið fram að uppdrátturinn væri hluti samningsins. Þar komu síðan framkvaðir og meðal þeirra var kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðunum Hagasmára 1og 3. Þegar þetta er virt er þess að gæta að skipting lóðarinnar fól ekkiaðeins í sér landfræðilega afmörkun á útskiptri lóð, heldur var beinlínis gertráð fyrir því að lóðarleiguhafarnir hefðu tilteknar gagnkvæmar heimildir á lóðhvors annars. Þessa skiptingu samþykkti aðaláfrýjandi fyrir sitt leyti með þvíað undirrita samninginn og taka fram að hann gerði ekki athugasemdir við hana. Þettaáréttaði aðaláfrýjandi síðan í samningi 27. júní 2013, sem gerður var fyrirhönd óstofnaðs hlutafélags, er síðar varð stefndi, en þar var tilgreind kvöðinum samnýtingu bílastæða á lóðunum Hagasmára 1 og 3 og tekið fram að aðilarmyndu skipta með sér kostnaði af rekstri og viðhaldi bílastæðanna. Samkvæmtþessu er öldungis ljóst að vilji aðaláfrýjanda stóð til að þessi kvöð hvíldi álóðunum. Jafnframt leikur ekki vafi á að stofnað var til réttinda sem eftireðli sínu fólu í sér hlutbundinn réttindi yfir eignunum. Verður því eins og hérhagar til lagt til grundvallar að stofnast hafi með gagnkvæmum samningi áeinkaréttarlegum grundvelli kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðunum.Ístofnskjali gagnáfrýjanda 21. apríl 2008 vegna breytinga á lóðunum í Hagasmáravar tekið fram að fyrrgreindur uppdráttur með kvöðum á lóðunum væri hlutistofnskjalsins. Því skjali var þinglýst 2. maí sama ár á lóðina Hagasmára 1,sem skjalið tók meðal annars til, og þar með var kvöðinni um sameiginleg afnotbílastæða á þeirri lóð og lóðinni Hagasmára 3 aflað réttarverndar gagnvartsíðari viðsemjendum aðaláfrýjanda. Með hliðsjón af þessu verður það ekki talinnannmarki á málatilbúnaði stefnda, eins og aðaláfrýjandi heldur fram, þótt í kröfugerðstefnda sé vísað til stofnskjalsins, þar sem kvöðin kemur fram og var þinglýstá lóð aðaláfrýjanda. Skiptir þannig engu í þessu tilliti þótt kvöðin hafi orðiðbindandi fyrir aðaláfrýjanda með lóðarleigusamningnum um Hagasmára 3, sem hannsamþykkti fyrir sitt leyti og var gerður nokkrum dögum áður eða 18. apríl 2008.Þegarmál þetta var undir áfrýjun til Landsréttar gerði gagnáfrýjandi nýjanlóðarleigusamning 18. október 2018 við aðaláfrýjanda um lóðina Hagasmára 1, þarsem kvaðarinnar um sameiginleg afnot bílastæða á lóðunum var ekki getið. Þessisamningur getur ekki haft nokkur áhrif fyrir það sakarefni sem hér er tilúrlausnar, enda gátu gagnáfrýjandi og aðaláfrýjandi ekki sín á milli samið um aðkvöð, sem veitir stefnda tiltekin hlutbundin réttindi yfir lóðinni, félliniður.Samkvæmtþví sem hér hefur verið rakið verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.Aðaláfrýjandaog gagnáfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Málinuer vísað frá Hæstarétti að því er varðar áfrýjun gagnáfrýjanda, Kópavogsbæjar,gagnvart stefnda, Norðurturninum hf.Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi,Eignarhaldsfélag Smáralindar ehf., og gagnáfrýjandi greiði óskipt stefnda1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Landsréttar 7. júní2019.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Oddný Mjöll Arnardóttir og Sigurður Tómas Magnússon.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 7. ágúst 2018. Áfrýjaðer dómi Héraðsdóms Reykjaness 13. júlí 2018 í málinu nr.E-120/2017.2Áfrýjandi féll frá þeim kröfum sínum sem lutu aðdeiliskipulagi Smárans vestan Reykjanesbrautar og fram komu í áfrýjunarstefnu.Enn fremur féll hann frá kröfu, um að felldur yrði úr gildi lóðarleigusamningur18. október 2018, sem fram kom í bréfi hans til Landsréttar 31. október 2018. 3Endanlegar dómkröfur áfrýjanda eru þær að hinum áfrýjaða dómiverði hrundið og breytt á þá leið að viðurkennt verði með dómi að samkvæmtstofnskjali fyrir lóðirnar Hagasmára 1, Hagasmára 3 og Hagasmára 5 frá 21.apríl 2008 hvíli kvaðir á lóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 um samnýtingubílastæða, um samnýtingu fráveitulagna og gagnkvæman umferðarrétt og sú kvöðveiti áfrýjanda, sem eiganda Hagasmára 3, rétt til nýtingar á bílastæðum álóðinni við Hagasmára 1. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefndufyrir héraðsdómi og Landsrétti.4Stefndi, Eignarhaldsfélagið Smáralind ehf., krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.5Stefndi, Kópavogsbær, krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms, auk málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik ogsönnunarfærsla6Hinn 1. október 1996 gerði stefndi, Kópavogsbær,lóðarleigusamninga við Byggingafélag Gylfa og Gunnars ehf. um lóðirnarHagasmára 1, Hagasmára 5, Hagasmára 11 og Hagasmára 13. Í 19. gr. samninganna komfram að húsin nr. 1, 5, 11 og 13 hefðu 17.660 fermetra sameiginlega lóð fyriraðkomu að húsunum og bílastæði. Á sameiginlegri lóð væri kvöð um gegnumaksturog graftrarrétt vegna lagna. Byggingafélag Gylfa og Gunnars ehf. afsalaðilóðunum nr. 1, 5, 11 og 13 til Smáralindar ehf., 22. desember 1997. Íyfirlýsingu byggingarfulltrúa stefnda, Kópavogsbæjar, 1. júlí 1999 kom fram aðá fundi byggingarnefndar 12. maí 1999 hafi verið gerð sú götunafna- ognúmerabreyting að Hagasmári 1, 5, 11 og 13 yrði Hagasmári 1. 7Með kaupsamningi 27. ágúst 2007 seldi Smáralind ehf., sem þávar að fullu í eigu Fasteignafélags Íslands hf. því félagi hluta lóðar sinnar.Í samningnum sagði að forsendur hans væru þær að Smáralind ehf., ætti og rækiverslunarmiðstöðina Smáralind í Kópavogi og þá lóð sem verslunarmiðstöðin stæðiá, Hagasmára 1. Kaupandi, Fasteignafélag Íslands hf., hygðist á vegumdótturfélags síns, Norðurturnsins ehf., reisa turn við norðvesturhlutaverslunarmiðstöðvarinnar. Í grein 1.3 í samningnum sagði að lóðin þar semturninn risi væri nú hluti af lóðinni við Hagasmára 1. Þá sagði í grein 1.4 ísamningnum að aðilar hefðu orðið sammála um að leita eftir því að lóðin yrðiskilin frá lóðinni við Hagasmára 1, sem sérstök skráningareining með sitt eigiðheiti, og að stefndi myndi þannig selja lóðina Fasteignafélagi Íslands hf., semmyndi afhenda hana Norðurturninum ehf. í fyrrgreindum tilgangi. Í grein 1.6 ísamningnum sagði einnig að aðilar hefðu orðið sammála um að sem hluta afendurgjaldi Smáralindar ehf., fyrir lóðina skyldi gerður samstarfs- ogafnotasamningur milli stefnda og Norðurturnsins ehf., þar sem meðal annars yrðikveðið á um afnotaréttindi stefnda af bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsinsehf. Skilyrði sölunnar var samkvæmt grein 3.1.1 að stefndi, Kópavogsbær,samþykkti að lóðin yrði skilin frá lóðinni að Hagasmára 1 og að hún yrði skráðsem sérstök eining með sitt eigið heiti í þinglýsingabækur og hjá Fasteignamatiríkisins. Enn fremur sagði um skjalagerð og þinglýsingu samkvæmt grein 4.1 aðum leið og skilyrði samkvæmt grein 3.1 hefðu gengið eftir skyldi Smáralindehf., gefa út sérstakt afsal á lóðinni til Fasteignafélags Íslands hf. ogskyldu aðilar vinna saman að skráningu og þinglýsingu lóðarinnar í samræmi viðgrein 3.1.1.8Í framhaldi af fyrrgreindum kaupsamningi gerði stefndi,Kópavogsbær, lóðarleigusamning við Norðurturninn ehf. um lóðina Hagasmára 3,18. apríl 2008. Í 1. gr. lóðarleigusamningsins sagði að lögun lóðarinnar værisýnd á meðfylgjandi mæliblaði og/eða afstöðumynd sem væri hluti samningsins. Álóðinni væru kvaðir samkvæmt viðfestum uppdrætti. Á uppdrættinum kom fram aðkvaðir væru um samnýtingu bílastæða og fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3 og umgagnkvæman umferðarrétt.9Samkvæmt samningnum var lóðin leigð til 50 ára frá 1. apríl2008. Í 17. grein lóðarleigusamningsins sagði að leigulóð þessi hefði orðið tilvið skiptingu á lóðinni Hagasmára 1 sem samþykkt hefði verið af bæjarráði 28.desember 2007. Leigutaki að lóðinni að Hagasmára 1 væri Smáralind ehf. og værisamningurinn gerður með þeirra samþykki. Sömu aðilar rituðu undir fyrir höndleigutaka og stefnda og sagði ísamningnum að með undirritun sinni lýsti Smáralind ehf., því yfir að félagiðgerði ekki athugasemdir við skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1 við útgáfusamningsins.0Í breyttu stofnskjali stefnda, Kópavogsbæjar, 21. apríl 2008kom fram að breytingar hefðu verið gerðar á lóðum við Hagasmára, þannig aðlóðinni Hagasmára 1 hefði verið skipt upp í tvær lóðir, Hagasmára 1 og 3, stærðHagasmára 5 verið breytt og mismun bætt við óútvísað land Kópavogsbæjar.Afmörkun lóðarinnar kæmi fram á meðfylgjandi mæliblaði útgefnu af stefnda,Kópavogsbæ, 27. mars 2008 og væri það hluti stofnskjalsins. Undir stofnskjaliðritaði byggingarfulltrúi Kópavogsbæjar. Á mæliblaðinu kom fram að kvaðir væruum samnýtingu bílastæða og fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3 og um gagnkvæmanumferðarrétt. Stofnskjalinu svo breyttu var þinglýst á lóðirnar að Hagasmára 1og Hagasmára 3. 1Ekkert varð af byggingu turnsins að Hagasmára 3 um nokkurtskeið vegna hruns í íslensku efnahagslífi, en stefndi, Eignarhaldsfélagið Smáralindehf., og þáverandi eigendur Hagasmára 3, fyrir hönd óstofnaðs félags, gerðu meðsér samning 27. júní 2013 um nýtingu og rekstur bílastæðanna á lóðunum aðHagasmára 1 og 3, í tilefni þess að fyrirhugað væri að hefja að nýjuframkvæmdir við Hagasmára 3. Í 1. gr. samningsins sagði að með stofnskjaliútgefnu af Kópavogsbæ 21. apríl 2008 hefði lóðinni að Hagasmára verið skipt uppí tvær lóðir, Hagasmára 1 og 3, og jafnframt hafi verið gerður af hálfustefnda, Kópavogsbæjar, lóðarleigusamningur um lóðina Hagasmára 3, 18. apríl2008, sem þáverandi lóðarhafar beggja lóða hafi undirritað. Í 1. gr.lóðarleigusamningsins kemur fram að kvaðir séu á lóðinni samkvæmt viðfestumuppdrætti. Á uppdrættinum séu meðal annars eftirgreindar áritanir: ,,Kvöð umsamnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð um gagnkvæman umferðarrétt“. Í 3.gr. fyrrgreinds samnings 27. júní 2013 sagði meðal annars að aðilar værusammála um að bílastæði í lokuðum bílakjallara Norðurturnsins yrðu fyrst ogfremst nýtt í þágu þeirrar starfsemi sem kæmi til með að verða íNorðurturninum. Í desember ár hvert yrði þó gert ráð fyrir að viðskiptavinirSmáralindar gætu nýtt bílastæðin þar samkvæmt nánara samkomulagi hverju sinni.Aðilar væru sammála um að skipta með sér kostnaði af rekstri og viðhaldibílastæðanna að Hagasmára 1 og 3 með sanngjörnum hætti sem tæki fyrst og fremstmið af framtíðarhagnýtingu bílastæðanna á vegum hvors aðila. Undir samninginnritaði fyrir hönd stefnda, Helgi S. Gunnarsson, auk fyrirsvarsmanna hinsóstofnaða félags.2Breytt deiliskipulagstillaga Smárans vestan Reykjanesbrautarvar samþykkt í bæjarstjórn stefnda, 25. október 2016 og auglýst í B-deildStjórnartíðinda 25. nóvember sama ár. Í hinu breytta deiliskipulagi var gertráð fyrir að byggt yrði á hluta bílastæða Hagasmára 1. Í gögnum málsins liggurfyrir sú afstaða stefnda, Kópavogsbæjar, til þess álitaefnis sem uppi er í máliþessu, að kvöð um umferðarrétt og samnýtingu bílastæða sé ekki gagnkvæm með Hagasmára1 og Hagasmára 3, heldur sé um einhliða rétt Hagasmára 1 að ræða til nýtingar ábílastæðum á lóð Hagasmára 3.3Eigendur Hagasmára 3 munu hafa flutt öll réttindi sín yfir ínýtt félag, Nýjan Norðurturn ehf., en nafni félagsins var breytt í Norðurturninnhf., árið 2016. Er það félag áfrýjandi málsins.Niðurstaða 4Fyrir Landsrétti hefur áfrýjandi fallið frá kröfum sem hanngerði í héraði um að fellt yrði úr gildi deiliskipulag Smárans vestanReykjanesbrautar, enda var kröfum þessum vísað frá héraðsdómi og sú niðurstaðaekki kærð til Landsréttar innan tímafrests samkvæmt 144. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Þrátt fyrir að áfrýjandi hafi fallið frá þessum kröfumhefur stefndi, Kópavogsbær, enn hagsmuni af úrslitum málsins, enda stóð hann aðgerð breytts stofnskjals 21. apríl 2008 og er eigandi lóða þeirra semágreiningur málsins snýst um. Bar samkvæmt framangreindu nauðsyn til að hann ættiaðild að málinu fyrir Landsrétti. Þá hefur áfrýjandi enn lögvarða hagsmuni afþví að fá skorið úr um tilvist þeirra kvaða sem hann telur hvíla á tilgreindumlóðum, enda felast í þeim kvöðum óbein eignarréttindi.5Eins og rakið hefur verið gerði Smáralind ehf., sem nú heitirEignarhaldsfélagið Smáralind ehf., og hefur sömu kennitölu, samning viðFasteignafélag Íslands hf. 27. ágúst 2007 um sölu á hluta lóðar sinnar aðHagasmára 1, til þess að þar mætti rísa turn á vegum dótturfélagsFasteignafélags Íslands hf., Norðurturnsins ehf. Skilyrði sölunnar samkvæmtsamningnum var að stefndi, Kópavogsbær, samþykkti að lóðin yrði skilin frálóðinni að Hagasmára 1 og að hún yrði skráð sem sérstök eining. Skiptingin varsamþykkt í bæjarráði stefnda 28. desember 2007 og gerði stefndi, Kópavogsbær, íkjölfarið, eða 18. apríl 2008, lóðarleigusamning við Norðurturninn ehf. umlóðina Hagasmára 3. Í samningnum kom fram að kvaðir væru um samnýtingubílastæða á lóðum við Hagasmára 1 og Hagasmára 3, auk samsvarandi kvaðar umfráveitulagnir og gagnkvæman umferðarrétt. Í lóðarleigusamningnum var ákvæðiþess efnis að stefndi, Eignarhaldsfélagið Smáralind ehf., sem væri leigutakilóðarinnar að Hagasmára 1, væri samþykkur gerð samningsins. Þá var ákvæði þessefnis að stefndi gerði ekki athugasemdir við skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1.6Í kjölfarið gaf stefndi, Kópavogsbær, út breytt stofnskjal 21.apríl 2008. Þar kom fram að breytingar hefðu verið gerðar á lóðum við Hagasmáraog Hagasmára 1 hefði verið skipt upp í tvær lóðir, Hagasmára 1 og Hagasmára 3.Þá var lóðin afmörkuð á mæliblaði sem útgefið hafði verið af stefnda,Kópavogsbæ, 27. mars 2008 og var það hluti stofnskjalsins. Á mæliblaðinu komfram að kvöð væri um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3, kvöð væri umsamnýtingu fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3 og kvöð væri um gagnkvæmanumferðarrétt. Stofnskjalinu var þinglýst á Hagasmára 1 og Hagasmára 3.7Samkvæmt framangreindu var sala á hluta lóðar Smáralindarehf. 27. ágúst 2007 að Hagasmára 1 til Fasteignafélags Íslands hf. háð þeirriforsendu að stefndi, Kópavogsbær, samþykkti að lóðin yrði skilin frá lóðinni aðHagasmára 1 og hún yrði skráð sem sérstök eign. Það gerði stefndi, Kópavogsbær,með útgáfu breytts stofnskjals 21. apríl 2008, eftir að sú breyting hafði veriðsamþykkt í bæjarráði. Eins og rakið hefur verið var stofnskjalinu þinglýst áHagasmára 1, eign stefnda, Eignarhaldsfélagsins Smáralindar ehf. og tilgreintþar að meðfylgjandi mæliblað væri hluti stofnskjals. Á mæliblaðinu koma framþær kvaðir sem dómkrafa áfrýjanda lýtur að.8Samkvæmt framangreindu var það hluti þess breytta stofnskjalssem stefndi Kópavogsbær gaf út vegna lóðanna að Hagasmára 1, 3 og 5 að kvaðirværu lagðar á lóðirnar um samnýtingu bílastæða og fráveitulagna á lóðum nr. 1og 3 og um gagnkvæman umferðarrétt. Þá báru þinglýsingabækur með sér aðframangreindar kvaðir hvíldu á Hagasmára 1 og 3. Enn fremur gat stefndi, EignarhaldsfélagiðSmáralind ehf., ekki verið grandlaus um þessar kvaðir, þar sem hann stóð aðgerð samnings 27. júní 2013 við þáverandi eigendur Hagasmára 3, þar semsérstaklega var kveðið á um að samkvæmt 1. gr. lóðarleigusamnings um lóðinaHagasmára 3 væru kvaðir um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3 viðHagasmára svo og kvöð um gagnkvæman umferðarrétt. Þá kom fram í 3. gr. þesssamnings að aðilar væru sammála um að skipta með sér kostnaði af rekstri ogviðhaldi bílastæðanna að Hagasmára 1 og 3 með sanngjörnum hætti. Enga nauðsynbar til þess að kveða á um slíkt í samningi aðila, ef ekki var ætlun þeirra aðkvöðin um samnýtingu bílastæða væri gagnkvæm.9Allt framangreint rennir stoðum undir að samkvæmt stofnskjalifyrir lóðirnar Hagasmára 1, Hagasmára 3 og Hagasmára 5 frá 21. apríl 2008 hvílikvaðir á lóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 um samnýtingu bílastæða og fráveitulagnaog um gagnkvæman umferðarrétt og að þær kvaðir veiti áfrýjanda, sem eigandaHagasmára 3, rétt til nýtingar á bílastæðum á lóðinni við Hagasmára 1. Verðurþví fallist á kröfur áfrýjanda eins og nánar greinir í dómsorði.20Eftir þessum úrslitum verða stefndu, EignarhaldsfélagiðSmáralind ehf. og Kópavogsbær, dæmdir til að greiða áfrýjanda óskiptmálskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánargreinir í dómsorði.Dómsorð:Viðurkennt er að samkvæmt stofnskjalifyrir lóðirnar Hagasmára 1, Hagasmára 3 og Hagasmára 5, 21. apríl 2008, hvílikvaðir á lóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 um samnýtingu bílastæða og fráveitulagnaog um gagnkvæman umferðarrétt og að þær kvaðir veiti áfrýjanda, Norðurturninumhf., sem eiganda Hagasmára 3, rétt til nýtingar á bílastæðum á lóðinni viðHagasmára 1.Stefndu, Eignarhaldsfélagið Smáralind ehf. og Kópavogsbær,greiði áfrýjanda óskipt samtals 4.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrirLandsrétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 13. júlí 2018.Málþetta, sem þingfest var 1. febrúar 2018,var höfðað með stefnu, birtri þann 24. janúar sl. Stefnandi er Norðurturninnhf., kt. 490913-0330, Borgartúni 26, Reykjavík. Stefndu eru EignarhaldsfélagiðSmáralind ehf., kt. 550496-2329, Hagasmára 1, 201 Kópavogi, og Kópavogsbær, kt.700169-3759, Fannborg 2, 200 Kópavogi. Dómkröfur stefnanda eru aðviðurkennt verði með dómi að samkvæmt stofnskjali fyrir lóðirnar Hagasmára 1,Hagasmára 3 og Hagasmára 5 frá 21.4.2008 hvíli kvaðir á lóðunum Hagasmára 1 ogHagasmára 3 um samnýtingu bílastæða, um samnýtingu fráveitulagna og gagnkvæmanumferðarrétt og sú kvöð veiti stefnanda, sem eiganda Hagasmára 3, rétt tilnýtingar á bílastæðum á lóðinni við Hagasmára 1.Stefnandikrefst þess einnig að fellt verði úr gildi deiliskipulag Smárans vestanReykjanesbrautar sem samþykkt var í bæjarstjórn Kópavogsbæjar 25. október 2016og auglýst var í B-deild Stjórnartíðinda 25. nóvember 2016. Einniger þess krafist að fellt verði úr gildi deiliskipulag Smárans vestanReykjanesbrautar sem samþykkt var í bæjarstjórn Kópavogsbæjar 24. nóvember 2015og auglýst var í B-deild Stjórnartíðinda 9. júní 2016.Aðlokum er þess krafist að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiðastefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eðasamkvæmt mati dómsins.StefndiEignarhaldsfélag Smáralindar ehf. krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda aukmálskostnaðar.StefndiKópavogsbær krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.Aðalmeðferðmálsins fór fram þann 19. júní sl. og var málið dómtekið að málflutningiloknum. Málavextir.Samkvæmtgögnum málsins var gerður lóðarleigusamningur um byggingarlóð í Kópavogi milliKópavogsbæjar og Byggingarfélags Gylfa og Gunnars ehf. um lóðina Hagasmára 1 íKópavogi. Segir í skjalinu að lóðin sé sérlóð, 13.241 fermetri að stærð, aukhluta í sameiginlegri lóð húsanna nr. 1, 5, 11 og 13, 12,50% af 17.660fermetrum. Leigutíminn var fimmtíu ár frá 1. janúar 1996. Í öðrum skilmálumskjalsins segir að húsin nr. 1, 5, 11 og 13 við Hagasmára hafi 17.660 fermetrasameiginlega lóð fyrir aðkomu að húsunum og bílastæði. Á sameiginlegri lóð erkvöðum um gegnumakstur svo og graftarrétt vegna lagna. Á sérlóðinni skuli komafyrir bílastæðum, sbr. afstöðumynd. Þá er kvöð um gegnumakstur. Lóðarleigusamningur milli sömuaðila liggur fyrir um lóðina Hagasmára 5, 19.294 fermetrar. Lóðin er sérlóð,14.327 fermetrar, auk hluta í sameiginlegri lóð húsanna nr. 1, 5, 11 og 13 viðHagasmára, 28,13% af 17.660 fermetrum. Um aðra skilmála segir að húsin nr. 1,5, 11 og 13 við Hagasmára hafi 17.660 fermetra sameiginlega lóð fyrir aðkomu aðhúsunum og bílastæði. Á sameiginlegri lóð er kvöð um gegnumakstur svo oggraftarrétt vegna lagna. Á sérlóðinni skal koma fyrir bílastæðum, sbr.afstöðumynd. Kvöð er um að gegnumakstur sé á lóðinni, sbr. afstöðumynd, og kvöðum afnotarétt Heilsugæslustöðvar af bílastæðum inni á lóðinni. Lóðarleigusamningur milli sömuaðila frá 1. janúar 1996 er um lóðina nr. 11 við Hagasmára, 11.935 fermetrar.Lóðin reiknast 9.176 fermetrar ásamt hluta í sameiginlegri lóð húsanna nr. 1,5, 11 og 13 við Hagasmára, 15,63% af 17.660 fermetrum. Undir öðrum skilmálumsegir að húsin nr. 1, 5, 11 og 13 við Hagasmára hafi 17.660 fermetrasameiginlega lóð fyrir aðkomu að húsunum og bílastæði. Á sameiginlegri lóð sékvöð um gegnumakstur svo og graftarrétt vegna lagna. Á sérlóðinni skuli komafyrir bílastæðum, sbr. afstöðumynd. Kvöð er um lagnir og graftarrétt vegnaþeirra við austurlóðarmörk, sbr. afstöðumynd. Lóðarleigusamningur milli sömuaðila á sama tíma liggur fyrir um Hagasmára 13, 41.346 fermetrar. Segir að lóðinreiknist 33.620 fermetrar auk hluta í sameiginlegri lóð húsanna nr. 1, 5, 11 og13 við Hagasmára, 43,75% af 17.660 fermetrum. Sama klásúla er um aðra skilmálaog í fyrri leigusamningum um sameiginlega lóð fyrir aðkomu að húsunum ogbílastæði. Þann 1. júlí 1999 undirritaðiKópavogsbær yfirlýsingu þar sem fram kemur að Smárinn 10 verði Hagasmári 5.Hagasmári 1, 5, 11 og 13 verði Hagasmári 1. Með afsali þann 22. desember1997 afsalaði Byggingarfélag Gylfa og Gunnars Smáralind ehf. lóðunum 1, 5, 11og 13 við Hagasmára. Þann 27. ágúst 2007 undirrituðuSmáralind ehf., Hagasmára 1 í Kópavogi, og Fasteignafélag Íslands hf.kaupsamning þar sem SL seldi FFÍ hluta úr lóðinni Hagasmára 1. Hugðist FFÍ ávegum dótturfélags síns, Norðurturnsins ehf., reisa turn við norðurvesturhornverslunarmiðstöðvarinnar, sem verði tengdur við verslunarmiðstöðina og önnurtengd mannvirki, m.a. bílastæðahús (Norðurturninn). Í grein 1.3 í samningnumsegir að það sé vilji aðila að NT reisi, eigi og reki Norðurturninn og þá lóðsem hann muni standa á, en lóðin sé nú hluti af lóðinni við Hagasmára 1. Ígrein 1.6 segir að aðilar hafi orðið sammála um að sem hluti af endurgjaldi SLfyrir lóðina skuli gerður samstarfs- og afnotasamningur milli SL og NT þar semm.a. verði kveðið á um afnotaréttindi SL af bílastæðum í bílastæðahúsiNorðurturnsins. Í grein 2.2 er tíundað hvernig kaupverðið skuli greitt. Í grein3.1.3 segir að gerður verði samstarfs- og afnotasamningur milli SL og NT umsamstarf félaganna í tengslum við rekstur verslunarmiðstöðvarinnar ogNorðurturnsins og gagnkvæm afnotaréttindi í tengslum við slíkt samstarf, einkumafnotaréttindi SL á bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins. Kópavogsbær gaf útstofnskjal/breytingu fyrir lóðir í samræmi við 14. gr. laga nr. 6/2001 umskráningu og mat fasteigna þann 21. apríl 2008. Segir í skjalinu að breytingarhafi verið gerðar á lóðunum við Hagasmára í Kópavogi. Hagasmára 1 hafi veriðskipt upp í tvær lóðir, Hagasmára 1 og 3, og stærð Hagasmára 5 verið breytt ogmismun bætt við útvísað land Kópavogsbæjar. Þann 18. apríl 2008 undirrituðuKópavogsbær og Norðurturninn ehf. lóðarleigusamning um lóðina Hagasmára 3 íKópavogi. Segir að á lóðinni séu kvaðir samkvæmt viðfestum uppdrætti. Áviðfestum uppdrætti segir m.a. að kvöð sé um samnýtingu á bílastæðum á lóðumnr. 1 og 3. Kvöð sé um samnýtingu fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð sé umgagnkvæman umferðarrétt. Þann 27. júní 2013 undirrituðuEignarhaldsfélag Smáralindar ehf. o.fl. samning um lóðina að Hagasmára 1 og 3.Segir í 1. gr. að ESML sé eigandi að verslunarmiðstöðinni Smáralind aðHagasmára 1 og Turninn verði eigandi að fasteigninni að Hagasmára 3 í Kópavogi.Er vísað í stofnskjal útgefið af Kópavogsbæ 21. apríl 2008 þar sem lóðinni aðHagasmára 1 er skipt upp í tvær lóðir, Hagasmára 1 og 3. Þá segir að jafnframthafi verið gerður af hálfu Kópavogsbæjar lóðarleigusamningur um lóðinaHagasmára 3, dagsettur 18. apríl 2008. Segir að samkvæmt 1. gr.lóðarleigusamningsins séu kvaðir á lóðinni samkvæmt viðfestum uppdrætti, m.a.„Kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð um gagnkvæmanumferðarrétt“. Í 2. gr. samningsins segir að í tilefni þess að fyrirhugað sé aðhefja að nýju framkvæmdir við Hagasmára 3, sem hafi stöðvast í efnahagshruninu haustið2008, séu aðilar samnings þessa sammála um að stefna að því markmiði í beggjaþágu að hámarka nýtingu á þeim bílastæðum sem séu á lóðinni Hagasmára 1 og 3 ogauk þess sem leitast verði við að lágmarka viðhalds- og rekstrarkostnað.Tilgangurinn sé sá að styrkja starfsemi í vesturenda Smáralindar enn frekar meðtengingu við Norðurturninn, sem jafnframt stuðli að því að í Norðurturninumverði öflug og fjölbreytt atvinnustarfsemi. Í 3. gr. samningsins segir að í þvískyni að markmiðinu verði náð séu aðilar sammála um að gera innkeyrslu aðbílastæðunum að Hagasmára 3 eftir föngum aðgengilega og áberandi. Kostnað vegnaþessa séu aðilar sammála um að skipta með sanngjörnum hætti, einkum að teknutilliti til ætlaðs ávinnings aðila. Þá séu aðilar og sammála um að bílastæði ílokuðum bílakjallara Norðurturnsins verði fyrst og fremst nýtt í þágu þeirrarstarfsemi sem komi til með að verða í Norðurturninum. Í desember ár hvert verðiþó gert ráð fyrir að viðskiptavinir Smáralindar geti nýtt bílastæðin þarsamkvæmt nánara samkomulagi hverju sinni. Aðilar séu sammála um að skipta meðsér kostnaði af rekstri og viðhaldi bílastæðanna að Hagasmára 1 og 3 meðsanngjörnum hætti sem eðli máls taki fyrst og fremst mið af framtíðarnýtingubílastæðanna á vegum hvors aðila. Ígildi er Aðalskipulag Kópavogs fyrir tímabilið 2012 til 2014. Áform umfyrirhugaða breytingu á skipulagi byggðar í Smáranum var fyrst kynnt á almennumfundi í Smáraskóla 13. nóvember 2014 í tengslum við hverfisáætlun Smárans. Varskipulagslýsing verkefnisins, sbr. 1. mgr. 30. gr. skipulagslaga nr. 123/201,samþykkt í skipulagsnefnd 18. febrúar 2016 og í bæjarstjórn 8. mars 2016. Vorubreytingar á aðalskipulaginu kynntar stofnunum og með erindi Skipulagsstofnunar14. júlí 2016 var ekki gerð athugasemd við að skipulagstillagan yrði auglýstskv. 31. gr. skipulagslaga. Voru tillögurnar auglýstar í Fréttablaðinu 27. júlí2016, í Lögbirtingablaðinu 28. júlí 2016 og á heimasíðu Kópavogsbæjar og íafgreiðslu skipulags- og byggingadeildar. Var tillagan jafnframt send tilumsagnar Vegagerðarinnar og fleiri hagsmunaaðila sem óþarft er að tilgreinahér. Norðurturninn ehf. gerði athugasemd við auglýsta tillögu að breytingu áaðalskipulagi Kópavogsbæjar og deiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautarmeð erindi þann 13. september 2016. Var tillagan að breyttu aðalskipulagiSmárans vestan Reykjanesbrautar, að lokinni kynningu, að nýju lögð fram ískipulagsnefnd þann 17. október 2016 ásamt framkomnum athugasemdumNorðurturnsins. Minnisblað bæjarlögmanns Kópavogsbæjar, dagsett 14. október s.ávegna ofangreindra athugasemda ásamt fleiri sjónarmiðum, var einnig lagt fram áfundinum. Skipulagsnefnd samþykkti framlagða tillögu ásamt ofangreinduminnisblaði bæjarlögmanns og vísaði tillögunni í samræmi við 32. gr.skipulagslaga til bæjarráðs og bæjarstjórnar. Á fundi bæjarstjórnar 25. október2016 var ofangreind afgreiðsla skipulagsnefndar staðfest. Varaðalskipulagsbreyting þessi samþykkt af skipulagsstjóra, bæjarstjórn og aðlokum Skipulagsstofnun þann 15. nóvember 2016.Íaðalskipulaginu segir að Smárinn vestan Reykjanesbrautar sé skilgreindur semmiðsvæði og þróunarsvæði í gildandi Aðalskipulagi Kópavogs 2012-2024. Meðhugtakinu þróunarsvæði felist ekki kvaðir um tafarlausar breytingar álandnotkun eða landnýtingu. Æskilegt sé að byggðin mótist í takt við þróunhúsnæðismarkaðarins og breyttar áherslur í þjóðfélaginu, m.a. um þéttingubyggðar. Fleiri tækifæri skapist fyrir fjölbreyttari notkun. Áætlun umframkvæmdir á þróunarsvæðinu geti því falið í sér nýtt húsnæði eða breytta notkunþess húsnæðis sem fyrir sé. Í kafla 4.1 segir að meginmarkmið breytingarinnarsé að nýta svigrúm til að fjölga íbúðum á ákveðnum svæðum eins og við Smáralindsem sé í anda þess sem svæðisskipulagið segi til um, þ.e. að leitast verið viðað minnst 66% íbúða á höfuðborgarsvæðinu verði í kjörnum eða samgöngumiðuðumþróunarsvæðum. Um Smárann segir að umrædd breyting geri ráð fyrir að íbúðum ásvæðinu sunnan Smáralindar fjölgi um 120 og verði 620 í stað 500 eins og framkomi í greinargerð aðalskipulagsins um svæðið. Meðbréfi þann 29. maí 2015 gerði Nýr Norðurturn hf. athugasemdir við hverfisáætlunSmárahverfis. Telur NNT að af hverfisáætluninni verði ráðið að mögulega standitil að fjarlægja heilsugæslustöð og bensínafgreiðslustöð við Reykjanesbraut.Kveðst NNT eiga tiltekin eignarréttindi á lóðinni Hagasmára 1 og sú lóð verðiekki deiliskipulögð án samráðs við NNT. Segir í bréfinu að á lóðinni verði ekkireistar frekari byggingar nema fyrir liggi samþykki NNT. Þá segir að áður enNNT taki afstöðu til deiliskipulagstillagna verði að sýna fram á að þærbyggingar sem nú séu á lóðunum Hagasmára 1 og 3 haldi þeim fjölda bílastæða semnú séu fyrirliggjandi á lóðunum. Byggir NNT á því að þinglýstar kvaðir séu álóðunum Hagasmára 1 og 3 um samnýtingu bílastæða og gagnkvæman umferðarrétt.Feli kvöðin í sér tiltekin eignarréttindi. Meðbréfi stefnanda til Skipulags- og byggingardeildar Umhverfissviðs Kópavogsbæjarmótmælti stefnandi tillögunni um breytt skipulag á Smáranum vestanReykjanesbrautar. Gerði NNT þá kröfu að fallið yrði frá skipulagsbreytingum áreitum sem merktir eru C, D og E á núgildandi skipulagi, þ.e. allar breytingarinnan lóðar Hagasmára 1. Kveður NNT að kröfur hans séu til komnar vegnaskerðingar á eignarréttindum NNT á lóðinni við Hagasmára 3 og óbeinumeignarréttindum yfir bílastæðum á lóðinni við Hagasmára 1. Að mati NNT felideiliskipulagið í sér skerðingu á þessum beinu og óbeinu eignarréttindum ograski einnig aðgengi að lóðinni við Hagasmára 3. Rekur NNT rök sín og forsendurfyrir mótmælum sínum í bréfinu.Meðbréfi til Skiplagsstofnunar þann 7. desember 2015 gerði NNT athugasemdir vegnasamþykktar bæjarstjórnar Kópavogsbæjar frá 24. nóvember sl. á breyttudeiliskipulagi Smárans vestan Reykjanesbrautar. Taldi NNT formgalla hafa veriðá afgreiðslu bæjarstjórnar við samþykkt breytts skipulags þar sem bæjarstjórnhafi ekki fjallað efnislega um athugasemdir NNT í umsögn sinni í samræmi viðáskilnað skipulagslaga. Var því þess krafist að Skipulagsstofnun heimilaði ekkiauglýsingu breytts deiliskipulags fyrr en bæjarstjórn hefði fjallað efnislegaum athugasemdirnar og breytt deiliskipulagstillögunni til samræmis viðathugasemdir NNT.Meðbréfi Skipulagsstofnunar dagsettu 5. janúar 2016 til Kópavogsbæjar kveðstSkipulagsstofnun ekki geta tekið afstöðu til deiliskipulagsbreytinganna þar semí umsögn Kópavogsbæjar um framkomnar athugasemdir sé ekki nægilega skýrrökstuðningur með svörum við athugasemdum sem varði bílastæðamál Hagasmára 1 og3, nánar tiltekið kvöð um samnýtingu bílastæða og áhrif breytingarinnar áaðgengi NNT, lóðarhafa Hagasmára 3 að bílastæðum. Segir í bréfinu aðKópavogsbær þurfi að rökstyðja nánar þá afstöðu sína í umsögninni að kvöð umsamnýtingu bílastæða á lóðum Hagasmára nr. 1 og 3 sé ekki gagnkvæm. Þá þurfijafnframt að rökstyðja betur svör við athugasemdum varðandi áhrifdeiliskipulagsbreytingar á aðgang að bílastæðum á lóð Hagasmára 3 og aðgengiNNT að bílastæðum. Meðbréfi Kópavogsbæjar þann 15. janúar 2016 til Skipulagsstofnunar svaraðiKópavogsbær bréfi Skipulagsstofnunar frá 5. janúar. Vísar Kópavogsbær tillóðarsamnings frá 18. apríl 2008 um lóðirnar Hagasmára 1 og 3 og kveður aðeigendur að Hagasmára 1 hafi lýst því yfir að félagið gerði ekki athugasemdirvið skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1 við útgáfu samningsins. Segir svo í bréfinuað leigutaki Hagasmára 3 hafi gengist undir kvöð um samnýtingu bílastæða meðsamþykki sínu á lóðarleigusamningnum. Kvöðin feli í sér að leigutakar Hagasmára3 verði að þola að leigutakar Hagasmára 1 nýti sér bílastæði á lóðinni nr. 3,án frekari skilgreiningar. Um einhliða kvöð sé að ræða þar sem hennar sé aðeinsgetið á því mæliblaði sem hafi fylgt lóðarleigusamningi Hagasmára 3. Fyrirlóðina Hagasmára 1 séu í gildi lóðarleigusamningar frá 1996 og hafi ekki veriðgerðar breytingar á þeim samningum og gildi því upphaflegu samningarnir fyrirþá lóð. Í þeim samningum sé hvergi getið um heimild fyrir leigutaka lóðarinnarHagasmára 3 til samnýtingar bílastæða. Hafi ætlunin verið að umrædd kvöð skyldivera gagnkvæm hefði verið eðlilegt að geta hennar einnig í lóðarleigusamningifyrir Hagasmára 1. Hafi samþykki leigutaka þurft að liggja fyrir ef ætluninhafi verið að setja sambærilega kvöð á lóðina enda hefði Kópavogsbær semleigusali ekki sett slíka kvöð á lóðina einhliða. Stefnandikærði samþykkt stefnda Kópavogsbæjar til úrskurðarnefndar umhverfis- ogauðlindamála með bréfi, dags. 14. mars 2016.Kærunefndin hafnaði sjónarmiðum stefnanda með úrskurði uppkveðnum 15.júní 2016. Stefnanda þótti úrskurðarnefndin ekki rökstyðja niðurstöðu sína áfullnægjandi hátt og óskaði endurupptöku úrskurðarins með bréfi, dags. 19.október sl. Kröfu um endurupptöku var hafnað af hálfu úrskurðarnefndarinnar meðþeim rökstuðningi að ágreiningur um eignarréttindi eða túlkun samninga eðahvort bótaréttur sé fyrir hendi væri ekki á valdsviði úrskurðarnefndarinnar.Slíkan ágreining yrðu hlutaðeigandi að bera undir dómstóla. Varbreytt deiliskipulag auglýst í B-deild Stjórnartíðinda 9. júní 2016 og 25.nóvember 2016.Málsástæðurog lagarök stefnanda.Ímáli þessu krefst stefnandi annars vegar viðurkenningar á lögvörðum hagsmunumstefnanda og hins vegar ógildingar tveggja stjórnvaldsákvarðana.Viðurkenningarkrafan er sett fram til að tryggja réttindi stefnanda gagnvartstefnda Eignarhaldsfélagi Smáralindar ehf. um samnýtingu bílastæða ogsamnýtingu frárennslislagna og um gagnkvæman umferðarrétt á lóðunum Hagasmára 1og Hagasmára 3, þar sem stefndu hafa hafnað tilvist slíkra réttinda.Viðurkenningarkrafaner byggð á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan umógildingu stjórnvaldsákvarðana er byggð á því að stefnda Kópavogsbæ hafi veriðóheimilt að samþykkja deiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautar og gangameð því gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum stefnanda, sem m.a. hafa veriðtryggð með þinglýstum og skjalfestum heimildum stefnanda til samnýtingar ogumferðar um hluta þess svæðis sem deiliskipulagið taki til. Varðandiviðurkenningarkröfuna byggir stefnandi á því að leigusali lóðanna Hagasmára 1og Hagasmára 3, stefndi Kópavogsbær, hafi ákveðið að leigjendur lóðannaHagasmára 1 og Hagasmára 3 skuli samnýta bílastæði lóðanna, að lóðarhafarnirskuli samnýta frárennslislagnir og að um lóðirnar sé gagnkvæmur umferðarréttur.Komi þetta fram í lóðarleigusamningi um Hagasmára 3, og stofnskjali Hagasmára1, Hagasmára 3 og Hagasmára 5. Hér sé um ótvíræðar stjórnvaldsákvarðanir aðræða sem stefndi Kópavogsbær sé bundinn af. Þar sem stefndu hafi hafnað því aðstefnandi eigi, á grundvelli fyrirliggjandi kvaðar, rétt til bílastæða álóðinni að Hagasmára 1 sé stefnandi knúinn til að krefjast viðurkenningar árétti sínum samkvæmt stofnskjali lóðanna og fyrirliggjandi lóðarleigusamningi.Stofnskjali lóðarinnar að Hagasmára 3 sé sérstaklega þinglýst á Hagasmára 1 svoað réttur eigenda Hagasmára 3 sé tryggður gagnvart eigendum Hagasmára 1. Ágrundvelli lóðarleigusamningsins ogstofnskjalsins hafi eigendur Hagasmára 1 og Hagasmára 3 gert með sér nokkrasamninga sem taki af öll tvímæli um gagnkvæman rétt til samnýtingar bílastæðaog um gagnkvæman umferðarrétt. Um réttindi sín byggir stefnandi m.a. áeftirfarandi: Ífyrsta lagi sé byggt á lóðarleigusamningi um Hagasmára 3 frá 18. apríl 2008.Lóðarleigusamningurinn sé undirritaður af þáverandi stjórnarmönnum stefnanda ogþáverandi stjórnarmönnum stefnda Eignarhaldsfélagsins Smáralind ehf. (áðurSmáralind ehf.). Efnilóðarleigusamningsins sé bindandi fyrir eigendur beggja lóðanna og Kópavogsbæ.Samkvæmt 1. gr. lóðarleigusamningsins séu kvaðir á lóðinni samkvæmt viðfestumuppdrætti. Á uppdrættinum séu síðan eftirgreindar áritanir: „Kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1og 3. Kvöð um samnýtingu fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð um gagnkvæmanumferðarrétt.“ Þessar gagnkvæmu kvaðir sem samningsaðilar hafi undirgengistséu mjög mikilvægar fyrir stefnanda, sem og aðgengi að lóðinni ogumferðarskipulag lóðanna nr. 1 og 3 og næsta nágrennis. Kvaðirnar feli í sértiltekin eignarréttindi stefnanda á lóðinni Hagasmára 1 og verða þaueignarréttindi ekki skert nema að fengnu samþykki stefnanda eða með eignarnámi.Íöðru lagi sé byggt á stofnskjali fyrir Hagasmára 1, Hagasmára 3 og Hagasmára 5,útgefnu af Kópavogsbæ 21.4.2008. Stofnskjali þessu hafi verið þinglýst álóðirnar. Í stofnskjalinu segi: „Afmörkunlóðar kemur fram á meðfylgjandi mæliblaði útgefnu af Kópavogsbæ 27.3.2008 og erþað hluti stofnskjals þessa.“ Á mæliblaðinu segi: „Kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1og 3. Kvöð um samnýtingu fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3. Kvöð um gagnkvæmanumferðarrétt.“ StefndiKópavogsbær hafi því ákveðið að á lóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 skulibílastæði samnýtt og að umferðarréttur um lóðirnar skuli vera gagnkvæmur. Afhálfu stefnda Kópavogsbæjar hafi því verið haldið fram að ekki sé um gagnkvæmakvöð til samnýtingar bílastæða eða gagnkvæma umferðarkvöð að ræða þar sem slíkarkvaðir komi ekki fram í lóðarleigusamningi Hagasmára 1. Þessi röksemd sé meðöllu haldlaus í ljósi þess að eftir gerð lóðarleigusamningsins hafi stofnskjalilóðanna verið breytt af stefnda Kópavogsbæ og verið þinglýst á lóðirnarHagasmára 1 og Hagasmára 3. Þær gagnkvæmu kvaðir sem stofnskjalið feli í sérverði ekki niður felldar nema með samþykki stefnanda. Nauðsynlegt reyndist þvíað breyta stofnskjali lóðanna því að samkvæmt upphaflegum lóðarleigusamningum,dags. 1. október 1996, skyldu húsin nr. 1, 5, 11 og 13 hafa sameiginlega lóðfyrir aðkomu og bílastæði. Sú sameiginlega lóð hafi verið felld niður meðstofnskjalinu og kvaðirnar komið í hennar stað.Íþriðja lagi sé byggt á kaupsamningi, dags. 27. ágúst 2007, en með honum hafiSmáralind ehf. (SL) selt hluta lóðar sinnar til Fast­eignafélags Íslands hf.til að byggja á í gegnum dótturfélag sitt, Norðurturninn ehf. (NT). Íkaupsamningnum segi að NT muni „reisa turn við norðvestur horn[Smáralindarinnar], sem verður tengdur við verslunarmiðstöðina, og önnur tengdmannvirki, m.a. bílastæðahús.“ Í grein 1.6 í samningnum segi: „Þá hafa aðilar orðið sammála að sem hluti afendurgjaldi SL fyrir lóðina skuli gerður sam­starfs- og afnotasamningur milliSL og NT þar sem m.a. verður kveðið á um afnotaréttindi SL af bíla­stæðum íbílastæðahúsi Norðurturnsins.“ Einnig er sett það skilyrði fyrir sölunni ígrein 3.1.3 „að gerður verði samstarfs-og afnotasamn­ingur á milli SL og NT um samstarf félaganna í tengslum viðrekstur verslunarmiðstöðvar­innar og Norðurturnsins og gagnkvæm afnotaréttindi,... einkum afnota­réttindi SL ábílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins.“Ífjórða lagi sé byggt á samningi um nýtingu og kostnaðarskiptingu sem eigendurHagasmára 1 og Hagasmára 3 hafi gert með sér27. júní 2013. Í 1. gr. samningsins segi m.a.: „Með stofnskjali útgefnu af Kópavogsbæ 21.4.2008 var lóðinni aðHagasmára skipt upp í tvær lóðir, Hagasmára 1 og 3, og jafnframt var gerður afhálfu Kópavogskaupstaðar lóðarleigusamningur um lóðina Hagasmára 3, dags. 18.apríl 2008, sbr. skjal með þinglýsingarnr. A-1935/08, sem þáverandi lóðarhafarbeggja lóðanna undirrituðu. Samkvæmt 1. gr. lóðarsamningsins eru kvaðir álóðinni samkvæmt viðfestum uppdrætti. Á uppdrættinum eru síðan m.a.eftirgreindar áritanir: „Kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3. Kvöðum gagnkvæman umferðarrétt.““ Í2. gr. samningsins segi: „Í tilefni þessað fyrirhugað er að hefja að nýju framkvæmdir við Hagasmára 3, sem stöðvuðust íefnahagshruninu haustið 2008, eru aðilar samnings þessa sammála um að stefna aðþví markmiði í beggja þágu að hámarka nýtingu á þeim bílastæðum sem eru álóðinni Hagasmára 1 og 3 jafnframt sem leitast verði við að lágmarka viðhalds-og rekstrarkostnað. Tilgangurinn er sá að styrkja starfsemi í vesturendaSmáralindar enn frekar með tengingu við Norðurturninn, sem jafnframt stuðlar aðþví að í Norðurturninum verði öflug og fjölbreytt atvinnustarfsemi.“Í3. gr. samningsins segi: „Í því skyni aðmarkmiðinu verði náð eru aðilar sammála um að gera innkeyrslu að bílastæðun­umað Hagasmára 3 eftir föngum aðgengilega og áberandi. Kostnað vegna þessa eruaðilar sam­mála um að skipta með sanngjörnum hætti einkum að teknu tilliti tilætlaðs ávinnings aðila. Þá eru aðilar og sammála um að bílastæði í lokuðumbílakjallara Norðurturnsins verði fyrst og fremst nýtt í þágu þeirrar starfsemisem kemur til með að verða í Norðurturninum. Í desember ár hvert verði þó gertráð fyrir að viðskiptavinir Smáralindar geti nýtt bílastæðin þar samkvæmtnánara samkomulagi hverju sinni. Aðilar eru sammála um að skipta með sérkostnaði af rekstri og við­haldi bílastæðanna að Hagasmára 1 og 3 meðsanngjörnum hætti sem eðli máls taki fyrst og fremst mið af framtíðar­nýtingubílastæðanna á vegum hvors aðila.“ Samkvæmtsamkomulagi þessu sé í gildi kvöð um samnýtingu bílastæða á lóðum Hagasmára 1og Hagasmára 3 og feli samkomulagið í sér staðfestingu eigenda beggja eignannaum að kvöðin sé til staðar. Stefnandi eigi því óbein eignarréttindi yfirbílastæðum Hagasmára 1 í samræmi við kvöðina. Hvers konar breytingar á bílastæðunumvarða því lögvarða hagsmuni stefnanda. Ífimmta lagi byggir stefnandi á undirrituðum yfirlýsingum fjögurra fyrrverandiforsvarsmanna félaga, sem hafi komið að skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1 ílóðirnar Hagasmára 1 og Hagasmára 3 og/eða skrifuðu undir lóðarsamninginn umHagasmára 3 á árinu 2008: Yfirlýsing Einars Arnar Jónssonar, sem hafi veriðstjórnarformaður Norðurturnsins ehf. og Smáralindar ehf. á árinu 2008.Yfirlýsing Gunnars Þorlákssonar, sem hafi átt sæti í stjórn Norðurturnsins ehf.og Smáralindar ehf. á árinu 2008. Yfirlýsing Pálma Kristinssonar, sem hafiverið framkvæmdastjóri Norðurturnsins ehf. og Fasteignafélags Íslands hf. áárinu 2008. Fasteignafélag Íslands hf. hafi verið móðurfélag Smáralindar ehf.og Norðurturnsins ehf. Yfirlýsing Helga Marínós Magnússonar, sem hafi veriðframkvæmdastjóri Smáralindar á árinu 2008.Byggirstefnandi á því að yfirlýsingarnar staðfesti að tilgangur með undirritunstjórnarmanna Norðurturnsins ehf. og Smáralindar ehf. á lóðarleigusamning umHagasmára 3 hafi verið að tryggja að þær kvaðir sem fram komi á mæliblaðiHagasmára 3 og sé hluti lóðarleigusamnings um þá lóð hafi hvílt jafnt áHagasmára 3 sem Hagasmára 1. Fari því ekki milli mála að gagnkvæm kvöð sé álóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 um m.a. samnýtingu bílastæða og gagnkvæmanumferðarrétt. Stefnandi telur nauðsynlegt að fá viðurkenningardóm um að álóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 hvílikvöð um samnýtingu bílastæða, um samnýtingu fráveitulagna og gagnkvæmanumferðarrétt. Með slíkum dómi verður komið í veg fyrir að stefndu gangi íframtíðinni á lögvarinn rétt stefnanda.Ógilding deiliskipulags.Stefnandibyggir kröfu sína um ógildingu stjórnvaldsákvarðana á því að stefnda Kópavogsbæhafi verið óheimilt að samþykkja deiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautarog ganga með því gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum stefnanda, sem m.a.hafa verið tryggð með þinglýstum og skjalfestum heimildum stefnanda tilsamnýtingar og umferðar um hluta þess svæðis sem deiliskipulagið taki til. Íumfjöllun um viðurkenningarkröfu stefnanda hafi verið fjallað um réttindistefnanda yfir lóðinni að Hagasmára 1 á grundvelli kvaðar um samnýtingubílastæða, samnýtingu fráveitulagna og gagnkvæman umferðarrétt. Byggt sé áfyrri umfjöllun, að breyttu breytanda, til stuðnings kröfu um ógildingu ásamþykkt deiliskipulags. Samkvæmt c-lið 1. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 berisveitarstjórn að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulagsmála þannig að réttureinstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnarsé hafður að leiðarljósi. Kvöð sem hvíli á lóðunum að Hagasmára 1 og Hagasmára3 feli í sér óbein eignarréttindi stefnanda yfir hluta af því svæði sem nýttdeiliskipulag nái til, nánar tiltekið svæði A04, A05, A06 og bílastæði á reit Cí núgildandi skipulagi, og telur stefnandi að samþykkt deiliskipulag feli í sérólögmæta skerðingu á þessum eignarréttindum. Stefnanditelur að stefndi Kópavogsbær hafi við gerð og afgreiðsludeiliskipulagstillagnanna ekki gætt lögvarinna réttinda stefnanda. Áðurgildandideiliskipulag hafi ekki gert ráð fyrir neinum byggingum á reitum sem merktirséu C, D og E. Þar eigi að vera bílastæði sem skulu samnýtt af Hagasmára 1 ogHagasmára 3. Samkvæmt samþykktu deiliskipulagi sé nú gert ráð fyrir að þessisvæði sem merkt séu svæði A04, A05 og A06 verði nýtt fyrir íbúðabyggð ogatvinnustarfsemi. Þar með sé felldur niður fjöldi bílastæða sem stefnandi ogviðskiptavinir hans eigi rétt á að nýta. Með því að fækka bílastæðum á lóðinniHagasmára 1 sé ekki aðeins verið að gera aðgengi að Smáralindinni erfiðaraheldur sé beinlínis verið að vísa viðskiptavinum verslunarmiðstöðvarinnar ogvæntanlega einnig íbúum og starfsmönnum í nýbyggingum á bílastæði Hagasmára 3.Þannig feli samþykkt deiliskipulag ekki aðeins í sér skerðingu áeignarréttindum stefnanda samkvæmt fyrirliggjandi kvöð um bílastæði viðHagasmára 1 heldur einnig beinlínis hagsmunum stefnanda af bílastæðum á sinnieigin lóð að Hagasmára 3. Þetta sé með öllu óásættanlegt fyrir stefnanda semkrefst þess að samþykkt deiliskipulag verði fellt úr gildi, sbr. dómkröfur, ogað áfram gildi það deiliskipulag sem hafi verið forsenda stjórnvaldsákvarðanastefnda Kópavogsbæjar, stofnunar lóðar stefnanda og þeirra samninga semeigendur Hagasmára 1 og Hagasmára 3 hafi gert með sér.Deiliskipulagiðskerði verulega réttindi stefnanda til bílastæða, bæði vegna fækkunar bílastæðaá lóðinni Hagasmára 1 og aukinnar bílastæðaþarfar vegna nýrra bygginga ásvæðinu sem leiði bæði til þess að kvöð um samnýtingu bílastæða veiti stefnandaaðgang að færri bílastæðum en áður auk þess sem ágangur tengdurverslunarmiðstöðinni Smáralind á bílastæði stefnanda muni aukast til muna.Þegar stefnandi hafi keypt lóðina Hagasmára 3 af stefnda hafi verið í gildideiliskipulag upphaflega frá árinu 1993. Á grundvelli þess deiliskipulags hafieigendur Hagasmára 1 og Hagasmára 3 gert með sér samninga sem báðir séu bundniraf. Þá hafi stefndi Kópavogsbær breytt stofnskjali Hagasmára 1, Hagasmára 3 ogHagasmára 5 og tiltekið að kvaðir hvíli á Hagasmára 1 og 3 um samnýtingubílastæða og gagnkvæman umferðarrétt. Stjórnvaldsákvörðun stefnda Kópavogsbæjarsem stofnskjalið kveður á um sé bindandi fyrir stefnda Kópavogsbæ. StefndiKópavogsbær hafi með ólögmætum hætti samþykkt deiliskipulag sem skerði verulegaréttindi stefnanda. Þær ólögmætu stjórnvaldsákvarðanir sem stefndi Kópavogsbærhafi tekið beri að fella úr gildi.Samþykktstefnda Kópavogsbæjar á deiliskipulagi 25. október 2016 og 24. nóvember 2015brjóti gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum stefnanda sem felist í aðgangiað bílastæðum á grundvelli fyrirliggjandi kvaðar og vegna aukins átroðnings álóð stefnanda að Hagasmára 3 samkvæmt framangreindu. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar sé eignarrétturinn friðhelgur. Engan megi skylda til að látaaf hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þurfi til þess lagafyrirmæli ogkomi fullt verð fyrir. Í 50. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 sé mælt fyrir umheimildir til eignarnáms vegna breytinga á skipulagi. Þá sé í lokamálsgreingreinarinnar vísað til þess að um framkvæmd eignarnáms og ákvörðun um bæturfari eftir lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Sú aðgerð að skerða réttstefnanda til afnota af bílastæðum sem fólst í samþykkt deiliskipulagsins fól ísér skerðingu á eignarréttindum stefnanda. Við gerð deiliskipulagsins hafi þesshvorki verið freistað að afla samþykkis stefnanda við að láta eign sína afhendi eða heimila breytingar á bílastæðum né gripið til þeirra úrræða umeignarnám sem lög mæli fyrir um. Af þessum sökum sé deiliskipulagið að matistefnda ógilt og að vettugi virðandi, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í máli nr.118/2009. Þábyggir stefnandi á sjónarmiðum um réttmætar væntingar. Stefnandi hafi máttvænta þess að breytingar á deiliskipulagi yrðu ávallt í samræmi við stofnskjalog gildandi lóðarleigusamninga og þinglýstar kvaðir sem væru hluti þeirraeignarréttinda sem byggðust á slíkum skjölum. Stefnandi hafi því mátt væntaþess að stefndi Kópavogsbær myndi ekki gera breytingar á deiliskipulagi semhrófluðu við réttindum sem stefnandi hafði öðlast með samningum við stefndaKópavogsbæ. Ennfremur byggir stefnandi á því að með breytingu á deiliskipulagi sé brotið gegnlögvörðum hagsmunum stefnanda á grundvelli grenndarréttar. Þar sem breytingar ádeiliskipulaginu skerði ekki einungis með beinum hætti rétt stefnanda yfirbílastæðum sem séu fjarlægð samkvæmt deiliskipulaginu heldur auki einnig ágangá þau bílastæði sem eftir standi skaðar breyting á deiliskipulaginu hagsmunistefnanda sem varðir séu af grenndarrétti.Stefnanditelur nauðsynlegt að fella úr gildi bæði samþykkt deiliskipulags 24. nóvember2015 og 25. október 2016. Ekki sé nóg að fella úr gildi nýjasta deiliskipulagiðfrá 25. október 2016 því að þá stæðieftir deiliskipulagið sem samþykkt var 24. nóvember 2015 sem einnig skerðihagsmuni og réttindi stefnanda. Stefnandi telur að hann hafi með málsástæðumsínum og lagarökum sýnt fram á að fallast eigi á kröfur hans og fella eigi bæðideiliskipulagið frá 24. nóvember 2015 ogfrá 25. október 2016 úr gildi.Stefnandivísar einkum til skipulagslaga nr. 123/2010, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 oglaga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Enn fremur er vísað til stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og til laga um framkvæmd eignarnámsnr. 11/1973.Málsástæðurog lagarök stefnda Eignarhaldsfélagsins Smáralindar ehf.StefndiSmáralind ehf. krefst sýknu af öllum kröfum stefanda. Auk þess krefst hannmálskostnaðar. Stefndi byggir dómkröfur sínar áþví að þær kvaðir sem hvíldu á lóðunum Hagasmára1, 5, 11 og 13 og færðust á eina lóð við sameiningu lóðanna, Hagasmára 1, séuenn til staðar. Á hinn bóginn hafnar stefndi því að þær feli í sér kvöð um réttstefnanda til afnota af bílastæðum að Hagasmára 1. Réttur stefnda til lóðanna1, 5, 11 og 13 við Hagasmára eigi rætur að rekja til kaupa stefnda á lóðunum22. desember 1997. Tekin hafi verið ákvörðun af hálfu meðstefnda Kópavogsbæjarum að sameina framangreindar lóðir í eina lóð, Hagasmára 1, árið 1997 en þáhafi framangreindir lóðarleigusamningar verið færðir undir þá lóð í kjölfarið.Í 19. gr. lóðarleigusamninganna um Hagasmára 1, 5, 11 og 13 hafi verið kveðið áum að á sameiginlegri lóð væri kvöð um gegnumakstur og graftarrétt vegna lagna.Einvörðungu hafi í lóðarleigusamningi vegna Hagasmára 5 verið kveðið á umeinhliða afnotarétt Heilsugæslustöðvar að Smáranum 10, nú Hagasmára 5, landnr.178274, af bílastæðum á lóðinni Hagasmára 5, nú Hagasmára 1, landnr. 114528. Séóumdeilt að framangreindar kvaðir hafi færstá Hagasmára 1 við sameiningu lóðanna. Stefndi hafnar því í fyrsta lagi að réttur stefnandatil nýtingar bílastæða á lóðinni við Hagasmára 1 leiði af kaupsamningi stefndaog Fasteignafélags Íslands frá 27. ágúst 2007. Stefndi hafi selt Norðurturninumehf. 11.808,7 m2 lóð úr Hagasmára 1, þ.e. Hagasmára 3, árið 2007 semstefnandi eignaðist síðar. Í samningnum sé kveðið á um heimild til að reisa álóðinni turn við norðvesturhorn verslunarmiðstöðvarinnar. Í grein 1 íkaupsamningnum sé fjallað um forsendur samningsins en þar sé í grein 1.6sérstaklega kveðið á um að sem hluti af endurgjaldi stefnda fyrir lóðina skuligerður samstarfs- og afnotasamningur milli stefnda og Norðurturnsins um m.a.afnotaréttindi stefnda af bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins. Þá segi ígrein 3.1.3 í kaupsamningnum að eitt af skilyrðum sölunnar sé að gerður verðislíkur samningur „einkum [um] afnotaréttindi [stefnda] á bílastæðum íbílastæðahúsi Norðurturnsins.“ Augljóst sé af framangreindum ákvæðumkaupsamningsins að ætlun aðila hafi verið sú að tryggja afnotarétt stefnda afbílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins, en ekki öfugt. Ef kvöðin hefði áttað vera gagnkvæm sé vandséð hvaða hagsmuni seljandi lóðarinnar hefði haft afþví að bílastæðaafnotin væru hluti af endurgjaldi fyrir lóðina. Í öðru lagi hafnar stefndi því að réttur stefnandatil nýtingar bílastæða á lóðinni við Hagasmára 1 leiði af lóðarleigusamningi umHagasmára 3. Vegna sölu lóðarinnar Hagasmára 3 hafi meðstefndi Kópavogsbær ogNorðurturninn ehf. gert lóðarleigusamning 18. apríl 2008 um leigu á lóðinni aðHagasmára 3. Í viðfestum uppdrætti eða mæliblaði sem sé tilgreint sem hlutilóðarleigusamningsins komi fram að á lóðinni hvíli kvöð um samnýtingu bílastæðaá lóðum nr. 1 og 3, kvöð um samnýtingu fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3 og kvöðum gagnkvæman umferðarrétt. Undirritað sé undir lóðarleigusamninginn fyrir höndstefnda en áritunin sé bundin við „að félagið geri ekki athugasemdir viðskiptingu lóðarinnar Hagasmára 1.“ Af þessu megi leiða að stefndi afsalaðiengum réttindum til stefnanda með undirritun á lóðarleigusamninginn. Þá hafimeðstefndi Kópavogsbær ekki getað afsalað réttindum einhliða án samþykkisrétthafa lóðarinnar og án breytinga á lóðarleigusamningi fyrir Hagasmára 1. Afþessu megi ráða að það hafi aldrei verið sett nein kvöð á lóðina nr. 1 um aðlóðarhafi lóðar nr. 3 eigi þar rétt til bílastæða. Á hinn bóginn verði að teljaað með undirritun stefnanda undir lóðarleigusamninginn hafi leigutaki,stefnandi, undirgengist kvöð um rétt stefnda til nýtingar bílastæða aðHagasmára 3, enda hafi forsenda þess verið að hann fengi lóðina og hlutikaupverðs að sú kvöð væri fyrir hendi. Í þessu samhengi megi benda á að hvergisegi í viðfestum uppdrætti að kvöð um samnýtingu bílastæða sé gagnkvæm líkt oggert sé í tilviki umferðarréttar.Í þriðja lagi hafnar stefndi því að réttur stefnandatil nýtingar bílastæða á lóðinni við Hagasmára 1 sé leiddur af stofnskjali frá21. apríl 2008. Meðstefndi Kópavogsbær hafi gert breytingu á stofnskjölumHagasmára 1 og Hagasmára 5 í kjölfarið af gerð lóðarleigusamningsins vegnaHagasmára 3. Í breytingarskjalinu segi að breytingar hafi verið gerðar á lóðumvið Hagasmára í Kópavogi, Hagasmára 1 hafi verið skipt upp í tvær lóðir,Hagasmára 1 og 3, og stærð Hagasmára 5 breytt og mismun bætt við óútvísað landKópavogsbæjar. Þá segi um Hagasmára 3 að afmörkun lóðar komi fram ámeðfylgjandi mæliblaði útgefnu af Kópavogsbæ þann 27.3.2008 og að það sé hlutistofnskjalsins. Sé þar um að ræða framangreint mæliblað sem hafi fylgt meðlóðarleigusamningi vegna Hagasmára 3. Einvörðungu byggingarfulltrúi meðstefndaKópavogsbæjar hafi áritað stofnskjalið. Stefndi hafnar því að umrætt skjalstofni nokkurn rétt til handa stefnanda um heimild til að nota bílastæði aðHagasmára 1 í ljósi þess að stefndi átti enga aðkomu að gerð þessa skjals ogeinvörðungu sé vísað til framangreinds uppdráttar varðandi afmörkun lóðar.Mæliblaðið hafi ekki annað hlutverk að lögum en að sýna afmörkun útskiptrafasteigna, sbr. c-lið 1. mgr. 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna,sbr. og það sem fram komi á stofnskjalinu sjálfu. Breytir þar engu þó svo aðstofnskjalinu hafi verið þinglýst á Hagasmára 1 enda feli skjalið einvörðungu ísér breytingu á stærð lóðarinnar. Í fjórða lagi hafnar stefndi því að réttur stefnandatil nýtingar bílastæða á lóðinni við Hagasmára 1 sé leiddur af samningi umnýtingu og kostnaðarskiptingu milli stefnda og stefnanda. Þar sé einvörðunguvísað til 1. gr. lóðarleigusamningsins um Hagasmára 3 og þeirra kvaða sem komifram á viðfestum uppdrætti með samningnum án þess að nokkur afstaða sé tekintil þeirra. Í 2. gr. samningsins sé einvörðungu fjallað um markmið. Þá sé í 3.gr. markmiðið nánar útfært og sérstaklega fjallað um bílastæði í lokuðumbílakjallara Norðurturnsins, en þar sé einungis hluti af þeim bílastæðum semséu við Norðurturninn. Eina réttinn sem megi leiða af því ákvæði sé að ídesember ár hvert verði gert ráð fyrir að viðskiptavinir Smáralindar geti nýttþau bílastæði einnig en það sé gert að skilyrði að gert verði nánara samkomulagum það „hverju sinni“. Af ákvæðum samningsins verði ekki annað ráðið en að umræði viljayfirlýsingu af hálfu aðila um að viðskiptavinir Smáralindar nýtibílastæði Norðurturnsins. Í fimmta lagi hafnar stefndi því að yfirlýsingarfyrrverandi forsvarsmanna stefnda og Norðurturnsins ehf. sem stefnandi hafiaflað hafi þýðingu í þessu máli. Þeir löggerningar sem séu til staðar markiréttarsamband milli stefnanda og stefnda en ekki skýringar forsvarsmannaframangreindra félaga á lögskiptunum löngu, eftir að þau hafi átt sér stað, ummeinta ætlun samningsaðila sem eigi sér enga stoð í orðalagi löggerninganna. Þá bendir stefndi einnig á í þessu samhengi aðmeðstefndi Kópavogsbær hafi hafnað því að umrædd kvöð sé til staðar.Kveður stefndi að af öllu framangreindu megi ljóstvera að engir samningar, stjórnvaldsákvarðanir eða þinglýstar kvaðir standi tilþess að lóðarhafi Hagasmára 3 eigi rétt til bílastæða við Hagasmára 1.Grundvallaratriðið í því efni sé hvernig til lóðarinnar nr. 3 hafi veriðstofnað í upphafi auk þess sem engin kvöð hafi verið sett á lóðina nr. 1 umþetta efni. Varðandi kröfu stefnanda um ógildingu ádeiliskipulagi krefst stefnandi þess að öllum þeim kröfum verði hafnað. Í fyrsta lagi byggir stefndi á því að umrædd kvöð umsamnýtingu bílastæða sé ekki til staðar.Í öðru lagi byggir stefndi á því, verði ekki fallistá ofangreint, að ekki sé um skerðingu á rétti stefnanda að ræða þar sem kvöð umsamnýtingu bílastæða geti ekki leitt til þess að um ókomna tíð sé óheimilt afhálfu skipulagsyfirvalda að breyta deiliskipulagi á svæðinu og lóðarhafa aðviðhafa breytingar á lóðinni til samræmis við skipulag. Óháð breytingum álóðinni að Hagasmára 1 er kvöðin um samnýtingu bílastæða til staðar eftir semáður og tekur hún einvörðungu mið af þeim bílastæðum sem eru til staðar hverjusinni. Hún tryggir nánar tiltekið ekki stefnanda tiltekinn rétt til tiltekinsmagns bílastæða. Í þriðja lagi feli samþykkt umrædds deiliskipulags íöllu falli ekki í sér skerðingu á eignarrétti stefnanda þar sem tryggt hafiverið með rannsókn, sem var framkvæmd í skipulagsferlinu, að um fullnægjandimagn bílastæða til þess að mæta bílastæðaþörf á hinu deiliskipulagða svæði væritil staðar og meira til og hefur stefndi ekki lagt fram nein gögn til aðhnekkja því mati.Í málatilbúnaði stefnanda í stefnu komi fram að ááður gildandi deiliskipulagi hafi ekki verið gert ráð fyrir neinum byggingum áreitum merktum C, D og E. Þar hafi einvörðungu átt að vera bílastæði sem skyldusamnýtt af lóðarhöfum Hagasmára 1 og 3. Á hinn bóginn samkvæmt samþykktudeiliskipulagi sé nú gert ráð fyrir, á svæðum sem auðkennd eru A04, A05 og A06á deiliskipulagsuppdrætti, íbúðabyggð og atvinnustarfsemi. Stefndi vill benda áað þessi fullyrðing stefnanda sé ekki rétt. Við mat á bílastæðaþörf á hinudeiliskipulagða svæði hafi ekki verið gert ráð fyrir samnýtingu bílastæða milliíbúðarhúsnæðis og atvinnuhúsnæðis. Þá hafi á svæði sem var merkt C á eldradeiliskipulagi ekki verið horfið frá fjölda bílastæða. Gert sé ráð fyrir 300stæðum á landi og 260 stæðum á palli samkvæmt hinu nýja deiliskipulagi. Deiliskipulag sem krafist sé ógildingar á sé ísamræmi við aðalskipulag Kópavogs 2012-2024 sem samþykkt hafi verið íbæjarstjórn 26. nóvember 2013 og staðfest 24. febrúar s.á., sbr. 7. mgr. 12.gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og 3. mgr. 37. gr. sömu laga. Stefnumörkun einsog hún birtist í aðalskipulaginu byggist á því að almannahagsmunir feli í sérskynsamlega nýtingu og uppbyggingu á landi, þ.e. með þéttingu byggðar. Íaðalskipulaginu sé hið deiliskipulagða svæði skilgreint sem miðsvæði M-3Smáralind Miðhverfi og M-4 Smáralind suðursvæði. Þar komi fram að svæðin takitil verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar en jafnframt sé gert ráð fyrir 15 hæðaskrifstofu- og verslunarbyggingu. Þá séu umrædd miðsvæði hluti af þróunarsvæðiÞR-5 Glaðheimar og Smárinn. Í umfjöllun um svæðið ígreinargerð með aðalskipulaginu sé m.a. tekið fram að sunnan Smáralindar séóbyggt svæði í einkaeigu þar sem gert sé ráð fyrir íbúðum og að verslunar- ogþjónustusvæði verði skilgreint sem miðsvæði. Segirsvo að miðað sé við að ráðist verði í heildarendurskoðun á deiliskipulagi ámiðhverfinu umhverfis Reykjanesbraut, þ.e. í Glaðheimum og Smáranum, og að íþeirri vinnu verði landnotkun og landnýting endurskoðuð svo og samgöngur ásvæðinu. Af framangreindu megi leiða að málefnalegar ástæður bjuggu að bakiþeim deiliskipulagsbreytingum sem krafist sé ógildingar á. Samkvæmtskilmálum deiliskipulagsins sé gert ráð fyrir að lágmarki 1,0-1,2 bílastæðum áíbúð og 1,0 á hverja 35 fermetra af atvinnuhúsnæði. Í eldra deiliskipulagi ásvæðinu hafi sama lágmarkskrafa verið gerð um fjölda bílastæða vegnaatvinnuhúsnæðis sem hafi leitt af þágildandi byggingarreglugerð. Í gildandi lögum og stjórnvaldsfyrirmælumséu ekki gerðar tilteknar kröfur um fjölda bílastæða að undanskildum kröfumbyggingarreglugerðar nr. 112/2012 þar sem gerð sé krafa um tiltekinn fjöldabílastæða fyrir hreyfihamlaða, sem hafi verið mætt. Af því leiði að ákvörðun umfjölda bílastæða verði að byggja á málefnalegum sjónarmiðum. Við gerð tillöguað deiliskipulagi á hinu deiliskipulagða svæði hafi verið litið tilfjölbreyttra lausna til að mæta þörfinni í samræmi við skipulagslýsinguverkefnisins. Litið hafi verið á deiliskipulagssvæðið sem eina heild hvaðvarðar skipulag, stærð, fjölda og staðsetningu bílastæða. Deiliskipulagið gerim.a. ráð fyrir bílgeymslum, yfirborðsstæðum og samnýtingu stæða. VSÓ ráðgjöfehf. hafi framkvæmt talningu á notkun bílastæða í aðdraganda að gerðdeiliskipulagsins, sem samþykkt hafi verið á árinu 2015, og áætlað bílastæðaþörfá svæðinu. Mat á bílastæðaþörf á svæðinu hafi tekið mið af 100% notkun ábílastæðum og ofangreindum sjónarmiðum. Ekki var gert ráð fyrir samnýtingu ámilli bílastæða vegna íbúðabyggðar og atvinnuhúsnæðis svo sem áður greini ogekki hafi verið tekið tillit til þess að breyttar ferðavenjur og bættaralmenningssamgöngur kunni að draga úr bílastæðaþörf svæðisins til framtíðar.Miðað við greiningu á bílastæðaþörfinni hafi niðurstaðan verið sú að þörf verðiá 2.582 stæðum fyrir hið deiliskipulagða svæði í heild þegar svæðið verðifullbyggt. Samkvæmt deiliskipulagi frá 2015, sem stefnandi krefst ógildingar á,sé ráðgert að heildarfjöldi stæða verði um 2.690 og séu því 108 bílastæðiumfram þörf. Þá megi sjá af greiningu á bílastæðaþörf á svæðinu að um ræðirfjölgun bílastæða vegna atvinnuhúsnæðis frá því sem hafi verið samkvæmt eldradeiliskipulagi. Fjöldi bílastæða hafi verið aukinn til samræmis við þörf meðgildistöku deiliskipulagsins 2016, sem stefnandi krefjist einnig ógildingar á,að því er varði íbúðabyggð sunnan Smáralindar, en líkt og áður greini sé ekkigert ráð fyrir samnýtingu bílastæða milli íbúabyggðar og atvinnuhúsnæðis viðmat á bílastæðaþörf á svæðinu.Þá vill stefndi einnig benda á að hann hafi verulegahagsmuni af því að nægjanlegur fjöldi bílstæða sé á hinu deiliskipulagða svæðivegna rekstrar síns. Hefði hann því hreyft mótmælum við meðferðdeiliskipulagstillagna hefði hann talið að bílastæðaþörf þar væri ekki mætt meðfullnægjandi hætti.Engin gögn hafi verið lögð fram af hálfu stefnandasem hnekki þeirri rannsókn sem fór fram í aðdraganda að gerð deiliskipulagsinsum að fjöldi bílastæða væri fullnægjandi til að mæta bílastæðaþörf á svæðinu ogmeira til. Sönnunarbyrði hvíli á stefnanda að sýna fram á að slík skerðing hafiátt sér stað með gildistöku deiliskipulagsins. Þar sem hann hafi ekki axlaðhana beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum um ógildingudeiliskipulags.Í fjórða lagi vill stefndi benda á að ekki séu tilstaðar skilyrði til þess að ógilda umrætt deiliskipulag enda hafi meðstefndiKópavogsbær gætt að öllum málsmeðferðarreglum við undirbúning og samþykktskipulagsins. Sé því ekki til staðar skilyrði til að ógilda ákvarðanir um aðsamþykkja umrætt skipulag. Það eina sem stefnandi hafi borið við að megi finnaað málsmeðferð meðstefnda Kópavogsbæjar við gerð og samþykkt umræddsdeiliskipulags sé að ekki hafi verið gætt að lögvörðum réttindum stefnanda.Stefndi hafni þessu. Samkvæmtskipulagslögum nr. 123/2010 sé vald til að skipuleggja land innan markasveitarfélags í höndum sveitarstjórna sem annist þær og beri ábyrgð á gerðdeiliskipulags, sbr. 3. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 38. gr. laganna. Ískipulagsáætlunum sé sett fram stefna skipulagsyfirvalda um þróun byggðar oglandnotkun og teknar ákvarðanir um samgöngur og mannvirki sem þeim tengist. Viðbeitingu skipulagsvalds beri að fylgja markmiðum skipulagslaga, sem tíunduð séuí 1. gr. þeirra. Við töku skipulagsákvarðana séu sveitarstjórnir enn fremurbundnar af lögmætis- og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, er feli m.a. í sérað með ákvörðun sé stefnt að lögmætum markmiðum og að ekki sé gengið lengra ennauðsynlegt sé til að ná þeim markmiðum. Að gættum þessum grundvallarreglum ogmarkmiðum hafi sveitarstjórnir mat um það hvernig deiliskipulagi skuli háttaðog sé það mat rúmt.Með vísan til ofangreinds hafi mat á bílastæðaþörf veriðbyggt á málefnalegum sjónarmiðum með vísan til 1. gr. skipulagslaga nr.123/2010, sbr. einnig 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Deiliskipulagið sé ísamræmi við aðalskipulag. Þá hafi, viðundirbúning og kynningu skipulagstillagna, verið farið að ákvæðum laga og gættað andmælarétti hagsmunaaðila. Þannig hafi verið gætt að réttaröryggi stefnandavið undirbúning og gerð deiliskipulagsins, sbr. 1. gr. skipulagslaga. Í skipulagslögum nr. 123/2010 sé gert ráð fyrir aðsveitarfélög hafi heimild til að breyta gildandi skipulagsáætlunum. Eigendurfasteigna geti því ávallt vænst þess að breytingar verði gerðar á skipulagi semgeti haft í för með sér einhverja skerðingu eða breytingu á hagsmunum þeirra.Gildistaka skipulagsáætlana geti í einhverjum tilvikum haft í för með sérröskun á einstökum fasteignarréttindum og kveða skipulagslög nr. 123/2010 á umrétt til bóta að uppfylltum tilteknum skilyrðum, sbr. 51. gr. laganna. Ekkileiði það til þess að skilyrði séu til að ógilda ákvörðun um að samþykkjaumrætt skipulag.Í fimmta lagi hafnar stefndi því aðstefnandi geti byggt rétt sinn á réttmætum væntingum. Stefndi hafnar því aðstefnandi hafi öðlast rétt með samningum sem hann vísar til í málatilbúnaðisínum og vísast um það til framangreinds og einnig að skerðing hafi orðið áþeim rétti verði hann talinn til staðar. Þar að auki byggir stefndi á því aðstefnandi geti ekki byggt réttmætar væntingar á deiliskipulagi á þann veg aðhann gæti treyst því að því yrði ekki breytt enda skipulagsvald í höndumsveitarfélaga. Í þessu samhengi megi einnig vísa til hliðsjónar tilofangreindrar umfjöllunar um aðalskipulag Kópavogs og að tíðar breytingar hafiverið gerðar á deiliskipulagi á svæðinu.Stefnandi byggi á því að óheimilt hafi verið aðsamþykkja framangreint deiliskipulag af hálfu stefnda Kópavogsbæjar þar semágangur tengdur verslunarmiðstöðinni Smáralind á bílastæði stefnanda aðHagasmára 3 muni aukast til muna. Stefndi vísar til framangreinds um aðbílastæðaþörf á svæðinu sé mætt og að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögnsem sýni fram á að skortur verði á bílastæðum á hinu deiliskipulagða svæði. Þábendir stefndi á að í öllu falli leiði sú staðreynd, verði hún talin sönnuð, aðmeiri ágangur verði á bílastæði stefnanda, ekki til ógildingar umræddsdeiliskipulags og um það vísast til framangreindrar umfjöllunar.Auk þess sem að framan sé fram komið byggir stefndisýknukröfu sína á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Skipulagsvald sé í höndum sveitarfélaga. Sveitarstjórn beriábyrgð á og annist gerð deiliskipulags, sbr. 1. mgr. 38. gr. skipulagslaga nr.123/2010. Stefndi hvorki samþykkti umrætt deiliskipulag né hefur vald til aðfella það niður.Umlagarök vísar stefndi einkum til 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar,meginreglna eignaréttar, meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildisamninga, skipulagslaga nr. 123/2010 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ummálskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæðurog lagarök stefnda Kópavogsbæjar. Stefndihafnar öllum málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum og krefst sýknu aföllum kröfum. Eftirfarandi eru málsástæður stefnda til stuðnings sýknukröfu:Hvað varðar kröfu stefnanda um viðurkenningu tiltekinnagagnkvæmra réttinda gagnvart meðstefnda byggir stefndi sýknukröfu sína aðallega á því að stefndi eigi ekki aðild aðdómkröfunni, enda eigi stefndi ekki einstaklegra og lögákveðinna hagsmuna aðgæta hvað þennan hlut málsins varði. Sérstaklega sé bent á að í málatilbúnaðistefnanda segi að viðurkenningarkrafan sé sett fram „til að tryggja réttindistefnanda gagnvart stefnda, Eignarhaldsfélagi Smáralindar ehf., um samnýtingubílastæða og samnýtingu frárennslislagna og um gagnkvæman umferðarrétt álóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3, þar sem stefndu hafi hafnað tilvist slíkraréttinda.“ Samkvæmt þessu sé meðstefndi réttur aðili að þessari kröfu, en ekkistefndi, og á aðildarskortur þessi að leiða til sýknu stefnda, sbr. 2. mgr. 16.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Til vara er eftir því sem við á byggt á þeim málsástæðum semfærðar séu fram til stuðnings kröfu um sýknu af kröfum stefnanda um ógildingudeiliskipulagsáætlana, að breyttu breytanda. Jafnframt áskilur stefndi sér rétttil að taka undir málatilbúnað meðstefnda hvað þessa og aðrar dómkröfur varðar.Stefndi kveður ógildingarkröfur stefnanda vera reistar áþeirri málsástæðu að stefnda hafi verið óheimilt að samþykkja deiliskipulagfrá 24. nóvember 2015 og deiliskipulag frá 25. október 2016 fyrir Smárann vestan Reykjanesbrautar, og ganga með því gegnstjórnarskrárvörðum eignarréttindum stefnanda til samnýtingar og umferðar umhluta þess svæðis sem deiliskipulagið tekur til. Nánar tiltekið teljistefnandi að meint gagnkvæm kvöð sem hvíli á lóðunum að Hagasmára 1 ogHagasmára 3 feli í sér óbein eignarréttindi stefnanda yfir hluta af því svæðisem nýtt deiliskipulag nái til, nánar tiltekið svæði A04, A05, A06 og bílastæðiá reit C í núgildandi skipulagi. Jafnframt telji stefnandi að ágangur tengdurverslunarmiðstöðinni Smáralind á bílastæði stefnanda muni aukast til muna.Telur stefnandi að samþykkt deiliskipulagsáætlananna feli í sér ólögmætaskerðingu á þessum meintu eignarréttindum sínum.Stefndi hafnar málatilbúnaði stefnanda alfarið og krefstsýknu af kröfum hans með vísan til eftirfarandi rökstuðnings:Stefndi byggir á því að um sjálfstæðisveitarfélaga sé kveðið á um í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944. Segi þar að sveitarfélög skuli ráða málefnum sínum sjálfeftir því sem lög ákveði. Sjálfstæði sveitarfélaga sé enn fremur áréttað í 1.og 2. mgr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga og 3. gr. sveitarstjórnarlaga nr.138/2011. Einn af hornsteinumsjálfstjórnarréttar sveitarfélaganna sé skipulagsvaldið. Til marks um það sé í 3. mgr. 3. gr. skipulagslaga kveðið á umskipulagsvald sveitarstjórna til að annast gerð svæðis-, aðal- ogdeiliskipulagsáætlana. Í 38. gr. laganna sé svo áréttað að sveitarstjórn beriábyrgð á og annist gerð deiliskipulags. Í því felist tæki sveitarstjórnar tilað hafa áhrif á og þróa byggð og umhverfi með bindandi hætti með hagsmunisveitarfélagsins að leiðarljósi.Af markmiðsákvæðum skipulagslaga og sérstökum markmiðsákvæðumfyrir deiliskipulagsgerð samkvæmt skipulagsreglugerð megi ráða að sveitarstjórnberi að hafa hagsmuni almennings að leiðarljósi við skipulagsákvarðanir, þó aðþess skuli jafnframt gætt að réttaröryggi einstaklinga og lögaðila verði ekkifyrir borð borið. Þá verði skipulagsákvarðanir að byggjast á málefnalegum ogrökstuddum sjónarmiðum þar sem í skyldu sveitarstjórnar til skipulagningarfelist alla jafna skerðing á beinum og/eða óbeinum eignarréttindumfasteignareigenda.Við tökuskipulagsákvarðana séu sveitarstjórnir enn fremur bundnar af lögmætis- ogmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sem feli m.a. í sér að með ákvörðun skulistefnt að lögmætum markmiðum og að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt sé tilað ná þeim markmiðum. Aðgættum þessum grundvallarsjónarmiðum sé sveitarstjórnum játað víðtækt vald tilákvarðana um skipulag innan marka sveitarfélags, sbr. jafnframt dóm Hæstaréttar frá 7.febrúar 2013 í máli nr. 439/2012. Kveðurstefndi að á því svæði sem hér um ræðir hafistefndi kosið að nýta sér lögbundið skipulagsvald sitt til að breyta skipulagiSmárans, vestan Reykjanesbrautar. Stefnda hafi verið heimilt að gera breytingar á deiliskipulaginu og hafiákvörðun þar um verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og gildum skipulagsrökum.Efnislegar ákvarðanir sveitarstjórna sæti ekkiendurskoðun dómstóla svo framarlega sem réttum málsmeðferðarreglum hafi veriðfylgt.Fyrir liggi í máli þessu að farið var að ákvæðum laga umundirbúning og kynningu skipulagstillagna og andmælaréttar hagsmunaðila gætt.Liggi því ekki annað fyrir en að málsmeðferð hinna umstefndudeiliskipulagsbreytinga hafi verið lögum samkvæmt. Hafi dómstólar því ekki valdtil að endurskoða þá ákvörðun stefnda að samþykkja umræddardeiliskipulagsbreytingar.Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að samþykkt hinna umdeildu deiliskipulagsáætlanahafi verið lögmætar. Við meðferð málanna hafi verið gætt allra þeirra skilyrðaog sjónarmiða sem lög kveði á um. Vandað hafi verið til allrar málsmeðferðar ogleitað sjónarmiða og umsagna allra hagsmunaaðila, þ.m.t. stefnanda.Andmælaréttar hafi verið gætt og málin upplýst og rannsökuð til hlítar.Athugasemdir og andmæli stefnanda hafi verið tekin til sérstakrar skoðunar oghafi sjónarmiðum hans verið svarað með rökstuddum hætti. Rétt sé að leggjaáherslu á að hvergi í málatilbúnaði stefnanda sé byggt á því með beinum hættiað undirbúningur, ferill og samþykkt hinna umþrættu deiliskipulagsáætlana hafiekki verið í samræmi við ákvæði skipulagslaga og stjórnsýslulaga. Beri því samkvæmtframansögðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Nánartiltekið er sýknukrafa stefnda reist á eftirfarandi málsástæðum:Í fyrsta lagi byggir stefndi á því að meint kvöð umsamnýtingu bílastæða sé ekki til staðar. Lóðarleigusamningur um lóðina Hagasmára3 hafi verið undirritaður 18. apríl 2008. Í 1. gr. hans segi að á lóðinni séukvaðir sem tilteknar séu á meðfylgjandi mæliblaði fyrir lóðina. Á umræddumæliblaði komi m.a. fram að kvöð sé „um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og3.“ Hvergi segi á mæliblaðinu að kvöð um samnýtingu bílastæða sé gagnkvæm, enslíkt sé t.a.m. sérstaklega tiltekið í tilviki umferðarréttar. Hið sama eigivið um mæliblað sem fylgdi stofnskjali lóðanna enda um sama mæliblað að ræða.Um lóð nr. 1 við Hagasmára séu í gildi lóðarleigusamningarfrá 1996 þar sem hvergi sé getið um kvöð til samnýtingar bílastæða. Að matistefnda sé ljóst að ef ætlunin hafi verið að gera umrædda kvöð gagnkvæma hefðijafnframt verið nauðsynlegt að gera breytingar á mæliblaði Hagasmára 1 samhliðauppskiptingu lóðanna, sbr. gr. 1.3 í skipulagsreglugerð, auk þess sem aflahefði þurft samþykkis lóðarhafa, enda verði slík kvöð ekki sett án hanssamþykkis. Lóðarhafi Hagasmára 1 hafi hins vegar ekki verið aðili aðlóðarleigusamningi um Hagasmára 3 og sé efni hans því ekki bindandi fyrir hann.Undirritun hans á lóðarleigusamninginn sé við yfirlýsingu þess efnis að félagiðgeri „ekki athugasemdir við skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1.“ Af því leiði aðlóðarhafi Hagasmára 1 undirgekkst ekki kvöð um gagnkvæma samnýtingu bílastæðameð undirritun sinni á lóðarleigusamninginn. Öllum málatilbúnaði stefnanda umað stefndi hafi tekið stjórnvaldsákvörðun um að leigjendur lóðanna Hagasmára 1og 3 skuli samnýta bílastæði lóðanna sé alfarið hafnað. Stefndi hafi engaheimild til þess að afsala réttindum einhliða án samþykkis rétthafa lóðarinnarog án breytinga á lóðarleigusamningi fyrir Hagasmára 1. Hin umþrætta kvöð hvíliþví einvörðungu á lóð nr. 3 við Hagasmára í þágu lóðar nr. 1. Að sama skapi hafnar stefndi því að rétt stefnandatil nýtingar bílastæða við Hagasmára 1 megi leiða af mæliblaði sem fylgdistofnskjali Hagasmára 1, 3 og 5 frá 21. apríl 2008. Um sé að ræða sama mæliblaðog fylgdi fyrrnefndum lóðarleigusamningi vegna Hagasmára 3. Mæliblaðið hafiekki annað hlutverk að lögum en að sýna afmörkun útskiptra fasteigna, sbr.c-lið 1. mgr. 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, sbr. ogþað sem fram komi á stofnskjalinu sjálfu. Einkaréttarlegir samningar semlóðarhafar nefndra lóða kunni síðar að hafa gert sín á milli um samnýtingubílastæða takmarki ekki skipulagsvald sveitarfélagsins, sbr. 3. mgr. 3. gr. og1. mgr. 38. gr. skipulagslaga. Engu að síður telur stefndi rétt að taka fram aðhann fái með engu móti séð að rétt stefnanda til samnýtingar bílastæða á lóðHagasmára 1 megi leiða af kaupsamningi Smáralindar ehf. og FasteignafélagsÍslands frá 27. ágúst 2007 um Hagasmára 3. Í samningnum sé kveðið á um heimildtil að reisa á lóðinni turn við norðvesturhorn verslunarmiðstöðvarinnar. Í gr.1.6 í kaupsamningnum segi að sem hluti af endurgjaldi Smáralindar ehf. fyrirlóðina skuli gerður samstarfs- og afnotasamningur milli Smáralindar ehf. ogNorðurturnsins um „m.a. afnotaréttindi Smáralindar ehf. af bílastæðum íbílastæðahúsi Norðurturnsins.“ Þá segi í gr. 3.1.3 í kaupsamningnum að salan séháð því skilyrði að gerður verði samstarfs- og afnotasamningur um samstarffélaganna í tengslum við rekstur verslunarmiðstöðvarinnar og Norðurturnsins oggagnkvæm afnotaréttindi í tengslum við slíkt samstarf, „einkum afnotaréttindiSL [Smáralindar ehf.] á bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins.“ Samkvæmtframangreindu megi ljóst vera að samkomulag aðila tók til þess að tryggjaafnotarétt Smáralindar ehf. að bílastæðum í bílastæði Norðurturnsins, en ekkiöfugt.Að sama skapi hafnar stefndi því að kvöð umgagnkvæma samnýtingu bílastæða megi leiða af samningi um nýtingu ogkostnaðarskiptingu milli stefnanda og meðstefnda. Í samningnum sé vísað til 1.gr. lóðarleigusamnings um Hagasmára 3 og þeirra kvaða sem getið sé um í viðfestumæliblaði. Feli samningurinn því ekki í sér sjálfstætt samkomulag um gagnkvæmanýtingu bílastæða sem stefndi geti leitt meintan rétt sinn af.Íöðru lagi telur stefndi ljóst að hinmeinta kvöð feli, í öllu falli, eingöngu í sér kvöð um samnýtingu bílastæðaeins og þau séu á hverjum tíma. Með öðrum orðum sé hin meinta kvöð ekki bundinvið tiltekinn fjölda bílastæða og því feli breyting á fjölda bílastæða ekki ísér skerðingu á rétti stefnanda. Hafi stefnanda frá upphafi mátt vera ljóst meðhliðsjón af skipulagsvaldi stefnda og ráðstöfunarrétti meðstefnda yfir eiginbílastæðum að fjöldi bílastæða væri ekki fastbundinn til framtíðar litið.Íþriðja lagi byggir stefndi á því aðóháð tilvist meintrar kvaðar muni deiliskipulagsbreytingarnar ekki koma til meðað skerða eignarréttindi stefnanda eða auka ágang á bílastæði hans. Í gildandilögum og stjórnvaldsfyrirmælum sé ekki að finna tilteknar kröfur um fjöldaalmennra bílastæða, að undanskildum kröfum byggingarreglugerðar nr. 112/2012 umlágmarksfjölda bílastæða fyrir hreyfihamlaða. Þrátt fyrir að engar slíkarkröfur séu gerðar lögum samkvæmt sé í hinum umþrættu deiliskipulagsáætlunumgerðar lágmarkskröfur um að hverri íbúð fylgi 1,0 – 1,2 bílastæði og 1bílastæði á hverja 35 fermetra af atvinnuhúsnæði. Samanlagt sé gert ráð fyrir2.690 stæðum fyrir atvinnustarfsemi Smáralindar og Norðurturns, eða 1 stæði áhverja 32,7 m2. Í dag séu á svæðinu um 2.560 bílastæði, sem sé um 1stæði á hverja 30,2 m2 atvinnuhúsnæðis. Tryggt hafi verið með ítarlegri rannsókn, sem var framkvæmd ískipulagsferlinu, að fullnægjandi magn bílastæða til þess að mæta bílastæðaþörfá hinu deiliskipulagða svæði sé til staðar og meira til. Niðurstaða greiningarhafi leitt í ljós að starfsemi og fyrirhuguð íbúðabyggð á svæðinu bjóði upp ágóð tækifæri til að samnýta bílastæði, þar sem ásókn og nýting bílastæða sébreytileg eftir starfsemi og tíma dags. Þannig skapist forsendur til að dragaúr fjölda bílastæða og nýta land á hagkvæmari máta en gert hafi verið tilþessa. Minnt sé á í þessu samhengi að eitt af markmiðum skipulagslaga sé aðstuðla að skynsamlegri og hagkvæmri nýtingu lands og landgæða, sbr. b-lið 1.mgr. 1. gr. laganna.Eitt af þeim gögnum sem deiliskipulagsáætlanirnarstyðjast við sé niðurstaða úttektar á nýtingu 970 bílastæða á hinu deiliskipulagðasvæði miðað við núverandi forsendur. Sýndi úttektin að á háannatíma, þ.e.seinni partinn á virkum dögum og um helgar, var nýting bílastæða 30% ásuðvesturhorni Smáralindar, 55% á miðsvæðinu sunnar Smáralindar, 70% ásuðausturhorni hennar og 15-35% í bílastæðahúsi við Norðurturn (Hagasmára 3).Samanlagt hafi því verið um 480 stæði af 930 stæðum í notkun á háannatíma, semgefi tilefni til að bæta nýtingu svæðisins verulega. Meðhliðsjón af fenginni reynslu og hérlendum og erlendum viðmiðum hafi niðurstaðagreiningar verið sú að bílastæðaþörf á svæðinu sé 2.582 stæði. Taki útreikningarnir mið af fjölbreyttum lausnum í bílastæðamálum sem ráðgerðar séu áhinu deiliskipulagða svæði til að mæta þeirri uppbyggingu sem fyrirhuguð sé,s.s. bílgeymslum, yfirborðsstæðum og samnýtingu stæða.Engingögn hafa verið lögð fram af hálfu stefnanda sem hnekki þeirri rannsókn semhafi átt sér stað við skipulagsgerðina. Sönnunarbyrði hvíli á stefnanda að sýnafram á að skerðing á hagsmunum hans hafi orðið með gildistökudeiliskipulagsáætlananna. Þá sönnunarbyrði hafi stefnandi ekki axlað.Stefnditelur samkvæmt framansögðu ljóst að mat á bílastæðaþörf hafi verið byggt álögmætum og málefnalegum sjónarmiðum og að í hinum umþrættudeiliskipulagsáætlunum sé komið fyllilega til móts við ýtrustu kröfur umbílastæðaþörf. Áfram megi því gera ráð fyrir að á svæðinu verði gott aðgengi aðbílastæðum og sé engin ástæða til að ætla að deiliskipulagsáætlanirnar munihafa áhrif á meinta kvöð um gagnkvæma nýtingu bílastæða eða leiða til aukinságangs á bílastæði Hagasmára 3.Ífjórða lagi byggir stefndi á því, að jafnvel þótt litið verði svo á að samþykktdeiliskipulagsáætlananna hafi falið í sér skerðingu á óbeinum eignarréttistefnanda, sé skerðingin ekki þess eðlis að varðað geti ógildingu þeirra. Vísaðsé til áðurgreindra heimilda skipulagslaga um forræði og ábyrgð sveitarstjórnaá gerð skipulagsáætlana. Byggist það á þeirri meginreglu að sveitarfélög farimeð skipulagsvald innan sinna marka, óháð eignarrétti til landsins í heild eðatil einstakra hluta þess. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfu stefnandaum ógildingu deiliskipulagsins. Þáséu deiliskipulagsáætlanirnar í samræmi við aðalskipulag Kópavogs 2012 - 2024,en stefnumörkun eins og hún birtist í aðalskipulaginu byggist á því aðalmannahagsmunir feli í sér skynsamlega nýtingu og uppbyggingu á landi, þ.e.með þéttingu byggðar. Svæðið sem um ræðir sé í aðalskipulaginu skilgreint sem Miðsvæði M-3 Smáralind Miðhverfi og M-4 Smáralind Suðursvæði. Þar segi aðsvæðin taki til verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar en jafnframt sé gert ráðfyrir 15 hæða skrifstofu- og verslunarbyggingu. Þá séu umrædd svæði hluti af Þróunarsvæði ÞR-5 Glaðheimar og Smárinn. Í umfjöllun um svæðið í greinargerð meðaðalskipulaginu sé m.a. tekið fram að sunnan Smáralindar sé óbyggt svæði íeinkaeigu þar sem gert sé ráð fyrir 500 íbúðum og að verslunar- og þjónustusvæðiverði skilgreint sem miðsvæði. Segir svo aðmiðað sé við að „ráðist verði í heildarendurskoðun á deiliskipulagi ámiðhverfinu umhverfis Reykjanesbraut, þ.e. í Glaðheimum og Smáranum.“ Í þeirrivinnu verði „landnotkun og landnýting endurskoðuð svo og samgöngur á svæðinu.“ Meðhinum umþrættu ákvörðunum hafi því stefndi fyrst og fremst verið að framfylgjabreyttri stefnu svæðis- og aðalskipulags um þéttingu byggðar og bætta nýtingusvæðisins, svo sem honum sé skylt, sbr. 3. mgr. 37. gr. skipulagslaga, ogáskilnað 7. mgr. 12. gr. laganna um innbyrðis samræmi gildandiskipulagsáætlana. Veigamiklar og málefnalegar ástæður hafi því búið að bakideiliskipulagsbreytingunum. Meint lögvarinréttindi stefnanda hafi samkvæmt framansögðu ekki verið skert umfram það semalmennt hefði mátt búast við að hlytist af eðlilegri og réttmætri hagnýtingu ogþróun lóða að teknu tilliti til gildandi skipulagsáætlana.Þágeri skipulagslög beinlínis ráð fyrir því að skipulag eða breyting á skipulagigeti leitt til verulegrar skerðingar á verðmæti fasteignar, umfram það semeigi við um eignir í næsta nágrenni, án þess að ógildingu varði, sbr. 1. mgr.51. gr. skipulagslaga. Mæli tilvitnað ákvæðifyrir um að í slíkum tilvikum eigi sá er geti sýnt fram á tjón af þeim sökumrétt á bótum frá viðkomandisveitarfélagi. Sérstaklega sé tekið fram í 1. mgr. 51. gr. a ískipulagslögum að við ákvörðun bóta og bótakrafna skuli m.a. miða við hvaðaáhrif viðkomandi skipulagsáætlun hafi á „bifreiðastæði“. Geri skipulagslög þvíbeinlínis ráð fyrir því að fasteignareigandi geti þurft að þola skerðingu ábifreiðastæðum vegna skipulagsáætlana, þótt hann geti hugsanlega átt rétt tilbóta vegna slíkrar skerðingar.Af framangreindu sé ljóst að telji stefnandi sig hafa orðiðfyrir tjóni vegna hinna umþrættu skipulagsáætlana sé honum að uppfylltumtilteknum skilyrðum tryggður réttur til bóta samkvæmt 51. gr. skipulagslaga.Slíkar aðstæður takmarki þó á engan hátt rétt stefnda til að samþykkjabreytingar á deiliskipulagi innan marka sveitarfélagsins. Rétt sé þó að takafram að stefndi lítur svo á að gildistaka deiliskipulagsáætlananna hafi ekkihaft í för með sér skaðabótaskylt tjón fyrir stefnanda. Hafi einhver skerðingorðið á óbeinum eignarréttindum stefnanda sé ljóst að um sé að ræða skerðingusem stefnandi þurfi að þola bótalaust.Stefndi telur tilvísun stefnanda til dóms Hæstaréttar í málinr. 118/2009 enga þýðingu hafa í máli þessu, enda séu málin á engan háttsambærileg. Í því máli hafi verið um að ræða kvöð um umferð ökutækja sem varlögð á með samþykkt deiliskipulags. Þá hlaut deiliskipulagið sem um var deilt ímálinu meðferð í samræmi við ákvæði eldri skipulags- og byggingarlaga nr.73/1997Í fimmta lagi hafnar stefndi því aðstefnandi geti byggt rétt sinn á sjónarmiðum um réttmætar væntingar. Það liggi í hlutarins eðli að skipulagsáætlanir takibreytingum í takt við þróun byggðar og samfélags á hverjum tíma.Skipulagsyfirvöldum sé enda nauðsynlegt að geta brugðist við þróun og stjórnaðáherslum innan tiltekinna svæða með breytingum á skipulagi. Stefnandi mátti þvíekki búast við því að deiliskipulag svæðisins stæði óbreytt um ókomna tíð.Farisvo ólíklega að fallist verði á kröfur stefnanda um ógildingu hinna umþrættudeiliskipulagsáætlana, leggur stefndi áherslu á að í sýknukröfu sinni felistjafnframt krafa um sýknu að hluta. Bent sé á að af málatilbúnaði stefnanda megiráða að meintir hagsmunir hans varði einvörðungu þau svæði sem skilgreind séusem svæði A04, A05 og A06 í núgildandi deiliskipulagi og þvíengar forsendur til að fallast á ógildingu deiliskipulagsáætlananna í heildsinni. Mæla meðalhófssjónarmið með því að ógilding taki aðeins til þess hlutasem varði ágreiningsefni þessa máls, þ.e. svæða A04, A05 og A06. Sjá í þessu sambandi til dæmisúrskurð úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála frá 18. nóvember 2009 ímáli nr. 52/2009.Umlagarök vísar stefndi Kópavogsbær einkumtil stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 1. mgr. 78.gr. og 1. mgr. 72. gr., meginreglna eignarréttar, skipulagslaga nr. 123/2010,skipulagsreglugerðar nr. 90/2013, byggingarreglugerðar nr. 112/2012,sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, laga um skráningu og mat fasteigna nr.6/2001, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Krafan um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.Forsendurog niðurstaða.Ístefnu eru dómkröfur stefnanda þannig að krafist er viðurkenningar á að kvaðirhvíli á lóðunum Hagasmára 1, 3 og 5 í Kópavogi, samkvæmt stofnskjali frá 21.apríl 2008, um samnýtingu bílastæða, um samnýtingu fráveitulagna og gagnkvæmanumferðarrétt og að sú kvöð veiti stefnanda, sem eiganda Hagasmára 3, rétt tilnýtingar á bílastæðum á lóðinni við Hagasmára 1. Einsog rakið er að framan er í gildi lóðarleigusamningur frá 1. október 1996 milliþáverandi leigulóðarhafa, Byggingarfélags Gylfa og Gunnars ehf., núEignarhaldsfélags Smáralindar ehf., og Kópavogsbæjar um atvinnuhúsalóðinaHagasmára 1 í Kópavogi. Undir liðnum „Aðrir skilmálar“ er tilgreind kvöð semhvílir á sameiginlegum hluta lóðarinnar, lóðanna 1, 5, 11 og 13 við Hagasmára,17.660 fm, fyrir aðkomu að húsunum og bílastæði. Segir að á sameiginlegri lóðsé kvöð um gegnumakstur svo og grafarrétt vegna lagna og á sérlóðinni skulikoma fyrir bílastæðum, sbr. afstöðumynd. Þá sé kvöð um gegnumakstur, sbr.afstöðumynd. Í lóðarleigusamningi milli sömu aðila um Hagasmára 5 í Kópavogieru sömu kvaðir tilgreindar auk þess sem kvöð er á lóðinni um afnotaréttHeilsugæslustöðvar af bílastæðum inni á lóðinni. Í lóðarleigusamningi millisömu aðla um Hagasmára 11 eru sömu kvaðir og eru á Hagasmára 1. Í lóðarleigusamningimilli sömu aðila um Hagasmára 13 er getið um sömu kvaðir og í samningum umHagasmára 1 og 3. Með afsali þinglýstu í desember 1998 eignaðist Smáralind ehf.lóðirnar Hagasmára 1, 5, 11 og 13. Með yfirlýsingu Kópavogsbæjar 1. júlí 1999,sem þinglýst var í sama mánuði, voru lóðirnar Hagasmári 1, 5, 11 og 13sameinaðar í eina lóð, Hagasmára 1 í Kópavogi. Með kaupsamningi, undirrituðum27. ágúst 2007, seldi Smáralind ehf. Fasteignafélagi Íslands hf. hluta úrlóðinni Hagasmára 1 en dótturfélag Fasteignafélags Íslands hf., Norðurturninn,hugðist reisa turn á lóð sem átti að skilja frá Hagasmára 1. Aðilar vorusammála um að sem hluti af endurgjaldi fyrir lóðina yrði gerður samstarfs- ogafnotasamningur þar sem kveðið yrði á um afnotarétt Smáralindar ehf. af bílastæðumí bílastæðahúsi Norðurturnsins. Var söluverðið einn milljarður króna sem m.a.greiddist með yfirtöku lána. Þá var skilyrði sölunnar að lánveitendurSmáralindar ehf. og þeir sem ættu veðréttindi og eða kvaðir á lóðinni viðHagasmára 1, samþykktu þær aðgerðir sem lýst sé í lið 3.1.1 í samningnum ogjafnframt að lóðin yrði veðbanda- og kvaðalaus af þeirra hálfu. Þá var skilyrðium að gerður yrði samstarfs- og/eða afnotasamningur milli Smáralindar ehf. ogNorðurturnsins ehf., um samstarf félaganna í tengslum við reksturverslunarmiðstöðvarinnar og Norðurturnsins og gagnkvæm afnotaréttindi ítengslum við slíkt samstarf, einkum afnotaréttindi Smáralindar ehf. ábílastæðum í bílastæði Norðurturnsins ehf.Meðstofnskjali gerðu 21. apríl 2008 var Hagasmára 1 skipt upp í tvær lóðir,Hagasmára 1 og 3. Var gerður sérstakur lóðarleigusamningur af hálfuKópavogsbæjar við Norðurturninn ehf. um lóðina Hagasmára 3. Ekki var gerður nýrlóðarleigusamningur um Hagasmára 1 og er því í gildi lóðarleigusamningur um þálóð frá árinu 1996. Í stofnskjali og breytingu á lóðinni Hagasmára 1 og 5 erustærðir lóðanna Hagasmára 1 og 5 fyrir og eftir breytingu tilgreindar. Þá erstærð lóðarinnar Hagasmára 3 tilgreind. Kemur fram á mæliblaði meðstofnskjalinu að kvöð sé um samnýtingu bílastæða á lóðum nr. 1 og 3, kvöð umsamnýtingu fráveitulagna á lóðum nr. 1 og 3 og kvöð um gagnkvæman umferðarrétt.Sömu kvaðir eru tilgreindar með lóðarleigusamningi milli Kópavogsbæjar ogNorðurturnsins ehf. um Hagasmára 3. Á lóðarleigusamninginn undirritaði stjórnSmáralindar eftirfarandi: „Með undirritun sinni lýsir Smáralind ehf. því yfirað félagið geri ekki athugasemdir við skiptingu lóðarinnar Hagasmára 1 viðútgáfu þessa samnings.“ Með samningi milli Smáralindarehf. og félaga fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, Turnsins, er ákvæði um aðaðilar séu sammála um að skipta kostnaði vegna innkeyrslu að bílastæðum aðHagasmára 3 með sanngjörnum hætti. Þá voru aðilar sammála um að bílastæði ílokuðum bílakjallara Norðurturnsins yrðu fyrst og fremst nýtt í þágu þeirrarstarfsemi sem kæmi til með að verða í Norðurturninum. Í desember ár hvert yrðiþó gert ráð fyrir að viðskiptavinir Smáralindar gætu nýtt bílastæðin þarsamkvæmt nánara samkomulagi hverju sinni. Eins og ítarlega hefur veriðrakið er ekkert í gögnum málsins sem styður þá fullyrðingu stefnanda, sem hannbyggir kröfugerð sína á, að samið hafi verið um að stefnandi og Smáralind ehf.hafi samið um gagnkvæma samnýtingu bílastæða á lóðunum 1 og 3. Þvert á móti varhluti söluverðs lóðarinnar Hagasmára 3, og eitt af skilyrðum fyrir sölunni, aðgerður yrði samningur þar sem m.a. kæmi fram að hluti af söluverðinu væriafnotaréttindi Smáralindar af bílastæðum í bílastæðahúsi Norðurturnsins. Þann 5., 6. og 7. júlí 2016undirrituðu þáverandi stjórnarmenn Smáralindar ehf. yfirlýsingu um að settarhefðu verið gagnkvæmar kvaðir við gerð lóðarleigusamnings um Hagasmára 3 álóðirnar Hagasmára 1 og 3. Hafi tilgangurinn, með undirrituð stjórnar beggjafélaganna, Smáralindar og Norðurturnsins, verið að tryggja að kvaðirnar hvíldujafnt á Hagasmára 3 sem Hagasmára 1 og að tryggja til langs tíma eðlilegtaðgengi almennings að þeim mannvirkjum og þeirri viðamiklu þjónustu sem þarværi, óháð eignarhaldi á félögunum á hverjum tíma. Eru þessar yfirlýsingarsíðar til komnar og samrýmast ekki þinglýstum skjölum né kaupsamningi milliaðila um lóðina Hagasmára 3. Þá var þeirri kvöð ekki þinglýst á lóðinaHagasmára 1, sem hefði þurft að gera til að tryggja slík óbein eignarréttindiþriðja aðila. Hafa þessar yfirlýsingar því ekkert gildi í máli þessu. Að öllu framangreindu virtu erþað niðurstaða dómsins að stefnanda, Norðurturninum hf., hafi ekki tekist aðsýna fram á að samningar aðila hafi snúist um gagnkvæma samnýtingu bílastæða álóðunum 1 og 3 við Hagasmára í Kópavogi. Er stefndi Smáralind ehf. því sýkn ímáli þessu af kröfum stefnanda, Norðurturnsins hf. Stefnandi krefst þess að felltverði úr gildi deiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautar sem samþykkt var íbæjarstjórn Kópavogsbæjar 25. október 2016 og auglýst var í B-deildStjórnartíðinda 25. nóvember 2016. Þá krefst hann þess einnig að fellt verði úrgildi deiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautar sem samþykkt var íbæjarstjórn Kópavogsbæjar 24. nóvember 2015 og auglýst var í B-deildStjórnartíðinda 9. júní 2016. Ímálatilbúnaði stefnanda er krafa þessi byggð á því að Kópavogsbæ hafi veriðóheimilt að samþykkja deiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautar, og gangameð því gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum stefnanda, sem m.a. hafi veriðtryggð með þinglýstum og skjalfestum heimildum stefnanda til samnýtingar ogumferðar um hluta þess svæðis sem deiliskipulagið taki til. Stefnandi byggir þessar kröfursínar á sömu gögnum og viðurkenningarkrafa hans er byggð á um gagnkvæmasamnýtingu bílastæða. Þeirri kröfu hefur nú þegar verið hafnað. Að þeirriniðurstöðu fenginni hefur stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af því að síðarikröfur hans um ógildingu deiliskipulags verði tekin til greina. Verður, þegar af þeirri ástæðu, þeim kröfur stefnandavísað sjálfkrafa frá dómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Aðþessum niðurstöðum fengnum verður stefnanda gert að greiða báðum stefndumálskostnað eins og segir í dómsorði. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsorð.Stefndu,Eignarhaldsfélagið Smáralind ehf. og Kópavogsbær, eru sýkn af kröfum stefnandaum að viðurkennt verði með dómi að samkvæmt stofnskjali fyrir lóðirnarHagasmára 1, Hagasmára 3 og Hagasmára 5 frá 21. apríl 2008 hvíli kvaðir álóðunum Hagasmára 1 og Hagasmára 3 um samnýtingu bílastæða, um samnýtingufráveitulagna og gagnkvæman umferðarrétt og sú kvöð veiti stefnanda, semeiganda Hagasmára 3, rétt til nýtingar á bílastæðum á lóðinni við Hagasmára 1 íKópavogi. Kröfu stefnanda um aðdeiliskipulag Smárans vestan Reykjanesbrautar, sem samþykkt var í bæjarstjórnKópavogsbæjar 25. október 2016 og auglýst var í B-deild Stjórnartíðinda 25.nóvember 2016, verði fellt úr gildi er vísað frá dómi.Kröfustefnanda um að deiliskipulag Smárans,vestan Reykjanesbrautar, sem samþykkt varí bæjarstjórn Kópavogsbæjar 24. nóvember 2015 og auglýst var í B-deildStjórnartíðinda 9. júní 2016, verði fellt úr gildi er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefndu hvorumum sig 3.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 616/2017
Kærumál Útburðargerð Riftun Leigusamningur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa A um að E og K yrðu borin út úr tiltekinni fasteign í eigu A. Fasteignin hafði verið seld A nauðungarsölu og hafði sýslumaður að ósk gerðarþola, E og K, ákveðið að þau gætu leigt eignina í allt að 12 mánuði gegn greiðslu ákveðinnar húsaleigu samkvæmt 6. tölul. 28. gr. laga nr. 91/1991 um nauðungarsölu. Vísaði héraðsdómur til þess að þrátt fyrir að ekki hefði verið gerður sérstakur skriflegur leigusamningur um afnotin yrði að telja ljóst þegar litið væri meðal annars til 9. og 10. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 að réttarsamband hefði stofnast milli aðila og að um samningssambandið giltu ákvæði fyrrnefndra laga. Var vísað til þess að A hefði verið rétt að krefja E og K um greiðslu leigugjalds með greiðsluáskorun í samræmi við ákvæði laga nr. 36/1994 og rifta samningnum í kjölfarið þar sem þau hefðu ekki orðið við kröfu um greiðslu. Þá kom fram að greiðsla sem innt hefði verið að hendi eftir að riftun hefði átt sér stað breytti engu um lögmæti riftunarinnar og rétt A til útburðar. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 25. september 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 3. október sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2017, þar sem fallistvar á kröfu varnaraðila um að sóknaraðilar verði með beinni aðfarargerð bornirút úr fasteigninni að Hvammsgerði 12 í Reykjavík, ásamt öllu því sem þeimtilheyrir. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilarkrefjast þess að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar greiði varnaraðila óskipt kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Erlingur Þorsteinsson og KristínPálsdóttir, greiði óskipt varnaraðila, Arilíusi Dagbjarti Sigurðssyni, 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 15.september 2017Með aðfararbeiðni,sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjavíkur 1. júní sl., hefur sóknaraðili, Arilíus Dagbjartur Sigurðsson, Álftárbakka,Borgarnesi, krafist dómsúrskurðar um að varnaraðilar, Kristín Pálsdóttir og Erlingur Þorsteinsson, verðimeð beinni aðfarargerð borin út úr fasteigninni Hvammsgerði 12, Reykjavík,fastanúmer 203-3656, ásamt öllu semþeim tilheyrir. Jafnframt krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendivarnaraðila að mati dómsins.Varnaraðilarkrefjast þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefjast þau þess aðréttaráhrifum úrskurðar verði frestað meðan málinu er skotið til æðra dóms. Þáer krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.IMálavextirSamkvæmt gögnum málsins er sóknaraðili eigandi húsnæðis að Hvammsgerði 12í Reykjavík, fastanúmer 203-3656, samkvæmt nauðungarsöluafsali frá 7. júlí2017. Eignin mun áður hafa verið þinglýst eign varnaraðila en var seldsóknaraðila, sem var hæstbjóðandi í eignina, nauðungarsölu 20. febrúar 2017.Samkvæmt yfirlýsingu sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 3. apríl 20017 varboð sóknaraðila samþykkt þá og kaupverðið greitt í samræmi við uppboðsskilmála.Þá segir þar að sóknaraðili njóti því réttar til umráða yfir hinni seldu eign,sbr. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sbr. og 8. gr.uppboðsskilmála auglýsingar nr. 572/2010. Í nauðungarsöluafsali er tekið framað kaupandi njóti umráða eignarinnar og beri áhættu af henni frá samþykki boðs3. apríl 2017. Þá segir þar að að ósk gerðarþola ákveði sýslumaður, samkvæmt 6.tölulið 28. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, að þau geti leigt eignina,sem sé íbúðarhúsnæði og þau hafi til eigin nota, í allt að 12 mánuði frásamþykki boðs, gegn greiðslu sem renni til kaupanda og svari að mati sýslumannstil hæfilegrar húsaleigu sem ákveðin væri 300.000 krónur á mánuði. Með greiðsluáskorun 18. maí 2017, sem árituð er um afhendingu degi síðar,var skorað á varnaraðila að greiða gjaldfallna leigu samkvæmt leigusamningi semkomið hafi verið á með ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Varvarnaraðilum gefinn sjö sólarhringa frestur til þess ella yrði leigusamningirift á grundvelli 1. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994.Varnaraðilar munu ekki hafa orðið við áskoruninni innan þess tíma og sendisóknaraðili varnaraðilum þá yfirlýsingu um riftun leigusamningsins 29. maí 2017á grundvelli áðurnefnds ákvæðis 61. gr. laga nr. 36/1994. Þá var þess jafnframtkrafist að þau rýmdu húsnæðið án tafar en að öðrum kosti yrði höfðaðútburðarmál á hendur þeim. Útburðarbeiðnin var móttekin í héraðsdómi 1. júní2017. Varnaraðilar munu ekki hafa rýmt fasteignina. Þá liggur fyrir aðvarnaraðilar greiddu 1.300.000 krónur inn á reikning lögmanns sóknaraðila 1.júní sl. IIMálsástæður og lagaröksóknaraðilaSóknaraðili byggir útburðarkröfu sína á riftun leigusamnings vegnavanskila á leigugreiðslum. Sóknaraðili kveður óumdeilt að réttarsamband hafiskapast milli hans og varnaraðila sem leigjanda eignar hans sem hann hafi haftumráð yfir frá samþykki boðs hans í eignina 3. apríl 2017. Í uppboðsskilmálumhafi, með vísan til 6. töluliðar 1. mgr. 28. gr. laga nr. 90/1991, verið kveðiðá um heimild varnaraðila til að leigja eignina gegn 300.000 króna greiðslu ámánuði til sóknaraðila. Þrátt fyrir að varnaraðilar hafi þannig haft afnoteignarinnar frá uppboðsdegi hafi þau ekki greitt þá leigu sem þeim bar. Sóknaraðili hafi svo komst að því að varnaraðilar leigðu eignina út ígegnum vefsíðuna www.airbnb.com sem sé í andstöðu við þáskilmála sem þeim hafi verið settir í kjölfar nauðungarsölunnar. Hafnar hannþeim fullyrðingum sóknaraðila að útleigan hafi verið ljós frá upphafi. Hannhafi þá leitað til lögmanns um riftun samningsins. Varnaraðilum hafi verið sendgreiðsluáskorun sem þeim hafi verið afhent 19. maí 2017 þar sem skorað hafiverið á þau að greiða vangoldna leigu. Varnaraðilar hafi ekki brugðist viðgreiðsluáskoruninni og engan reka gert að því að greiða sóknaraðila leigu fyrirafnot af húsnæðinu. Tekur sóknaraðili fram að í kjölfar greiðsluáskorunarinnar hafivarnaraðilinn Erlingur sent nokkurn fjölda af tölvuskeytum þar sem fram hafikomið ýmsar skýringar af hans hálfu. Hafi hann kveðist eiga mjög annríkt ogekki geta gengið frá greiðslunum en jafnframt hafi komið fram í þessumsamskiptum að hann myndi greiða 1.300.000 krónur 1. júní 2017 og þá væri leigavegna janúar inni í fjárhæðinni. Því hafi verið hafnað. Þá hafi hann greint svofrá að hann hefði beðið bankann sinn að millifæra og talið að það myndi gerastinnan frestsins auk þess sem hann vísaði til meints samkomulags við sóknaraðilaum greiðslur sem enginn fótur hafi verið fyrir. Staðreyndin sé sú aðvarnaraðilar hafi ekki greitt innan frestsins. Hafi samningnum því verið riftaf hálfu sóknaraðila á grundvelli 1. töluliðar 1. mgr. 61. gr. laga nr.36/1994. Þá hafi því verið lýst yfir í tölvupóstsamskiptum við varnaraðila aðtil vara yrði riftun byggð á því að um óheimila framleigu væri að ræða.Skilyrði samkvæmt 6. tölulið 1. mgr. 28. gr. laga nr. 90/1991 lúti að því aðafnot eignarinnar séu fyrir varnaraðila og fjölskyldu þeirra en þau heimiliekki að varnaraðilar geti framleigt eignina öðrum. Riftunarheimild 4. töluliðar1. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994 taki til þessa. Réttilega hafi því verið staðiðað sendingu greiðsluáskorunar til varnaraðila og samningi réttilega rift, sbr.1. og 4. tölulið 1. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994. Þá breyti engu umriftunarheimild sóknaraðila þótt varnaraðilar hafi greitt hina gjaldföllnuleigu eftir að frestur samkvæmt greiðsluáskorun var liðinn og eftir aðsóknaraðili hafði rift samningnum. Varnaraðilar séu því í leyfisleysi í eignsóknaraðila.Sóknaraðili mótmælir því sem röngu að hann hafi ekki viljað gefa uppreiknings­númer sitt svo varnaraðilar gætu greitt honum leigu. Útskýringarþeirra séu fjar­stæðukenndar og að engu hafandi. Þá mótmæli hann því að máliskipti hvort fjárhæð skuldarinnar hafi verið tilgreind í greiðsluáskoruninni.Slíkt sé engin laga­skylda. Staðreynd málsins sé sú að varnaraðilar hafi ekki staðiðskil á þeirri leigu sem þeim var ætlað að greiða. Þeim hafi verið full kunnugtum hver skuld þeirra væri enda komi það skýrt fram af þeirra hálfu ítölvupóstsamskiptum við lögmann sóknaraðila. Þá sé því hafnað og mótmælt semröngu og ósönnuðu að sóknaraðili hafi krafið þau um hærra leigugjald en framkom í uppboðsskilmálum sýslumanns. Gátu þau því ekki farið í grafgötur um hvaðþau skulduðu sóknaraðila. Samningnum hafi því réttilega verið rift með lögmætumhætti í samræmi við ákvæði húsaleigulaga og að undan­genginni greiðsluáskorun.Þá mótmælir sóknaraðili því að ákvæði húsaleigulaga eigi ekki við um lög­skiptiaðila líkt og varnaraðilar haldi fram. Varnaraðilar hafi ekki getað útlistaðfyrir dóminum hvaða reglur eigi þá að gilda um afnot varnaraðila af eignsóknaraðila. Að þessu sögðu kveður sóknaraðili heimild til útburðar byggja á 78. gr.laga nr. 90/1989, sbr. 72. gr. þeirra. Krafa hans sé skýr og ótvíræð og sýnthafi verið fram á hana með þeim gögnum sem liggi fyrir í málinu. Réttindisóknaraðila til eignarinnar séu óumdeild og samningnum hafi verið réttilegarift í samræmi við lög nr. 36/1994. Þrátt fyrir áskoranir hafi varnaraðilarekki rýmt húsnæðið. Sóknaraðila sé því nauðugur einn kostur að leita atbeinadómstóla og fá dómsúrskurð um útburð varnaraðila svo hann fái umráð yfir eignsinni.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili krefstþess í greinargerð sinni að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Varnaraðili kveðurað í bókun sýslumanns er fasteign þeirra var seld nauðungarsölu segi „gerðarþolióskar eftir því að halda notum af eigninni í allt að 12 mánuði frá samþykkiboðs. Sýslumaður samþykki það gegn endurgjaldi sem ákveðst kr. 300.000-ámánuði“.Sóknaraðili hafiengin samskipti haft við varnaraðila um nokkurra vikna skeið eftir uppboðið ogengar greiðslur innheimt samkvæmt áðurnefndri ákvörðun sýslumanns. Þau hafiengar upplýsingar haft um bankareikning sóknaraðila. Í maí sl. hafi sóknaraðilikomið að fasteigninni. Hafi varnaraðilar óskað eftir upplýsingum um reiknings­númerhans svo þeim væri unnt að inna greiðslur sínar af hendi. Sóknaraðili hafi þákrafist þess að mánaðarleg greiðsla yrði 450.000 krónur auk þriggja mánaðatrygg­ingar. Þegar þeim kröfum hafi verið hafnað hafi hann neitað að veita þeimupp­lýsingar um bankareikningsnúmer sitt.Varnaraðilum hafiborist greiðsluáskorun 19. maí sl. þar sem riftun samn­ingsins hafi verið hótaðyrði ekki greitt innan sjö daga og vísað til fyrri greiðslu­áskorana. Hvorkihafi komið þar fram hve hárrar greiðslu væri krafist né voru þar upp­lýsingarum bankareikning sem greiða mætti inn á. Varnaraðilar hafi sent lögmannisóknaraðila bréf 23. maí sl. þar sem því hafi verið mótmælt harðlega að fyrrigreiðsluáskoranir hefðu borist og ítrekuð hafi verið beiðni um bankaupplýsingarsvo ganga mætti frá greiðslu. Þær upplýsingar hafi fyrst borist varnaraðilum ítölvupósti frá lögmanni sóknaraðila 25. maí sl. Degi síðar sendi varnaraðilinnErlingur tölvupóst til starfsmanns viðskiptabanka síns og óskað eftir því að1.300.000 krónur yrðu millifærðar inn á uppgefinn reikning. Hafi varnaraðilarverið í góðri trú um að millifærslan hefði verið framkvæmd. Varnaraðilum hafisvo borist skjal 29. maí með yfirskriftinni „riftun leigusamnings“ í tölvupóstifrá lögmanni sóknaraðila þar sem vísað hafi verið til 1. töluliðar 1. mgr. 61.gr. laga nr. 36/1994 sem riftunarheimildar. Við eftirgrennslan hafi komið íljós að millifærslan hafði ekki farið fram og starfsmaður bankans hafði ekkilátið vita áður en hann brá sér í sumarfrí. Reyndist varnaraðilinn Erlingur hafagefið bankanum upp reikningsnúmer þar sem skeikaði einum tölustaf. Varnaraðilarhafi svo 1. júní sl. millifært 1.300.000 krónur inn á uppgefinn reikning semgreiðslu fyrir tímabilin frá 21. febrúar til 30. júní sl. Hafi sú millifærslafarið fram sjö dögum eftir að gerðarþolum höfðu verið veittarreikningsupplýsingar frá lögmanni sóknaraðilaVarnaraðilar byggjaá því í málinu að húsaleigulög eigi ekki við í málinu. Um gildissvið laganna séfjallað í 1. gr. þeirra. Þar komi fram að þau gildi aðeins um húsaleigusamninga.Réttarstaða varnaraðila byggist á hinn bóginn ekki á samningi við sóknaraðilaheldur stjórnvaldsákvörðun, þ.e. þeirri ákvörðun sýslumanns að varnaraðilarskyldu halda notum sínum af fasteigninni gegn greiðslu 300.000 króna á mánuði í12 mánuði frá lokum nauðungarsölu, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 28. gr. laga nr.90/1991. Ekki komi fram í lögskýringargögnum við það ákvæði að húsaleigulögunumsé ætlað að gilda um samband sóknaraðila og varnaraðila meðan varnaraðilar hafanot af húsnæðinu samkvæmt slíkri ákvörðun. Af þessu leiði að riftunarheimildirhúsaleigulaga, þ. á m. reglan um sjö daga greiðsluáskorun, gildi ekki umsamskipti aðila og geti sóknaraðili engan rétt byggt á þeim lögum.Þá byggjavarnaraðilar á því að riftunaryfirlýsingin hafi ekki verið skrifleg og hafi þvíekkert gildi. Í 2. mgr. 61. gr. húsaleigulaga segi að tilkynning um riftunskuli vera skrifleg og skuli henni fylgja rökstuðningur. Hæstiréttur hafislegið því föstu hvernig túlka beri hugtakið „skriflegt“ með túlkun sinni á 2.mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þar segi aðkröfulýsingar skuli vera skriflegar og hafi rétturinn túlkað það skilyrðiþannig að þær verði að senda bréflega en tölvupóstur dugi ekki. Í máli þessufengu varnaraðilar riftunaryfirlýsingu senda sem viðhengi í tölvupósti og hafihún því ekki verið send skriflega. Yfirlýsingin geti því ekki haft neinréttaráhrif.Jafnvel þótt taliðyrði að riftunarheimildir húsaleigulaga hafi eitthvert gildi í málinu verði aðlíta svo á að greiðsluáskorun hafi verið sinnt innan sjö daga frests.Greiðsluáskorunin sem varnaraðilum barst 19. maí sl. hafi engar upplýsingarhaft að geyma um þá fjárhæð sem krafist var greiðslu á né leiðbeiningar umhvernig greiða mætti kröfuna. Það hafi fyrst verið þann 25. maí sl. semlögmaður sóknaraðila sendi varnaraðilum upplýsingar um reikningsnúmer eftirítrekaðar fyrirspurnir þeirra. Varnaraðilar hafi 1. júní sl. greitt 1.300.000krónur inn á uppgefinn reikning, nákvæmlega sjö dögum eftir að þau hafi fengiðnauðsynlegar upplýsingar um það hvert skyldi greiða. Upphæðin hafi verið sú semþau töldu rétta miðað við ákvörðun sýslumanns en sóknaraðili hafði sem áðursagði krafið þau um 450.000 krónur á mánuði. Hafi þeim því ekki verið ljóst umhvaða fjárhæð var verið að krefja þau með greiðsluáskoruninni. Það sélágmarksskilyrði að í greiðsluáskorun sé umkrafin fjárhæð tilgreind og að þarsé að finna leiðbeiningar um hvernig greiða megi kröfuna. Þar sem sú hafi ekkiverið raunin geti sóknaraðili ekki öðlast rétt til riftunar þótt henni hafiekki verið sinnt innan sjö daga. Annaðhvort verði að líta svo á aðgreiðsluáskorunin hafi ekki haft nokkur réttaráhrif eins og hún var úr garðigerð eða að sjö daga fresturinn hafi fyrst byrjað að líða þegar varnaraðilarhöfðu fengið upplýsingar um hvert skyldi greiða. Þá teljavarnaraðilar að sóknaraðili geti ekki byggt rétt á riftun á 4. tölulið 1. mgr.61. gr. laga nr. 36/1994 fyrir dóminum þar sem það hafi ekki verið gert íriftunar­yfirlýsingu. Þar hafi eingöngu verið byggt á 1. tölulið ákvæðisins umleiguvanskil.Þá sé því jafnframtmótmælt sérstaklega að ákvörðun sýslumanns eins og hún sé orðuð í framlagðribókun hafi ekki veitt varnaraðilum rétt til þess að halda áfram notum sínum afhúsnæðinu eins og verið hafði. Varnaraðilar hafi um margra ára skeið rekiðgistiheimilið Bláklukku í kjallara húseignarinnar og hafi öllum þeim sem tókuþátt í uppboðinu verið kunnugt um það, þ. á m. sóknaraðila, enda hafi skiltisem gaf slíkt til kynna verið á lóðinni þar sem uppboðið fór fram. Gerðisóknaraðili enga athugasemd við rekstur gistiheimilisins fyrr en í maímánuði ogsé honum vel kunnugt um að þar sé ekki um að ræða www.airbnb.com gistingu eins og látið sé liggja að íaðfararbeiðni. Hafi sóknaraðili athugasemdir við not varnaraðila af húsnæðinuhafi honum verið rétt að beina erindi um það til sýslumanns.Af öllu framansögðutelur varnaraðili ljóst að kröfu sóknaraðila beri að hafna.Verði á hinn bóginnfallist á kröfu sóknaraðila telja varnaraðilar slíkan vafa vera uppi um aðsóknaraðili geti byggt nokkurn rétt á húsaleigulögum að rétt sé að varnaraðilarfái tækifæri til að bera álitaefnið undir æðri dóm og réttarhrifum úrskurðarverði frestað, sbr. 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.IVNiðurstaðaÍ máli þessu hefursóknaraðili krafist útburðar varnaraðila úr fasteign hans að Hvammsgerði 12 íReykjavík sem hann er eigandi að samkvæmt afsali sýslumanns við nauðungarsölufasteignarinnar, sem fyrir liggur í málinu. Sóknaraðili kveðurvarnaraðila ekki hafa staðið skil á leigugreiðslum og þá hafi þau framleigthúsnæðið án heimildar sem sé í andstöðu við ákvæði húsaleigulaga oguppboðsskilmála sýslumanns. Samningi aðila hafi því verið rift með lögmætumhætti að undangenginni greiðsluáskorun. Varnaraðilar byggjaá því að húsaleigulög eigi ekki við í málinu, heldur sé um stjórnvaldsákvörðunsýslumanns að ræða þar sem þeim hafi verið heimiluð afnot af fasteignsóknaraðila í tiltekinn tíma. Sóknaraðili geti því ekki byggt á þeim lögum hvaðvarðar fresti í greiðsluáskorun eða riftun. Hvorki hafi verið getið um fjárhæðskuldar né hvert ætti að greiða í greiðsluáskoruninni og þá hafi riftun ekkiverið skrifleg. Þessar tilkynningar sóknaraðila hafi því enga þýðingu í málinu.Verði ekki á þetta fallist og talið að húsaleigulög gildi byggja varnaraðilar áþví að greitt hafi verið innan sjö daga frá því að þeim bárust upplýsingar umreikningsnúmer sóknaraðila. Riftun hafi því ekki verið lögmæt. Þá mótmælavarnaraðilar því að sóknaraðili geti fyrir dómi byggt riftun á öðrum atriðum enþeim sem tilgreind voru í riftunaryfirlýsingu. Eins og máliðliggur fyrir dóminum verður að líta svo á að sóknaraðili hafi með gögnummálsins sýnt fram á að hann hafi ótvíræða eignarheimild að húsnæðinu ágrundvelli nauðungarsöluafsals. Aðila greini á hinn bóginn á um hvort skilyrðitil riftunar hafi verið uppfyllt og þar með hvort skilyrði til útburðarvarnaraðila á grundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför séu fyrir hendi.Í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 er manni, sem meðólögmætum hætti er aftrað að neyta réttinda sinna, heimilað að beina tilhéraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis sem getur í 72. eða 73. gr. lagannaverði fullnægt með aðfarargerð þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr. lagannaliggi ekki fyrir. Ákvæði 72. gr. fjallar um skyldu gerðarþola til að víkja affasteign eða til að láta gerðarbeiðanda af hendi umráð hennar að einhverjuleyti eða öllu, eða til að fjarlægja hluti af henni. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr.laganna skal að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verður talið aðgerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er aðafla samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Eins og áður errakið varð sóknaraðili eigandi eignarinnar að Hvammsgerði 12 við nauðungarsöluhennar og naut hann réttinda yfir eigninni frá samþykki boðs 20. febrúar 2017.Sýslumaður féllst á beiðni varnaraðila, sem gerðarþola við gerðina, um að þauhefðu afnot af eigninni í 12 mánuði, gegn greiðslu mánaðarlegrar leigu aðfjárhæð 300.000 krónur, sbr. 6. tölulið 28. gr. laga nr. 90/1991. Í málinu hafa varnaraðilarhaldið því fram að húsaleigulög eigi ekki við þar sem sóknaraðili hafi keypteignina við nauðungarsölu og enga tilvísun sé þar að finna til húsaleigulaga.Verður málatilbúnaður varnaraðila skilinn svo að ekki sé um eiginleganhúsaleigusamning að ræða heldur stjórnvaldsákvörðun sýslumanns. Dómurinn tekurfram að þrátt fyrir að ekki hafi verið gerður sérstakur skriflegurleigusamningur um afnot varnaraðila af eign sóknaraðila verði að telja ljóstþegar litið er til 9. og 10. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 auk 6. töluliðar 28.gr. laga nr. 90/1991 að réttarsamband hafi stofnast milli sóknaraðila semeiganda húsnæðisins og varnaraðila sem leigjenda þess um afnot húsnæðisins gegngreiðslu tiltekins leigugjalds. Um samningssamband gilda því ákvæði laga nr.36/1994, sbr. 1. mgr. 1. gr. þeirra. Samkvæmt 1. tölulið1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 er leigusala rétt að riftaleigusamningi ef leigjandi greiðir ekki leiguna á réttum gjalddaga og sinnirekki innan sjö sólarhringa skriflegri áskorun leigusala um greiðslu, enda hafislík áskorun verið send eftir gjalddaga og leigusali þar tekið fram að hannmuni beita riftunarheimild sinni. Eftir orðanna hljóðan er hér kveðið á um aðskilyrði riftunar af hálfu leigusala vegna vanskila leigutaka á greiðslu leigusé að leigusalinn hafi sent leigutakanum skriflega áskorun um greiðsluleigunnar eftir gjalddaga hennar. Þar verður leigusalinn jafnframt að taka framað hann muni beita heimild sinni til riftunar, en það getur hann fyrst gert aðliðnum sjö sólarhringum frá því að greiðsluáskorunin var sannanlega sendleigutakanum, sbr. 13. gr. laganna. Á varnaraðilumhvíldi sú skylda samkvæmt samningssambandi aðila að inna af hendi mánaðarlegt leigugjaldtil sóknaraðila sem nam 300.000 krónum og á sóknaraðila hvíldi sú skylda aðhafa húsnæðið til reiðu fyrir varnaraðila. Hafa varnaraðilar ekki sýnt fram áað samist hafi á annan hátt með aðilum, hvorki hvað varðar fjárhæð leigu négreiðslufresti. Verður þeim ekki hald í þeirri skýringu að sóknaraðili hafiekki gengið eftir leigunni og þau hafi hvorki vitað hvað þau áttu að greiða néhvert. Var því sóknaraðila sem eiganda eignarinnar rétt að krefja varnaraðilaum greiðslu með greiðsluáskorun í samræmi við ákvæði laga nr. 36/1994 og riftasamningnum í kjölfarið þar sem ekki var orðið við kröfu um greiðslu. Var riftunsend varnaraðila að undangenginni greiðsluáskorun, að uppfylltum þeimtímafrestum sem kveðið er á um í samningi aðila og frestur veittur til aðbregðast við í samræmi við ákvæði laga nr. 36/1994. Dómurinn tekur fram í þessusamhengi að efni greiðsluáskorunar var í samræmi við ákvæði laga nr. 36/1994.Var greiðsluáskorunin því lögmætur undanfari riftunar. Samkvæmt meginreglu 1.mgr. 13. gr. þeirra hafði því yfirlýsing sóknaraðila um riftun í kjölfarið þau áhrifað lögum sem henni var ætlað og þá var hún skrifleg og send með fullnægjandihætti í ljósi samskipta varnaraðila og lögmanns sóknaraðila.Dómurinn tekureinnig fram að í málinu liggur fyrir að varnaraðilar greiddu enga leigu fyrr enþau inntu af hendi 1.300.000 krónur til lögmanns sóknaraðila 1. júní 2017. Varþá liðinn sá sjö daga frestur sem tilgreindur var í greiðsluáskoruninni aukþess sem sóknaraðili hafði þá þegar rift samningnum með tilkynningu tilvarnaraðila 29. maí 2017. Breytir eftirfarandi greiðsla sem innt er af hendieftir þann frest sem tilgreindur er í greiðsluáskorun og eftir að riftun hefurátt sér stað engu um lögmæti riftunarinnar og rétt sóknaraðila til útburðar. Erhér vísað til þeirra sjónarmiða er búa að baki 2. málslið 4. mgr. 61. gr. laganr. 36/1994 og sjónarmiða í dómum Hæstaréttar í málum nr. 99/2001 og 493/2005. Þágeta útskýringar varnaraðila á þessari töf ekki breytt þessari niðurstöðu.Með vísan til allsframangreinds er það því mat dómsins að réttilega hafi verið staðið að riftunleigusamnings aðila, í kjölfar greiðsluáskorunar, af hálfu sóknaraðila vegnavanefnda varnaraðila á greiðsluskyldum sínum samkvæmt samningi sem stofnasthafði um afnot varnaraðila af húsnæði sóknaraðila. Kemur því ekki til sérstakraálita í málinu hvort sóknaraðila var riftun tæk á grundvelli 4. töluliðar 1.mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994. Sóknaraðili hefursýnt fram á réttmætt tilkall sitt til húsnæðisins.Varnaraðilar hafa ekki orðiðvið því að rýma húsnæðið. Er ljóst að þau er í húsnæðinu án heimildar og íóþökk sóknaraðila. Samkvæmt öllu framansögðu verður því talið að fullnægt séskilyrðum 78. gr., sbr. 72. gr., laga nr. 90/1989 um að varnaraðili verðiborinn út úr húsnæði sóknaraðila með beinni aðfarargerð eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Með vísan tilþessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr.laga nr. 90/1989, verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila málskostnaðeins og nánar greinir í úrskurðarorði og hefur þá verið tekið tillit tilgreiðslu virðisaukaskatts.Hvað varðar kröfusóknaraðila um frestun réttaráhrifa á grundvelli 3. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989 tekur dómurinn fram að enginn slíkur vafi sé í málinu sem leitt geturtil þess að ákvæðinu verði beitt eins og varnaraðilar hafa byggt á. Erulagaskilyrði til beitingar þessa ákvæðis, eins og það er skýrt í athugasemdumog í dómaframkvæmd, ekki uppfyllt að mati dómsins. Verður þessari kröfuvarnaraðila því hafnað.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinntók við meðferð málsins 30. júní sl.Ú r s k u r ð a r o r ð:Sóknaraðila,Arilíusi Dagbjarti Sigurðssyni, er heimilt að fá varnaraðila, KristínuPálsdóttur og Erling Þorsteinsson, borin út úr íbúð sóknaraðila, að Hvammsgerði12 í Reykjavík, fastanúmer 203-3656,með beinni aðfarargerð, ásamt öllu sem þeim tilheyrir.Varnaraðilar greiðisóknaraðila 400.000 krónur í málskostnað.Málskot til æðradóms frestar ekki framkvæmd aðfarargerðar.
Mál nr. 29/2019
Kærumál Aðfarargerð Kröfugerð Úrskurður Ómerking úrskurðar Landsréttar
Kærður var úrskurður Landsréttar en með honum var staðfestur úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu ALC um að því yrði heimilað að fá tilgreint loftfar tekið með beinni aðfarargerð úr vörslum I ohf. og afhent sér. I ohf. hafði fyrir Landsrétti krafist þess að úrskurður héraðsdóms yrði staðfestur um annað en málskostnað en ALC hafði aðallega krafist þess að málinu yrði vísað þaðan frá dómi og til vara staðfestingar úrskurðarins. Í hinum kærða úrskurði hafnaði Landsréttur aðalkröfu ALC en tók að því búnu til endurskoðunar forsendur úrskurðar héraðsdóms sem var svo staðfestur að niðurstöðu til. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ef ALC hefði jafnframt kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti til Landsréttar og krafist þess að breytt yrði niðurstöðu hans hefði orðið að taka úrlausn héraðsdóms um einstakar málsástæður aðilanna til endurskoðunar eftir þeirri meginreglu sem fælist í 1. mgr. 98. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að samþykki málsaðili dómkröfur sem gagnaðili beinir að honum verði ekki í dómsúrlausn tekin afstaða til málsástæðna að baki viðkomandi kröfu eða hluta hennar heldur verði niðurstaða reist á samþykki einu og sér. Í skilningi fyrrefnds ákvæðis fólst í varakröfu ALC fyrir Landsrétti samþykki á þeim þætti í dómkröfum I ohf. sem laut að staðfestingu úrskurðar héraðsdóms um að synja ALC um heimild til aðfaragerðar. Hefði því Landsrétti borið að verða við kröfu I ohf. og staðfesta niðurstöðu úrskurðarins um þetta atriði án þess að taka á nokkurn hátt afstöðu til röksemda fyrir henni og leysa einvörðungu úr ágreiningi aðilanna um málskostnað. Var því talið að með hinum kærða úrskurði hefði í verulegum atriðum verið vikið frá réttri meðferð málsins og því óhjákvæmilegt án kröfu að ómerkja úrskurðinn og vísa málinu á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson og MarkúsSigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 28. maí 2019, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. júní sama ár. Kæruleyfi varveitt 19. júní 2019 á grundvelli 5. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför,sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kærður erúrskurður Landsréttar 24. maí 2019, en með honum var staðfestur úrskurður HéraðsdómsReykjaness 2. sama mánaðar, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að honumyrði heimilað að fá loftfar af gerðinni Airbus A321-211 meðskráningarauðkenninu TF-GPA tekið með beinni aðfarargerð úr vörslum varnaraðilaog afhent sér. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Landsrétti,en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Íbáðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verðivísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Íbáðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar.IWOW air hf. mun hafa verið stofnað í september2011 og upphaflega verið einkahlutafélag en breytt á síðari stigum íhlutafélag. Starfaði það við farþegaflutninga í flugi og tók í því skyni meðalannars á leigu loftför, sem munu hafa verið tuttugu talsins þegar mest var. Samkvæmtgögnum málsins er sóknaraðili, sem hefur aðsetur í Delaware í BandaríkjumNorður-Ameríku, dótturfélag Air Lease Corporation, en samstæða þess félags munleigja út um 370 farþegaflugvélar og vera skipulögð með þeim hætti að sjálfstættdótturfélag sé rekið um eignarhald að hverju loftfari og útleigu þess.Sóknaraðili gerði 21. apríl 2016 samning við WOWair ehf. um leigu á farþegaþotu af gerðinni Airbus A321 til átta ára og fékksóknaraðili afsal fyrir henni frá framleiðanda 5. ágúst sama ár. Farþegaþotanvirðist í framhaldi af því hafa verið afhent WOW air ehf. og skráð íloftfaraskrá samgöngustofu, sbr. 9. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir, meðauðkenninu TF-GPA. Þar kom fram að sóknaraðili væri eigandi loftfarsins og WOWair ehf. umráðandi þess.Fyrir liggur að í lok febrúar 2019 hafi WOW airhf. staðið í skuld við varnaraðila að fjárhæð 1.953.625.714 krónur vegnasvonefndra notendagjalda í tengslum við starfsemi félagsins áKeflavíkurflugvelli, sbr. 71. gr. laga nr. 60/1998, en svo virðist sem þaugjöld hafi safnast upp með vanskilum allt frá júní 2018. Um þær mundir mun WOWair hf. hafa haft fimmtán farþegaþotur á leigu, þar af sjö frá samstæðu AirLease Corporation, og virðist fyrrnefnda félagið hafa þá skuldað samstæðunnisamtals 16.640.156,30 bandaríkjadali vegna ógreiddrar leigu og notkunar ávarahlutum á tímabilinu frá október 2018 til mars 2019.Air Lease Corporation sendi WOW air hf.tölvubréf 27. mars 2019, þar sem lýst var yfir að fyrrnefnda félagið teldi þaðsíðarnefnda hafa vanefnt skyldur sínar samkvæmt sjö leigusamningum umfarþegaþotur, sem gerðir hafi verið í apríl og maí 2016. Þessu fylgdisóknaraðili síðan eftir með bréfi til WOW air hf. 28. mars 2019, þar sem lýstvar yfir riftun á samningi þeirra frá 21. apríl 2016 um leigu á loftfarinu meðauðkenninu TF-GPA vegna vanskila á leigugjaldi, samtals 1.505.688,06bandaríkjadölum, og greiðslum fyrir varahluti að fjárhæð alls 679.823,16bandaríkjadalir. Með tölvubréfi, sem varnaraðili sendi forstjóra WOW air hf.aðfaranótt 28. mars 2019, var tilkynnt að varnaraðili hafi ákveðið að neytaheimildar samkvæmt 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 til að aftra förloftfarsins TF-GPA þar til áðurgreind skuld félagsins vegna notendagjalda yrðigreidd eða trygging sett fyrir henni. Að morgni sama dags mun WOW air hf. hafatilkynnt samgöngustofu að félagið afsalaði sér flugrekstrarleyfi, sem því hafðiverið veitt eftir ákvæðum IX. kafla laga nr. 60/1998. Í framhaldi af því varfélagið samkvæmt kröfu stjórnar þess tekið til gjaldþrotaskipta eftir hádegisama dag. Eftir að það hafði verið gert sendi varnaraðili tilkynningu tilsóknaraðila um ákvörðun sína um að aftra för loftfarsins TF-GPA þar til heildarskuldWOW air hf. vegna notendagjalda af öllum farþegaþotum á vegum félagsins yrðigreidd eða trygging sett fyrir henni. Samkvæmt gögnum málsins hefur varnaraðilihaldið vörslum loftfarsins á Keflavíkurflugvelli allar götur frá því að hannsendi framangreindar tilkynningar. 2Sóknaraðili krafðist þess fyrir HéraðsdómiReykjaness 17. apríl 2019 að sér yrði heimilað að fá loftfarið með auðkenninuTF-GPA tekið úr vörslum varnaraðila með beinni aðfarargerð og fengið sér. Krafaþessi var tekin fyrir í þinghaldi 23. sama mánaðar og andmælti varnaraðili þvíað hún næði fram að ganga. Með úrskurði 2. maí 2019 hafnaði héraðsdómur kröfusóknaraðila, en kvað svo á að hvor aðili skyldi bera sinn kostnað af málinu. Sáúrskurður var reistur á þeim forsendum að varnaraðila væri heimilt á grundvelli1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 að aftra för loftfarsins og halda þannigvörslum þess svo lengi sem notendagjöld til hans, sem tengdust gagngert þessutiltekna loftfari, hefðu ekki verið greidd eða trygging sett fyrir þeim. Á hinnbóginn var þar hafnað málsástæðum varnaraðila, sem lutu að því að hann nytiheimildar samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði til að aftra för loftfarsins þar tilgerð yrðu skil á heildarskuld WOW air hf. vegna notendagjalda og þá án tillitstil þess hvaða loftförum gjöldin tengdust í einstökum atriðum.Með bréfi 3. maí 2019 krafðist sóknaraðili þessað varnaraðili veitti sér upplýsingar um fjárhæð notendagjalda, sem tengdustfyrrnefndu loftfari og greiða bæri samkvæmt forsendum úrskurðar héraðsdóms „tilað leysa TF-GPA úr haldi“. Var tekið fram í bréfinu að samkvæmt útreikningisóknaraðila, sem styddist við gögn málsins, næmu þessi gjöld 55.457.390 krónumog 229.029 evrum og myndi hann ganga út frá því að sá útreikningur væri rétturef varnaraðili kæmi ekki öðru á framfæri fyrir lok sama dags. Varnaraðili tókekki afstöðu til útreikningsins. Lagði sóknaraðili þessar fjárhæðir inn ábankareikninga hans 6. maí 2019 og krafðist þess að fá loftfarið afhent.3Varnaraðili kærði framangreindan úrskurð tilLandsréttar 3. maí 2019 og krafðist þess að hann yrði staðfestur um annað enmálskostnað, sem sóknaraðila yrði gert að greiða sér í héraði og fyrirLandsrétti. Í kæru sinni tók varnaraðili fram að þótt fallist hafi verið íúrskurði héraðsdóms á kröfu hans, sem lyti að heimild til beinnaraðfarargerðar, hafi komið fram „röksemdir og ályktanir í forsendum“úrskurðarins, sem varnaraðili teldi „ótækt að standi óhaggaðar.“ Af þessumsökum krefðist hann fyrir Landsrétti „staðfestingar á úrskurðarorði hins kærðaúrskurðar hvað hina beinu aðfarargerð varðar, en með breyttum forsendum.“ Aðauki krefðist hann breytingar á niðurstöðu úrskurðarins um málskostnað.Fyrir Landsrétti krafðist sóknaraðili þessaðallega að málinu yrði vísað þaðan frá dómi, en til vara að úrskurðurhéraðsdóms yrði staðfestur. Þá krafðist hann kærumálskostnaðar.Í hinum kærða úrskurði hafnaði Landsrétturaðalkröfu sóknaraðila, en tók að því búnu til endurskoðunar forsendur úrskurðarhéraðsdóms. Taldi Landsréttur að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á aðvarnaraðila hafi verið óheimilt að neyta ákvæðis 1. mgr. 136. gr. laga nr.60/1998 til að aftra för loftfarsins með auðkenninu TF-GPA vegna ógreiddra notendagjalda,sem WOW air hf. hafi stofnað til vegna hvers kyns starfsemi félagsins áKeflavíkurflugvelli, þar á meðal þjónustu við loftför í eigu annarra ensóknaraðila. Var niðurstaða úrskurðar héraðsdóms því staðfest um annað enmálskostnað, en sóknaraðili var dæmdur til að greiða varnaraðila samtals2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.IISóknaraðili hefur lögvarða hagsmuni af því að fáúrlausn um fyrrgreindar kröfur sínar fyrir Hæstarétti og eru þannig engin efnitil að verða við aðalkröfu varnaraðila um að málinu verði vísað héðan frá dómi.Samkvæmt 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 4.mgr. 150. gr. og 3. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991, var varnaraðila heimilt aðkæra úrskurð héraðsdóms til Landsréttar og krefjast þess að úrskurðurinn yrðistaðfestur um annað en málskostnað, sem sér yrði dæmdur úr hendi sóknaraðila,sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. nóvember 2000 í máli nr. 223/2000 og 21.júní 2018 í máli nr. 615/2017, enda svara hagsmunir í máli þessu bersýnilegatil hærri fjárhæðar en nemur áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laganr. 91/1991. Var því ekki ástæða til að vísa málinu frá Landsrétti, svo semsóknaraðili gerði þar kröfu um og krefst einnig hér fyrir dómi. Hefðisóknaraðili jafnframt kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti til Landsréttarog krafist þess að breytt yrði niðurstöðu úrskurðarins um að hafna kröfu hansum heimild til aðfarargerðar hefði orðið að taka úrlausn héraðsdóms umeinstakar málsástæður aðilanna til endurskoðunar eftir því, sem dómkröfurþeirra hefðu gefið tilefni til, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 23. mars1999 í máli nr. 94/1999 og 29. ágúst 2013 í máli nr. 387/2013. Í máli þessustóð á hinn bóginn ekki þannig á, enda kærði sóknaraðili ekki úrskurðinn,heldur krafðist hann þess að úrskurðurinn yrði staðfestur ef Landsréttur yrði ekkivið aðalkröfu hans um að málinu yrði vísað þaðan frá dómi.Eins og mál þetta lá fyrir Landsrétti bar af framangreindumástæðum að gæta að þeirri meginreglu, sem felst í 1. mgr. 98. gr. laga nr.91/1991, en þar kemur fram að sæki stefndi þing í héraði og samþykki hann kröfustefnanda í einu og öllu skuli leggja dóm á mál þeirra í samræmi við þá afstöðustefnda. Af reglu þessari, sem gildir við meðferð máls fyrir Landsréttisamkvæmt 166. gr. sömu laga og tekið getur hvort heldur til dómkröfu aðila íheild eða eingöngu afmarkaðs hluta af henni sem gagnaðili hans samþykkir,leiðir að í dómsúrlausn verður ekki tekin afstaða til málsástæðna að bakiviðkomandi kröfu eða hluta hennar, enda hafi aðilarnir forræði á sakarefninu,heldur verður niðurstaða reist á samþykkinu einu og sér. Gildir þá einu hvortaðili lýsi sig sammála málsástæðum gagnaðila síns eða samþykki kröfu hans af alltöðrum sökum en þeim, sem gagnaðilinn hefur byggt á með málsástæðum sínum. Ískilningi 1. mgr. 98. gr. laga nr. 91/1991 fólst í varakröfu sóknaraðila fyrirLandsrétti samþykki á þeim þætti í dómkröfum varnaraðila, sem laut aðstaðfestingu niðurstöðu héraðsdóms um að synja sóknaraðila um heimild tilaðfarargerðar. Samkvæmt framansögðu bar Landsrétti þegar af þessari ástæðu aðverða við kröfu varnaraðila og staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um þetta atriði ánþess að taka á nokkurn hátt afstöðu til röksemda hans fyrir henni og leysa síðaneinvörðungu úr ágreiningi aðilanna um málskostnað í héraði. Í þeirri úrlausnhefði engu getað breytt hvort röksemdir fyrir niðurstöðu héraðsdóms um önnuratriði kynnu í einhverju að hafa þótt ekki geta staðist.Af framangreindu leiðir að með hinum kærða úrskurðivar í verulegum atriðum vikið frá réttri meðferð málsins. Er því óhjákvæmilegt ánkröfu að ómerkja úrskurðinn og vísa málinu á ný til Landsréttar til löglegrarmeðferðar. Verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er ómerktur og er málinuvísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.Varnaraðili, Isavia ohf., greiði sóknaraðila,ALC A321 7237 LLC, 1.000.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.ÚrskurðurLandsréttar 24. maí2019.LandsréttardómararnirAðalsteinn E. Jónasson, Kristbjörg Stephensen og Sigurður Tómas Magnússon kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðila Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttarmeð kæru 3. maí 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. maí 2019, í málinu nr. A-53/2019, þar semhafnað var kröfu varnaraðila um að nánar tilgreind farþegaþota yrði tekin meðbeinni aðfarargerð úr vörslum sóknaraðila og afhent varnaraðila. Kæruheimild erí 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar um annað en málskostnað og að varnaraðila verði gert að greiða sérmálskostnað í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega frávísunar fráLandsrétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Niðurstaða Frávísunarkrafavarnaraðila Í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 er mæltfyrir um heimild manns til að beina til héraðsdómara beiðni um að skyldu þessefnis, sem mælt er fyrir um í 72. og 73. gr. laganna, verði fullnægt meðaðfarargerð þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr. laganna liggi ekki fyrir. Eflög leiða ekki til þess að slíkri beiðni um útburð eða innsetningu verði þegarvísað á bug skal, samkvæmt 2. mgr. 78. gr. laganna, fara með beiðnina samkvæmtþeim reglum sem mælt er fyrir um í 13. kafla laganna. Í 4. mgr. 84. gr.laganna, sem er að finna í umræddum 13. kafla, er mælt fyrir um að úrskurðirhéraðsdómara samkvæmt kaflanum sæti kæru til Landsréttar. Hinn kærði úrskurðurfelur í sér lokaákvörðun um innsetningarbeiðni gerðarbeiðanda en um slíkaúrskurði segir í 3. málslið 4. mgr. 84. gr. að þeir verði ekki kærðir nemafullnægt sé almennum skilyrðum til áfrýjunar dómi í einkamáli. Samkvæmt framansögðu fer um heimild til aðfá úrskurðinn endurskoðaðan fyrir Landsrétti með kæru eftir 151. og 152. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar litið er til þeirra hagsmuna seminnsetningarbeiðnin varðar er ótvírætt að þeir svara til lágmarksáfrýjunarfjárhæðar samkvæmt 1., sbr. 3. mgr. 152. gr. laganna. Með úrskurðarorðum hins kærða úrskurðar varfallist á dómkröfu sóknaraðila um að aðfararbeiðni varnaraðila yrði hafnað.Samkvæmt forsendum hins kærða úrskurðar féllst héraðsdómari þó á málatilbúnaðvarnaraðila að stærstum hluta. Héraðsdómari féllst ekki á kröfu sóknaraðila ummálskostnað og var hann felldur niður. Sóknaraðili er ósammála forsendum hinskærða úrskurðar þótt hann krefjist staðfestingar á niðurstöðu hans um annað enmálskostnað. Dómkröfur sóknaraðila fyrir Landsrétti lúta þannig að því aðstaðfest verði efnisleg niðurstaða hins kærða úrskurðar um að synja beiðnivarnaraðila um innsetningu en að úrskurðinum verði breytt hvað varðarniðurstöðu um málskostnað. Samkvæmt 3. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991má meðal annars áfrýja dómi í því skyni að honum verði breytt að efni til eðahann staðfestur, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 16. nóvember 2000 í máli nr.223/2000 og 21. júní 2018 í máli nr. 615/2017. Þar sem sömu skilyrði erusamkvæmt framansögðu sett fyrir kæru á lokaákvörðun um ágreiningsefni sem máler rekið um samkvæmt 13. kafla laga nr. 90/1989 og fyrir áfrýjun dóms og með vísantil þess hvernig umræddu ákvæði laga nr. 91/1991 hefur verið beitt afHæstarétti í sambærilegum kærumálum, sbr. dóm réttarins 23. mars 1999 í máli nr.94/1999 og 29. ágúst 2013 í máli nr. 387/2013, verður ekki fallist ákröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá Landsrétti. Þótt dómkrafa sóknaraðila lúti að því að fáúrskurðinn staðfestan og varnaraðili fallist á þá kröfu verður með hliðsjón afmálatilbúnaði sóknaraðila, sem héraðsdómari féllst aðeins á að litlu leyti, aðfallast á með sóknaraðila að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðhéraðsdóms endurskoðaðan í heild sinni og þar með þær forsendur sem byggt var áí úrskurðinum og aðila greinir enn á um.Aðfararbeiðnivarnaraðila Í máli þessu reynir á hvort fullnægt séskilyrðum 78. gr. laga nr. 90/1989 til þess að skylda sóknaraðila til að veitavarnaraðila umráð flugvélarinnar TF-GPA þótt aðfararheimild til slíks, sbr. 73.gr. laganna, liggi ekki fyrir. Í 78. gr. er það gert að skilyrði fyrir því aðbein aðfarargerð verði heimiluð að réttindi gerðarbeiðanda séu svo ljós aðsönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður samkvæmt 83. gr.laganna. Samkvæmt 1. mgr. 83. gr. takmarkast sönnunarfærsla í máli sem hér umræðir við aðilaskýrslur og sýnileg sönnunargögn, önnur en mats- ogskoðunargerðir. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að aðfararbeiðni skuli aðjafnaði hafnað ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga ágrundvelli þeirra sönnunargagna, sem heimilt er að afla samkvæmt framansögðu. Óumdeilt er að sóknaraðili rekurKeflavíkurflugvöll sem er alþjóðlegur flugvöllur. Sóknaraðili fer nú meðrekstur flugvallarins á grundvelli laga nr. 76/2008 um stofnun opinbershlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o.fl. Sóknaraðili hefur því heimildsamkvæmt 1. og 2. mgr. 71. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir til þess aðinnheimta gjöld meðal annars til að standa undir rekstri flugvallarins og fyrirþeirri aðstöðu, búnaði og mannvirkjum, sem starfsemi tengd flugsamgöngum nýtirá flugvellinum. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal gjaldskrá birt með tryggumhætti þar sem meðal annars er kveðið nánar á um fjárhæð gjalds, sundurliðunþess ef við á og innheimtu.Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 76/2008 segir að stjórn sóknaraðila skuli setjaþjónustugjaldskrá fyrir félagið og samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skalsóknaraðili auglýsa gjaldskrár sínar og efnislegar breytingar á heimasíðusinni. Sóknaraðili heldur því fram að gjaldtaka hans hafi verið byggð ágjaldskrá sem birt hafi verið á heimasíðu flugvallarins í samræmi við framangreindlagaákvæði. WOW air hf. var úrskurðað gjaldþrota 28.mars 2019. Félagið var handhafi flugrekstrarleyfis sem gefið var út afSamgöngustofu. Óumdeilt er að varnaraðili er eigandi loftfarsins TF-GPA sem erfarþegaþota af gerðinni Airbus A321-211. Þá er óumdeilt að WOW air hf. hafðiumráð loftfarsins á grundvelli leigusamnings 21. apríl 2016 við varnaraðila.Leigusamningurinn var til átta ára frá afhendingu flugvélarinnar en hún varafhent flugfélaginu 5. ágúst 2016. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. og d-lið 2. mgr.14. gr. laga nr. 60/1998 er heimilt að skrá hér á landi loftfar sem íslenskumflugrekanda er heimilt að nota í rekstri sínum ef það er í eigu einstaklingaeða lögaðila með ríkisfang og heimilisfesti í ríki sem Ísland hefur samið viðvegna þess og skal þá skráð hver umráðandi er ef hann er annar en eigandi. WOWair hf. var skráður umráðandi loftfarsins TF-GPA í loftfaraskrá Samgöngustofu.Við gjaldþrot WOW air hf. hafði félagið umráð 15 flugvéla og er ágreiningslaustað sjö þeirra voru í eigu dótturfélaga móðurfélags varnaraðila, Air LeaseCorporation. Óumdeilt er að þetta móðurfélag varnaraðila hafði þann háttinn áað stofna sérstakt félag með takmarkaðri ábyrgð um eignarhald hverrar flugvélarsem félagið átti og leigði WOW air hf. Samkvæmt gögnum málsins stóð WOW air hf.ekki í skilum með notendagjöld og greiðslur vegna annarrar þjónustu sem félagiðnaut af hálfu sóknaraðila á Keflavíkurflugvelli og höfðu þessi vanskil staðiðyfir allt frá árinu 2017. WOW air hf. samþykkti greiðsluáætlun 21. nóvember 2018um mánaðarlegar greiðslur vanskila vegna ógreiddra notendagjalda sem stofnasthöfðu vegna þjónustu sóknaraðila við loftför sem notuð voru í starfsemi WOW airhf. á Keflavíkurflugvelli allt frá júní 2018. Áttu greiðslur vanskilanna aðstanda yfir fram í nóvember 2019. Samkvæmt gögnum sem sóknaraðili hefur lagtfram voru vanskil WOW air hf. við hann við gjaldþrot félagsins nærri tveirmilljarðar króna. Samkvæmt gögnum sem sóknaraðili aflaði hjáWOW air hf. var félagið við gjaldþrot þess einnig í miklum vanskilum við félögí eigu móðurfélags varnaraðila vegna ógreiddra leigugreiðslna allt frá október2018, meðal annars vegna flugvélarinnar TF-GPA. Samkvæmt gögnum málsins sendi sóknaraðiliforstjóra WOW air hf. tilkynningu 28. mars 2019 þar sem fram kom að þar semekki hefði verið staðið við samkomulag um greiðslu notendagjalda, greiðslahefði ekki borist vegna þeirra og ekki verið samið um greiðslu þeirra eðaannarra ógreiddra gjalda eða trygging sett fyrir skilvísri greiðslu hefðisóknaraðili, í samræmi við heimild í 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998, ákveðiðað aftra frekari för loftfarsins TF-GPA, sem væri í rekstri flugfélagins, þartil skuldin hefði verið greidd eða fullnægjandi trygging sett fyrir greiðsluhennar. Í tilkynningunni kom fram að hin ógreiddu notendagjöld næmu1.953.625.714 krónum og var vísað til meðfylgjandi yfirlits. Samkvæmt gögnummálsins var tilkynningin send forstjóra WOW air hf. sem viðhengi með tölvupóstisem honum var sendur 28. mars 2019 klukkan 1.49. Forstjórinn staðfesti móttökutilkynningarinnar með tölvupósti sama dag klukkan 2.31. Samkvæmt gögnum málsins rifti varnaraðiliog móðurfélag hans samningi við WOW air hf. um leigu á flugvélinni TF-GPA 28.mars 2019. Vanskil á leigu voru þá talin vera 1.505.688,06 bandaríkjadalir og ávarasjóðum 679.823,16 bandaríkjadalir. Deginum áður hafði móðurfélagið sent WOWair hf. tilkynningu um vanefndir á leigusamningum um flugvélina TF-GPA og sexaðrar flugvélar. Óumdeilt er að WOW air hf. skilaði innflugrekstrarleyfi að morgni 28. mars 2019 og að félagið var úrskurðaðgjaldþrota um klukkan 13.30 sama dag. Sóknaraðili sendi varnaraðila tilkynningusíðar sama dag um að beitt hefði verið umræddri heimild í 1. mgr. 136. gr. laganr. 60/1998 til að stöðva flugvélina TF-GPA. Óumdeilt er að sóknaraðili hefurnú vörslur flugvélarinnar og byggir ætlaða heimild sína til að stöðva förhennar á síðastnefndu lagaákvæði. Ekki er ágreiningur með aðilum um að atvikhafi átt sér stað í framangreindri tímaröð 28. mars 2019. Samkvæmt því hafibeiting þeirrar greiðsluþvingunar, sem 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 felurí sér, komið til framkvæmda áður en bú WOW air hf. var tekið tilgjaldþrotaskipta, félagið skilaði inn flugrekstrarleyfi og varnaraðili riftileigusamningi um flugvélina TF-GPA. Augljóst er að slík greiðsluþvingun gætiekki náð tilgangi sínum ef hún félli niður við riftun leigusamnings eðagjaldþrot flugfélags. Líta verður svo á að greiðsluþvingunin, sem sóknaraðilibeitti og tilkynnti umráðanda flugvélarinnar TF-GPA upp úr miðnætti 28. mars2019, hafi haldið gildi sínu þrátt fyrir þá atburði sem gerðust síðar sama dagá sama hátt og haldsréttur og önnur tryggingarúrræði hefðu gert. Í aðfararmáli þessu reynir á hvortvarnaraðili hafi gert nægilega ljóst að réttur hans sem eiganda flugvélarinnartil umráða yfir henni gangi svo skýrlega framar rétti sóknaraðila til að aftraför flugvélarinnar að ekki sé varhugavert að fallast á að hún verði tekin úrvörslum sóknaraðila og fengin varnaraðila í hendur þótt aðfararheimild liggiekki fyrir. Við mat á því hvort gerðin á að ná fram aðganga reynir á túlkun á þeirri heimild sem sóknaraðila, sem rekstraraðilaflugvallar hefur verið veitt, samkvæmt 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998, tilað aftra för loftfars af flugvelli en fyrri málsliður ákvæðisins er núsvohljóðandi: „Samgöngustofu og þeim sem starfrækir flugvöll eðaflugleiðsöguþjónustuer heimilt að aftra för loftfars af flugvelli unsgjöld eru greidd eða trygging sett fyrir greiðslu vegna þess loftfars sem íhlut á eða annarrar starfsemi hlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins.“ Við setningu laga nr. 60/1998 var 1. mgr.136. gr.laganna svohljóðandi: „Flugmálastjórn er heimilt að aftra förloftfars af flugvelli uns gjöld eru greidd eða trygging sett fyrir greiðsluvegna þess loftfars sem í hlut á eða annarrar starfsemi flugrekandans.“ Með lögum nr. 21/2002 voru gerðarbreytingar á síðastnefndu ákvæði sem eftir breytingarnar hljóðaði þannig:„Flugmálastjórn Íslands er heimilt að aftra för loftfars af flugvelli uns gjölderu greidd eða trygging sett fyrir greiðslu vegna þess loftfars sem í hlut áeða annarrar starfsemi hlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins.“Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi sem varð að þeimlögum segir meðal annars: „Ákvæði núgildandi 136. gr. loftferðalaga lúta aðtvennu, annars vegar þeirri heimild til greiðsluþvingunar sem felst í því aðmeina brottflug loftfari flugrekanda sem skuldar Flugmálastjórn Íslands gjöld,sem starfsemi hans varða, […] Eins og greiðsluþvingunarheimildin er orðuð ílögunum í dag er hún bundin flugrekendum en með frumvarpinu er lagt til að húnverði útvíkkuð til allra eigenda eða umráðenda loftfara.“ Með 18. gr. laga nr. 102/2006 og 12. gr.laga nr. 59/2013 var Samgöngustofu og þeim sem starfrækir flugvöll eðaflugleiðsöguþjónustu veitt sú heimild sem Flugmálastjórn Íslands hafði áður. Af orðalagi 1. mgr. 136. gr. laga nr.60/1998 og framangreindum lögskýringargögnum leiðir að í heimild til að aftraför loftfars felst lögheimiluð greiðsluþvingun sem beitt verður uns gjöld erugreidd vegna þess loftfars sem aftrað er farar eða annarrar starfsemihlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins, þar á meðal gjalda sem eru tilkomin vegna annars loftfars í umráðum sama umráðanda en í eigu annars eiganda,eða trygging sett fyrir greiðslu þessara gjalda. Ákvæðinu er þannig berum orðumætlað að þvinga eiganda eða umráðanda loftfarsins til þess að greiða hvers kynsgjöld fyrir þjónustu sem eigandi eða umráðandi hefur þegið af þeim semstarfrækir flugvöll eða flugleiðsöguþjónustu. Ekki er að finna í ákvæðinuneinar takmarkanir á umfangi þeirra gjalda sem heimilt er að þvinga framgreiðslur á með því að aftra för loftfars eða hversu lengi vanskil mega hafastaðið. Þá verður ekki ráðið af ákvæðinu að samningar við umráðanda loftfars umgreiðslufrest á vangreiddum gjöldum geti komið í veg fyrir beitingugreiðsluþvingunar gagnvart eiganda. Fallist er á með varnaraðila að beitingákvæðisins með þeim hætti sem sóknaraðili hefur beitt því sé verulegaíþyngjandi fyrir hann sem eiganda loftfars. Varnaraðili hefur meðal annarshaldið því fram að ákvæðið, eins og sóknaraðili hafi beitt því gagnvart honum,brjóti gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum hans samkvæmt 72. gr.stjórnarskrárinnar. Í löggjöf er að finna ýmsar heimildir tilhanda kröfuhöfum til að beita tryggingar- og þvingunarúrræðum, einhliða eða ágrundvelli samnings, til þess að tryggja eða knýja á um greiðslu lögmætrakrafna og geta þessi úrræði beinst að eigum þriðja manns. Á slík tryggingar- ogþvingunarúrræði, lögmæti þeirra og innbyrðis forgang, reynir meðal annars íkapphlaupi kröfuhafa við að tryggja hagsmuni sína þegar þeir horfa fram á gjaldþrotskuldara. Eins og sóknaraðili hefur bent á er þaðforsenda starfsemi og tekjuöflunar varnaraðila og móðurfélags hans, sem eigaflugvélar og leigja þær út, að flugvélarnar geti lent á flugvöllum og fengiðþar þjónustu. Þjónusta sóknaraðila við WOW air hf. var þannig jafnframt innt afhendi í þágu þeirrar starfsemi sem varnaraðili og móðurfélag hans reka. Sóknaraðila er, sem rekstraraðilaalþjóðaflugvallar sem er opinn almenningi, skylt samkvæmt 15. gr.Chicago-sáttmálans um alþjóðlegt flug (Convention on International CivilAviation), sem undirritaður var 7. desember 1944 og varð skuldbindandi fyrirÍsland 20. apríl 1947, að hafa flugvöllinn opinn öllum loftförum aðildarríkjasáttmálans. Sóknaraðili er þannig undir þeirri kvöð að taka við loftförum,heimila þeim afnot af búnaði, aðstöðu og mannvirkjum flugvallarins og veitaþeim þjónustu óháð eignarhaldi og umráðum. Til þess að sóknaraðili geti ræktframangreinda skyldu er honum nauðsynlegt að innheimta gjöld fyrir þjónustusína. Innheimta slíkra gjalda getur verið vandkvæðum háð ekki síst hjáflugrekstraraðilum, erlendum jafnt sem innlendum, sem ekki eru eigendurloftfara sem þeir starfrækja. Eins og sóknaraðili hefur bent á væri heimild 1.mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 til að aftra loftfari för gagnslítil ef hún tækiaðeins til gjalda sem tengdust því loftfari enda þyrfti sóknaraðili þá að aftraför allra loftfara í flugflota viðkomandi flugfélags, sem nýta þjónustusóknaraðila, til þess að tryggja hagsmuni sína vegna vanskila á greiðslu gjalda.Það væri til þess fallið að gera út af við starfsemi viðkomandi flugfélags ogvalda félaginu, öllum þeim sem leigt hefðu því flugvélar og fjölmörgum öðrumvíðtæku og ef til vill ótímabæru tjóni. Heimildin í 1. mgr. 136. gr. laga nr.60/1998 er þannig til þess fallin að takmarka tjón sem gæti leitt af ótímabærrirekstrarstöðvun flugfélaga. Þótt beiting sóknaraðila ágreiðsluþvingunarúrræði 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 gagnvart varnaraðilakomi vissulega harkalega niður á honum er til þess að líta að ákvæðið hefurverið í gildi í núverandi mynd frá því áður en varnaraðili leigði WOW air hf.flugvélina TF-GPA. Eins og sóknaraðili hefur bent á má af ákvæðum leigusamningsvarnaraðila og WOW air hf. um flugvélina TF-GPA 21. apríl 2016, ráða aðvarnaraðili hafi beinlínis gert ráð fyrir því að til kyrrsetningar áflugvélinni gæti komið til tryggingar greiðslu ógreiddra gjalda vegna annarraflugvéla. Þannig er í íslenskri þýðingu á grein 15.10.1, í þeim kaflasamningsins sem fjallar um þóknanir og gjöld vegna flugleiðsögu og flugvallarsvo og önnur gjöld, kveðið á um að leigutaki skuli án tafar greiða eða látagreiða, innan tímabils sem leigutaki og opinber aðili eða viðkomandiflugumferðarstjórnar-, flugvallar- eða flugleiðsöguyfirvöld koma sér saman um,meðal annars öll flugvallargjöld sem lögð hafa verið á „sem tengjast loftfarinueða öðrum loftförum sem leigutaki rekur“. Jafnframt er í íslenskri þýðingu ágrein 15.10.2 kveðið á um að leigutaki skuli strax eftir að hann fær í hendurskriflega beiðni frá leigusala útvega honum lista yfir þá flugvelli þar semhann starfrækir reglulega loftfarið og önnur loftför í flota sínum. Jafnframtheimili leigutaki flugvöllum og fleiri tilteknum aðilum sem gætu gert kröfu tilloftfarsins að staðfesta við leigusala stöðu á greiðslum leigutaka til slíksaðila á hverjum tíma. Þá hefur sóknaraðili réttilega bent á að í grein 19.19 íleigusamningnum sé kveðið á um að leigutaki skuli við skil á hinu leigðaloftfari hafa greitt öll flugvallargjöld og önnur gjöld sem gætu gefið tilefnitil tryggingarréttinda í flugvélinni eða réttar til að aftra för hennar. Þá ersérstaklega tekið fram að ekki skipti máli hvort til gjaldanna hafi veriðstofnað vegna hins leigða loftfars eða annarra loftfara sem leigutaki reki ogað gjöld vegna annarra loftfara geti stofnað til tryggingarréttinda í hinuleigða loftfari. Framangreind ákvæði leigusamningsins bendaeindregið til þess að beiting greiðsluþvingunar 1. mgr. 136. gr. laga nr.60/1998, með þeim hætti sem sóknaraðili beitti henni, hafi verið talin mögulegþegar varnaraðili og WOW air hf. gengu til samninga um leigu á vélinni og þarmeð fyrirsjáanleg. Eins og áður er rakið hafði varnaraðiliýmis úrræði til að koma í veg fyrir eða takmarka tjón sitt vegna beitingarsóknaraðila á greiðsluþvingun á grundvelli 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998áður en til hennar kæmi, til dæmis að nýta sér heimild í leigusamningnum til aðafla sér upplýsinga um ógreidd gjöld WOW air hf. vegna starfsemi félagsins áKeflavíkurflugvelli eða rifta leigusamningnum vegna vanskila á leigugreiðslum. Samkvæmt öllu framansögðu þykirþvingunarúrræði 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 skýrt og afdráttarlaust ogþar sem ákvæðið er augljóslega sett í þágu flugumferðar og þar með íalmannaþágu og beiting þess fyrirsjáanleg fyrir varnaraðila og aðra þá semstanda í flugrekstri kemur ekki til álita að í því felist slík skerðing áeignarrétti varnaraðila að ekki verði byggt á því í málinu vegna 72. gr.stjórnarskrárinnar. Samkvæmt nýjum gögnum sem lögð hafa veriðfram í Landsrétti greiddi varnaraðili til sóknaraðila 6. maí 2019, eftiruppkvaðningu hins kærða úrskurðar, 55.457.390 krónur og 229.029 evrur. Samkvæmtbréfi lögmanna varnaraðila til lögmanns sóknaraðila sama dag telur varnaraðiliað greiðslur þessar hafi verið til samræmis við forsendur hins kærða úrskurðaren að í þeim felist ekki viðurkenning á skyldu hans til að greiða fjárhæðirnar.Í niðurlagi bréfsins kom fram að samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms væru því enginefni til að sóknaraðili aftraði brottför flugvélarinnar TF-GPA og var krafiststaðfestingar á því að brottför flugvélarinnar yrði ekki lengur aftrað. Afhálfu sóknaraðila hefur ekki verið fallist á að greiðslur þessar eigi að leiðatil þess að för loftfarsins verði ekki lengur aftrað. Ekki liggur fyrir í málinu að varnaraðilihafi greitt eða sett tryggingu fyrir greiðslu allra þeirra gjalda sem WOW airhf. skuldaði sóknaraðila við gjaldþrot félagsins 28. mars 2019 og beitinggreiðsluþvingunarúrræðis 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 er samkvæmtframansögðu með réttu ætlað að knýja á um að verði greidd. Þar sem ákvæði 1. mgr. 136. gr. laga nr.60/1998, eins og því var beitt af sóknaraðila gagnvart varnaraðila, þykir ekkihafa vegið gegn stjórnarskrárvörðum eignarrétti varnaraðila og þar semvarnaraðili þykir ekki hafa sýnt fram á með skýrum hætti að sóknaraðila hafi aföðrum ástæðum verið óheimilt að aftra för flugvélarinnar TF-GPA vegna ógreiddragjalda sem stofnað var til af hálfu umráðanda hennar, WOW air hf., vegna hverskyns starfsemi félagsins á Keflavíkurflugvelli, þar á meðal þjónustu við önnurloftför í eigu annarra aðila en í umráðum félagsins, verður ekki fallist ábeiðni varnaraðila um að loftfarið verði tekið úr vörslum sóknaraðila og fengiðvarnaraðila með aðfarargerð. Í aðfararmáli þessu verður ekki tekinafstaða til þess hvort sóknaraðili eigi kröfu á hendur varnaraðila um greiðsluþeirra gjalda sem WOW air hf. stofnaði til gagnvart sóknaraðila. Ekki verðurheldur tekin afstaða til þess, með öðrum hætti en að framan greinir, hvaðagjöld varnaraðili þarf að greiða eða setja tryggingu fyrir til þess að léttverði af flugvélinni TF-GPA þvingunarúrræði 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998. Með vísan til framangreindra forsendnaverður niðurstaða hins kærða úrskurðar, eins og hún kemur fram í úrskurðarorðihans, staðfest um annað en málskostnað. Þar sem varnaraðili hefur tapað málinu íöllu verulegu í héraði og fyrir Landsrétti verður honum, með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði ogkærumálskostnað fyrir Landsrétti sem þykir hæfilega ákveðinn í einu lagi einsog í úrskurðarorði greinir. Úrskurðarorð:Hinn kærði úrskurður skalvera óraskaður um annað en málskostnað.Varnaraðili, ALC A321 7237, LLC,greiði sóknaraðila, Isavia ohf., samtals 2.000.000 króna í málskostnað í héraðiog kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn2. maí 2019Meðaðfararbeiðni, sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjaness 17. apríl 2019, hefursóknaraðili, ALC A321 7237, LLC, 2140 S. Dupont Highway, Camden, Delaware,19934, Bandaríkjunum, krafist dómsúrskurðar um að farþegaþotaaf gerðinni Airbus A321-211, með skráningarnúmerið TF-GPA, sem staðsett er áKeflavíkurflugvelli, verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþolaISAVIA ohf., kt. 550210-0370, Reykjavíkurflugvelli, 101, Reykjavík, og fengingerðarbeiðanda til fullra og takmarkalausra umráða og lagt verði fyrirsýslumann að tryggja að brottför farþegaþotunnar verði ekki aftrað afgerðarþola. Þess er krafist að gerðin fari fram á kostnað gerðarþola og honumverði gert að greiða gerðarbeiðanda kostnað hans af gerðinni. Fyrirtaka var þann 23. apríl sl.Var gerðarþola veittur frestur í viku til að skila greinargerð og frekarigögnum. Fór munnlegur málflutningur fram þann 2. maí sl. og var krafan tekintil úrskurðar að honum loknum. Málsatvik.Umatvik máls segir í kröfu sóknaraðila að með leigusamningi dags. 21. apríl 2016,þar sem gerðarbeiðandi hafi veriðleigusali og WOW air hf. leigutaki, hafi farþegaþotan TF-GPA verið leigð tilWOW air hf. Samkvæmt leigusamningnum skyldi leigusamningurinn gilda í átta árfrá afhendingu farþegaþotunnar að telja. Farþegaþotan hafi verið afhent WOW airhf. þann 5. ágúst 2016. Samkvæmtgerðarþola söfnuðust upp skuldir WOW air hf. við gerðarþola frá árslokum 2017og hafi stærstu vanskilin verið vegna svokallaðra notendagjalda sem komi fram ínotendagjaldskrá Keflavíkurflugvallar en einnig hafi verið um að ræða vanskilvegna kaupa á annarri þjónustu af gerðarþola. WOW hafi greitt næstu mánuðireglulega inn á vanskilin sem hafi þó hækkað jafnóðum. Þann 21. nóvember sl.hafi WOW gefið út einhliða yfirlýsingu um það hvernig félagið myndi greiða uppvanskil sín og einnig yfirlýsingu þar sem félagið hafi lýst því yfir að þaðmyndi tryggja að að minnsta kosti eitt loftfar á flugrekstrarleyfi félagsinsyrði ávallt á Keflavíkurflugveli eða á leið til Keflavíkurflugvallar og komiðmeð staðfestan komutíma. Á þeim tíma hafi WOW air veriðmeð sextán loftför á flugrekstrarleyfi fálagsins. Þar af hafi ellefu vélarverið frá ellefu dótturfélögum móðurfélags gerðarbeiðanda. Í byrjun mars sl.hafi WOW air hætt að greiða til gerðarþola í samræmi við greiðsluáætlunsína. Aðfaranótt28. mars sl. kr. 01:40 sendi gerðarþoli WOW air tölvupóst og bréf þar sem WOWair var tilkynnt um að gerðarþoli myndi beita 1. mgr. 136. gr. loftferðarlagavegna vanskila WOW air samkvæmt greiðsluáætlun og ákveðið að aftra för TF-GPA,sem var í rekstri og umráðum WOW air þar til skuldin væri greidd eðafullnægjandi trygging sett fyrir greiðslu hennar. Var sú tilkynning móttekin ogstaðfest kl. 02.31 sömu nótt af forstjóra WOW air. Í leigusamningi WOW air oggerðarbeiðanda eru skilgreind tiltekin atvik sem vanefndatilvik (e. „Event ofDefault“), sbr. gr. 20.1 í leigusamningnum. Eitt af tilgreindum vanefndatilvikumer að umsamdar leigugreiðslur séu ekki greiddar innan þriggja daga frágjalddaga. Kveður gerðarbeiðandi að hannhafi lýst yfir vanefnd við WOW air hf. með tilkynningu þann 27. mars 2019 vegna vangoldinnaleigugreiðslna upp á samtals USD 2.185.511. Í kjölfari hafi gerðarbeiðandi riftleigusamningnum, með tilkynningu dags. 28. mars 2019. Riftunin hafi veriðgerðarbeiðanda heimil samkvæmt gr. 20.2 í leigusamningnum. Áhrif riftunar séutiltekin í gr. 20.2.4 í leigusamningnum, þar sem gerðarbeiðanda sé leyft aðrifta með tilkynningu og taka í kjölfarið full umráð farþegaþotunnar. Til að náþeim fullu umráðum hafi gerðarbeiðandi m.a. mátt fara hvert þangað semfarþegaþotan væri staðsett og veita flugstjórum fyrirmæli um að fljúgafarþegaþotunni á hvaða flugvöll sem gerðarbeiðanda þóknaðist. Að morgni 28. mars 2019, kl.08:15, lagði WOW air hf. innflugrekstrarleyfi sitt til Samgöngustofu. Síðar þann sama dag, um klukkan13:30, var WOW air hf. úrskurðað gjaldþrota í Héraðsdómi Reykjavíkur. Klukkan17:10 þann sama dag bars gerðarbeiðanda tilkynning frá gerðarþola, þar semtilkynnt var um að för farþegaþotunnar frá Keflavíkurflugvelli yrði stöðvuð þartil öll vangreidd gjöld WOW air hf. til gerðarþola væru að fullu greidd. Hafigerðarþoli vísað til 1. mgr. 136. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir, semlagagrundvöll aðgerða sinna. Enn fremur hafi gerðarþoli áskilið sér rétt til aðselja farþegaþotuna á nauðungarsölu ef skuldin væri ekki að fullu greidd eða umhana samið innan skamms tíma. Samkvæmt gerðarbeiðanda áttufulltrúar gerðarbeiðanda fund þann 1. apríl sl. með stjórnendum og lögmannigerðarþola, með það fyrir augum að semja um lausn vandamálsins. Á þeim fundihafi stjórnendur gerðarþola hins vegar engan samningsvilja sýnt eða vilja tilað leyfa gerðarbeiðanda að fá umráð eignar sinnar með því að setja aðrartryggingar eða gefa afslátt af neinu tagi. Þá hafi lögmenn gerðarbeiðanda áttfund með lögmönnum gerðarþola þann 10. apríl s.l. í því skyni að kannasáttagrundvöll. Þeim umleitunum hafi verið tekið fálega. Reynt hafi verið aðkrefja gerðarþola um bæði sundurliðun kröfunnar og upplýsingar um mögulegartryggingar í stað farþegaþotunnar, sem sé mun verðmætari en sú krafa semgerðarþoli telji sig eiga á hendur WOW air hf. og vill að gerðarbeiðandi greiði.Skorað hafi verið á gerðarþola að upplýsa um þau gjöld sem væru áfallin ogtengjast TF-GPA. Ella væri litið svo á að engin áfallin gjöld tengdust TF-GPA.Gerðarbeiðandi kveðst ekki hafa fengiðsvar við áskoruninni og sé því ekki annað tækt en að líta svo á að engináfallin gjöld tengist TF-GPA. Hafi gerðarþoli því engar forsendur til þess aðaftra för loftfarsins. Gerðarþoli mótmælir því aðgerðarbeiðandi hafi átt fund með stjórnendum gerðarþola. Kveður gerðarþoli aðlögmenn gerðarbeiðanda og gerðarþola hafa átt nokkra fundi vegna málsins þar ámeðal einn símafund ásamt Carol Forsyte yfirlögfræðing móðurfélagsgerðarbeiðanda. Hafi gerðarbeiðandi á þeim fundum neitað að greiða kröfurgerðarþola og hvorki lagt fram tryggingar til greiðslu krafna gerðarþola nékomið með tillögur að því hvernig slíkar tryggingar ættu að vera. Kveður gerðarbeiðandi aðgerðarþoli hafi ekki orðið við kröfum gerðarbeiðanda um sundurliðun kröfunnar áhendur WOW air hf. og hvernig hún tengist því loftfari sem gerðarþoli hefur aftraðbrottför. Að sama skapi hafi gerðarþoli ekki lagt fram yfirlit yfir innborganirWOW air hf. inn á kröfuna og hvernig þeim innborgunum hafi verið ráðstafað.Telur gerðarbeiðandi sjálfsögð réttindi sín, áður en gripið sé til íþyngjandiaðgerða gegn sér og sínu loftfari, að innborgunum sé ráðstafað til greiðslu áþeim gjöldum sem kunni að tengjast því loftfari. Þar sem gerðarbeiðandi telur aðhann hafi enga skyldu til að greiða skuldir þriðja manns og þar sem hann telurstöðvun gerðarþola á för farþegaþotunnar ólögmæta, hafi hann því engan annankost en að krefjast innsetningar skv. 1. mgr. 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr.90/1989 um aðför.Málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandibyggir á því að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga geti sá sem með ólögmætumhætti sé aftrað að neyta réttinda sem hann tjáir sig eiga, beint tilhéraðsdómara beiðni um skyldu til afhendingar þeirra réttinda, sbr. 73. gr.sömu laga, þótt aðfararheimild liggi ekki fyrir. Meginskilyrðið sé að réttindinséu nægilega skýr og afdráttarlaus, m.t.t. þeirrar takmörkuðu sönnunarfærslusem leyfist í slíku máli. Telja megi að atvik máls semslík séu ekki umdeild í fyrirliggjandi máli auk þess sem óumdeilanlegsönnunargögn hafi verið lögð fram af hálfu gerðarbeiðanda um eignarhald hans áfarþegaþotunni TF-GPA og önnur þau atvik sem skipti máli. Hins vegar hafigerðarþoli sýnt í verki þá afstöðu sína að hann telur sér heimilt að takmarkaeignarráð gerðarbeiðanda, með því að aftra för farþegaþotunnar þar til allarskuldir WOW air hf. hafi verið greiddar, með stoð í 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga. Samkvæmt þessu séu réttindi gerðarbeiðanda skýr og afdráttarlausí skilningi aðfararlaga, og aðeins þurfi að skera úr um lögmæti aðgerðagerðarþola með túlkun viðeigandi lagaákvæða. Vörslur gerðarþola áfarþegaþotunni felist í því að för hennar sé aftrað og með því takmörkuð meðviðamiklum hætti umráð gerðarbeiðanda á eign sinni. Gerðarbeiðandi byggir á því að þaðsé alveg ljóst að aðgerðir gerðarþola séu ólögmætar. Samkvæmt 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga sé Samgöngustofu og þeim sem starfræki flugvöll eðaflugleiðsöguþjónustu heimilt að aftra för loftfars af flugvelli uns gjöld séugreidd eða trygging sett fyrir greiðslu vegna þess loftfars sem í hlut á eðaannarrar starfsemi hlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins. Gerðarbeiðandi byggir á því aðþessi lagaheimild heimili ekki aðgerðir gerðarþola, að aftra för TF-GPA, viðþær aðstæður sem uppi séu í máli þessu. Ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalagasé verulega íþyngjandi gagnvart gerðarbeiðanda. Því verði ákvæðinu ekki beittmeð þeim hætti að það veiti gerðarþola víðtækari heimildir en leiði skýrlega aforðalagi þess, það leiðir af almennumreglum um túlkun lagaákvæða. Þar að auki tryggi 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar friðhelgi eignarréttarins. Lykilþáttur í eignarréttinum sérétturinn til friðsamlegrar nýtingar eignar, þ. á m. ráðstöfunar og hvers kynsumráða, innan þeirra almennu marka sem lög mæli fyrir um og takmarkana vegnaréttinda annarra sem leiða af lögum eða samningsskuldbindingum. Þær takmarkanirverði að vera skýrar og því verði ekki til óbein eignarréttindi eðatryggingarréttindi eða kvaðir nema um það sé fjallað með skýrum og afdráttarlausumhætti í lögum eða samningi. Það sé almenn lögskýringarregla að hvers konarlagaheimild sem skerði stjórnarskrárvarinn rétt verði skýrð þrengjandilögskýringu og að hvers kyns vafi um inntak slíkrar skerðingar verður skýrður íhag þess sem fyrir verði. Eins og ítrekað hafi verið slegið föstu ídómaframkvæmd Hæstaréttar verður löggjöf, sem mæli fyrir um skerðingustjórnarskrárvarinna réttinda, að mæla fyrir um bæði takmörk og umfang slíkrarréttindaskerðingar. Engin slík fyrirmæli séu í 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga.Samkvæmtorðalagi 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga sé alveg ljóst að ákvæðið veiti ekkilögveðsréttindi, haldsrétt eða nokkur slík óbein eignarréttindi í nokkruloftfari, enda þyrfti að mæla fyrir um slíkan óbeinan eignarrétt meðafdráttarlausum hætti í texta ákvæðisins ef því væri ætlað að stofna til slíkraréttinda. Því eigi gerðarþoli ekkert eignarréttartilkall til farþegaþotugerðarbeiðanda, hvorki beint né óbeint.Einnigsé ljóst að ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga leggur enga kröfuréttarlegaskyldu á eigenda loftfars, hvorki beina né óbeina, til að greiða gjöld semféllu til í starfsemi annars aðila, enda hafi gerðarbeiðandi, sem eigandiloftfarsins, ekkert með söfnun skulda WOW air hf. að gera. Gerðarþolihafi ekki gefið út neinar leiðbeiningarreglur um beitingu ákvæðis 1. mgr. 136.gr. loftferðalaga. Þá séu engar frekari leiðbeiningar að finna ílögskýringargögnum eða stjórnvaldsfyrirmælum. Einu aðgerðirnar sem ákvæði 1.mgr. 136. gr. loftferðalaga heimili, samkvæmt framansögðu, séu að „aftra för“loftfars, við alveg tilteknar aðstæður, það sé vegna skulda viðkomandi eigandaeða umráðamanns loftfarsins. Hvorki það ákvæði, né önnur ákvæði loftferðalaga,mæli fyrir um aðrar heimildir til að innheimta vangreidd gjöld gegn neinum öðrumaðila en þeim sem sjálfur hefur stofnað til gjaldanna. Þá verði slíkarheimildir ekki leiddar af öðrum lögum eða meginreglum. Einsog að framan greini, þá myndi ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga ekkilögveðsrétt eða sambærileg óbein eignarréttindi í loftfari, né nokkurs konarönnur tryggingaréttindi sem dugi sem lögmætur og nægilegur grundvöllurnauðungarsölu samkvæmt lögum nr. 90/1991. Þá sé ekkert í ákvæði 1. mgr. 136.gr. loftferðalaga sem stofni til kröfuréttinda á hendur gerðarbeiðanda vegnavangreiddra flugvallagjalda WOW air hf. Af því leiði að gerðarþoli geti ekkimeð nokkru lögmætu móti knúið gerðarbeiðanda til að greiða skuldir WOW air hf.né heldur leitað fullnustu í eigum gerðarbeiðanda á grundvelli aðfararlaga eðanauðungarsölulaga. Gerðarbeiðanda beri engin skylda að lögum til að greiðavangreidd flugvallagjöld WOW air hf.Gerðarbeiðandibyggir á því að ef ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga hefði verið ætlað aðstofna til tryggingarétta vegna vangreiddra flugvallagjalda í eignum óviðkomandiþriðja manns, hefði það þurft að koma fram með skýrum og afdráttarlausum hættií ákvæðinu sjálfu, þar sem mælt væri fyrir um takmörk og umfang þeirratryggingaréttinda og leiði til fullnustu. Hvaðvarði það orðalag 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga, að aftra megi för loftfarsvegna vangreiddra gjalda umráðamanns, bendir gerðarbeiðandi á að það sé WOW airhf. sem hafi stofnað til gjaldanna. WOWair hf. sé hætt starfsemi og hafi verið úrskurðað gjaldþrota og sé ekki lengurumráðamaður TF-GPA. Röð atvika sé sem hér greinir:Gerðarbeiðandisendi WOW air hf. vanefndatilkynningu 27. mars 2019 og í beinu framhalditilkynningu um riftun leigusamnings, dags. 28. mars 2019. Gerðarþoli senditilkynningu til WOW air hf. um að öftrun farar TF-GPA aðfararnótt 28. mars 2018.WOW air hf. skilaði inn flugrekstrarleyfi að morgni 28. mars 2019. WOW air hf.var úrskurðað gjaldþrota um klukkan 13:30 28. mars 2019. Gerðarþoli tilkynntigerðarbeiðanda um að aftra ætti för TF-GPA frá Keflavíkurflugvelli, meðtilkynningu sem barst klukkan 17:10 28. mars 2019.Þessiröð atvika sé óumdeild. Gerðarbeiðandi byggir á því að um leið og WOW air hf.hafi skilað inn flugrekstrarleyfi sínu hafi það félag ekki lengur geta talistumráðamaður nokkurs loftfars. Í öllu falli, eigi síðar en þegar WOW air hf. varúrskurðað gjaldþrota, enda uppfyllti félagið þá ekki lengur nein skilyrði þessað teljast flugrekstraraðili. Þá hafi verið búið að rifta leigusamningi umTF-GPA og eftir það hafi WOW air hf.engin réttindi haft yfir farþegaþotunni. Bréfgerðarþola til WOW air hf. nóttina fyrir gjaldþrotið hafi enga þýðingu þar semgerðarbeiðandi fékk enga tilkynningu um aðgerðir gerðarþola fyrr en á síðaratímamarki. Ákvöð, sem beint hafi verið að WOW air hf., geti ekki haftréttaráhrif gagnvart gerðarbeiðanda.Þábyggir gerðabeiðandi á því að þegar WOW air hf. skilaði inn flugrekstrarleyfisínu þá hafi gerðarþoli ekki lengur getað beitt heimildum loftferðalaga. Þátóku ákvæði gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 við í kjölfar úrskurðar umgjaldþrot og verði gerðarþoli því að láta sér þau úrræði sem þar greinir dugatil að fá greiðslu kröfu sinnar. Aðgerðirgerðarþola fela í sér að viðhaldið sé viðvarandi ástandi sem verði að reynastlögmætt á hverjum tíma. Jafnvel þó svo væri litið á að aðgerðir gerðarþola hafitalist lögmætar í öndverðu, áður en WOW air hf. var úrskurðað gjaldþrota, sé íöllu falli ljóst að eftir það tímamark hafi þær ekki getað talist lögmætargagnvart gerðarbeiðanda. Réttsé að taka fram í þessu samhengi að orðalag ákvæðis 1. mgr. 136. gr. loftferðalagasé í nútíð, ekki í þátíð, og leyfi því ekki gerðarþola að aftra för loftfarsvega vangreiddra gjalda fyrrverandi umráðanda eða eiganda loftfars.Einsog fram komi í bréfi gerðarþola til gerðarbeiðanda, dagsettu 28. mars 2019,hafi krafa gerðarþola á hendur WOW air hf. verið í vanskilum frá 30. júní 2018.Krafan hafi því vaxið og safnað kostnaði og dráttarvöxtum frá þeim tíma alltþar til WOW air hf. var úrskurðað gjaldþrota þann 28. mars 2019. Gerðarbeiðandihafi aldrei verið upplýstur af hálfu gerðarþola um kröfur eða vanskil WOW airhf. fyrr en með þessu bréfi, sem honum hafi borist klukkan 17:10 þann 28. mars2019.Gerðarbeiðandibyggir á því að gerðarþoli hafi ekki haft heimildir til þess að láta vanskilgjalda eða skulda WOW air hf. við gerðarþola safnast upp án greiðslu með þessumhætti. Að minnsta kosti geti sú ákvörðun gerðarþola ekki verið á kostnaðgerðarbeiðanda eða með einhvers konar tryggingu í hans eignum. Um sé að ræðaeiginlega lánveitingu gerðarþola til WOW air hf. samtals að fjárhæð um tvomilljarða króna. Sú lánveiting hafi verið án aðkomu gerðarbeiðanda og án hanssamþykkis. Svo virðist sem lánveitingin hafi verið undir því yfirskini aðgerðarþoli hafi talið sig geta leitað tryggingar fyrir láninu í farþegaþotu semsé eign gerðarbeiðanda, án nokkurs samþykkis hans. Rétt sé að taka fram í þessusamhengi að starfsmenn gerðarþola, þeir Karl Alvarsson og SveinbjörnIndriðason, sendu WOW air hf. skjal þann 30. september 2018 undiryfirskriftinni „Greiðsluáætlun WOW air“. Það skjal hafi verið samið af Karli ogekki breytt af neinum öðrum en Sveinbirni, það sjáist af eigindum skjalsins.Þar hafi verið gert ráð fyrir því WOW air hf. greiddi skuld sína, eins og húnstóð þá, með 12 mánaðarlegum afborgunum og áskilið að WOW air hf. hefði alltafa.m.k. eina flugvél á flugrekstrarleyfi félagsins tiltæka á Keflavíkurflugvellitil tryggingar. Þá hafi WOW air hf. verið bannað að gera nokkuð það sem „raskað[gæti] möguleika ISAVIA til að grípa til stöðvunarheimilda“. Alltfrá þessum tíma og þar til WOW air hf. varð gjaldþrota hafi WOW air hf. hlýttþessu boði. Þetta afhjúpi berlega þann ásetning gerðarþola að leyfa WOW air hf.skuldasöfnun í skjóli þess að greiðsla yrði heimt af óviðkomandi leigusala efallt færi á versta veg. Þá hafi WOW air hf. greitt samkvæmt samkomulaginufyrstu fjóra mánuðina eftir að hafa fengið skjalið sent frá gerðarþola. Rétt séað geta þess að gjöld að fjárhæð um þrjá milljarða króna féllu til í starfsemiWOW air hf. frá því að vanskil hófust í júní 2018, en WOW air hf. hafi greittum þriðjung þeirra á tímabilinu þar til félagið fór í þrot. Þá séeinnig vert að geta þess að um miðjan september 2018 hafi WOW air hf. lokiðskuldabréfaútboði þar sem söfnuðust um 50 milljónir evra, eða sem nemi tæpumsjö milljörðum króna. Þrátt fyrir það virðist gerðarþoli ekki hafa gert neinnreka að því að krefjast uppgjörs á vangreiddum gjöldum WOW air hf. á þessutímamarki, heldur veitt áframhaldandifyrirgreiðslu í trausti þess að njóta tryggingar í eignum þriðja manns.Gerðarbeiðandilítur svo á að eign hans geti ekki staðið til tryggingar á láni gerðarþola tilWOW air hf. nema að undangengnu skýru og yfirlýstu samþykki gerðarbeiðanda.Slíkt samþykki sé ekki til staðar og hefði aldrei verið veitt og getigerðarþoli ekki með einhliða túlkun á ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalagateygt gildissvið þess þannig að eign gerðarbeiðanda standi, þrátt fyrir það,til tryggingar á skuldum WOW air hf. Háttsemi gerðarþola, sem birtist í gögnummálsins, að áskilja sér tryggingu frá WOW air hf. í eignum þriðja manns,gerðarbeiðanda, án þess að einu sinni tilkynna eigandanum, sé ámælisverð,alvarleg og ólögleg. Gerðarbeiðanditelur að gerðarþoli hafi engar heimildir haft til að veita WOW air hf. lán meðþessum hætti, hvorki samkvæmt lögum, eigin gjaldskrá eða eigin skilmálum. Þágeti háttsemi gerðarþola ekki með neinu móti haft bindandi réttaráhrif gagnvartgerðarbeiðanda né gert það að verkum að eignir hans teljist hafa verið settarað veði, án lagaheimildar eða samkomulags við gerðarbeiðanda. Svo virðist semgerðarþoli telji að hann geti á einhvern hátt komið í veg fyrir umráðgerðarbeiðanda á eign sinni, með því að aftra för farþegaþotu gerðarbeiðandaþar til þetta lán gerðarþola til WOW air hf. sé uppgreitt, allt með vísan til1. mgr. 136. gr. loftferðalaga, þar sem hann telji sig njóta eiginlegraveðréttinda í eign gerðarbeiðanda. Slík túlkun fái enga stoð ílagaákvæðinu sjálfu, stjórnarskrá né eðli máls. Af þeim sökum leitigerðarbeiðandi til dómsins til þess að fá eign sína afhenta til frjálsra ogóskertra umráða og afnota. Hæstirétturhafi sett lánveitendum ströng skilyrði og gert strangar kröfur til sönnunar átilvist veðréttinda eða annarra trygginga og að þau byggi á skýrum og ótvíræðumgögnum.Til dæmis ef engin formlegur samningur sé til staðar eða eforðalag sé óskýrt eða óljóst eða samningur einhliða hafi Hæstiréttur fellt úrgildi öll slík veðréttindi eða tryggingar. Þessir mælikvarðar séu jafnvel ennstrangari þegar undirliggjandi veðréttindi séu í eigu þriðja manns.Eflitið sé til þeirra reglna sem gerðarþoli hafi sett sjálfur skulu öll gjöld aðmeginreglu greidd fyrirfram og áður en loftfar yfirgefur flugvöllinn, sbr.ákvæði 9.1. Samkvæmt ákvæði 9.1.1. megi gerðarþoli heimila að gjöldin séugreidd eftir á og þá beri að senda viðkomandi skuldara reikning þar sem honumsé veittur 30 daga greiðslufrestur frá dagsetningu reiknings. Gerðarþoli megigera kröfu um fyrirframgreiðslu eða bankaábyrgð frá öllum flugfélögum sem hafiekki verið í viðskiptum við gerðarþola síðustu tólf mánuði eða hafi verið ívanskilum hjá gerðarþola. Samkvæmt ákvæði 9.1.2. verði fyrirframgreiðslan að náyfir öll gjöld viðkomandi flugfélags og áætluð flug og ákvæði 9.1.3. mæli fyrirum að bankaábyrgð verði að ná yfir lengra tímabil en þrjá mánuði og gilda í aðminnsta kosti þrjá mánuði eftir að flugáætlun endar. Gerðarþoli megi krefjastþess að ábyrgðin gildi um óákveðinn tíma. Gerðarbeiðandi telur það ljóst afofangreindu að framganga gerðarþola gagnvart WOW air hf. sé í andstöðu viðreglur gerðarþola sjálfs. Gerðarbeiðandi geti ekki borið ábyrgð á þessariframgöngu gerðarþola og allra síst þannig að eignir hans verði látnar eftir áhafa verið til tryggingar þessum ráðstöfunum gerðarþola. Eignir gerðarbeiðandahafi aldrei verið settar til tryggingar á láni gerðarþola til WOW air hf. oggeti þessi ráðstöfun gerðarþola ekki talist njóta tryggingar á grundvellitúlkunar gerðarþola á ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga. Sú túlkun séfullkomlega ófyrirsjáanleg, leiði ekki af orðalagi ákvæðisins, brjóti gegnmeðalhófi og er þar af leiðandi andstæð 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar umvernd eignarréttar.Gerðarbeiðandivekur sérstaka athygli dómsins á því í að þann 25. mars 2019 var hafiforsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, spurð um skuldir WOW air hf. gagnvartgerðarþola. Í viðtalinu hafi forsætisráðherra svarað því til að það væru„ákveðnar tryggingar fyrir skuldum WOW air“. Forsætisráðherra hafi hins vegarekki verið tilbúin til þess að útskýra nánar í hverju umræddar tryggingar værufólgnar. Með því skjali sem skiptastjóri WOW air hf. hefur afhent og hefur aðgeyma inntak samkomulags WOW air hf. og gerðarþola sé hins vegar ljóst hvaðforsætisráðherra hafi átt við. Mögulega kunni að vera að forsætisráðherra hafifengið þær upplýsingar að aðgerð gerðarþola hafi verið lögmæt en gerðarbeiðanditelur engan vafa leika á um að aðgerð og lánveiting gerðarþola standist engaskoðun og eigi sér engan lagalegan grundvöll. Gerðarbeiðandi telji ljóst afþessu að gerðarþoli hafi litið svo á að hægt væri að ganga að eignum leigusalaflugvéla sem hafi verið notaðar í rekstri WOW air hf. með misnotkun á ákvæði 1.mgr. 136. gr. loftferðalaga. Sé að mati gerðarbeiðanda ásetningur gerðarþolaljós með þessu og að það lán sem gerðarþoli hafi veitt WOW air hf. í níu mánuðihafi átt að tryggja með þessum hætti. Það lán hafi hins vegar gerðarþoli veittá eigin ábyrgð og án nokkrar aðkomu gerðarbeiðanda. Lánveitinggerðarþola til WOW air hf. sé að mati gerðarbeiðanda bæði ólögleg ogámælisverð. Sú aðgerð gerðarþola að telja sig geta gengið að eignum gerðarþolatil tryggingar á láni þeirra til WOW air hf. eigi sér hvorki lagalega heimildné heimild í samningum. Hún sé jafnframt mögulega refsiverð, en það hljóti aðþurfa að gera þá kröfu til stjórnenda og stjórnarmanna opinberra hlutafélaga aðþeir fylgi og hlíti þeim reglum sem um starfsemi gilda og hafi veriðopinberlega birtar. Að mati gerðarbeiðanda fái framganga gerðarþola enga stoð íákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga. Þessi framganga sé að matigerðarbeiðanda til þess fallin að leigusalar flugvéla forðist, banni eðatakmarki leigutökum alla umferð um flugvöll gerðarþola, enda eigi leigusalarerfitt um vik að átta sig á mögulegum áhættum samfara leigunni þegar ekki sétryggt að farið sé að lögum og birtum reglum.Gerðarbeiðandibyggir á því að sú ákvörðun gerðarþola að aftra brottför farþegaþotunnar meðskráningarnúmer TF-GPA sé augljóslega og án nokkurs vafa ólögmæt. Meðákvörðuninni sé því með ólögmætum hætti komið í veg fyrir full umráðgerðarbeiðanda yfir réttmætri eign sinni og skilyrði 1. mgr. 78. gr. aðfaralaganr. 90/1989 því uppfyllt til að aðfarargerðin geti farið fram. Gerðarbeiðandikrefst þess því að dómurinn leggi fyrir sýslumanninn á Suðurnesjum að tryggjabrottför farþegaþotunnar frá Keflavíkurflugvelli.Málsástæður og lagarök gerðarþola.Gerðarþolikrefst þess að beiðni gerðarbeiðanda, um að farþegaþota af gerðinni AirbusA321-211, með skráningarnúmerið TF-GPA, sem staðsett er á Keflavíkurflugvelli,verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengingerðarbeiðanda til fullra og takmarkalausra umráða og lagt verði fyrirsýslumann að tryggja að brottför farþegaþotunnar verði ekki aftrað afgerðarþola, verði hafnað. Verðifallist á beiðni gerðarbeiðanda að einhverju leyti, krefst gerðarþoli þess að íúrskurði héraðsdóms verði kveðið á um að málskot til æðra dóms frestiaðfarargerð á hendur gerðarþola þar til endanlegur dómur Landsréttar og eftiratvikum Hæstaréttar gengur.Þákrefst gerðarþoli þess að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendigerðarbeiðanda að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi.Gerðarþoli byggir á því að hann sé rekstraraðilialþjóðaflugvallar og hafi lagaheimild í 1. og 2. mgr. 71. gr. loftferðalaga tilað innheimta gjöld til að standa undir rekstri flugvallar og fyrir þeirriaðstöðu, búnaði og mannvirkjum sem nýtt séu fyrir starfsemi tengd flugsamgöngumá flugvellinum. Gjaldtaka sé samkvæmt gjaldskrá sem gerðarþoli birti sbr. 3.mgr. 71. gr. sl. á heimasíðu flugvallarins. Gjaldtaka 1. og 2. mgr. 71. gr.loftferðalaga byggist á því sérgreinda endurgjaldi sem fæst gegn greiðslugjaldsins og miðist við þann kostnað sem almennt hljótist af því að veita þáþjónustu. Gjaldinu sé ætlað að standa undir kostnaði við þá þjónustu semgjaldanda er veitt. Gerðarþoli telur að umdeilt sé að WOW air hf.hafi verið handhafi flugrekstrarleyfis sem útgefið var af Samgöngustofu. WOWair hafi verið umráðaaðili fjölda loftfara, tuttugu þegar mest lét en félagið hafi verið skráðurumráðaaðili fimmtán loftfara í loftfaraskrá Samgöngustofu 28. mars 2019. WOWsem umráðaaðili loftfaranna hafi fengið úthlutað afgreiðslutíma fyrir loftför íumráðum félagsins á Keflavíkurflugvelli og haldið þar úti umfangsmikilliflugstarfsemi. Móðurfélag gerðarbeiðanda hafi leigt WOW air loftför, mestsextán loftför, og hafi haft miklar leigutekjur af hinum leigðu loftförum semöll hafi nýtt mannvirki, búnað og aðstöðu Keflavíkurflugvallar. Gerðarþoli bendir á að þjónusta sem loftfarnýti á flugvelli, í formi aðstöðu, búnaðar, mannvirkja og allrar starfsemitengd flugsamgöngum á flugvellinum, sé bæði nýtt af umráðanda og eiganda loftfarsins. Ástæðan sé sú að starfsemigerðarbeiðanda byggist alfarið á leigu loftfara. Leigutakarnir, umráðaaðilarloftfaranna, nýti svo loftförin til tekjuöflunar og greiði þannig leigugjaldið.Útilokað sé að nýta loftförin án flugvalla og aðstöðunnar þar. Notkun á aðstöðuog þjónustu sem gerðarþoli veiti sé þannig forsenda þess að gerðarbeiðandi getiyfir höfuð leigt loftför til leigutaka líkt og WOW air. Notkun á aðstöðu og þjónustu flugvallarinshafi sömuleiðis verið forsenda þess að umráðandinn WOW air hafi getað haldiðúti flugrekstri á flugvellinum. Notkun leigutaka og leigusala á mannvirkjum,aðstöðu búnaði og þjónustu flugvallarins hafi verið forsenda þess að báðiraðilar gætu rekið starfsemi þeirra. Notkun eiganda loftfara og umráðanda þeirraá aðstöðu og þjónustu flugvallarins sé því í þágu og þar með á ábyrgð beggjaþessara aðila. Skuldbindingar sem leigutaki stofni til í rekstri sínum, vegnanotkunar loftfara í sínum umráðum, séu því ekki óviðkomandi leigusalanum heldurbeinlínis nauðsynlegar í þeirri starfsemi sem skapar leigusalanum tekjur. Þettaendurspegli leigusamningur gerðarbeiðanda og WOW sbr. grein 15 í leigusamningiog vikið sé að síðar. Kveður gerðarþoli framangreind sjónarmið eigasér stoð í ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga þar sem heimilt sé að aftraför loftfars af flugvelli uns gjöld séu greidd eða trygging sett fyrir greiðsluvegna þess loftfars sem í hlut á eða annarrar starfsemi hlutaðeigandi eigandaeða umráðanda loftfarsins. Samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins beri þannigumráðaaðili og eigandi loftfars greiðsluskyldu vegna gjalda sem til falli ágrundvelli 71. gr. loftferðalaga.Loftför sem nýti aðstöðu, búnað og fá þjónustu á flugvöllum séu þesseðlis að þau fari hratt og auðveldlega milli lögsögu ríkja. Geti af þeim sökumreynst örðugt fyrir rekstraraðila flugvalla að innheimta gjöld og skuldir vegnastarfsemi eiganda og umráðanda loftfara. Vegna þessa hafi löggjafinn settsérstaka lagaheimild í 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga, er veitir rekstraraðilaflugvallar heimild til að aftra för loftfara af flugvelli, uns gjöld séu greidd eða trygging sett fyrir greiðsluþeirra. Gerðarþolikveður ákvæði 71. gr. núgildandi loftferðalaga um heimild til gjaldtökuhafa áður verið í 78. gr. loftferðalaga nr. 34/1964. Í greinargerð meðfrumvarpi þeirra laga sé í umfjöllun um 78. gr. sérstaklega vísað til ákvæðis149. gr. frumvarpsins, sem þá hafi geymt efnisreglu núverandi 1. mgr. 136. gr.Þar segi að ákvæðið veiti „…umráðanda flugvallar heimild til að aftra förloftfara af flugvelli, unz eftirgjald eftir notkun hans er greitt eða tryggingsett fyrir greiðslu þess.“ Framangreinda heimild til þess að aftra för loftfarssé nú að finna í 1. mgr. 136. loftferðalaga. Lagaheimild 1. mgr. 136. gr. náibæði til skráðs umráðaaðila loftfars og eiganda þess. Gerðarþoli kveður Keflavíkurflugvöll veraalþjóðaflugvöll og starfsemi flugvallarins meðal annars háð ákvæðumChicago-sáttmálans (Convention on International Civil Aviation), undirritaðan íChicago 7. desember 1944 og gekk í gildi fyrir Ísland 20. apríl 1947, ásamt síðaribreytingum. Sáttmálinn feli í sér samræmdar reglur um alþjóðaflug. Samkvæmt 10.gr. sáttmálans skuli loftförum heimilt að lenda á flugvöllum aðildarríkja. Í15. gr. segir m.a. að alþjóðaflugvellir sem opnir séu almenningi skuli veraopnir öllum loftförum aðildarríkja sáttmálans, á grundvelli samræmdra skilmála.Vegna þjóðréttar- og lagaskuldbindinga sé gerðarþoli þannig undir kvöð að takavið öllum loftförum, heimila þeim afnot af búnaði, aðstöðu og mannvirkjumflugvallarins og veita þeim þjónustu, óháð eignarhaldi og umráðum. Vegna þessahafi löggjafinn sett skýra lagaheimild til handa rekanda flugvallar samkvæmt 1.mgr. 136. gr. loftferðalaga til þess tryggja greiðslu lögmætra gjalda ágrundvelli 71. gr. s.l. Samkvæmt orðalagi 1. mgr. 136. gr. loftferðalagabeinist heimildin til að aftra för loftfars að umráðanda loftfarsins, eigandaþess eða báðum. Chicago-sáttmálinn geri ekki kröfu um að sami aðili sé bæðiskráður eigandi loftfars og umráðaaðili loftfars. Sé þetta venjubundiðfyrirkomulag í alþjóðaflugrekstri og sé meðal annars forsenda þess aðgerðarbeiðandi geti leigt loftför sín til leigutaka í öðrum ríkjum. Í 19. gr.sáttmálans segi að skráning loftfara skuli fara eftir landslögum hversaðildarríkis sáttmálans. Gerðarþoli bendir í þessu sambandi á tilgangákvæðis 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga. Séu möguleikar gerðarþola til aðinnheimta gjöld nánast engir ef hann geti ekki gripið til úrræðisins sé loftfará flugvelli gerðarþola. Heimildin í 136. gr. loftferðalaga sé mjög víðtæk ognái bæði til þess að aftra för loftfars vegna gjalda sem falla til vegna þessloftfars svo og annarrar starfsemi eiganda eða umráðanda loftfarsins, þó slíkgjöld tengist ekki beint því loftfari sem stöðvað er. Þannig byggi heimildgerðarþola til að aftra för loftfars, sem miði að því að tryggja greiðsluskulda, á skýrri lagaheimild. Tilgangur ákvæðisins sé að flugvallarrekandi hafiáhrifaríkt innheimtuúrræði sem beinist að loftfari, einu eða fleiri, hvort semþað sé í umráðum flugrekanda eða eiganda loftfarsins og feli í sértryggingarrétt í loftfari fyrir ógreiddum gjöldum á grundvelli 71. gr.loftferðalaga. Samkvæmt 1. gr. loftferðalaga gildi lögin áíslensku yfirráðasvæði. Samkvæmt 9. gr. laganna haldi Samgöngustofa skrá umíslensk loftför. Loftfarið TF-GPA var skráð í loftfaraskrá Samgöngustofu ágrundvelli 2. mgr. 10. gr. loftferðalaga. Gerðarbeiðandi var og er skráðureigandi þess í loftfaraskrá Samgöngustofu og leigusali loftfarsins samkvæmtleigusamningi. Samkvæmt staðfestum upplýsingum frá Samgöngustofu hafi skráður umráðandiloftfarsins TG-GPA, verið WOW air hf., allt þar til skráningunni hafi veriðbreytt í loftfaraskrá þann 4. apríl 2019. Loftfarið hafi því þann 28. mars 2019verið skráð eign gerðarbeiðanda í loftfaraskráog sé enn, en í umráðum WOW air. Gerðarþoli byggir á því að 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga sé réttilega beint að loftfari gerðarbeiðanda enda sé hannskráður eigandi loftfarsins í loftfaraskrá Samgöngustofu. Við beitinguákvæðisins beri eingöngu að líta til þess hver sé skráður eigandi og umráðaaðililoftfars, þegar för loftfars sé aftrað á grundvelli ákvæðisins vegna skuldasamkvæmt 71. gr. loftferðalaga. Skuldi annar hvor þessara aðila gjöld sem falliundir ákvæðið sé heimilt að beita 136. gr. laganna. Óumdeilt sé að sú aðstaðavar uppi þegar gerðarþoli beitti ákvæðinu. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafnakröfum gerðarbeiðanda.Kveður gerðarþoli riftun gerðarbeiðanda áleigusamningi enga þýðingu hafa við úrlausn þessa máls enda geri ákvæði íleigusamningi gerðarbeiðanda og leigutaka beinlínis ráð fyrir því að við riftunskuli gerðarbeiðandi breyta skráningu í loftfaraskrá sbr. ákvæði 20.3 í samræmivið lög og reglur í skráningarríki loftfarsins, sem í þessu tilfelli sé Ísland.Breyting á skráðum umráðaaðila TF-GPA í loftfaraskrá Samgöngustofu hafi ekkifarið fram fyrr en 4. apríl 2019. Hafi riftunin því enga þýðingu við úrlausnsakarefnis þessa máls.Gerðarþoli byggir einnig á að ósannað sé aðréttilega hafi verið staðið að riftun gerðarbeiðanda á leigusamningnum ísamræmi við ákvæði leigusamningsins eða hvenær hún fór fram. Í því sambandimegi meðal annars benda á að í kjölfar hinnar meintu riftunar virðistgerðarbeiðandi ekki hafa gripið til neinna aðgerða til að svipta leigutakaumráðum loftfarsins, sbr. grein 20.2 í leigusamningi. Hvað sem umræddri riftunleigusamningsins líði sé ljóst að tilkynning um stöðvun för loftfars hafiréttaráhrif gagnvart umráðamanni loftfarsins. Óumdeilt sé að slíkri tilkynninguvar beint að WOW air áður en félagið fór í þrot og þegar félagið var skráðurumráðamaður loftfarsins í loftaraskrá Samgöngustofu. Slíka tilkynningu þurfiekki líka að senda eiganda loftfarsins og hafi það því engin réttaráhrif hvenæreigandi sé upplýstur um stöðvun farar loftfarsins. Gerðarþoli hafi þvíréttilega beint heimild til að aftra för loftfarsins TG-GPA að umráðandaloftfarsins aðfararnótt 28. mars 2019 og eiganda þess sama dag. Þá byggir gerðarþoli á því að óumdeilt sé aðkröfur gerðarþola séu til komnar vegna starfsemi hlutaðeigandi umráðandaloftfarsins á Keflavíkurflugvelli sem hafi nýtt mannvirki, aðstöðu, búnað ogþjónustu á grundvelli ákvæða loftferðalaga. Í aðfararbeiðni sé hvorki fjárhæðkröfunnar mótmælt né tilvist hennar. Þá hafi WOW ar aldrei sett fram slíkmótmæli gagnvart reikningum gerðarþola. Gerðarbeiðandi telji aðeins að honum séóskylt að greiða kröfuna eða að eign hans standi til tryggingar greiðslu. Þvísé mótmælt af gerðarþola sem vísi til skýrra lagaheimilda í loftferðalögum umgreiðsluskyldu gerðarbeiðanda. Gerðarþoli byggir á því að 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga feli hvorki í sér eignaupptöku né skerði eignarrétt þannig aðgangi gegn ákvæði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Gerðarþoli byggir á þvíað löggjafinn hafi sett í lög ýmsar takmarkanir á eignarrétti sem hafi lögmætantilgang og feli í sér að leggja höft á eignarréttindi til tryggingar greiðsluskulda. Í sumum tilvikum mæli slík lagaákvæði fyrir um tryggingar- eðagreiðsluskyldu vegna skulda þriðja manns. Sé almennt talið að löggjafinn hafisvigrúm til að haga reglum einkaréttarins eftir eigin höfði, án þess að tilgreina komi að beita eignarnámsákvæði stjórnarskrárinnar. Geti slíkarlagareglur leitt til þess að menn verði þvingaðir til að láta af hendi eigursínar til fullnustu skuldbindinga, sem stofnast hafi samkvæmt réttarreglumeinkaréttar, jafnvel þó það hafi ekki verið tilætlun þess sem skuldbindingarnarhvíla á, eða eigi við hann að sakast. Í slíkum tilvikum sé ekki um eignarnám aðræða, jafnvel þó eignaskerðing sem rekja megi til slíkra skuldbindinga getikomið hart niður í vissum tilvikum. Í ákvæði 1. mgr. 136. gr. loftferðalag felisttímabundin takmörkun á nýtingu eignarréttar. Gerðarbeiðandi geti aflétt þeimtakmörkunum með því að greiða kröfuna eða leggja fram tryggingu til greiðsluhennar. Gerðarbeiðandi hafi hvorki greitt skuldina né sett fram tryggingar tilað fá loftfarið í hendur þrátt fyrir að gerðarþoli hafi bent gerðarbeiðanda áþað þegar í bréfi þann 28. mars 2019 aðhann gæti sett tryggingu og fengið umráð loftfarsins í hendur. Lagaheimild 136.gr. loftferðarlaga sé í fullu samræmi við þær takmarkanir á eignarréttindum semfræðimenn hafa talið heimilar án þess að teljast til eignarnáms. Beri í þvísambandi að líta til þess, sem áður segi, að umrædd skuld WOW við gerðarþola sétil komin vegna þjónustu sem gerðarþola sé skylt að inna af hendi og séforsenda allrar tekjuöflunar í starfsemi bæði WOW air og gerðarbeiðanda. Það séþví ekkert óvænt, ósanngjarnt eða óeðlilegt við að eign gerðarbeiðanda sem hafiverið í umráðum WOW air, standi til tryggingar á greiðslu slíkrar skuldar. Gerðarþoli byggir á því að gjaldtaka og rétturtil að aftra för loftfars komi skýrlega fram í almennum viðskipta- ogsamningsskilmálum gerðarþola sem gerðarbeiðandi hafi vitað um eða mátt verakunnugt um sbr. grein 3.6 skilmálanna. Gerðaþoli byggir á að einu lagaskilyrðin fyrirbeitingu 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga séu að gjöld séu gjaldfallin og ógreiddþegar úrræði um að aftra för loftfars sé beitt, það loftfar sem aðgerðirbeinist að sé staðsett á flugvellinum og beinist að umráðanda og/eða eigandaloftfars samkvæmt loftfaraskrá Samgöngustofu. Gerðarþoli byggir á að öll framangreindskilyrði hafi verið fyrir hendi þegar hann beitti heimild sinni samkvæmt 1.mgr. 136. gr. Gjöld fyrir veitta þjónustu samkvæmt gjaldskrá flugvallarins ágrundvelli 71. gr. loftferðalaga hafi verið gjaldfallin, loftfarið hafi veriðstaðsett á Keflavíkurflugvelli og loftfarið hafi verið skráð í umráðum þess semábyrgð beri á framangreindum gjöldum lögum samkvæmt, umráðanda loftfarsinssamkvæmt loftferðaskrá Samgöngustofu. Gerðarþoli kveður skilyrði beinnaraðfarargerðar koma fram í 78. og 83. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Samkvæmt 1.mgr. 78. gr. laganna geti sá krafist útburðar eða innsetningar, sem er „…meðólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda, sem hann tjáir sig eiga og telur svoljós, að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum, sem aflað verður skv. 83.gr.“. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laganna sé einungis heimilt að færa framskjalleg sönnunargögn til stuðnings beinni aðfarargerð og skuli aðfararbeiðniað jafnaði hafnað ef varhugavert verði talið að gerðin nái fram að ganga ágrundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er að afla samkvæmt ákvæðinu. Bein aðfarargerð sé ekki rétt leið til aðleysa úr flóknum réttarágreiningi sem krefjist umfangsmikillar sönnunarfærslu,heldur beri að gera það eftir þeim almennu reglum sem réttarskipanin bjóði; meðöflun dómsúrlausnar sem í kjölfarið megi styðja beiðni um aðfarargerð við.Skilyrði fyrir því að fallast á kröfu gerðarbeiðanda um innsetningu séu þvíströng. Réttmæti umráðakröfu gerðarbeiðanda þurfi bæði að vera auðsannað og aðauki nægilega hafið yfir vafa að ekki verði beitt reglu 3. mgr. 83. gr. afl. ogaðfararbeiðninni hafnað þar sem varhugavert sé að hún nái fram að ganga. Þegar framangreind grunnsjónarmið um skilyrðibeinna aðfarargerða séu höfð að leiðarljósi telur gerðarþoli augljóst að hafnaberi innsetningarkröfu gerðarbeiðanda. Í fyrsta lagi leiði það beint af orðalagiþeirra lagaákvæða sem við eigi í málinu. Í 1. mgr. 78. gr. afl. segi aðkrefjast megi innsetningar ef gerðarbeiðanda er „með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda“ sinna. Í 136.gr. laga um loftferðir nr. 60/1998 er sama orð notað til að lýsa heimildumgerðarþola, en þar segir að „þeim sem starfrækir flugvöll eðaflugleiðsöguþjónustu er heimilt að aftraför loftfars af flugvelli uns gjöld eru greidd eða trygging sett fyrir greiðsluvegna þess loftfars sem í hlut á eða annarrar starfsemi hlutaðeigandi eigandaeða umráðanda loftfarsins.“ Óumdeilt sé að gerðarþoli starfræki flugvöll ogfalli því undir upptalningu á þeim aðilum sem heimilað sé að beita 136. gr.loftferðarlaga og aftra för loftfara. Óumdeilt sé að umráðaaðili þess loftfars,sem krafist sé innsetningar í, vanefndi greiðslu gjalda sem falla undirákvæðið. Við þær aðstæður sé gerðarþola heimilt að „aftra för“ loftfarsins. Þarsem lagaákvæðið heimili þannig gerðarþola að aftra för loftfarsins, sé útilokaðað gerðarþoli hafi með ólögmætum hætti aftrað gerðarbeiðanda frá því að neytaréttinda sinna, eins og 78. gr. afl. geri að skilyrði. Öftrun gerðarþola á förloftfarsins sé lögmæt og byggi á skýrri lagaheimild. Þegar af þeirri ástæðuverði að hafna innsetningarbeiðni gerðarbeiðanda.Í öðru lagi veiti ákvæði 136. gr.loftferðarlaga gerðarþola lögbundinn haldsrétt í loftfari umráðamanns vegnaógreiddra gjalda sem falla undir ákvæðið. Í haldsrétti felist aðhaldsréttarhafa sé heimilt að leggja hald á eign og hafa hana í vörslum sínum þartil lögmæt skil séu gerð. Á meðan eign sé höfð í haldi missi bæði eigandi ogumráðamaður umráð hennar og afnot. Þá sé réttarframkvæmdin ótvíræð um aðumráðamaður geti stofnað til haldsréttar í eigum þriðja manns, sbr. dómHæstaréttar í málinu nr. 136/2013. Haldsréttur standi óhaggaður þógjaldþrotaskipti hefjist á búi eiganda eða umráðamanns og gangi haldsrétturfyrir öðrum kröfum að því leyti sem verðmæti hins haldlagða hrökkvi til, sbr.t.d. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 692/2010. Ákvæði 136. gr. loftferðarlaga mæli því fyrirum haldsrétt, enda séu öll hugtaksskilyrði haldsréttar uppfyllt með orðalagiákvæðisins. Samkvæmt orðalagi þess megi beita því gagnvart loftfariflugrekanda, hvort sem flugrekandinn sé eigandi eða umráðamaður loftfarsins.Heimildinni megi beita vegna vanskila flugrekanda hvenær sem er meðan árekstrinum standi og nái heimildin til heimtu skulda sem tengist viðkomandiloftfari sem og skulda vegna annarrar starfsemi viðkomandi flugrekanda. Íheimildinni felist að aftra megi för loftfarsins þar til skuldin sé greidd eðatrygging sett fyrir henni. Ótvírætt sé að ekki er unnt að krefjastinnsetningar í lausafé sem er undirorpið haldsrétti, sbr. hrd. 1994:1666 og dómHæstaréttar í málinu nr. 445/2000. Verði slík krafa þá og því aðeins tekin tilgreina að gerðarbeiðandi bjóði fram fullnægjandi tryggingu til greiðslu áþeirri skuld sem haldsréttur standi fyrir, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr.568/2010. Af þessari ástæðu beri að hafna beiðni gerðarbeiðanda, enda hafirhann enga tryggingu boðið fyrir greiðslu þeirrar skuldar sem haldsréttur erfyrir í flugvélinni.Í þriðja lagi byggir gerðarþoli á því að efákvæði 136. gr. loftferðarlaga verði ekki talið fela í sér lögbundnahaldsréttarheimild, veiti ákvæðið honum veðréttindi í loftfari því sem aftraðhefur verið för á grundvelli þess. Um sé að ræða handveð, sbr. til hliðsjónarskilgreiningu 3. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Innsetningu verðiekki komið fram gagnvart umráðamanni sem eigi handveð í því sem krafist séinnsetningar í, eins og ráða megi af forsendum í dómi Hæstaréttar í málinu nr.410/2011 og hrd. 1996:1926.Óumdeilt sé að gerðarþoli hafi gripið tilráðstafana sem lýst sé í 136. gr. loftferðarlaga. Umrædd flugvél sé í vörslumgerðarþola og skilyrði fyrir réttarvernd handveðréttar því uppfyllt. Þar afleiðandi séu umráð gerðarþola yfir flugvélinni lögmæt og gerðarbeiðanda ókleiftað krefjast innsetningar í flugvélina. Í fjórða lagi byggir gerðarþoli á því að hannnjóti réttinda yfir loftfarinu sem leiði til þess að hafna beriinnsetningarbeiðni. Af réttarframkvæmd sé ljóst að innsetningu verðui ekkikomið fram gagnvart þeim sem hafi hlut í vörslum sínum með lögmætum hætti. Viðþær aðstæður sé það ekki ólögmætt af umráðamanni hlutarins að aftra því aðeigandinn taki hlutinn í sínar vörslur. Megi meðal annars ráða þessa reglu afdómi Hæstaréttar í málinu nr. 738/2012, þar sem vísað sé til þess að „betriréttur“ umráðamanns geti komið í veg fyrir innsetningarbeiðni eigandahlutarins. Þar sem ákvæði 136. gr. loftferðarlaga veitir gerðarþola augljóslegarétt til að aftra för loftfarsins, án tillits til þess hvaða nafn sé gefið þeimrétti, eða hvernig hann sé flokkaður í fræðikerfi lögfræðinnar, séu umráðgerðarþola yfir loftfarinu lögmæt. Gildi þá einu hvort réttindin verði flokkuðsem tryggingarréttindi, óbein eignarréttindi eða kröfuréttindi. Því verðiinnsetningu ekki komið við samkvæmt kröfum gerðarbeiðanda.Af öllu framansögðu telur gerðarþoli ljóst aðgrundvallarskilyrði 78. gr. aðfaralaga fyrir innsetningu séu ekki uppfyllt.Umráð gerðarþola yfir loftfarinu séu lögmæt og gerðarþola sé heimilt að lögum að aftra gerðarbeiðanda fráþví að taka loftfarið í sínar vörslur. Innsetningu verður ekki komið fram viðþær aðstæður.Þá séu kröfur gerðarbeiðanda og málsástæður íannan stað studdar við það umdeilda og flókna málsatvikalýsingu að útilokað séað leiða sakarefnið til lykta með beinni aðfarargerð. Eins og áður segi felst íbeinum aðfarargerðum undantekning frá þeirri meginreglu að afla beri dóms umréttindi manna og fullnusta þau svo með aðfararbeiðni. Vegna þessa sérstakaeðlis beinna aðfarargerðar gildi takmarkanir á sönnunarfærslu við reksturslíkra mála og beri að hafna beinum aðfarargerðum ef vafi leiki á réttindumgerðarbeiðanda. Þegar málatilbúnaður gerðarbeiðanda sé borinnsaman við þessi grunnskilyrði innsetningar sé augljóst að bein aðfarargerð sérangur farvegur fyrir kröfur gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi byggi málatilbúnaðsinn á flóknum málsatvikalýsingum sem eigi að leiða til þess að ákvæði 136. gr.loftferðarlaga verði ekki beitt „við þær aðstæður sem uppi eru í máli þessu“eins og segir í aðfararbeiðni. Með öðrum orðum sé allur málatilbúnaðurgerðarbeiðanda á því reistur að skýru orðalagi 136. gr. verði samt sem áðurekki beitt vegna aðstæðna sem gerðarbeiðandi telji sérstakar. Virðist hinsérstöku málsatvik aðallega tengjast því að gerðarbeiðandi hafi ekki veriðupplýstur um skuld WOW við gerðarþola, að gerðarþoli hafi veitt WOW „eiginlegalánveitingu“ án aðkomu og samþykkis gerðarbeiðanda, að það hafi verið „ásetningurgerðarþola að leyfa WOW air hf. skuldasöfnun í skjóli þess að greiðsla yrðiheimt af óviðkomandi leigusala“, að gerðarþoli hafi engan reka gert að því aðkrefjast uppgjörs í kjölfar skuldabréfaútboðs WOW í september 2018 og að 136.gr. loftferðarlaga verði ekki beitt nema fyrir liggi samþykki gerðarbeiðandafyrir því. Þá byggir málatilbúnaður gerðarbeiðanda ennfremur á „inntakisamkomulags WOW air hf. og gerðarþola“ sem gerðarbeiðandi telji að sé að finnaá skjali sem sé „samið af Karli og ekki breytt af neinum öðrum en Sveinbirni“,þ.e. starfsmönnum gerðarþola. Framangreindar málsatvikalýsingar ogfjölmargar fleiri sem gerðarbeiðandi styðji málsástæður sínar við verði ekkisannaðar á grundvelli þeirra skjallegu gagna sem liggi fyrir í málinu. Nægi þarað benda á þá huglægu afstöðu starfsmanna gerðarþola sem kröfur gerðarbeiðandaséu reistar á. Mun ítarlegri sönnunarfærslu þurfi til og blasi meðal annars viðað leiða þurfi fjölda vitna til að bera um framangreind atvik. Þar sem kröfurgerðarbeiðanda styðjist alfarið við þessar málsástæður séu réttindigerðarbeiðanda langt í frá nægilega skýr til að fullnægja skilyrðuminnsetningar samkvæmt 83. gr. aðfararlaga. Við þær aðstæður beri að hafnaaðfararbeiðninni eins og fjölmargar dómsúrlausnir Hæstaréttar bera með sér.Gerðarþoli byggir á því að leigusamningurgerðarbeiðanda og leigutaka loftfarsins TF-GPA beri með sér að gerðarbeiðandibeinlínis geri ráð fyrir því að haldsrétti eða annars konar tryggingarréttindumyrði eða kynni að verða beint að loftförum í eigu gerðarbeiðanda vegna krafnaum ógreidd gjöld á flugvöllum, þar á meðal á flugvelli gerðarþola sem leigutakinotaði sem heimahöfn sína. Í þessu sambandi bendir gerðarþoli á t.d. ákvæði ígrein 6.1.2(e) í leigusamningi gerðarbeiðanda þar sem leigutaki skuli afhendagerðarbeiðanda bréf frá leigutaka stílað á flugleiðsöguyfirvöld,flugvallaryfirvöld og aðra opinbera aðila sem geti lagt flugvallargjöld áloftfarið vegna starfsemi leigutaka, þar sem leigutaki heimilar þeim sem bréfiðsé stílað á að gefa út til leigusala, að beiðni leigusala á hverjum tíma,reikningsyfirlit yfir allar skuldir leigutaka við slíkt yfirvald í tengslum viðöll loftför sem leigutaki rekur. Ákvæðiðsé gerðarbeiðanda nauðsynlegt þar sem ekkert samningssamband sé eins og áður segimilli gerðarbeiðanda og gerðarþola og því gerðarþola óheimilt að afhenda gögnog upplýsingar um gjöld leigutaka og greiðslustöðu við gerðarþola. Þá sé í grein 1.1 í leigusamningigerðarbeiðanda hugtakið „veðband“ (e.“Lien“) skilgreint þannig að það taki meðal annars til hvers konar kvaða eðatrygginga fyrir efndum, hvernig sem hún komi til, s.s. handveðs, gjalds,innheimtu, kröfu eða réttar til umráða eða til að aftra för. Þá komi fram undirskilgreiningunni „leyfilegt veðband“ (e.“Permitted Lien“) í leigusamningnum að þar undir falli að því er varðiloftfarið, meðal annars veðband flugvalla og flugleiðsöguyfirvalda eða annaðsvipað veðband sem upp komi hverju sinni, í venjubundnum rekstri leigutaka. Þá sé að finna ítarlegt ákvæði í leigusamningimilli gerðarbeiðanda og gerðarþola í grein 15.10 um tilhögun á greiðslu þóknanaog gjalda vegna flugleiðsögu, flugvalla og annarra gjalda. Í kafla 15 íleigusamningnum, sem fjalli um rekstur loftfarsins (e. Operation of Aircraft), sé grein 15.10.1 þar sem kveðið sé á umskyldu leigutaka til að greiða gjöld útlistuð, innan tímabils sem leigutaki ogviðkomandi opinber aðili eða viðkomandi flugumferðarstjórnar-, flugvallar- eðaflugleiðsöguyfirvöld komi sér saman um, öll flugvallargjöld sem lögð hafi veriðá og gerð hefur verið krafa um af hálfu hvers konar opinbers aðila og/eðaviðeigandi flugumferðarstjórnar-, flugvallar- eða flugleiðsöguyfirvalda semtengjast loftfarinu eða öðrum loftförum sem leigutaki reki. Samkvæmt ákvæði15.10.2 skuli leigutaki afhenda gerðarbeiðanda lista yfir þá flugvelli sem hannstarfræki loftförin í flota sínum enda sé beinlínis gert ráð fyrir í grein 12.3.2 í leigusamningi að loftfarfari milli ýmissa lögsagna þar sem mismunandi reglur gildi. Samkvæmt ákvæðinu heimili WOW ari meðal annarsflugvöllum og opinberum aðilum, sem gætu gert kröfu til loftfarsins, aðstaðfesta við gerðarbeiðanda stöðu á greiðslum leigutaka til slíks aðila áhverjum tíma. Þá segi í grein 15.10.3 að ef för loftfarsins sé aftrað eða þaðtekið löghaldi í tengslum við útistandandi flugvallargjöld sem stofnað hafiverið til á leigutímabilinu, þá, án þess að það hafi áhrif á rétt leigusalaskv. 20. gr., samþykki leigutaki að greiða slík gjöld eins fljótt og auðið erog tryggja að för loftfarsins sé ekki lengur aftrað eða slíku löghaldi séaflétt. Gerðarþoli byggir á að framangreind samningsákvæði í samningigerðarbeiðanda sýni svo ekki verði um villst að gerðarbeiðanda hafi veriðfullkunnugt um að hann gæti bæði þurft að greiða gjöld sem umráðandiloftfarsins hafi stofnað til á flugvellinum í tengslum við starfsemi og að förloftfara gerðarbeiðanda yrði aftrað þar til slík gjöld væru greidd. Verði ekkiönnur ályktun dregin en sú aðgerðarbeiðanda hafi verið það fullkunnugt að hann yrði krafinn um þessi gjöldef viðsemjandinn, WOW stæði ekki skil á þessum gjöldum, einnig við þær aðstæðuref WOW yrði gjaldþrota. Þá komi fram í grein 12.3.2 í leigusamningi gerðarbeiðanda að áður enloftfarið sé skráð í skráningaríki, en samkvæmt grein 1.1 í leigusamningi erskráningarríki loftfarsins Ísland, skal leigutaki afhenda gerðarbeiðandalögfræðiálit (e. legal opinion) frástarfandi lögmanni í skráningarríkinu stílað á gerðarbeiðanda þar semlögmaðurinn skal gera grein í smáatriðum fyrir þeim lögum og reglum og ferlumsem máli skipta í tengslum við efni leigusamningsins (e. „…giving details of the relevant Law and procedures in thatjurisdiction“). Byggir gerðarþoli á því að á grundvelli samningsákvæðisinshvíli beinlínis afhafnaskylda á gerðarbeiðanda til þess að afla sér tæmandi upplýsingaum öll þau lög og reglur er kunni að hafa áhrif á samning hans og hið leigðaloftfar. Geti gerðarbeiðandi í ljósi framangreinds lagaákvæðis ekki borið fyrirsig vanþekkingu á íslenskum lögum eða haldið því fram að efni íslenskra lagakomi honum á óvart. Athafnir gerðarbeiðanda og ákvörðun hans um heimilaleigutaka að hafa í leigu og nota loftför hans allt þar til WOW varð gjaldþrotastaðfesta að hann tók þá ákvörðun af yfirveguðu ráði, vitandi að eigur hanskynnu að verða til tryggingar greiðslu gjaldanna ef WOW yrði gjaldþrota. Þá bendir gerðarþoli á að samkvæmt grein 23.1í leigusamningi gerðarbeiðanda og WOW gilda gilda ensk lög og ensk lögsaga umsamninginn. Í enskum lögum, Civil Aviation Act 1982, sé lagaákvæði sem feli ísér sams konar efnisreglu og sé að finna í 1. mgr. 136. gr. loftferðalaga. Í88. grein Civil Aviation Act, sem beri fyrirsögnina „Kyrrsetning og salaflugvélar vegna ógreiddra flugvallargjalda“ sé rekstraraðila flugvallar veitteftirfarandi heimild: „Þar sem um er að ræða vanskil á flugvallargjöldum vegnaflugvélar á flugvelli sem þessi kafli tekur til, getur yfirvald flugvallarins,í samræmi við skilmála þessa kafla –kyrrsett, uns greiðsla berst, annaðhvort(i) flugvélina sem stofnaði til gjaldanna (hvort sem til þeirra var stofnað af rekstraraðila flugvélarinnar á þeim tíma sem kyrrsetning hefst); eða(ii) hvers konar aðra flugvél þar sem rekstraraðili er í vanskilum á þeim tíma er kyrrsetning hefst; ogséu gjöld ekki greidd innan 56 daga frá því að kyrrsetning hefst, selt flugvélina til að standa undir umræddum gjöldum. “Hæstiréttur Bretlands hafi skýrt efni ákvæðisins með dómi í máli nr. CO/12012/2008. Í málinu hafi loftfar eiganda og áfrýjanda málsins, sem var í leigu flugfélagsins Zoom, kyrrsett á Glasgow flugvelli vegna ógreiddra flugvallargjalda eftir að leigutaki og umráðandi loftfarsins varð gjaldþrota. Til að fá umráð vélarinnar aftur varð eigandi loftfarsins að greiða gjöldin, ekki einungis ógreiddar upphæðir sem tengdust loftfari í hans eigu, heldur einnig kröfur vegna annarra loftfara í flota Zoom sem eigandinn hafði engin tengsl við, en í flugflota Zoom voru mun fleiri loftför leigð af öðrum leigusölum. Taldi eigandi kyrrsetta loftfarsins að það væri ósanngjarnt og ólögmætt að honum væri gert að greiða gjöld umfram þau gjöld sem tengdust loftfari hans, þekkt sem svokallað flotaveð (e. Fleet Lien). Hæstiréttur vísaði til ákvæðis 88. gr. í Civil Aviation Act. Taldi rétturinn að þegar gengið hafi verið úr skugga um að vald sé fyrir hendi samkvæmt framangreindri lagaheimild, væri beiting þess valds, að kyrrsetja vélina, jafnframt lögmæt, nema því aðeins að undir vissum kringumstæðum væri valdbeitingin ósanngjörn og óhófleg miðað við aðstæður, t.d. að beitt hefði verið blekkingum eða svikum. Stefndu í málinu, þar á meðal BAA rekstaraðili flugvalla, töldu að ógjaldfærni rekstraraðila loftfarsins, skapaði einmitt þær aðstæður þar sem þörf væri á veðheimild í flota til að tryggja greiðslu gjalda. Taldi dómurinn að þær aðstæður sem uppi voru í málinu væru ekki óvenjulegar. Taldi Hæstiréttur málið, þó eigandinn teldi sig beittan verulegu harðræði, ekki á neinn hátt þess eðlis að tilefni væri til að undanskilja það aðstæðum þar sem unnt er með réttu að beita valdheimildum 88. gr. Civil Aviation Act. Í ljósi þess að ensk lög og réttur gilda um leigusamning gerðarbeiðanda og leigutaka og þeirrar dómaframkvæmdar sem vísað sé til hér að framan og sérstaklega í ljósi þeirra samningsákvæða sem rakin hafa verið hafði gerðarbeiðandi fulla ástæðu til að kanna íslensk lög og reglur og ganga úr skugga um hvort þau kynnu að leiða til sambærilegrar réttarstöðu eða hafa áhrif á samning hans við leigutaka WOW. Framangreind atriði og ákvæði í leigusamningi gerðarbeiðanda sýni, svo hafið sé yfir allan skynsamlegan vafa, að gerðarbeiðanda var og er full kunnugt um að rekstraraðilar flugvalla hafa lagaúrræði sem gerir þeim kleift að aftra för loftfars í eigu hans vegna skulda hans og leigutaka og umráðanda loftfarsins fyrir ógreiddum gjöldum. Gerðarþoli byggir á því að gerðarbeiðandi vissi eða mátti vera kunnugt um fjárhagsvandræði leigutaka loftfarsins. Því til staðfestingar sé á dskj. 32 og dskj. 33 yfirlit yfir ógreidda reikninga WOW vegna leigu á loftförum í eigu gerðarbeiðanda og annarra loftfara í óbeinni eigu móðurfélags gerðarbeiðanda. Samkvæmt yfirlitinu hafi elstu ógreiddu leigugreiðslur WOW verið frá október 2018, þar á meðal fyrir loftfarið TF-GPA. Þrátt fyrir að skilyrði riftunar eða uppsagnar leigusamningsins hafi fyrir löngu verið fram komin, sbr. grein 20.1.1, 20.1.24 og 20.1.25 í leigusamningi, hafi gerðarbeiðandi kosið að nýta sér ekki heimildir til riftunar, en halda fremur samstarfi við leigutaka og umráðanda loftfarsins áfram, væntanlega í þeirri von að úr rættist í starfsemi WOW og vanskilin yrðu gerð upp. Þá byggir gerðarþoli sömuleiðis á að gerðarbeiðandi vissi eða mátti vera vel kunnugt um fjárhagsörðugleika leigutaka loftfarsins, þ.m.t. vanskil WOW við gerðarþola, á grundvelli almennrar umræðu í innlendum og erlendum fjölmiðum um fjárhagsstöðu leigutaka loftfarsins. Samkvæmt samantekt á umfjöllun innlendra og erlendra fjölmiðla sem sé að finna á dskj. 22-25 um skuldabréfaútboð WOW, viðræður við Icelandair Group, Indigo Partners LLC og að síðustu viðræður við kröfuhafa WOW um að breyta kröfum þeirra í hlutafé sé ljóst að gerðarbeiðandi var beinn þátttakandi í þeim viðræðum við leigutakann og þar með vissi hann, mátti vera kunnugt um eða átti að geta sér til að leigutaki loftfarsins skuldaði gerðarþola flugvallargjöld. Eins og vikið var að framar hafði gerðarþoli auk þess úrræði á grundvelli leigusamningsins til þess að afla sjálfur upplýsinga beint frá gerðarþola um skuldir WOW við gerðarþola. Það gerði gerðarbeiðandi aldrei.Þá hafi gerðarbeiðandi haft úrræði samkvæmt leigusamningi við WOW til að krefja leigutakann um fjárhagsupplýsingar sbr. grein 11.1.1 sem kveði á um skuldbindingu um að afhenda gerðarbeiðanda staðfestan ársreikning.Með vísan til framangreindra staðreynda og atvika sé ljóst að engar óvenjulegar eða ósanngjarnar aðstæður séu uppi í málinu. Gerðarbeiðandi vissi eða mátti vita af skuld WOW við gerðarþola, sem og að gerðarþola var heimilt að aftra för loftfara í umráðum WOW, þ.m.t. loftfarsins í eigu gerðarbeiðanda, þar til sú skuld var að fullu upp gerð eða trygging sett fyrir henni. Þá liggi fyrir að íslenskir dómstólar hafa skýrt 136. gr. loftferðalaga þannig að ákvæðið feli í sér heimild til að aftra för loftfara þar til skuldir við gerðarþola hafa verið greiddar. Beiting ákvæðisins sé því lögmæt og því verður að hafna beiðni gerðarbeiðanda um að innsetning á grundvelli 1. mgr. 78. gr. fari fram að ganga. Fallist héraðsdómur á kröfu gerðarbeiðanda og heimili innsetningu mun gerðarbeiðandi þá þegar fá umráð loftfarsins og væntanlega fara með það úr landi, án þess að gerðarþoli fái rönd við reist. Við það falli niður öll réttindi gerðarþola yfir loftfarinu, en handhöfn sé til dæmis skilyrði bæði haldsréttar og handveðréttar. Myndi slík aðstaða leiða til þess að lögmæt tryggingarréttindi gerðarþola, yrði úrskurði héraðsdóms hnekkt eða breytt gerðarþola í vil, væru töpuð honum með öllu. Vegna hinna miklu hagsmuna sem í húfi séu, og þess gríðarlega fjártjóns sem gerðarþoli verði fyrir ef innsetning verði heimiluð áður en endanlegur dómur æðra dóms gengur, gerir gerðarþoli kröfu til vara um að kveðið verði á um það í úrskurðarorði héraðsdóms að málskot til æðra dóms, hvort sem er Landsréttar eða Hæstaréttar Íslands, fresti aðfarargerð á hendur gerðarþola þar til endanlegur dómur æðra dóms gengur. Er það eina lögmæta leiðin til að tryggja réttindi gerðarþola, yrði niðurstöðu héraðsdóms snúið við eða breytt með dómi Landsréttar eða eftir atvikum dómi Hæstaréttar. Byggir krafan á 3. mgr. 84. gr. aðfararlagaForsendur og niðurstaða. Ekkier ágreiningur í máli þessu að gerðarbeiðandi sé lögmætur eigandi flugvélarinnarTF-GPA. Þá er ekki ágreiningur um að leigusamningur var á milli WOW air. hf. oggerðarbeiðanda, sérstaklega um þá flugvél. Í máli þessu eru efnisatriðileigusamnings WOW air hf. og gerðarbeiðanda ekki til úrlausnar. Aðilumber ekki saman um málsatvik en sá ágreiningur hefur ekki áhrif við úrlausn málsþessa og því ekki ástæða til að reifa þau í löngu máli utan þess sem gert er íkaflanum um málsatvik.Ágreininguraðila snýr að því hvort gerðarþola hafi verið heimilt að beita ákvæði 1. mgr.136. gr. loftferðarlaga nr. 60/1998 og kyrrsetja TF-GPA og einnig hvort heimilthafi verið að kyrrsetja flugvélina vegna allra skulda WOW air hf. við ISAVIAohf. eða ekki.Samkvæmtgögnum málsins tilkynnti gerðarþoli forstjóra WOW air, aðfararnótt 28. mars sl.kl. 01.40, að gerðarþoli myndi beita ákvæði 1. mgr. 136. gr. aðfaralaga. Móttókforstjóri WOW air þá tilkynningu og staðfesti með tölvupósti til gerðarþola kl.02.31. Klukkan 08:15 lagði forstjóri WOW air inn flugrekstrarleyfi sitt hjáSamgöngustofu. Klukkan 13.30 var félagið WOW air úrskurðað gjaldþrota. Síðarþann sama dag tilkynnti gerðarþoli gerðarbeiðanda um að TF-GPA hafi veriðkyrrsett með vísan til 1. mgr. 136. gr. loftferðarlaga. Skráningu á flugvélinnivar síðan breytt hjá Samgöngustofu þann 4. apríl sl. Samkvæmt þessu vartilkynningu gerðarþola beint til réttra aðila, WOW air hf. oggerðarbeiðanda. Viðuppkvaðningu úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur þann 28. mars sl. um að WOW airhf. skyldi tekið til gjaldþrotaskipta fluttust réttindi og skyldur WOW air hf.til þrotabúsins. Hafði WOW air. hf. eftir uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar engaaðild að samningum sem gerðir voru í nafni félagsins. GjaldþrotWOW air og tímasetningar tilkynninga um beitingu 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga, hvenær flugrekstrarleyfinu var skilað til Samgöngustofu,úrskurður um að bú WOW ari skyldi tekið til gjaldþrotaskipta, og tilkynning tilgerðarbeiðanda um beitingu 1. mgr. 136. gr. laganna hafa ekki áhrif við úrlausnmáls þessa, en gjaldþrotaskipti WOW air hafa ekki áhrif á réttarstöðugerðarbeiðanda gagnvart gerðarþola og öfugt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.136/2013. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu gerðarbeiðanda að samningurgerðarbeiðanda við WOW air hf. og uppsögn á leigusamningi um flugvélina hafiþau áhrif að skuld WOW air sé gerðarbeiðanda óviðkomandi og að gerðarþola beriað lýsa kröfum sínum í þrotabúið. Þáliggur fyrir í gögnum málsins eins og rakið er í greinargerð gerðarþola aðgerðarbeiðandi vissi eða mátti vita um skuldastöðu leigutaka síns gagnvartISAVIA ohf. Verður það ekki rakið frekar hér. Í 1. mgr. 136. gr.loftferðarlaga nr. 60/1998 segir meðal annars að Samgöngustofuog þeim sem starfrækir flugvöll eða flugleiðsöguþjónustu sé heimilt að aftraför loftfars af flugvelli uns gjöld eru greidd eða trygging sett fyrir greiðsluvegna þess loftfars sem í hlut á eðaannarrar starfsemi hlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins. Í greinargerð með 136. gr. laganna segir aðgreinin komi í stað 149. gr. eldri laga en gildissviðið hafi verið útvíkkaðnokkuð frá því sem gilt hafði, því samkvæmt eldri lögum takmarkaðist beitingþessarar heimildar við síðustu lendingu þess loftfars sem í hlut átti. Í 1.mgr. 136 gr. laganna segir skýrum orðum að heimilt sé að aftra för loftfarsvegna gjalda þess loftfars sem hlut á að máli svo og annarrar starfssemihlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins. Ekki er að finna ílögskýringargögnum hvað löggjafinn á við með orðunum „annarrar starfsemihlutaðeigandi eiganda eða umráðanda loftfarsins“. Verður 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga því túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan.Samkvæmtgögnum og yfirliti yfir skuldir WOW air hf. við ISAVIA ohf. eru ógreiddflugumferðar- og flugvallagjöld flugvélarinnar TF-GPA fyrir tímabilið júlí 2018til 15. desember 2018 að fjárhæð 55.487.390 krónur og lendinga- ogbrottfarargjöld fyrir sama tímabil EUR 351.259 eða um 48.000.000 króna. Ekki erágreiningur um heimildir ISAVIA til að innheimta gjöld fyrir þá þjónustu semfélaginu er skylt að veita flugrekstraraðilum eða hefur til þjónustu ogflugrekstraaðilar óska eftir kaupum á samkvæmt 71. gr. loftferðarlaga. Samkvæmtyfirliti um komu og brottfarir TF-GPA kom vélin til Keflavíkur 3. desember sl.og fór sama dag til BGR flugvallar í Bandaríkjunum. Kom flugvélin næst tilKeflavíkur þann 12. mars sl. en fór 18. mars til Kaupmannahafnar og sama dagtil Íslands. Hefur flugvélin verið á Keflavíkurvelli frá þeim tíma. Gerðarþolibyggir kröfu sína á því að heildarskuldir WOW air hf. við ISAVIS séu tæplega tveir og hálfur milljarður vegna alltað fimmtán flugvéla sem WOW air var með í notkun. Telur gerðarþoli, með vísantil dóms Hæstaréttar í Bretlandi, mál nr. CO/12012/2008, að heimilt sé að beita svokölluðu flotaveði (e. Fleet Lien), vegna skulda WOWair. Frá því að skuldir WOW air hafifarið að safnast upp hafi félagið verið með fimmtán loftför á flugrekstrarleyfifélagsins. Þar af hafi ellefu vélar verið frá ellefu dótturfélögum móðurfélagsgerðarbeiðanda. Í byrjun mars sl. hafi WOW air hætt að greiða til gerðarþola ísamræmi við greiðsluáætlun sína. Telurgerðarþoli að 1. mgr. 136. gr. loftferðarlaga nái yfir allar skuldir WOW air viðISAVIA, hvort sem þær hafi orðið til vegna TF-GPA eða annarra flugvéla íumráðum WOW air. Samkvæmtþví sem liggur fyrir í gögnum málsins lagði WOW air fram greiðsluáætlun þann21. nóvember 2018 þannig að félagið myndi greiða 30.000.000 króna mánaðarlega frá 1. nóvember2018 til og með 1. maí 2019 en 145.000.000 króna frá 3. júní 2019 til 1.nóvember 2019. Átti heildarskuldin þá að vera uppgerð. Áttu fyrstu greiðslurnarað greiðast inn á kostnað vegna innheimtu, næst að greiða niður dráttarvexti afhverri ógreiddri greiðslu sem ISAVIA velur að ráðstafa innborgun inn á oggreiða, því næst innáborgun viðkomandi greiðslu og síðan koll af kolli þar tilöll ógreidd notendagjöld væru uppgreidd. Önnur flugtengd gjöld sem leiði afstarfsemi WOW átti að greiða með 15 daga greiðslufresti eða staðgreiða. Greiðslumátti að jafna á móti elstu viðskiptakröfu í bókhaldi ISAVIA hverju sinni. Þannsama dag eða 21. nóvember 2018 undirritaði forstjóri WOW air yfirlýsingu vegnaofangreindrar greiðsluáætlunar þar sem WOW air kvaðst munu tryggja að aðminnsta kosti ein flugvél á flugrekstrarleyfi félagsins yrði áKeflavíkurflugvelli eða á leið til Keflavíkurflugvallar og komin með staðfestankomutíma á öllum tímum á gildistíma greiðsluáætlunarinnar.Samkomulagþað sem WOW air og gerðarþoli gerðu með sér til lausnar á skuldum WOW air viðgerðarþola, breyta engu um það hvort gerðarþola var heimilt að kyrrsetjaflugvél í umráðum WOW air til tryggingar ógreiddum gjöldum hjá gerðarþola.Breytir samkomulag þetta engu um réttarstöðu gerðarþola eða gerðarbeiðandavarðandi þann ágreining sem hér er til úrlausnar, hvort sem gerðarbeiðanda varkunnugt um það samkomulag eða yfirlýsingu forstjóra WOW air eða ekki frá 21.nóvember sl. Ígögnum málsins liggja fyrir skjöl er tengjast skuldabréfaútboði WOW air ogannarra tilrauna félagsins til að bæta fjárhagsstöðu þess. Skiptir það engufyrir niðurstöðu máls þessa og verður ekki fjallað frekar um það. Ágreiningslaust er að gerðarbeiðandi er eigandiflugvélar þeirrar sem mál þetta er sprottið af og hefur hann lýst því yfir aðhann sé tilbúinn til að greiða þá skuld sem skapast hefur vegna TF-GPA.Ágreiningslaust er að lendingargjöld og önnur gjöld vegna flugvélarinnar frájúlí 2018 til og með desember 2018 hafa ekki verið greidd. Þá hefur gerðarþoliekki samþykkt sáttaboð gerðarbeiðanda um greiðslu eða tryggingu til að leysamál þetta þar sem hann telur það ekki fullnægjandi. Eins og rakið er að framan og kemur fram ígreinargerð gerðarþola voru aðrar flugvélar sem WOW air var með á leigu í eiguannarra félaga en gerðarbeiðanda. Eins og 1. mgr. 136. gr. loftferðarlaga nr.60/1998 verður túlkuð og meðhliðsjón af fátæklegum lögskýringagögnum telurdómurinn að ákvæðið veiti ekki heimild til þess að aftra loftfari brottförvegna ógreiddra gjalda annarra eigenda/umráðenda flugvéla þrátt fyrir að samafélag, í þessu tilviki WOW air hf., hafi verið með fleiri flugvélar á leigu fráöðrum leigusölum en gerðarbeiðanda. Hefði skýr heimild til slíks íþyngjandiaðgerða þurft að vera ákveðin með lögum. Svo er ekki. Þá getur slík rúm túlkunákvæðisins orðið til þess að gerðarþoli gæti valið sér flugfar í eiguákjósanlegs eiganda til að innheimta ógreidd gjöld umráðamanns flugvéla. Verðurgerðarbeiðandi því ekki látinn bera ábyrgð á því að WOW air hf. hafi stofnaðtil skulda vegna annarra leigusamninga við óskyldan þriðja aðila. Dómurinn telur hins vegar að 1. mgr. 136. gr.loftferðalaga heimili gerðarbeiðanda að beina kröfu sinni að eiganda flugvélareins og umráðamanni samkvæmt orðalagi ákvæðisins. Erniðurstaða dómsins sú að gerðarþola er heimilt að hamla för flugvélarinnarTF-GPA frá Keflavíkurflugvelli á meðan gjöld tengd þeirri flugvél eru ógreidden ekki vegna ógreiddra annarra gjalda WOW air. hf. við ISAVIA vegna flugvéla íeigu þriðja aðila. Gerðarbeiðandibyggir kröfu sína um innsetningu á 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í 78. gr.kemur fram að ef manni er með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda, semhann tjáir sig eiga og telur svo ljóst, að sönnur verði færðar fyrir þeim meðgögnum, sem aflað verður skv. 84. gr. sé honum heimilt að beita tilhéraðsdómara beiðni um skyldu þess efnis. Í 3. mgr. 83. gr. laganna segir að aðjafnaði skuli aðfararbeiðni hafnað, ef varhugavert verði talið að gerðin náifram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna, sem heimilt sé að aflasamkvæmt áðursögðu. Er sönnunarbyrðin gerðarbeiðanda. Ímáli þessu hefur gerðarþoli sýnt fram á að hann eigi fjárkröfu á hendurgerðarbeiðanda, hvort sem það er umráðamaður flugvélarinnar á forræðigerðarbeiðanda eða eigandi loftfarsins samkvæmt 1. mgr. 136. gr. loftferðarlaga.Þarsem gerðarþoli hefur sýnt fram á að hann hafi haft heimild til að beita ákvæði1. mgr. 136. gr. loftferðarlaga og að hann eigi fjárkröfu á hendur eigandaloftfarsins, hefur gerðarbeiðandi ekki sýnt fram á að honum sé með ólögmætumhætti aftrað að neyta réttinda sinna eins og skilyrði 78. gr. laga nr. 90/1989krefjast. Ímáli þessu verður ekki leyst úr þeirri málsástæðu gerðarþola að hann eigihaldsrétt í umþrættu loftfari vegna krafna sinna. Að öllu framansögðu virtu verðurkröfu gerðarbeiðanda um að farþegaþota af gerðinni Airbus A321-211, með skráningarnúmerið TF-GPA,sem staðsett er á Keflavíkurflugvelli, verði tekin með beinni aðfarargerð úrvörslum gerðarþola ISAVIA ohf., og fengin gerðarbeiðanda til fullra ogtakmarkalausra umráða, hafnað.Aðþessum niðurstöðum fengnum og eðli málsins þykir rétt að hvor aðili beri sinnmálskostnað. ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ.Kröfu gerðarbeiðanda um að farþegaþota af gerðinni Airbus A321-211, meðskráningarnúmerið TF-GPA, sem staðsett er á Keflavíkurflugvelli, verði tekinmeð beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþola ISAVIA ohf., og fengingerðarbeiðanda til fullra og takmarkalausra umráða er hafnað. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 378/2014
Fjármálafyrirtæki Slit Afleiðusamningur Niðurfelling samnings Tómlæti Sératkvæði
S og K hf. gerðu í október 2005 með sér gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning og var lokadagur samningsins í september 2012. Í málinu, sem K hf. höfðaði á hendur S í desember 2012, greindi aðilana á um uppgjör samningsins í kjölfar þess að forveri K hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu á grundvelli laga nr. 125/2008 og síðar til slita. Laut ágreiningur aðila aðallega að því annars vegar hvort framkvæmd greiðslna á þriggja ára tímabili og á tólf vaxtagjalddögum, allt fram til þess að K hf. var skipuð skilanefnd, hefði verið í samræmi við fyrirmæli samningsins um að greiðslurnar skyldu „nettaðar saman“ og hins vegar hvort K hf. hefði sýnt af sér tómlæti við innheimtu skuldarinnar, en fyrir lá að hvorugur aðila aðhafðist nokkuð til að fullnægja greiðsluskyldu sinni samkvæmt samningnum eftir gjalddaga 30. september 2008. Í dómi héraðsdóms voru kröfur K hf. teknar til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eins og tilhögun greiðslna hefði verið framkvæmd á fyrrgreindu tímabili þá hefðu þær ekki verið jafnaðar út innbyrðis, heldur hefði S í raun greitt heildarfjárhæð vaxta á gjalddaga þeirra eftir samningnum með evrum, sem K hf. hefði tekið af reikningi hans, og K hf. hefði greitt á móti heildarfjárhæð vaxta í krónum með innborgun þeirra á bankareikning S. Yrði því litið svo á að málsaðilar hefðu í verki fallist á að þannig skyldi greiðslum hagað til framtíðar og að myndast hefði venja milli þeirra um þá tilhögun. Breytt greiðslutilhögun breytti þó ekki þeim skuldbindingum sem aðilar undirgengust með samningnum. Með hliðsjón af samningaviðræðum tilgreindra lífeyrissjóða, þar á meðal forvera S, og Landssamtaka lífeyrissjóða við K hf., frá lok ársins 2008, um uppgjör afleiðusamninga þeirra, hefði K hf. mátt líta svo á að á meðan þær viðræður stæðu yfir væri honum ekki rétt að aðhafast neitt til uppgjörs á samningi aðila og krefjast fyrst efnda þegar fullreynt yrði að ekki næðist samkomulag um kröfuna. Var því ekki fallist á að K hf. hefði sýnt af sér það tómlæti við innheimtu skuldarinnar að S hefði mátt líta svo á að samningurinn hefði verið felldur niður af K hf. Var hinn áfrýjaði héraðsdómur staðfestur um að S yrði gert að greiða K hf. 26.302.546 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 31. mars 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 14. maí 2014 og var áfrýjað öðru sinni 30. sama mánaðar. Aðaláfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara lækkunar hennar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Lífeyrissjóður Austurlands, sem aðaláfrýjandi er nú kominn í staðinn fyrir, keypti 12. október 2005 fyrir milligöngu gagnáfrýjanda, sem þá hét Kaupþing banki hf., erlent skuldabréf, sem nefnt var Midgard bréf, fyrir 668.449,20 evrur, en útgefandi þess virðist hafa verið erlent fjárfestingafélag. Í málinu liggja ekki fyrir skýr gögn um skilmála þessa skuldabréfs, en á hinn bóginn gerðu aðilarnir gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning 4. október 2005, sem mál þetta á rót sína að rekja til, og er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi gerði hann til að verja sig gegn áhættu af breytingum á gengi evru gagnvart íslenskri krónu vegna kaupa sinna á skuldabréfinu. Má því ætla að skilmálar skuldabréfsins hafi átt sér spegilmynd í skilmálum skiptasamnings aðilanna. Samkvæmt skiptasamningnum skyldi gagnáfrýjandi afhenda aðaláfrýjanda 668.449,20 evrur 14. október 2005 og aðaláfrýjandi afhenda gagnáfrýjanda 50.000.000 krónur. Á samningstímanum átti gagnáfrýjandi að greiða aðaláfrýjanda vexti af 50.000.000 krónum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 30. desember 2005, og skyldu þetta vera 5,9% ársvextir, en fjárhæð þeirra bundin við vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu. Þá átti aðaláfrýjandi að greiða gagnáfrýjanda vexti á sömu gjalddögum af 668.449,20 evrum, sem yrðu svonefndir Euribor vextir með 2,55% álagi. Á lokadegi samningsins, 30. september 2012, átti síðan aðaláfrýjandi að greiða gagnáfrýjanda 668.449,20 evrur og gagnáfrýjandi að greiða aðaláfrýjanda 50.000.000 krónur með verðbótum eftir breytingum á vísitölu neysluverðs frá upphafsdegi samningsins. Samkvæmt þessu má því ætla að greiða hafi átt í evrum vexti af Midgard skuldabréfinu á þriggja mánaða fresti frá 30. desember 2005, svo og að höfuðstóll skuldabréfsins í sama gjaldmiðli hafi í einu lagi verið á gjalddaga 30. september 2012. Í skiptasamningi aðilanna frá 4. október 2005 var mælt fyrir um að greiðslur þeirra á vaxtagjalddögum skyldu „nettaðar saman.“ Reyndist greiðsla aðaláfrýjanda eiga að verða hærri en greiðsla gagnáfrýjanda bæri aðaláfrýjanda að leggja mismuninn inn á reikning gagnáfrýjanda, en í gagnstæðu tilviki ætti gagnáfrýjandi að leggja mismuninn inn á reikning aðaláfrýjanda. Í skiptasamningnum var um atriði, sem ekki var þar kveðið á um, vísað til almennra skilmála um vaxta- og gjaldmiðlaviðskipti útgefinna af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða, sem aðaláfrýjandi hafi fengið afhenta og kynnt sér. Af gögnum málsins verður ráðið að vaxtagreiðslur af Midgard skuldabréfinu hafi borist til gagnáfrýjanda, sem hafi lagt þær inn á tiltekinn reikning aðaláfrýjanda hjá sér. Af fyrirliggjandi kvittunum vegna uppgjörs vaxta af skiptasamningi aðilanna verður séð að í beinu framhaldi af viðtöku vaxtagreiðslna af skuldabréfinu hafi gagnáfrýjandi tekið þær aftur út af reikningi aðaláfrýjanda til efnda á skuldbindingu hans samkvæmt skiptasamningnum til vaxtagreiðslna í evrum, sem jöfnuðust þannig út, en gagnáfrýjandi hafi á hinn bóginn greitt vexti í krónum í samræmi við skiptasamninginn með innborgun á reikning aðaláfrýjanda við annan banka. Samkvæmt þessu voru greiðslur aðilanna á vaxtagjalddögum skiptasamningsins ekki jafnaðar út innbyrðis, heldur greiddi aðaláfrýjandi í raun heildarfjárhæð vaxta á gjalddaga þeirra eftir samningnum með evrum, sem gagnáfrýjandi tók af reikningi hans, og gagnáfrýjandi greiddi á móti heildarfjárhæð vaxta í krónum með innborgun þeirra á bankareikning aðaláfrýjanda. Ágreiningslaust er að þessi tilhögun á greiðslum milli aðilanna viðgekkst í um þrjú ár á tólf vaxtagjalddögum til þess tíma að Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í gagnáfrýjanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Verður ráðið af gögnum málsins að frá þeim tíma hafi vaxtagreiðslur vegna Midgard skuldabréfsins og að endingu höfuðstóll þess runnið óskert inn á reikning aðaláfrýjanda, en gagnáfrýjandi ekkert aðhafst til uppgjörs greiðslna milli þeirra samkvæmt skiptasamningnum fyrr en með bréfi til gagnáfrýjanda 28. júní 2012. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda hefur hallað á aðaláfrýjanda í greiðslum eftir skiptasamningnum allt frá vaxtagjalddaga 30. desember 2008 og krefur gagnáfrýjandi hann með máli þessu um greiðslu á heildarskuld samkvæmt skiptasamningnum, 26.302.546 krónum, með dráttarvöxtum og málskostnaði. II Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið um tilhögun greiðslna samkvæmt skiptasamningnum í þrjú ár, allt fram til þess að gagnáfrýjanda var skipuð skilanefnd, verður litið svo á að málsaðilar hafi í verki fallist á að þannig skyldi greiðslum hagað til framtíðar og að myndast hafi venja milli aðila um þá tilhögun. Af þeim sökum stoðar ekki gagnáfrýjanda að bera fyrir sig ákvæði skiptasamningsins um að greiðslur á vaxtagjalddögum samningsins skyldu „nettaðar saman.“ Af gögnum málsins verður ráðið að hvorugur aðila aðhafðist nokkuð til að fullnægja greiðsluskyldu sinni samkvæmt skiptasamningnum eftir gjalddaga 30. september 2008. Jafnframt er ágreiningslaust að aðaláfrýjandi óskaði ekki eftir afstöðu gagnáfrýjanda í samræmi við 2. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til þess hvort hann nýtti heimild sína til að taka við réttindum og skyldum eftir gagnkvæmum samningi á grundvelli 1. mgr. sömu lagagreinar og hvorugur þeirra sendi hinum tilkynningu á grundvelli ákvæðis 3.1. í almennum skilmálum um vaxta- og gjaldmiðlaviðskipti, sem þeir voru bundnir af samkvæmt skiptasamningnum. Með bréfi sem undirritað var af hálfu Lífeyrissjóðs verzlunarmanna, Gildis lífeyrissjóðs og Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins 25. nóvember 2008 til skilanefndar Kaupþings banka hf. var upplýst að fulltrúar fyrrnefndra lífeyrissjóða hefðu frá byrjun október reynt að nálgast gömlu bankana um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamninga. Samningaviðræður hafi að mestu verið milli Landssamtaka lífeyrissjóða fyrir hönd lífeyrissjóðanna og Fjármálaeftirlitsins. Í bréfi þessu kom fram að næðu þeir lífeyrissjóðir er stóðu að bréfinu ,,samkomulagi við bankann um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamninga fara Landssamtök lífeyrissjóða fram á að öllum öðrum lífeyrissjóðum í landinu verði boðið að ganga inn í þá samninga.“ Í bréfi gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda 28. júní 2012 kom fram að ágreiningur hafi verið um uppgjör og forsendur útreikninga vegna afleiðusamninga milli aðila eins og forsvarsmönnum aðaláfrýjanda væri kunnugt um. Vísað var í bréfinu til fyrri samskipta aðila allt frá því að umræddar fjárkröfur mynduðust, en fyrsti fundur gagnáfrýjanda með fulltrúum allra lífeyrissjóða og Landssamtaka lífeyrissjóða hafi farið fram 10. desember 2008. Síðan þá muni regluleg samskipti hafa átt sér stað. Með tölvubréfi 9. júlí 2012 mótmælti aðaláfrýjandi að gagnáfrýjandi hefði verið í samskiptum við sig „um þennan samning“ og var óskað eftir því að aðaláfrýjanda yrði meðal annars sent afrit af honum og útreikningar á fjárhæðum. Bréfi þessu svaraði gagnáfrýjandi 11. júlí 2012. Var þar vísað til þess að um nokkra hríð hafi staðið yfir viðræður gagnáfrýjanda við hóp lífeyrissjóða til að leita samkomulags um uppgjör afleiðuskulda þeirra. Var í bréfinu meðal annars vísað til umboðs sem „Lífeyrissjóður Austurlands (nú Stapi lífeyrissjóður) og Stapi lífeyrissjóður“ hefðu veitt Þórarni V. Þórarinssyni hæstaréttarlögmanni vegna þessara viðræðna. Þannig var því mótmælt að engin samskipti hefðu átt sér stað vegna umræddra krafna. Í fyrrgreindu ódagsettu umboði til handa hæstaréttarlögmanninum kom fram að hann hefði umboð til þess að kalla eftir og taka við upplýsingum um efni krafna gagnáfrýjanda á hendur „lífeyrissjóðnum svo og útreikningi á stöðu gagnkrafna, allt í tengslum við yfirstandandi viðræður milli Kaupþings og lífeyrissjóðanna um uppgjör á afleiðusamningum.“ Þá liggur fyrir í málinu umboð 10. maí 2012, undirritað af framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda til hæstaréttarlögmannsins til að „kalla eftir og fá allar upplýsingar sem tengjast kröfum“ gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda „vegna afleiðusamninga, sem taldir voru í gildi við yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á bankanum í októbermánuði 2008. Umboðið nær jafnframt til þess að fá upplýsingar um stöðu krafna sjóðsins á hendur bankanum, jafnt samþykktra sem umdeildra.“ Eins og fyrr er rakið viku samningsaðilar í framkvæmd frá þeirri greiðslutilhögun sem ákvæði skiptasamnings þeirra mæltu fyrir um. Breytt greiðslutilhögun breytti þó ekki þeim skuldbindingum sem aðilar undirgengust með samningnum. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið um samningaviðræður tilgreindra lífeyrissjóða og Landssamtaka lífeyrissjóða við gagnáfrýjanda mátti hann líta svo á að á meðan þær viðræður stæðu yfir væri honum ekki rétt að aðhafast neitt til uppgjörs á skiptasamningi aðila, heldur láta eitt yfir alla ganga sem voru í svipaðri aðstöðu og aðaláfrýjandi og krefjast fyrst efnda þegar fullreynt var að ekki næðist samkomulag um kröfuna. Verður því ekki fallist á að gagnáfrýjandi hafi sýnt af sér það tómlæti við innheimtu skuldar samkvæmt skiptasamningnum að aðaláfrýjandi hafi mátt líta svo á að samningurinn hafi verið felldur niður af gagnáfrýjanda. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Stapi lífeyrissjóður, greiði gagnáfrýjanda, Kaupþingi hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar I Eins og greinir í atkvæði meirihlutans var greiðslum samkvæmt gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningi málsaðila 4. október 2005 ekki innbyrðis jafnað saman eins og kveðið var á um í samningnum að gera skyldi og gagnáfrýjandi heldur fram að gert hafi verið. Þess í stað viðhafði gagnáfrýjandi, sem annast átti útreikninga og framkvæmd samningsins, þá aðferð að taka evrur af bankareikningi aðaláfrýjanda hjá sér, sem komið höfðu á reikninginn sem vaxtagreiðslur af hinu svokallaða Midgard skuldabréfi, og færa á móti heildarfjárhæð vaxta í krónum samkvæmt gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningnum á bankareikning aðaláfrýjanda. Stóð þetta yfir í þrjú ár á tólf vaxtagjalddögum, eða allt frá fyrsta vaxtagjalddaga 14. október 2005 og til þess tíma er Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar gagnáfrýjanda 9. október 2008 og setti yfir hann skilanefnd. Eftir það hætti gagnáfrýjandi alfarið að sjá um framkvæmd samningsins. Voru þá eftir 16 vaxtagjalddagar samkvæmt samningnum sem var með lokagjalddaga 30. september 2012. Greiðslur af Midgard skuldabréfinu héldu á hinn bóginn áfram að berast inn á sama bankareikning aðaláfrýjanda og áður. Hinn 25. nóvember 2008 rituðu þrír lífeyrissjóðir gagnáfrýjanda bréf þar sem sagði meðal annars að þeir og Landssamtök lífeyrissjóða hefðu frá því í byrjun október það ár „reynt að nálgast gömlu bankana um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamninga“ og vegna ómöguleika þeirra að standa að þeim viðskiptum sem „einstakir gjaldmiðlavarnarsamningar eru liður í, þá sé réttast að gjaldmiðlavarnarsamningar milli þeirra og gömlu bankanna verði felldir niður í heild sinni.“ Viðræður hefðu tekið of langan tíma og gerðu þessir tilgreindu lífeyrissjóðir bankanum sáttaboð, án skuldbindingar, um að samningum yrði lokað miðað við tiltekið gengi. Aðaláfrýjandi var ekki meðal þeirra sem sendu erindið, en í lok þess var sérstök athugasemd frá Landssamtökum lífeyrissjóða þar sem sagði: „Aðrir lífeyrissjóðir. Nái framangreindir lífeyrissjóðir samkomulagi við bankann um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamninga fara Landssamtök lífeyrissjóða fram á að öllum öðrum lífeyrissjóðum í landinu verði boðið að ganga inn í þá samninga.“ Gagnáfrýjandi sendi aðaláfrýjanda bréf 28. júní 2012 þar sem hann lýsti yfir því að hann vildi halda aðaláfrýjanda við samninginn. Sagði þar að ágreiningur hefði verið um uppgjör og forsendur útreikninga afleiðusamninga „eins og forsvarsmönnum sjóðsins er kunnugt um.“ Vísaði hann til „fyrri samskipta aðila allt frá því að umræddar fjárkröfur mynduðust en fyrsti fundurinn sem haldinn var með fulltrúum allra lífeyrissjóða og Landssamtaka lífeyrissjóða fór fram þann 10. desember 2008. Síðan þá munu regluleg samskipti hafa átt sér stað, aðallega í formi funda. Verða þau samskipti ekki rakin nánar hér.“ Aðaláfrýjandi svaraði með bréfi 9. júlí 2012 og andmælti fullyrðingum um samskipti málsaðila vegna kröfunnar sem hann sagði engin hafa verið. Þá sagði: „Hér með er því óskað eftir því að sjóðnum verði sent afrit af téðum samningi, umboð sem samningsgerðin byggir á, útreikningar á fjárhæðum, skilmálar þeir sem vitnað er til og samþykki sjóðsins fyrir þeim skilmálum.“ Þessu svaraði gagnáfrýjandi með bréfi tveimur dögum síðar þar sem vísað var til þess að „um nokkra hríð [hafa] staðið yfir viðræður hóps lífeyrissjóða sem leiddur er af Þórarni V. Þórarinssyni hrl. til að leita samkomulags um uppgjör afleiðuskulda lífeyrissjóðanna“ við gagnáfrýjanda. Hafi gagnáfrýjandi „álitið sjóðinn einn þátttakenda í þeim viðræðum. Því til stuðnings má m.a. vísa til meðfylgjandi umboða sem Lífeyrissjóður Austurlands (nú Stapi lífeyrissjóður) og Stapi lífeyrissjóður veitti Þórarni vegna framangreindra viðræðna. Þannig er því mótmælt að engin samskipti hafi átt sér stað vegna umræddra krafna. Þess er óskað að sjóðurinn skýri afstöðu sína að þessu leyti og eftir atvikum hvort þau umboð sem vísað er til séu enn í gildi.“ Annað umboða þeirra sem fylgdi bréfinu er ódagsett en þar sagði: „Með umboði þessu veitist Þórarni V. Þórarinssyni, hrl. fullt og ótakmarkað umboð til þess að kalla eftir og taka við upplýsingum um efni krafna Kaupþings hf. á hendur lífeyrissjóðnum svo og útreikningi á stöðu gagnkrafna, allt í tengslum við yfirstandandi viðræður milli Kaupþings og lífeyrissjóðanna um uppgjör á afleiðusamningum. Umboð þetta er undirritað af framkvæmdastjóra viðkomandi lífeyrissjóðs og tekur umboðið þá til allra deilda viðkomandi sjóðs. Fyrir hönd eftirgreindra lífeyrissjóða.“ Svo eru í skjalinu tilgreindir 18 lífeyrissjóðir. Á hinn bóginn verður verður ekki annað séð en að einungis fulltrúar 11 þeirra hafi ritað undir umboðið og þá ekki fulltrúi „Lífeyrissjóðs Austurlands“, sem var einn þeirra sjóða sem tilgreindur var. Hitt umboðið sem bréfinu fylgdi var frá 10. maí 2012 og er undirritað af Kára Arnóri Kárasyni, framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda. Þar var Þórarni veitt „fullt og ótakmarkað umboð til að kalla eftir og fá allar upplýsingar sem tengjast kröfum Kaupþings hf. á hendur sjóðnum vegna afleiðusamninga, sem taldir voru í gildi við yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á bankanum í október mánuði 2008.“ Sagði að umboðið næði „jafnframt til þess að fá upplýsingar um stöðu krafna sjóðsins á hendur bankanum, jafnt samþykktra sem umdeildra.“ Kári Arnór bar fyrir dómi að aðaláfrýjandi hefði ekki verið í samningaviðræðum við gagnáfrýjanda sem ekki hefði haft uppi kröfur á hendur honum. Hafi aðaláfrýjandi ekkert vitað um tilvist fyrrnefnds ódagsetts umboðs. Lífeyrissjóðirnir hefðu ekki haft einsleita hagsmuni varðandi hina margvíslegu afleiðusamninga en aðaláfrýjandi hefði þó, bæði einn og með öðrum lífeyrissjóðum, átt í samningaviðræðum vegna ýmissa slíkra samninga við aðra banka en gagnáfrýjanda, sem sent hefðu innheimtubréf. Það hefði ekki verið fyrr en í maí 2012 sem Þórarinn hefði haft samband við aðaláfrýjanda með upplýsingar um að hann væri á lista sem gagnáfrýjandi hefði afhent þeim sem stóðu að viðræðunum. Kvað Kári Arnór sér hafa komið þetta á óvart, en af þeim sökum veitt Þórarni umboðið 10. maí 2012, sem takamarkast hefði við að afla upplýsinga um ætlaðar kröfur gagnáfrýjanda. II Þær viðræður sem gagnáfrýjandi vísar til áttu sér stað milli hans og tilgreindra lífeyrissjóða, en með einhvers konar aðkomu Landssamtaka lífeyrissjóðanna þó ekki fyrir hönd aðaláfrýjanda. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður ekki séð að aðaláfrýjandi hafi tekið þátt í þessum viðræðum, sem ekki verður fullyrt um hversu lengi hafi staðið yfir. Af gögnum málsins er raunar ekki annað í ljós leitt en að aðaláfrýjandi hafi fyrst um vorið 2012 fengið um það upplýsingar að gagnáfrýjandi vildi nýta sér réttindi samkvæmt umræddum vaxta- og gjaldmiðlaskiptasamningi. Heimildarákvæði 2. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. kemur ekki í veg fyrir að almennar tómlætisreglur gildi um samskipti málsaðila. Verður við úrlausn málsins að líta til þeirrar aðferðar sem gagnáfrýjandi viðhafði við uppgjör einstakra vaxtagjalddaga samningsins sem rakin hefur verið og varðaði ekki málsaðila miklar fjárhæðir. Bar gagnáfrýjandi ótvírætt frumkvæðisskyldur við uppgjör samningsins, enda var hann reikniaðili samkvæmt orðum samningsins og átti að annast framkvæmd hans fyrir báða aðila, sbr. grein 3.7. í almennum skilmálum gagnáfrýjanda sem um samninginn giltu. Bar gagnáfrýjanda meðal annars að fastsetja vexti fyrir hvert vaxtatímabil og reikna út vaxtagreiðslur sem inna skyldi af hendi á gjalddaga vaxta og tilkynna aðaláfrýjanda þar um með reglubundnum hætti. Eins og að framan segir hættu greiðslur vegna Midgard skuldabréfsins ekki að berast inn á sama bankareikning aðaláfrýjanda og áður. Voru því ætíð til staðar allar forsendur fyrir gagnáfrýjanda til að halda uppteknum hætti við efndir samningsins. Þar sem gagnáfrýjandi aðhafðist ekkert í þessa veru í tæp fjögur ár og átti ekki samskipti við aðaláfrýjanda vegna samningsins fyrr en með bréfi 28. júní 2012 sýndi hann af sér slíkt tómlæti að hann telst hafa glatað þeim rétti sem hann heldur fram í málinu. Því ber að sýkna aðaláfrýjanda og fella málskostnað á gagnáfrýjanda vegna reksturs málsins á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. janúar 2014. Mál þetta var þingfest 17. janúar 2013 og dómtekið 13. desember 2013. Stefnandi er Kaupþing hf., Borgartúni 26, Reykjavík en stefndi er Stapi lífeyrissjóður, Strandgötu 3, Akureyri. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 26.302.546,00 kr., ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.233.387 krónum frá 30. desember 2008 til 30. mars 2009, en af 1.706.608 krónum frá þeim degi til 30. júní 2009, en af 1.919.382 krónum frá þeim degi til 30. september 2009, en af 1.996.264 krónum frá þeim degi til 30. desember 2009, en af 1.908.505 krónum frá þeim degi til 30. mars 2010, en af 1.757.563 krónum frá þeim degi til 30. júní 2010, en af 1.493.608 krónum frá þeim degi til 30. september 2010, en af 1.258.786 krónum frá þeim degi til 30. desember 2010, en af 1.029.490 krónum frá þeim degi til 30. mars 2011, en af 873.819 krónum frá þeim degi til 30. júní 2011, en af 783.285 krónum frá þeim degi til 30. september 2011, en af 729.475 krónum frá þeim degi til 30. desember 2011, en af 664.253 krónum frá þeim degi til 30. mars 2012, en af 603.675 krónum frá þeim degi til 29. júní 2012, en af 291.634 krónum frá þeim degi til 28. september 2012, en af 26.302.546 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur hans verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Málavextir Stefnandi máls þessa var, á þeim tíma sem um ræðir, viðskiptabanki, sem starfaði á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en stefndi var lífeyrissjóður á Austurlandi, Lífeyrissjóður Austurlands, sem með samrunasamningi samþykktum 15. nóvember 2006, sameinaðist Lífeyrissjóði Norðurlands undir kennitölu þess síðarnefnda en sameinaðir tóku þeir upp heitið Stapi lífeyrissjóður. Þann 20. ágúst 2003 gerðu Kaupþing Búnaðarbanki hf. og Lífeyrissjóður Austurlands „samning um eignastýringu“, svokallaðan fjárvörslusamning. Í 1. gr. segir að í honum felist fjárvarsla, eins og hugtakið er skilgreint í lögum um verðbréfaviðskipti, og felst m.a. í viðtöku fjármuna til fjárfestinga í verðbréfum eða öðrum verðmætum fyrir reikning viðskiptavinar. Með fjármunum sé átt við fjármálagerninga, sbr. skilgreiningu á verðbréfum samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti, og peninga, t.d. á sparifjárreikningi. Markmið samningsins var að tryggja sem besta ávöxtun og öryggi eigna viðskiptavinar með því að beita markvissum aðferðum við ávöxtun fjármuna viðskiptavinar. Þann 2. janúar 2004 var gefin út „heimild til gjaldeyrisvarna fyrir Lífeyrissjóð Austurlands“, undirrituð af framkvæmdastjóra sjóðsins. Vísað var til þess að lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 heimili að nota afleiðusamninga til að draga úr áhættu lífeyrissjóða og megi í þeim tilgangi m.a. gera afleiðusamninga á gjaldmiðla. Í samræmi við það hafi Lífeyrissjóður Austurlands heimilað að verja gjaldeyrisáhættu lífeyrissjóðsins vegna erlendra eigna með framvirkum samningum. Þann 29. apríl 2004 gerði Kaupþing Búnaðarbanki hf. og Lífeyrissjóður Austurlands með sér „samning um fjárvörslu á sjóðasafni lífeyrissjóðs Austurlands. Viðauki var gerður við samninginn 22. apríl 2005 þar sem endurnýjuð var fjárfestingarstefna frá 29. apríl 2004. Í viðaukanum var tekið fram að við gengisvarnir væri heimilt að nota framvirka samninga á gengisvísitölu krónunnar á erlendar myntir á móti krónu og á erlenda gjaldmiðlakrossa. Þá var tekið fram að viðskiptavinur gerði sér grein fyrir að gengisvörnum fylgdi greiðsluflæði og skuldbatt hann sig til þess að standa skil á því greiðsluflæði sem fylgdi uppgjöri afleiðusamninga, sbr. 4. mgr. 3. gr. viðaukans. Þann 4. október 2005 gerðu stefnandi og Lífeyrissjóður Austurlands með sér Gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning (hér eftir vísað til skiptasamningsins) sem mál þetta varðar. Fram kemur að um hann gildi almennir skilmálar um framvirk gjaldmiðlaskipti og skiptasamninga, útgefna af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða í febrúar 1998 sem viðskiptamaðurinn hefði fengið afhent og kynnt sér (hér eftir nefndir SFF-skilmálar). Sé misræmi á milli ákvæða samningsins og hinna almennu skilmála gildi ákvæði samningsins. Þá er fjallað um vanefndir og dráttarvexti. Um skuldajöfnuð (nettun) er fjallað í ákvæði 1.4.2 en þar segir að samningsaðilar séu skuldbundnir til að inna greiðslur af hendi til hvors annars á sama bankadegi, í sama gjaldmiðli og samkvæmt sama samningi. Greiðslunum skuli skuldajafnað þannig að sá samningsaðili sem á að greiða hærri upphæð greiðir mismuninn til hins. Inni samningsaðili ekki af hendi greiðslu á gjalddaga samkvæmt skiptasamningi eða vanefni annað ákvæði hans verulega og bæti ekki úr innan þriggja bankadaga frá því að hann fékk um það skriflega kröfu frá hinum samningsaðilanum er þeim síðarnefnda heimilt að rifta öllum skiptasamningum milli þeirra. Riftunin skuli tilkynnt skriflega. Í skiptasamningnum sjálfum segir um greiðslutilhögun, að á vaxtadögum skyldu greiðslur nettaðar saman. Reynist greiðsla hærri en greiðsla banka leggur viðskiptamaðurinn inn á reikning bankans, annars leggi bankinn mismuninn inn á reikning viðskiptamanns. Samkvæmt samningnum var fyrsti vaxtadagur 14. október 2005. Upphaflegur höfuðstóll er 50.000.000,93 ISK sem stefnda bar að greiða á fyrsta vaxtadegi og er vaxtatímabilið 3 mánuðir í senn. Fyrsti gjalddagi var 30. desember 2005 en fastir vextir voru 5,9% og vaxtagreiðslur verðtryggðar miðað við dagvísitölu neysluverðs á þeim degi er greiðsla fór fram. Daggildi vísitölu neysluverðs í upphafi samnings nam 247,03 („upphafsvísitala“). Vextir voru verðtryggðir miðað við daggildi vísitölu neysluverðs á þeim degi sem greiðsla fór fram. Hvert vaxtatímabil er reiknað samkvæmt dagareglunni ACT/360 þar sem „ACT“ er samanlagður fjöldi almanaksdaga í þeim mánuðum sem mynda hvert vaxtatímabil. Höfuðstólsgreiðsla stefnanda á fyrsta vaxtadegi var 668.449,20 EUR. Vaxtatímabilið var þrír mánuðir í senn og fyrsti gjalddagi 30. desember 2005. Vaxtafótur var EUR-EURIBOR 3M auk viðbætts 2,55% árlegs vaxtaálags á fljótandi vexti og ákvarðast tveimur dögum fyrir fyrsta dag hvers vaxtatímabils. Hvert vaxtatímabil var reiknað samkvæmt dagareglunni ACT/360. Lokadagur samningsins var 30. september 2012 en höfuðstólsgreiðsla stefnda þann dag var 668.449,20 EUR. Höfuðstólsgreiðsla stefnanda skyldi vera 202.404,57*ISK NEY L sem merkir að stefnandi skyldi afhenda upphafskrónuhöfuðstólinn deilt með upphafsvísitölu og margfaldað með daggildi vísitölu neysluverðs á lokadegi, 396,62, sem gerir ISK 80.277.701. Þann 31. desember 2007 gaf stefnandi út greiðslukvittun til stefnda vegna uppgjörs á vaxtagjalddaga skiptasamningsins. Uppgjörið fór fram með þeim hætti að greiðsla stefnda til stefnanda í evrum var nettuð á móti kröfu stefnda samkvæmt skuldabréfi Midgard CDO, útgefnu af stefnanda, í eigu stefnda. Þar sem afborgun stefnanda af skuldabréfinu var hærri en greiðsla stefnda var mismunurinn lagður inn á reikning stefnda hjá Íslandsbanka nr. 0565-26-6868. Þann 31. mars 2008 gaf stefnandi út kvittun til stefnda vegna sams konar uppgjörs á vaxtagreiðslum milli stefnanda og stefnda, þann 30. júní 2008 og þann 30. september 2008. Hinn 8. október 2008 sagði stjórn stefnanda af sér. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitið heimilda 100. gr. a. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Fjármálaeftirlitið tók aðra ákvörðun þann 21. október 2008 um að ráðstafa tilteknum eignum og skuldum Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. Í lokamálslið 1. tölul. ákvörðunarinnar segir að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum flyttust ekki yfir til Nýja Kaupþings banka hf. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum hinn 24. nóvember 2008, var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar og var sú heimild framlengd sjö sinnum, síðast með úrskurði héraðsdóms hinn 18. ágúst 2010. Hinn 25. maí 2009 var stefnanda skipuð slitastjórn á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Eru slit stefnanda miðuð við gildistöku laganna þann 22. apríl 2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 22. nóvember 2010, var stefnandi tekinn til formlegrar slitameðferðar. Með tilkynningu Fjármálaeftirlitsins, dags. 21. júlí 2011, afturkallaði Fjármálaeftirlitið starfsleyfi Kaupþings banka hf. sem viðskiptabanka en frá og með 1. janúar 2012 tók slitastjórn við öllum valdheimildum skilanefndar, sbr. 3. tölul. 1. mgr. ákvæðis V til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002. Á meðal gagna málsins er bréf Lífeyrissjóðs verzlunarmanna, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, Gildis lífeyrissjóðs og Landssamtaka lífeyrissjóða til skilanefndar stefnanda, dagsett 25. nóvember 2008. Efni bréfsins er uppgjör gjaldmiðlavarnasamninga en í bréfinu er vísað til viðræðna sem staðið höfðu frá því í byrjun október og þá að mestu á milli landssamtakanna og Fjármálaeftirlitsins. Í bréfinu segir; „Það er álit undirritaðra aðila að með vísan til eðlis og tilgangs gjaldmiðlavarnarsamninga aðila, augljóss markaðsbrests sem varð á gjaldeyrismarkaði í október og ómöguleika gömlu bankanna eftir fall þeirra til að standa að þeim viðskiptum sem einstakir gjaldmiðlavarnarsamningar eru liður í, þá sé réttast að gjaldmiðlavarnarsamningar milli þeirra og gömlu bankanna verði felldir niður í heild sinni.“ Í bréfinu var skilanefnd stefnanda gert sáttarboð sem fól í sér eftirgjöf frá meginkröfu „lífeyrissjóðanna“ um niðurfellingu samninganna. Undir bréfið rituðu fulltrúar ofangreindra lífeyrissjóða en neðst undir fyrirsögninni „aðrir lífeyrissjóðir“ segir: „nái framangreindir lífeyrissjóðir samkomulagi við bankann um lúkningu gjaldmiðlavarnarsamtaka fara Landssamtök lífeyrissjóða fram á að öllum lífeyrissjóðum í landinu verði boðið að ganga inn í þá samninga‟. Í kjölfarið fóru fram viðræður á milli stefnanda, landssamtakanna og einstakra lífeyrissjóða sem stóðu með hléum fram til ársins 2013. Með bréfi, dagsettu 28. júní 2012, var stefnanda send greiðsluáskorun. Efni bréfsins er „uppgjör afleiðusamninga“ en vísað er til uppgjörs og innheimtu skulda vegna afleiðusamninga er varði kröfu stefnanda á hendur stefnda. Með bréfinu er skorað á stefnda að ganga til heildaruppgjörs afleiðusamninga en að öðrum kosti áskilji stefnandi sér rétt til að skuldajafna, án frekari fyrirvara, kröfu á grundvelli afleiðusamninga gegn lýstum skuldabréfakröfum stefnda eins og þær voru samþykktar við slitameðferð stefnanda. Með tölvubréfi, dags. 9. júlí 2012, mótmælti stefndi ofangreindu og taldi stefnanda ekki eiga kröfu á hendur sér á grundvelli afleiðusamnings. Þá mótmælti stefndi því að hann væri hluti af nefndum viðræðum umboðsmanns lífeyrissjóðanna við stefnanda. Með bréfi, dags. 11. júlí 2012, skoraði stefnandi á stefnda að skýra afstöðu sína varðandi þátttöku í viðræðum stefnanda gagnvart lífeyrissjóðunum en stefnandi hefði litið á stefnda sem þátttakanda í þeim viðræðum. Svaraði stefndi bréfi stefnanda með tölvubréfi, dags. 12. júlí 2012, þar sem afstaða stefnda var ítrekuð. Með bréfi stefnanda, dags. 30. ágúst 2012, var óskað eftir svari við því hvort hann kysi að hefja sjálfstæðar viðræður um uppgjör skuldar vegna afleiðusamninga við stefnanda. Þessu var svarað með bréfi stefnda, dags. 14. september 2012, og fyrri afstaða áréttuð hvað varðaði þátttöku í viðræðum lífeyrissjóðanna og stefnanda. Þá kemur fram að stefndi telji stefnanda aldrei hafa beint kröfu að stefnda vegna óuppgerðs afleiðusamnings. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á þeim samningum sem tókust milli hans og stefnda. Samkvæmt skiptasamningnum frá 4. október 2005 hafi stefndi samþykkt útreikninga á greiðsluskuldbindingum samkvæmt þeim og ýmist þegið greiðslur eða fengið greitt af þeim frá fyrsta vaxtagjalddaga í samræmi við efni samningsins. Að auki byggir stefnandi á því að stefndi hafi tekið við greiðslum samkvæmt uppgjöri á greiðslum samkvæmt samningnum og fengið þær greiddar inn á bankareikning eftir samruna þann 9. mars 2007. Í framangreindum efndum og greiðslu stefnda felist viðurkenning á efni og greiðsluskuldbindingu samkvæmt framangreindum samningi. Stefnandi byggir uppgjörsútreikninga og aðferð við uppgjör á ákvæði samnings aðila um „greiðslutilhögun“ sem mæli fyrir um heimild til að skuldajafna kröfur á vaxtagjalddögum, sbr. grein 1.4.2 SFF skilmála fyrir skiptasamninga um skuldajöfnuð og a-lið greinar 3.7 skilmálanna um útreikninga. Jafnframt byggir stefnandi á markaðsvenju um skuldajöfnuð afleiðukrafna. Um heimild stefnanda, til að skuldajafna gjaldföllnum kröfum sínum á hendur stefnda, á hverjum gjalddaga samningsins og frá fyrri gjalddögum samningsins, við kröfur stefnda á hendur sér, byggir stefnandi jafnframt á almennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnuð. Hafi stefnanda verið heimilt að skuldajafna gjaldföllnum skuldbindingum sínum samkvæmt samningnum, enda öll skilyrði skuldajafnaðar uppfyllt. Enn fremur byggir stefnandi á að honum hafi verið heimilt að halda eftir eigin greiðslum og jafna þeim á móti vanefndum greiðslum stefnda á grundvelli almennra reglna um stöðvunarrétt. Enn fremur byggir stefnandi uppgjörsgengi gjaldmiðlaskiptasamninga á 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Þar segi að skráð gengi Seðlabanka Íslands skuli notað til viðmiðunar í opinberum samningum, dómsmálum og öðrum samningum milli aðila þegar önnur gengisviðmiðun séu ekki sérstaklega tiltekin. Stefnandi vísar til þess að þar sem hvorki í skiptasamningunum né í SFF-skilmálum sé miðað við önnur gengisviðmið en skráð gengi Seðlabanka Íslands leiði það af 19. gr. laga nr. 36/2001 að nota skuli gengisviðmið Seðlabankans. Miðað sé við gengi gjaldmiðla eins og það er skráð af Seðlabanka Íslands á gjalddaga hvers samnings. Engin rök standi til þess að aðilar, líkt og stefndi, í samningssambandi vegna gjaldmiðlaskiptasamninga, geti einhliða valið annað viðmið en samningurinn kveði á um. Það sé eðli afleiðusamninga að aðilar taki hvor sína áhættu, þ.e. gagnstæða áhættu, um að markaðir þróist með tilteknum hætti. Að jafnaði séu hagsmunir samningsaðila af afleiðusamningum öndverðir. Ef samningur þróast öðrum aðilanum í vil þá sé það á kostnað gagnaðilans. Þannig geti sá sem þola þurfi óhagstæða þróun samnings ekki komið tapi sínu yfir á gagnaðila. Stefnandi telji að sjónarmið um brostnar forsendur eigi ekki við í málinu og geti ekki leitt til breytinga á efndaskyldu stefnda á grundvelli afleiðusamninganna. Í kröfurétti séu reglur um brostnar forsendur skilgreindar þannig að viðsemjandi hefði getað gert forsenduna að skilyrði við samningsgerð og líklegt sé að sá sem við var samið hefði samþykkt það. Gjaldmiðlaskiptasamningur, þar sem stefndi hefði áskilið sér rétt til að vera laus undan sinni skuldbindingu ef gengisþróun yrði stefnda óhagkvæm, hefði aldrei verið gerður. Auk þess verði að líta til þess að umræddir samningar hafi verið gjaldeyrisvörn hjá stefnda. Að sama skapi eigi aðrar ógildingarástæður samningalaga nr. 7/1936 ekki við. Ekkert sé fram komið um að aðilar hafi haft ójafna stöðu við samningsgerð eða að samningurinn hafi verið ósanngjarn enda sé stefndi fagfjárfestir, sbr. 9. tl. 1. mgr. 2. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið markaðsbrestur á gjaldeyrismarkaði þegar framangreindir samningar hafi verið gerðir og jafnvel þó sýnt verði fram á að markaðsbrestur hafi orðið á því tímamarki hafi það engin áhrif á skuldbindingargildi samningsins eða framkvæmd á uppgjöri milli stefnanda og stefnda samkvæmt samningunum. Afleiðusamningarnir hafi verið gerðir til að miðla áhættu milli aðila og samningsaðilar hafi tekið ólíka áhættu en verið jafn útsettir fyrir hvers konar óvæntum breytingum á gjaldeyrismarkaði. Stefnandi hafi aldrei vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningunum. Þá hafi honum í öllum tilfellum verið heimilt að inna skyldur sínar samkvæmt afleiðusamningunum af hendi með greiðslu króna sem ekki hafi verið skortur á. Ekki hafi verið nauðsynlegt að greiða með reiðufé þegar heildarskuldbindingar stefnanda hafi verið lægri en stefnda því samkvæmt 7. gr. í markaðsskilmálum stefnanda hafi honum verið heimilt að skuldajafna (netta) greiðslur og krefjast aðeins mismunar á greiðslum aðila úr hendi stefnda. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða skuli stjórn lífeyrissjóðs móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best séu boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Stjórn lífeyrissjóðsins sé heimilt að ávaxta fé sitt með gerð afleiðusamninga sem dragi úr áhættu sjóðsins. Með hliðsjón af þessu skilyrði hafi stefndi gert afleiðusamninga við stefnanda þar sem tiltekið magn af gjaldeyri hafi verið selt fyrir íslenskar krónur á gjalddaga samningsins. Þannig hafi verið ákveðið verð á íslenskum krónum tryggt fram í tímann, án þess að nauðsynlegt væri fyrir stefnda að selja erlend verðbréf. Markmiðið hafi verið að gengisbreytingar íslensku krónunnar hefðu ekki áhrif á afkomu stefnda að því er næmi fjárhæð afleiðusamningsins. Þannig megi ganga út frá því að stefndi hefði í raun ekki orðið fyrir neinu tjóni af völdum verðþróunar gjaldmiðla og neikvæðrar stöðu gjaldmiðlaskiptasamninga við stefnanda, þar sem erlendar eignir stefnda munu hafa hækkað að verðgildi um því sem næst sömu fjárhæð. Óuppgerðir vaxtagjalddagar komi fram í eftirfarandi töflu. Í dálkinum „Nettó-skuldari á gjalddaga“ komi fram hvor samningsaðilanna sé í skuld á hverjum gjalddaga samningsins, eftir að greiðslum hvors aðila hafi verið jafnað saman (þar sem báðir aðilar greiði vexti – en misháar greiðslur – sama daginn). Í dálkinum „Nettóstaða á gjalddaga [ISK]“ komi svo fram fjárhæð skuldbindingar þess aðila sem er í skuld á viðkomandi gjalddaga. Heildarskuld stefnda fáist með því að leggja saman þær greiðslur sem stefnda bar að greiða stefnanda þegar nettó staða á hverjum gjalddaga var stefnanda í hag, en að frádregnum þeim greiðslum sem stefnanda bar að greiða stefnda þegar nettó staða á hverjum gjalddaga var stefnda í hag. Samtals bar því stefnda að greiða stefnanda krónur 26.305.275 þann 28. september 2012, en þá hafi verið tekið tillit til vaxtagjalddaga þar sem greiðsla stefnanda var hærri en greiðsla stefnda (frá 30. desember 2009 til 28. september 2012). Í eftirfarandi töflu sé að finna yfirlit yfir gjaldfallnar kröfur vegna samningsins. Hver lína sýni skuldbindingu hvors aðila á tilteknum gjalddaga. Dálkurinn „greiðslutegund“ skilgreini um hvers konar gjalddaga sé að ræða, þ.e. skipti á höfuðstólum eða uppgjör vaxtaskipta. Í dálknum „upphæð“ komi fram skuldbinding aðila. Þær fjárhæðir sem stefnanda beri að greiða stefnda á hverjum gjalddaga séu auðkenndar með rauðum lit. Skuldbindingum hvors aðila sé svo jafnað út á hverjum gjalddaga fyrir sig, svo einungis komi til greiðslu mismunar. Í dálknum „uppsöfnuð skuldbinding stefnda á gjalddaga“ hafi verið dregin saman nettó heildarskuldbinding stefnda á hverjum gjalddaga. Fjárhæðin sé fengin út með því að jafna saman greiðslum stefnanda og stefnda á hverjum gjalddaga samningsins. Beri stefnda að greiða stefnanda hærri fjárhæð á viðkomandi gjalddaga sé fjárhæðin lögð saman við uppsafnaða skuldbindingu stefnda frá fyrri gjalddögum og myndi sú fjárhæð stofn til dráttarvaxtaútreiknings í dómkröfu. Sé um það að ræða að stefnanda beri að greiða stefnda hærri fjárhæð á einstökum gjalddaga, komi sú greiðsla til frádráttar frá uppsafnaðri skuldbindingu stefnda frá fyrri gjalddögum. Sé sú inneign, sem þannig myndist í þágu stefnda, notuð til lækkunar á höfuðstól kröfu stefnanda hverju sinni. Af þeim sökum geti verið um að ræða lækkandi stofn til dráttarvaxtaútreiknings í dómkröfu. Höfuðstóll dómkröfunnar í málinu sé sú fjárhæð sem fram komi í neðsta dálki töflunnar, nánar tiltekið 26.302.546 kr., stefnda í óhag. Sú fjárhæð sé fengin út með þeim hætti sem að framan sé lýst. Samkvæmt framansögðu nemi heildarskuld stefnda við stefnanda á grundvelli samningsins 26.302.546 kr., sem sé stefnufjárhæð málsins. Ítarlegri útreikninga á skuldbindingum aðila vegna samningsins sé að finna í gögnum málsins. Stefndi hafi ekki greitt vaxtagreiðslur á vaxtagjalddögum í samræmi við efni samnings aðila þegar stefndi var í nettóskuld við stefnanda að lokinni nettun vaxtagreiðslna, fyrst á vaxtagjaldaga þann 22. desember 2008 og á síðari vaxtagjalddögum. Þá hafi stefndi ekki greitt höfuðstólsgreiðslu eins og honum hafi borið þann 28. september 2012. Kröfur um dráttarvexti styðji stefnandi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Auk þess byggir stefnandi á grein 8 í SFF-skilmálunum. Dráttarvaxta sé krafist af hverri gjaldfallinni vaxtagreiðslu frá og með tefnda bar að greiða stefnanda, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Jafnframt sé krafist dráttarvaxta af gjaldföllnum höfuðstól á grundvelli sömu heimilda. Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Stefnandi vísar einnig til meginreglna kröfuréttar um réttar efndir krafna og til almennra reglna kröfuréttar um skuldajöfnuð. Einnig vísar stefnandi til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum. Enn fremur vísar stefnandi til IV. kafla laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Að lokum vísar stefnandi til SFF-skilmála fyrir vaxta- og gjaldmiðlaskipti frá febrúar 1998. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísist til 35. gr. og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að stefnandi hafi með háttsemi sinni eftir að skilanefnd tók yfir stjórn hans þann 9. október 2010 lýst vilja sínum til að fella niður skiptasamning þann sem mál þetta varðar, án frekari greiðslna af hálfu aðila. Stefndi hafi með háttsemi sinni fallist á þá niðurstöðu. Byggir stefndi þetta á nokkrum atriðum; Í fyrsta lagi hafi stefnandi eftir 9. október 2008 ekki svo mikið sem skuldfært eina af þeim 17 greiðslum sem stefndi hafi átt eftir að greiða stefnanda á grundvelli skiptasamningsins af vörslureikningi stefnda, svo sem hann hafði alltaf gert í þrjú ár þar á undan. Í öðru lagi hafi stefnandi eftir 9. október 2008 ekki greitt neina af þeim 17 greiðslum sem hann hafi átt eftir að greiða stefnda á grundvelli skiptasamningsins og sem alltaf hafi verið greiddar á síðustu þremur árum þar á undan. Í þriðja lagi hafi stefnandi eftir 9. október 2008 ekki sinnt neinum þeim skyldum sem á honum hafi hvílt samkvæmt almennum skilmálum SFF. Þannig hafi hann ekki annast útreikninga samkvæmt samningnum, sbr. grein 3.7 í skilmálunum. Hann hafi ekki fastsett vexti fyrir hvert vaxtatímabil fyrir fyrsta dag þeirra eða reiknað út þær vaxtagreiðslur sem inna skyldi af hendi á gjalddögum vaxta, sbr. grein 3.7 a. Þá hafi stefnandi látið hjá líða að upplýsa stefnanda um vexti, sbr. grein 3.7 c. Í fjórða lagi sé samningsaðila, samkvæmt grein 1.4.3. í almennum skilmálum SFF fyrir skiptasamninga, skylt að gefa hinum samningsaðilanum nægilega greinargóðar upplýsingar um það hvernig inna skuli greiðslu til hans af hendi. Breytingar á upplýsingum um bankareikninga, eða á greiðslufyrirmælum á samningstíma, beri samningsaðila að tilkynna skriflega eigi síðar en fimm virkum dögum fyrir næsta greiðsludag. Hvor samningsaðili um sig beri sjálfur þann kostnað sem hann kunni að verða fyrir vegna ófullkominna greiðslufyrirmæla sjálfs sín. Stefnandi hafi aldrei gefið stefnda nein fyrirmæli um að haga greiðslum með öðrum hætti en hann hafði gert fram til 9. október 2008 sem honum hefði verið rétt að gera hefði hann ekki viljað að sami greiðsluháttur yrði áfram viðhafður. Í fimmta lagi hafi á tæplega fjögurra ára tímabili eftir að skilanefnd hafi tekið yfir stjórn stefnanda ekkert heyrst frá stefnanda um skiptasamninginn. Þannig hafi stefnandi aldrei sent stefnda tilkynningar um vanskil, ítrekanir, innheimtubréf eða nokkuð það sem hafi getað bent til þess að hann teldi að skiptasamningurinn væri enn í gildi. Þvert á móti hafi hrópandi þögn hans aðeins verið skilin sem svo að hann teldi samninginn niður fallinn. Það hafi verið fyrst í júní 2012, þegar stefnandi hafi sent stefnda bréf, að fram hafi komið að hann vildi halda stefnanda við samninginn. Þannig hafi hann engar kröfur gert á hendur stefnanda tengdar samningnum, hvorki um greiðslur né aðrar samningsskyldur. Stefnandi geti ekki, eftir að hafa hagað sér í u.þ.b. fjögur ár eins og hann ætti hvorki rétt né bæri skyldur á grundvelli skiptasamningsins, einhliða vakið aftur upp réttindi og skyldur sem hann hafi þegar verið búinn að fella niður þó svo hann teldi sér það nú vera hagfellt í ljósi gengis- og vaxtaþróunar sem hann hafi ekkert vitað hver yrði þegar hann hafi ákveðið að hætta að líta á samninginn sem skuldbindandi. Slíkt jafngilti því að stefnandi hefði eignast ókeypis valréttarsamning á stefnda. Stefndi byggir á því að málsgrundvöllur stefnanda eigi sér hvorki stoð í lögum né samningum aðila. Textar sem fyrir liggi í máli þessu séu misvísandi hvað þetta atriði varði, en framkvæmd aðila á samningnum yfir u.þ.b. þriggja ára tímabil, þar sem fram hafi farið tólf greiðslur frá hvorum aðila, sýni, svo ekki verði um deilt, að það hafi verið skilningur beggja aðila að hvor um sig skyldi inna af hendi brúttógreiðslur til hins. Sá skilningur sé í fullu samræmi við skýrt orðalag í kynningu á þeirri fjármálaafurð sem stefnandi hafi selt stefnda og samanstóð af Midgard skuldabréfinu og skiptasamningnum. Fyrir yfirtöku skilanefndar á stjórn stefnanda hafi báðir aðilar innt allar sínar skyldur samkvæmt samningnum af hendi með brúttógreiðslum. Hvorugur hafi gert nokkrar athugasemdir við aðferð hins við að efna samninginn eða sýnt nokkra tilburði í þá átt að efna sjálfur sínar samningsskyldur með öðrum hætti. Eftir yfirtöku skilanefndar á stjórn stefnanda hafi hann hins vegar hætt með öllu að efna samninginn. Skiptasamningurinn sé hluti af fjármálaafurð sem stefnandi hafi selt Lífeyrissjóði Austurlands og öðrum lífeyrissjóðum á grundvelli kynningar stefnanda frá júlí 2005, undir heitinu: „Midgard: A Synthetic Corporate CDO with Equity Coupons“. Fjármálaafurðin hafi samanstaðið af tveimur fjármálagerningum: (a) erlendu skuldabréfi („Midgard“) sem stefndi hafi keypt af útgefanda fyrir 668.449,20 evrur með endurgreiðslum í þeirri mynt með fljótandi vöxtum; og (b) skiptasamningnum við stefnanda sem mál þetta varði, en með honum hugðist stefndi tryggja sig gagnvart breytingum á gengi evru gagnvart íslenskum krónum og hlutfallslegum breytingum á íslenskum vöxtum og EURIBOR-evru-vöxtum. Texti í skiptasamningnum sjálfum, sem aldrei hafi verið farið eftir í framkvæmd, sé væntanlega hluti af stöðluðu samningsformi sem láðst hafi að breyta til samræmis við þann skýra vilja stefnanda sjálfs sem fram kæmi í kynningu hans og framkvæmd aðila. Skiptasamningurinn og kynningin hafi ekki verið samhljóða um greiðslufyrirkomulag á vaxtagjalddögum. Samkvæmt kynningunni skyldu aðilar inna af hendi brúttógreiðslur hvor til annars, en þar segi: „If the tranch is in ISK then a SWAP agreement is done between the investor and Kaupthing. The proceeds of the tranch goes to Kaupthing and the Investor gets CPI linked payments.“ Samkvæmt samningstextanum skyldu brúttókröfur aðila hvors á hendur hinum hins vegar skuldajafnaðar á gjalddögum og sá aðili er stæði í skuld við hinn, inna af hendi nettógreiðslu til hans. Það sé hins vegar ótvírætt hvernig skiptasamningurinn hafi í raun verið efndur allan þann tíma sem aðilar efndu hann báðir, þ.e. fram að því að skilanefnd hafi tekið yfir stjórn stefnanda. Greiðslur vegna Midgard skuldabréfsins hafi borist inn á vörslureikning stefnda nr. 332639 hjá stefnanda sem hafi verið vörsluaðili skuldabréfsins, en það hafi verið vistað á sama vörslureikningi. Stefnandi hafi skuldfært til sín af reikningi nr. 332639 fjárhæðir sem samsvöruðu greiðsluskyldu stefnda samkvæmt gjaldmiða- og vaxtaskiptasamningnum hverju sinni og hafi greitt stefnda á móti inn á bankareikning hans hjá Glitni nr. 565-26-6868 þá fjárhæð í íslenskum krónum sem honum hafi borið að greiða samkvæmt þeim samningi. Skiptasamningurinn hafi þannig fram að bankahruni verið framkvæmdur nákvæmlega með þeim hætti sem lýst sé í kynningunni á hinni tvíþættu fjármálaafurð, þ.e. með því að aðilar inntu af hendi hvor til annars brúttógreiðslur. Um sé að ræða tólf greiðslur hvors aðila, auk upphaflegra höfuðstólsskipta, á tímabili sem hafi spannað frá samningsdegi, 4. október 2005, til 30. september 2008, eða u.þ.b. þrjú ár. Stefndi hafi með engum hætti komið að þessu ferli, sem hafi gengið snurðulaust fyrir sig eins og aðilar hefðu samið um og ætlast til. Þess fyrir utan sé ekki hægt að skuldajafna greiðslum í ólíkum gjaldmiðlum og því geti skuldajöfnuður slíkra greiðslna aðeins farið fram ef fyrir hendi sé heimild af hálfu annars eða beggja til að breyta annarri greiðslunni í gjaldmiðil hinnar. Stefnandi hefði því aldrei getað haft rétt til þess að skuldajafna greiðslum aðila á gjalddaga svo sem hann byggi á, þar sem hann hafi ekki haft rétt til þess að breyta skuldbindingum stefnda samkvæmt skiptasamningnum í íslenskar krónur né sínum eigin skuldbindingum í evrur. Ekkert sé að finna í skiptasamningnum né öðrum gögnum málsins sem heimilað gæti slíka breytingu úr einum gjaldmiðli í annan. Í almennum skilmálum SFF, nánar tilgreint í grein 1.4.2 um skuldajöfnun (nettun), komi ótvírætt fram að hún eigi aðeins við séu aðilar skuldbundnir til að inna af hendi hvor til annars greiðslur í sama gjaldmiðli. Þannig hafi skuldajöfnuður á skuldbindingum aðila samkvæmt skiptasamningnum ekki aðeins verið óheimill heldur ómögulegur þar sem þær hafi verið í tveimur ólíkum gjaldmiðlum. Grein 8 í hinum almennu skilmálum SFF geti skýrlega aldrei verið grundvöllur breytingar úr einum gjaldmiðli í annan þar sem stefndi hafi aldrei verið í vanskilum við stefnanda en stefnandi á hinn bóginn í vanskilum við stefnda frá 30. desember 2008. Útilokað sé að skuldajöfnuður sá er stefnandi byggir á geti stuðst við almennar reglur kröfuréttarins þar að lútandi, enda taki skuldajöfnuður á grundvelli almennra reglna kröfuréttarins aldrei gildi fyrr en honum hafi verið lýst yfir. Hafi ekki verið um annað samið, eða sérstök lagaákvæði mælt fyrir um annað, sé skuldajafnaðaryfirlýsing því forsenda einhliða skuldajöfnuðar. Stefnandi hafi aldrei beint til stefnda skuldajafnaðaryfirlýsingu sem gildi geti haft að lögum. Skuldajafnaðaryfirlýsing sé ákvöð, en með ákvöð sé átt við yfirlýsingu sem ætlað sé að skuldbinda viðtakanda. Samkvæmt reglum um ákvöð bindi skuldajafnaðaryfirlýsing viðtakanda aðeins frá þeim tíma sem hún komi til hans. Sá tími sé ekki kominn í tilviki stefnda þar sem hann hafi enga slíka yfirlýsingu fengið. Fallist dómurinn ekki á ofangreindar málsástæður, byggir stefndi á því að honum hafi verið óskylt að efna skuldbindingar sínar samkvæmt skiptasamningnum þar sem gagnefndir stefnanda hafi engar verið og ekki staðið til boða. Stefnandi hafi ekki greitt stefnda eina einustu greiðslu af skiptasamningnum frá því að skilanefnd hafi tekið yfir stjórn hans. Hann geti því ekki krafið stefnda um efndir af sinni hálfu. Fyrir yfirtöku skilanefndar á stjórn stefnanda hafi skiptasamningurinn verið efndur með raunverulegum peningagreiðslum, brúttógreiðslum, bæði í íslenskum krónum og evrum. Ekki hafi einvörðungu verið um útreikninga og nettógreiðslur á milli aðila að ræða, eins og skilja megi af málatilbúnaði stefnanda, þar sem því sé haldið fram að samningurinn hafi verið efndur af hans hálfu þótt engar fjárhagslegar greiðslur hafi átt sér stað. Jafnvel þó að stefnandi hefði átt rétt á að skuldajafna einstökum greiðslum aðila á gjalddaga breyti það engu um að stefnandi hefði átt að greiða stefnda nettógreiðslur á minnst 10 vaxtagjalddögum eftir 9. október 2008. Hann hafi hins vegar aldrei greitt neitt, eins og áður segi, og hefði því verið í vanefnd stærstan hluta tímabilsins. Fallist dómurinn ekki á ofangreindar málsástæður byggir stefndi á því að skiptasamningurinn hafi fallið niður, þar sem stefnandi hafi ekki tekið við réttindum og skyldum þrotamanns samkvæmt samningunum í skilningi 1. mgr. 91.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt ákvæðinu sé þrotabúi heimilt að taka við réttindum og skyldum þrotamannsins eftir gagnkvæmum samningi. Ekki sé sérstaklega kveðið á um það í ákvæðinu með hvaða hætti þrotabú skuli upplýsa um afstöðu sína, en í 2. mgr. sé kveðið á um að viðsemjandi þrotabúsins geti krafist þess að búið taki afstöðu til þess innan hæfilegs frests hvort það muni nýta heimild skv. 1. mgr. Af framangreindu megi sjá að það geti ráðist af aðstæðum hverju sinni hvernig viðsemjendum þrotabús verði ljós afstaða búsins til þess að taka við gagnkvæmum samningi og komi þá án vafa bæði til greina bein yfirlýsing skiptastjóra og háttsemi þrotabúsins. Þá megi lesa út úr ákvæðinu og samhengi þess að þrotabúið skuli taka ákvörðun sína innan hæfilegs tíma og í öllu falli áður en kröfulýsingarfrestur renni út. Framangreint ákvæði eigi við um slitameðferð fjármálafyrirtækja og sé þá slitastjórn í hlutverki skiptastjóra. Hafi þrotabú ekki ákveðið að taka við réttindum og skyldum þrotamanns á grundvelli gagnkvæms samnings eigi það ekki lengur nein réttindi samkvæmt samningnum né beri aðrar skyldur samkvæmt honum en kveðið er á um í XV. kafla l. nr. 21/1991. Samningurinn falli einfaldlega niður. Stefnandi telji augljóst að stefndi hafi ekki tekið við réttindum eða skyldum samkvæmt skiptasamningnum. Háttsemi stefnanda hafi verið með þeim hætti að ekki hafi verið ráðið af henni að hann hafi viljað taka við skyldum samkvæmt samningnum, enda hafi hann ekki innt af hendi neinar greiðslum sem honum hefði borið samkvæmt honum. Þá hafi hann ekki lýst innan hæfilegs tíma þeirri afstöðu við stefnda að hann vildi taka við réttindum og skyldum samkvæmt samningnum. Af ofangreindu telji stefndi einsýnt að stefnandi hafi aldrei tekið við réttindum samkvæmt skiptasamningnum og sé því ekki réttur aðili málsins, en aðildarskortur leiðir til sýknu. Ljóst sé að sú undantekning frá meginreglum l. nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sem nú sé að finna í 40. gr. l. nr. 108/2007 (efnislega samhljóða þeirri sem áður var að finna í l. nr. 13/1996) taki samkvæmt efni sínu aðeins til þeirra aðstæðna sem þar séu tilgreindar og sé ekki tilefni til að gefa slíkri undantekningu rýmri merkingu en samkvæmt orðanna hljóðan. Þannig þurfi að hafa verið fyrir hendi samningur á milli aðila um það að skyldur þeirra samkvæmt afleiðusamningi skyldu jafnast hver á móti annarri við einhverjar þeirra aðstæðna sem ákvæðið telji upp, til þess að að 91. gr. og 100. gr. l. nr. 21/1991 gildi ekki fullum fetum. Undantekningin eigi þannig aldrei við um aðstæður sem aðilar hafi ekki samið um að leiði til skuldajafnaðar. Eins og rakið sé að framan verði því ekki haldið fram að aðilar hafi í raun samið um skuldajöfnuð yfirleitt. Því síður verði því haldið fram að aðilar hafi samið um að skuldajöfnuður færi fram við neina af þeim aðstæðum sem 40. gr. tilgreini. Fallist dómurinn ekki á áður fram komnar málsástæður, byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ósanngjarnt sé, og andstætt góðri viðskiptavenju, að stefnandi beri fyrir sig skiptasamninginn. Málsástæða þessi sé byggð á 1. mgr. 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Við mat á því hvort heimilt sé að víkja samningi til hliðar á grundvelli 1. mgr. beri samkvæmt 2. mgr. 36. gr. að líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Staða aðila, og allar aðstæður sem varði skiptasamninginn, hafi breyst með svo róttækum hætti með gildistöku svokallaðrar neyðarlaga og ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins frá 9. og 21. október 2008, auk vangetu eða viljaskorts stefnanda til að efna samninginn, að það sé bersýnilega ósanngjarnt af stefnanda að bera þá fyrir sig. Hér sé um að ræða síðar til komin atvik í skilningi 36. gr. og séu þau þess eðlis að útilokað verði að telja að stefndi hafi getað séð þau fyrir við samningsgerðina, enda sé ljóst að hann hefði þá aldrei gert samninginn. Stefndi haldi því fram að greiðsluskylda aðila eigi að falla niður frá 9. október 2008 af þessum sökum og telji aðstöðuna að þessu leyti sambærilega þeirri sem uppi hafi verið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2000. Markmið skiptasamningsins hafi verið að tryggja stefnda fyrir þeirri gengis- og vaxtaáhættu sem tengdist fjárfestingu hans í Midgard skuldabréfinu. Grundvallarforsendan fyrir þessum viðskiptum hafi verið sú að aðilar gætu og hafi viljað standa við skuldbindingar sínar á réttum tíma samkvæmt samningnum. Stefndi hafi með engu móti getað séð fyrir að á tiltölulega stuttum samningstíma yrði samningurinn honum gagnslaus vegna atvika sem hann hafi ekki haft forræði á og vörðuðu stefnanda. Ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins þann 12. október 2008 vegna Landsbanka Íslands og 14. október 2008 vegna Glitnis, um að afleiðusamningar skyldu ekki flytjast úr hinum gjaldþrota bönkum yfir í nýju bankana, hafi verið rökstudd með þeim hætti að það yrði nýju bönkunum um megn að taka þær yfir og hafi verið talið sýnt að nýju bankarnir myndu vanefna skuldbindingar samkvæmt þeim samningum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Gömlu bankarnir hafi þá hætt að efna afleiðusamningana og á þeim tíma hafi eðli afleiðusamninga þeirra banka breyst þannig í raun úr því að vera tvíhliða samningar í einhliða. Það sama eigi við um afleiðusamninga stefnanda í máli þessu, þ. á m. skiptasamninginn. Stefndi hafi vegna stöðunnar með engu móti getað varið gengis- og vaxtaáhættu sína og það af ástæðum sem eingöngu verði raktar til stefnanda. Sé 36. gr. laga nr. 7/1936 ekki síst ætlað að ná til ófyrirsjáanlegra atvika eins og stefndi hafi staðið frammi fyrir í október 2008. Öll sanngirnisrök styðji það að samningi aðila verði vikið til hliðar að öllu leyti frá 9. október 2012 vegna atvika sem ekki voru fyrirsjáanleg við gerð samningsins. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda hafi stefndi vanefnt sautján greiðslur samkvæmt skiptasamningnum. Stefnandi hafi hins vegar ekki svo mikið sem sent stefnda eina tilkynningu um vanefnd í tengslum við gjalddaga þeirra greiðslna sem um ræðir. Þetta tómlæti sé sérstaklega sláandi þegar litið er til þess að í grein 3.7 í almennum skilmálum SFF fyrir skiptasamninga komi fram að stefnandi hefði átt að annast útreikninga samkvæmt skiptasamningnum, þ. á m. að fastsetja vexti fyrir fram fyrir hvert vaxtatímabil og reikna út vaxtagreiðslur sem hafi átt að koma til greiðslu á gjalddaga. Í framangreindu felist einnig samkvæmt hinum almennu skilmálum skylda stefnanda til að tilkynna stefnda um framangreind atriði sem stefnandi hafi aldrei gert á öllu þessu tímabili, eða í tengslum við neina af þeim fjölmörgu greiðslum sem stefnandi haldi fram að stefndi hafi átt að inna af hendi. Í ljósi framangreinds og almennra reglna um tómlætisáhrif, verði að líta svo á að aðgerðarleysi stefnanda um að halda fram meintum rétti sínum, feli í sér tómlæti sem leiði til þess að hann geti ekki lengur byggt kröfur á skiptasamningnum. Fallist dómurinn ekki á áðurnefndar málsástæður, haldi stefndi því fram að skiptasamningurinn sé ógildur á grundvelli almennra reglna samningaréttarins um brostnar forsendur. Það hafi verið ákvörðunarástæða stefnda við samningsgerðina að hann gæti notið þeirrar tryggingar sem í samningnum hafi falist gegn breytingum á gengi og vöxtum út líftíma samningsins, enda hafi það verið sú trygging sem stefnandi hafi selt stefnda með samningsgerðinni og ekki annað. Stefnanda hafi að sjálfsögðu verið þetta ljóst enda taki hann það fram í stefnu sinni að þetta hafi verið tilgangur stefnanda með samningsgerðinni. Það geti því aldrei talist ósanngjarnt gagnvart stefnanda að samningarnir teljist allir ógildir frá því tímamarki er ofangreindar forsendur hafi brostið, þann 9. október 2008. Eftir að fyrir hafi legið að stefnandi hafi verið ógjaldfær við yfirtöku FME á stjórn hans þann 9. október 2008, og enn frekar þegar fyrir hafi legið að stefnandi hygðist engan reka gera að því að efna skyldur sínar samkvæmt skiptasamningnum, hafi verið ljóst að allar forsendur stefnda fyrir gerð hans voru brostnar. Stefnandi hafi annað hvort ekki viljað eða ekki getað efnt skyldur sínar samkvæmt samningnum, en vilji og geta gagnaðila í samningi teljist að jafnaði mikilvæg ákvörðunarástæða fyrir samningsgerð. Því skuli enn haldið til haga að skiptasamningurinn hafi varðað raunverulegt fjárstreymi en ekki falið í sér viðmiðunarviðskipti, byggð á útreikningum einvörðungu. Hann hafi þannig ekki falið í sér einhvers konar nettó uppgjör á grundvelli útreikninga á þróun undirliggjandi verðmæta eða vísitala án raunverlegs sjóðsstreymis með greiðslum í raunverulegum peningum. Raunverulegar peningafærslur hafi átt sér stað á öllum gjalddögum samningsins áður en skilanefnd hafi tekið við stjórn stefnanda og hefðu áfram átt að eiga sér stað á þeim tíma sem hér sé um deilt, í tengslum við alla gjalddaga á báðum leggjum viðskiptanna, teldu aðilar samningana í gildi. Hvorugur aðili hafi borið upp á hinn vanefndir á afleiðusamningum þeim sem mál þetta varði fyrir 9. október 2008. Jafn óumdeilt ætti að vera að engar greiðslur fóru fram eftir þann tíma. Muninn megi glöggt sjá í gögnum málsins, en þar megi sjá annars vegar peningafærslur sem hafi átt sér stað á gjalddögum samningsins fyrir 9. október 2008 en engin peningafærsla sé á gjalddögum samningsins eftir það tímamark. Af þessu megi glöggt sjá að stefnandi hafi hvorki áformað að efna né efndi sinn hluta samningsins sem um ræði eftir 9. október 2008. Ofangreint sýni, svo ekki verður um villst, að ekki einasta hafi forsendur skiptasamningsins verið með öllu brostnar hvað stefnda varði heldur hafi stefnandi sjálfur greinilega ekki talið samningana hafa réttaráhrif eftir efni sínu lengur. Telji dómurinn þrátt fyrir fyrir málsástæður stefnda að hann skuldi stefnanda fé á grundvelli skiptasamningsins hafni hann alfarið dráttarvaxtakröfu stefnanda. Engin ákvæði um dráttarvexti sé að finna í skiptasamningnum. Þar sé hins vegar kveðið á um að almennir skilmálar SFF fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti gildi um samninginn auk þeirra ákvæða sem fram komi í samningnum sjálfum. Samkvæmt grein 1.4.3 þeirra sé samningsaðila skylt að gefa hinum samningsaðilanum nægilega greinargóðar upplýsingar um það hvernig inna skuli greiðslu til hans af hendi. Breytingar á upplýsingum um bankareikninga eða á greiðslufyrirmælum á samningstíma beri samningsaðila að tilkynna skriflega eigi síðar en fimm virkum dögum fyrir næsta greiðsludag. Hvor samningsaðili um sig beri sjálfur þann kostnað sem hann kann að verði fyrir vegna ófullkominna greiðslufyrirmæla sjálfs sín. Fyrir liggi að stefndi hafi tekið við greiðslum vegna Midgard skuldabréfsins á sama reikning allan líftíma skiptasamningsins. Stefnandi hafi hins vegar hætt að skuldfæra reikning stefnda fyrir greiðslum samkvæmt samningnum algerlega upp á sitt eindæmi og án samráðs við stefnda eða með tilkynningum til hans. Stefndi hafi aldrei haft neinar upplýsingar frá stefnanda um annan greiðslustað eða greiðsluhátt og hafi því ekki verið í neinni stöðu til að greiða stefnanda sem hafi borið að gefa stefnda ný greiðslufyrirmæli vænti hann þess að stefnandi innti frekari greiðslur af hendi. Dráttarvaxtakrafa stefnanda sé miðuð við dráttarvexti Seðlabanka Íslands á skuldbindingar í íslenskum krónum. Skiptasamningurinn kveði á um greiðsluskyldu stefnda í evrum en ekki íslenskum krónum. Stefnandi hafi aldrei haft neina heimild til að breyta þeim skuldbindingum í íslenskar krónur. Í grein 8 í almennu skilmálunum sé að finna takmarkaða heimild til að umreikna upphæð í erlendum gjaldmiðli í íslenskar krónur og reikna þá dráttarvexti í íslenskum krónum á þá fjárhæð. Hins vegar séu tvö skilyrði fyrir slíkum umreikningi sem hvorugt sé uppfyllt eins og á standi, þ.e. (a) að stefndi sé í vanskilum við stefnanda; og að (b) stefnandi sé ekki í vanskilum við stefnda. Eins og áður hafi verið rakið hafi stefndi í engu breytt háttsemi sinni í tengslum við greiðslur af skiptasamningnum á líftíma samningsins. Hann hafi borið sig að með nákvæmlega sama hætti fyrir og eftir 9. október 2008. Það að stefnandi skyldi hætta að taka til sín greiðslurnar með umsömdum hætti geti aldrei falið í sér vanskil af hálfu stefnda. Telji dómurinn að skiptasamningurinn sé ekki niður fallinn, hafi stefnandi hins vegar vanefnt hverja einustu greiðslu sem honum hafi borið að inna af hendi frá 9. október 2008, eða 17 greiðslur. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi gr. 8 í almennu skilmálunum hafi hann því enga heimild til að umreikna skuldbindingar stefnda í íslenskar krónur og reikna á þá fjárhæð dráttarvexti í íslenskum krónum. Telji dómurinn þrátt fyrir ofangreint að stefnanda hafi verið heimilt að umreikna evruskuldbindingar stefnda í íslenskar krónur, girði 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu fyrir það að stefnandi geti gert þá dráttarvaxtakröfu sem greini í stefnu. Líti dómurinn þannig á, þrátt fyrir óbreytta greiðsluhegðun stefnda í tengslum við skiptasamninginn frá fyrsta degi til hins síðasta, að greiðslur af hans hálfu vegna samningsins hafi ekki farið fram, haldi stefndi því fram að um sé að kenna atviki sem varði stefnanda og stefnda verði ekki um kennt. Eftir 9. október 2008 hafi stefnandi sjálfur hætt að skuldfæra greiðslurnar af þeim reikningi sem hann hafði alltaf skuldfært þær af, án samráðs við stefnda eða breytinga á greiðslufyrirmælum eins og áður sé rakið, og komið þannig í veg fyrir að stefndi gæti innt greiðslur af hendi með öðrum hætti en hann hafði alltaf gert. Stefndi geri eftirfarandi kröfu til skuldajafnaðar gegn hverri þeirri fjárhæð sem dómurinn kann að dæma stefnanda í máli þessu. Telji dómurinn að byggja megi kröfur á skiptasamningnum, krefjist stefndi þess að ógreiddar brúttógreiðslur stefnanda samkvæmt þeim samningum skuldajafnist gegn dómkröfum stefnanda. Þá krefjist stefndi þess að dráttarvextir samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands af ógreiddum brúttókröfum stefnanda skuldajafnist gegn dómkröfum stefnanda. Nánar tilgreint séu dráttarvaxtakröfur stefnda eftirfarandi: Stefndi krefst þess að til skuldajafnaðar gegn kröfum stefnanda komi dráttarvextir skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 989.248 frá 30.12.2008 til 30.3.2009, af kr. 1.993.689 frá 30.3.2009 til 30.6.2009, af kr. 3.030.308 frá 30.6.2009 til 30.9.2009, af kr. 4.088.798 frá 30.9.2009 til 30.12.2009, af kr. 5.163.776 frá 30.12.2009 til 30.3.2010, af kr. 6.240.823 frá 30.3.2010 til 30.6.2010, af kr. 7.355.497 frá 30.6.2010 til 30.9.2010, af kr. 8.461.992 frá 30.9.2010 til 30.12.2010, af kr. 9.565.285 frá 30.12.2010 til 30.3.2011, af kr. 10.662.613 frá 30.3.2011 til 30.6.2011, af kr. 11.814.621 frá 30.6.2011 til 30.9.2011, af kr. 12.976.954 frá 30.9.2011 til 30.12.2011, af kr. 14.137.923 frá 30.12.2011 til 30.3.2012, af kr. 15.317.819 frá 30.3.2012 til 29.6.2012, af kr. 16.519.559 frá 29.6.2012 til 28.9.2012 og af kr. 98.002.729 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi byggir á því að hann eigi kröfu á stefnanda til brúttógreiðslu skuldbindingar hans samkvæmt skiptasamningnum, telji dómurinn aðila yfirleitt geta byggt á honum rétt. Hafi hann réttaráhrif samkvæmt efni sínu skapi hann stefnda að sjálfsögðu ekki aðeins skyldur heldur einnig rétt til efnda. Verði það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi verið heimilt að skuldajafna kröfum sínum og stefnda á gjalddaga, krefst stefndi dráttarvaxta af nettókröfum sínum á öllum gjalddögum sem fram koma í svokölluðu „uppgjöri á afleiðusamningum“ frá stefnanda þar sem greiðsla stefnanda til stefnda í íslenskum krónum nemur hærri fjárhæð en greiðsla stefnda til stefnanda. Til stuðnings kröfum sínum í máli þessu byggir stefndi aðallega á almennum reglum samninga- og kröfuréttar, auk laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Niðurstaða Samkvæmt skiptasamningi milli Kaupþings banka hf. og Lífeyrissjóðs Austurlands frá 4. október 2005 skyldu aðilar skiptast á tilteknum greiðslum við upphaf hans og aftur við lok hans, en þess á milli yrði skipst á vaxtagreiðslum. Í samræmi við þetta afhenti stefnandi þann 14. október 2005, 668.449,20 EUR en stefndi 50.000.000,93 krónur sem skyldu vera verðtryggðar miðað við vísitölu neysluverð. Samið var um uppgjör vaxta en greiðslum skyldi skuldajafnað, þ.e. „nettaðar saman“ á þriggja mánaða fresti út gildistíma samningsins miðað við ákveðnar forsendur sem þar voru tilgreindar. Stefndi skyldi leggja inn á reikning stefnanda ef greiðsla hans væri hærri en greiðsla stefnanda og öfugt. Samkvæmt samningnum skyldi stefndi afhenda á lokadegi 30. september 2012 höfuðstólsgreiðslu evru upphæðarinnar en stefnandi höfuðstól í krónum. Gerð skiptasamnings aðila má rekja til þess að haustið 2005 keypti stefndi skuldabréf, svokallað Midgard CDO, útgefið af stefnanda en af bréfinu var greitt með evrum. Fyrir liggur að stefndi fékk greitt af skuldabréfinu eftir fall stefnanda allt til lokagjalddaga þess. Tilgangur stefnda með gerð skiptasamningsins var sá að verjast áhættu vegna gengismunar evru annars vegar og íslensku krónunnar hins vegar. Gjaldeyrisvörn stefnda var því sú að tryggja greiðslur í íslenskum krónum með þeim hætti að „spegla“ inn í skiptasamninginn gjaldeyrisáhættuna af greiðslustreymi af ofangreindu skuldabréfi. Í málinu er ágreiningslaust að tólf vaxtagreiðslur gengu á milli aðila á tímabilinu 4. október 2005 til 30. september 2008, auk upphaflegrar höfuðstólsfærslu. Þannig voru fullar efndir á tímabilinu en aðila greinir á um hvernig greiðslutilhögun var háttað. Stefndi kveður greiðslur vegna Midgards skuldabréfsins hafa borist inn á vörslureikning stefnda hjá stefnanda. Stefnandi hafi skuldfært til sín af þeim reikningi fjárhæðir sem samsvöruðu greiðsluskyldu stefnda samkvæmt skiptasamningnum hverju sinni og greitt stefnda á móti íslenskar krónur inn á bankareikning hans. Stefnandi hafi hins vegar hætt að skuldfæra eftir fall bankans og hafi greiðslur því legið óhreyfðar á reikningi stefnda. Stefnandi kveður greiðslutilhögun hins vegar hafa verið í samræmi við skiptasamninginn og hafi greiðslur þannig verið „nettaðar“ saman eins og þar sé kveðið á um. Stefnandi hafi hins vegar ekki verið í skuld við stefnda samkvæmt skiptasamningnum, heldur öfugt. Í málinu liggja frammi kvittanir vegna vaxtauppgjöra skiptasamningsins þann 31. desember 2007, 31. mars 2008, 30. júní 2008 og 30. september 2008. Fram kemur í texta þeirra að vaxtagreiðslur í evrur séu „nettaðar“ á móti vaxtagreiðslu af skuldabréfi „Midgard CDO“ í eigu stefnda og sé fjárhæð í íslenskum krónur greidd inn á tilgreindan reikning stefnda. Af reikningsyfirliti þess reiknings má sjá að innborganir bárust frá stefnanda í samræmi við þetta. Á meðal gagna málsins er jafnframt yfirlitstafla sem sýnir uppsafnaða skuldbindingu stefnda á gjalddaga samkvæmt skiptasamningnum. Hvorki er ágreiningur um útreikningsaðferðir, sem þar liggja til grundvallar, né að stefnufjárhæðin, 26.305.275 krónur, sé samtala uppgjöra samkvæmt samningnum á hverjum gjalddaga eins og sýnt er í yfirlitstöflunni. Fallast ber á það með stefnanda að ofangreint skuldabréf og skiptasamningurinn séu sjálfstæðar greiðsluskuldbindingar hvor um sig þó svo að sú síðarnefnda sé tilkomin vegna þeirrar fyrrnefndu, eins og áður er rakið. Má þessu til stuðnings vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 415/2011. Að mati dómsins verður ekki annað séð en að framkvæmd greiðslna hafi í reynd verið í samræmi við ákvæði skiptasamningsins um greiðslutilhögun, þ.e. að greiðslur samningsaðila skyldu skuldajafnast „nettast“ á tilteknum vaxtadögum og greiðsla innt af hendi af þeim aðila sem þá væri í skuld. Samkvæmt yfirlitstöflunni sést að stefndi var í skuld með vaxtagreiðslur við nettun frá vaxtagjalddaga 30. desember 2008 og er dráttarvaxtakrafa stefnanda byggð á því. Þá greiddi stefndi ekki höfuðstólsgreiðslu í lok samningsins. Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að stefnandi hafi, eftir að skilanefnd tók yfir stjórn hans þann 9. október 2010, með aðgerðarleysi og vanrækslu á því að fylgja eftir skyldum sínum með því að annast útreikninga samkvæmt samningnum, lýst vilja til að fella samninginn niður án þess að aðilar inntu frekari greiðslur af hendi. Eins og rakið er í málavaxtalýsingu hófust viðræður milli Landssambands lífeyrissjóða, Fjármálaeftirlitsins og gömlu bankana, þ. á m. stefnanda, þegar eftir fall þeirra um hvernig skyldi standa að uppgjöri gjaldmiðlavarnarsamninga. Ljóst var að miklir hagsmunir voru í húfi bæði fyrir lífeyrissjóðina og bankana sem reyna átti að leysa án málaferla. Með bréfi, dagsettu 25. nóvember 2008, óskuðu þrír stærstu sjóðirnir, sem leitt höfðu viðræðurnar, eftir afstöðu, m.a. Landssambandsins, á ákveðnu sáttarboði um uppgjör þessara samninga. Samkomulag náðist ekki en aðilar héldu viðræðum áfram. Í maí 2013 hafði stór hluti sjóðanna gert samkomulag um uppgjör afleiðusamninga sinna. Ágreiningur er um með hvaða hætti stefndi kom að viðræðunum en stefnandi taldi stefnda einn þátttakenda í viðræðum hóps lífeyrissjóða, sem leiddur var af Þórarni V. Þórarinssyni hrl., og vísaði í því sambandi til umboðs. Það umboð er ódagsett auk þess sem það er ekki undirritað af hálfu stefnda en nafn hans kemur þar fram. Þá vísar stefnandi til umboðs stefnda til hæstaréttarlögmannsins, dagsetts 10. maí 2012, til að kalla eftir og fá allar upplýsingar sem tengdust kröfum Kaupþings á hendur stefnda vegna afleiðusamninga sem taldir voru í gildi við yfirtöku. Svo virðist sem misskilnings hafi gætt milli aðila um beina aðild stefnda að samningsumleitan lífeyrissjóðanna og Landssambandsins. Hvað sem því líður má fallast á með stefnanda að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að Landssambandið gætti, í viðræðunum, hagsmuna allra aðila sambandsins. Í ljósi þessa verður að telja eðlilegt að stefnandi hæfi ekki innheimtu á grundvelli skiptasamnings aðila á meðan á þeim stóð. Hvort sem stefndi var aðili viðræðnanna eða ekki gat honum hins vegar ekki dulist sú vinna Landssambands lífeyrissjóða varðandi uppgjör gjaldmiðlavarnarsamninga sem fram fór. Er því ekki fallist á með stefnda, gegn mótmælum stefnanda, að hann hafi mátt ætla að stefnandi hefði gefið eftir kröfu sína á hendur honum á grundvelli skiptasamnings þeirra. Þvert á móti þykir ljóst að stefnandi hugðist halda kröfum sínum á grundvelli samningsins til streitu. Verður af þessum ástæðum ekki fallist á sýknukröfu stefnda á þessum grunni. Með sama rökstuðningi er hafnað þeirri málsástæðu stefnda, sem sett er fram í sérstökum kafla, að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti sem leiddi til þess að stefnda hafi verið óskylt að efna skiptasamninginn. Því er við að bæta varðandi þá málsástæðu, að skuldbindingargildi skiptasamningsins var óbreytt þó að gjalddagi hafi verið eftir fall stefnanda, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar nr. 212/2012 og nr. 30/2013 en í þeim fyrrnefnda háttaði svo til að báðir samningsaðilar héldu að sér höndum á gjalddögum samninganna. Verður að líta svo á að án skýrrar yfirlýsingar frá stefnanda hafi stefndi ekki getað gengið út frá öðru en að aðilar væru skuldbundnir samkvæmt efni samningsins. Hins vegar má fallast á með stefnda að stefnandi hafi ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt almennum skilmálum SFF, m.a. við að senda tilkynningar um stöðu samningsins. Það atriði kann hins vegar að hafa áhrif á dráttarvaxtakröfu stefnanda. Þá krefst stefndi sýknu á þeim grunni að stefnandi hafi ekki haft heimild til skuldajöfnunar á kröfum aðila. Eins og áður er rakið er það mat dómsins að greiðslutilhögun aðila hafi verið í samræmi við skiptasamninginn og SFF skilmálana en ákvæði hins fyrrnefnda gildir sé þar misræmi á milli. Skiptasamningurinn tekur fyrst og fremst mið af því að greiðslur aðila skyldi skuldajafnað á tilteknum tímum. Því er ekki unnt að fallast á með stefnda að skiptasamningurinn hafi verið vanefndur af hálfu stefnanda þar sem hvor aðili um sig hafi ekki innt af hendi brúttógreiðslu til hins sem síðan yrði skuldajafnað, en ljóst var að stefndi var alla tíð eftir 30. desember 2008 í uppsafnaðri skuld. Að öðru leyti er fallist á það með stefnanda að almennar reglur um skuldajöfnuð hafi verið uppfylltar en um hafi verið að ræða samrættar kröfur, hæfar til að mætast, auk þess sem þær hafi átt rætur að rekja til skiptasamnings sem kveður sérstaklega á um greiðslur, annars vegar í evrum og hins vegar í íslenskum krónum. Voru kröfurnar því hæfar til að mætast án sérstakrar yfirlýsingar þar um og það í íslenskum krónum. Má til hliðsjónar að nokkru vísa til áðurnefnds dóms Hæstaréttar nr. 212/2012 þar sem staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að skuldajöfnun greiðslna í mismunandi gjaldmiðlum væri heimil og það einnig eftir yfirtöku fjármálastofnunar. Þá má benda á að í 40. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti segir um rétt til skuldajöfnunar samkvæmt afleiðusamningum, að greiðslur skuli jafnast hver á móti annarri, við endurnýjun eða vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti, þrátt fyrir ákvæði 91. gr. og 100. gr. um gjaldþrotaskipti. o.fl. Stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að stefnandi sé ekki réttur aðili að málinu þar sem hann hafi ekki tekið við réttindum og skyldum þrotamanns samkvæmt samningnum í skilningi 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Vísar stefnandi til þess að af háttsemi stefnanda, eins og hér að framan hefur verið lýst, hafi mátt ráða að hann hafi ekki viljað taka við skyldum samkvæmt samningnum. Í 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki segir að við slit fjármálafyrirtækis skuli gilda sömu reglur og við gjaldþrotaskipti um gagnkvæma samninga þess og kröfur á hendur því, að öðru leyti en því að dómsúrskurður um að það sé tekið til slita, leiðir ekki sjálfkrafa til þess að kröfur á hendur því falli í gjalddaga. Stefnandi máls þessa ber réttindi og skyldur á grundvelli afleiðusamnings samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 um að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum flytjist ekki yfir til Nýja Kaupþings banka hf. eins og áður er lýst. Stefnandi er þannig réttur aðili þessa máls en Hæstiréttur hefur ítrekað staðfest aðild stefnanda á grundvelli ofangreindrar ákvörðunar í málum þar sem svo háttar til að deilt er um gildi og efndir afleiðusamninga. Samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 er þrotabúi heimilt að taka við réttindum og skyldum þrotamanns eftir gagnkvæmum samningi. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar getur viðsemjandi þrotamannsins krafist þess að þrotabúið taki afstöðu til þess innan hæfilegs frests hvort það muni nýta heimild sína skv. 1. mgr. Fyrir liggur að stefndi beindi ekki slíkri kröfu að stefnanda. Að öðru leyti er vísað til þess sem áður er rakið um að stefndi hafi ekki mátt draga þá ályktun að skiptasamningur aðila, sem var áfram hjá stefnanda, væri niður fallinn. Með vísan til þessa er ekki fallist á sýknukröfu stefnda á grundvelli þessarar málsástæðu. Kemur þá til skoðunar sú málsástæðu stefnda að víkja beri samningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig, m.a. með vísan til breytinga á stöðu aðila við hrun bankanna, setningu neyðarlaga, auk vangetu eða viljaskorts stefnanda til að efna samninginn. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 561/2010 var tekist á um brottfall afleiðusamnings á grundvelli atvika sem urðu eftir gerð samningsins. Þar kemur m. a. fram að 36. gr. laga nr. 7/1936 verði ekki beitt til að losa aðila undan áhættu sem þeir hafa samið um að taka á sig með samningi. Hrun bankanna eitt og sér geti ekki réttlætt það að samningi sé vikið til hliðar á grundvelli lagagreinarinnar. Að öðru leyti, með vísan til forsendna dómsins, er þessari málsástæðu stefnda hafnað. Í sama dómi hafnar Hæstiréttur því að reglan um brostnar forsendur gæti átt við um afleiðusamning þann sem málið fjallaði um. Bent er á að líta verði til eðlis samningsins og þeirrar áhættu sem tekin var af þróun markaðsverðs hlutabréfa með von um hagstæða framvindu á gjalddaga. Með hliðsjón af dóminum, þar sem skýrt kemur fram að óhagstæð gengisþróun geti ekki talist forsendubrestur, ber að hafna þeirri málsástæðu stefnda að skiptasamningurinn sé ógildur vegna brostinna forsendna. Stefnandi krefst dráttarvaxta af hverri gjaldfallinni vaxtagreiðslu frá og með þeim degi sem stefnda bar að greiða hana stefnanda, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Þá krefst hann dráttarvaxta af gjaldföllnum höfuðstól. Eins og fram hefur komið telur dómurinn að stefnandi hafi ekki vanefnt skiptasamninginn. Hins vegar megi fallast á með stefnda að stefnandi hafi ekki sinnt skyldum sínum, svo sem að senda honum upplýsingar um stöðu mála og tilkynna honum um vanskil frá september 2008. Óumdeilt er að stefnandi beindi fyrst kröfu til stefnda um uppgjör skiptasamningsins með bréfi dagsettu 28. júní 2012 en meðfylgjandi var yfirlit yfir stöðu gjaldfallinna og opinna samninga þann 31. maí 2012. Að mati dómsins þykir því rétt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að stefnandi sannanlega krafði stefnda með réttu um greiðslu, þ.e. frá 28. júlí 2012. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu er ekki ástæða til að fjalla sérstaklega um kröfu stefnda um skuldajöfnuð samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þar sem þess er annars vegar krafist að ógreiddum brúttógreiðslum stefnanda samkvæmt skiptasamningnum verði skuldajafnað gegn dómkröfum hans, verði á þær fallist, og hins vegar dráttarvaxta af nettókröfum stefnda á öllum gjalddögum, er fram koma á yfirlitstöflu uppgjörs, þar sem greiðsla stefnanda til stefnda í íslenskum krónum nemi hærri fjárhæð en greiðsla stefnda til stefnanda. Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið ber stefnda að greiða stefnanda 26.302.546 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eins og greinir í dómsorði. Stefndi greiði stefnanda 900.000. krónur í málskostnað. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Stapi lífeyrissjóður, greiði stefnanda, Kaupþingi hf., 26.302.546 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 291.634 krónum frá 28. júlí 2012 til 28. september 2012 en af 26.302.546 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 494/2016
Ráðningarsamningur Uppsagnarfrestur Orlof Laun Uppgjör Endurgreiðsla ofgreidds fjár
Ágreiningur aðila laut að uppgjöri vegna starfsloka A hjá B ehf. Að virtum atvikum málsins var fallist á með A að hún ætti kröfu á hendur B ehf. fyrir ótekið orlof og vangoldin laun. Þá var hafnað gagnkröfu B ehf. um bætur vegna ólögmæts brotthvarfs A úr starfi og um endurgreiðslu ofgreidds launaauka. Var B ehf. gert að greiða A ógreiddar eftirstöðvar orlofsfjár að frádregnum hluta af kröfu B ehf. vegna ofgreidds launauka.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega tilHæstaréttar 25. apríl 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 8. júní2016 og var áfrýjað öðru sinni 4. júlí sama ár.Hann krefst aðallega sýknuaf kröfu stefndu, en til vara að fjárhæð kröfunnar verði lækkuð. Þá krefstáfrýjandi þess að stefndu verði gert að greiða sér annars vegar 347.995 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags og hins vegar 881.280 krónurmeð vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga frá 15. júlí 2013 til 20. janúar2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi tilgreiðsludags. Einnig krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Birtingur útgáfufélag ehf.,greiði stefndu, Auði Ingibjörgu Húnfjörð, 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2016. Mál þetta, sem var dómtekið 13.janúar sl., er í aðalsök höfðað 9. apríl 2015 af Auði Ingibjörgu Húnfjörð,Furugranda 26 í Kópavogi, á hendur Birtingi útgáfufélagi ehf., Lyngási 17 íGarðabæ. Aðalsök var þingfest 16. apríl 2015. Endanlega krafa aðalstefnanda íaðalsök er sú að gagnstefnandi greiði henni ógreitt orlof og laun að fjárhæð738.491 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags. Þess er jafnframtkrafist að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaðafresti, í fyrsta sinn 1. janúar 2015 en síðan árlega þann dag. Þá er krafistmálskostnaðar ásamt virðisaukaskatti og vaxta af málskostnaði samkvæmt 3. kaflalaga nr. 38/2001 frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Gagnstefnandi krefst aðallegasýknu af dómkröfu aðalstefnanda í aðalsök, en til vara verulegrar lækkunar. Þákrefst hann í báðum tilvikum málskostnaðar. Gagnstefnandihöfðaði gagnsakarmál á hendur aðalstefnanda með stefnu birtri 13. maí 2015 oggerir þær kröfur að aðalstefnanda verði gert að greiða sér 563.927 krónur, aðfrádreginni innborgun að fjárhæð 215.932 krónur þann 31. júlí 2013, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af 347.995 krónum frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags. Þess ereinnig krafist að aðalstefnandi verði dæmd til að greiða gagnstefnanda 881.280krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr.38/2001 frá 15. júlí 2013 til 20. janúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafistviðurkenningar á rétti gagnstefnanda til skuldajafnaðar á framangreindumfjárhæðum við fjárhæð sem kunni að verða dæmd aðalstefnanda í aðalsök, að þvímarki sem til þurfi, en til sjálfstæðs dóms fyrir því sem er umfram kröfuaðalstefnanda í aðalsök. Þá er krafist málskostnaðar. Aðalstefnandi krefst sýknu afkröfum gagnstefnanda í gagnsök, auk málskostnaðar. I Aðalstefnandi hóf störf hjágagnstefnanda 1. júní 2012 sem auglýsingastjóri tímaritsins Nýtt líf. Umsaminlaun hennar voru 250.000 krónur í grunnlaun, auk sölutengdra tekna sem voru 12%af allri sölu. Um áramótin 2012/2013 voru gerðar skipulagsbreytingar hjágagnstefnanda og í kjölfarið, 1. mars 2013, var gerður nýr samningur viðaðalstefnanda. Var hún eftir það viðskiptastjóri og sá um að selja auglýsingarí öll tímarit sem gagnstefnandi gaf út. Launafyrirkomulagi aðalstefnanda varbreytt þannig að föst laun hennar skyldu vera 220.000 krónur og ökutækja- ogsímastyrkur 40.000 krónur. Þá skyldu tölutengdar tekjur vera 5% af sölu fyrirfyrstu 2.000.000 króna, 7% af sölu upp að 5.000.000 króna og 10% af allri sölueftir það. Aðalstefnandi var ósátt viðþessar breytingar og taldi að þær myndu leiða til skerðingar á heildartekjumhennar. Hún sagði starfi sínu lausu 24. júní 2013 og gerði þá ráð fyrir því aðstarfa út þriggja mánaða uppsagnarfrest sinn, eða til 30. september 2013. Meðtölvuskeyti 28. júní 2013 óskaði hún hins vegar eftir því að fá að láta straxaf störfum. Í framhaldi af því átti aðalstefnandi fund 1. júlí 2013 meðMatthíasi Björnssyni, fjármálastjóra gagnstefnanda. Ágreiningur er með aðilumum hvort samkomulag hafi náðst á þeim fundi um starfslok aðalstefnanda þegar ístað. Aðalstefnandi heldur því fram að svo hafi verið og hún hafi þann sama dagkvatt samstarfsfólk sitt í góðu samkomulagi. Þann 1. júlí 2013 sendiaðalstefnandi tölvuskeyti til samstarfsmanna sinna og viðskiptavina ogtilkynnti að hún hefði sagt upp starfi sínu og myndi hætta samdægurs. Þennansama dag sendi gagnstefnandi aðalstefnanda og öðrum viðskiptastjórum sínumtölvuskeyti þar sem fram kom að við útreikning sölugrunns þann mánuð hefðikomið í ljós „skekkja, ekkert alvarlegt“. Þetta yrði skoðað og leiðrétt viðhvern starfsmann. Stefnandi átti í tölvupóstsamskiptumvið fjármálastjóra gagnstefnanda í júlí og ágúst sama ár. Samkvæmt tölvuskeytifjármálastjórans 12. júlí skyldi „lokauppgjör“ fara fram næstu mánaðamót áeftir. Þann 15. sama mánaðar tilkynnti aðalstefnandi að hún hefði hafið störf ánýjum vinnustað þann sama dag. Kom þar fram að hún hefði ákveðið að vera ekki ífríi út júlí eins og til hafi staðið. Því væri einungis um hálfan mánuð að ræðaá milli þeirra. Í framhaldi áttu aðilar samskipti um uppgjör þeirra á milli. VR sendi gagnstefnanda innheimtubréf,dags. 29. nóvember 2013, vegna ógreidds orlofs, orlofsuppbótar ogdesemberuppbótar. Því var svarað með bréfi gagnstefnanda, dags. 20. desember2013, þar sem kröfum aðalstefnanda var hafnað og vísað til þess aðgagnstefnandi ætti kröfu á aðalstefnanda vegna ofgreidds bónuss og ólögmætsbrotthlaups úr starfi. II Aðalstefnandi byggir á því aðuppgjör samkvæmt launaseðli hennar vegna launa og orlofs í lok júlí 2013 hafiekki verið í samræmi við útgefna launaseðla fyrirtækisins þar sem orlof viðstarfslok sé einungis reiknað af grunnlaunum en ekki heildarlaunum eins ogkveðið sé á um í 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Laun aðalstefnanda hafisamanstaðið af föstum launum og bónus. Heildarlaun hennar frá 1. júní 2012 til30. júní 2013 hafi verið 7.637.754 krónur. Orlof sé 10,17% af heildarlaunum ogeigi því að vera 776.760 krónur. Gagnstefnandi hafi greitt 182.732 krónur afþeirri kröfu samkvæmt launaseðli fyrir júlí 2013. Vangoldin orlofslaunakrafa séþví 594.028 krónur. Gagnstefnandi hafi dregið215.932 krónur af launum aðalstefnanda við útgreiðslu launa í júlí. Þærskýringar hafi verið gefnar að um ofgreiddan bónus hafi verið að ræða.Aðalstefnandi mótmæli því að svo hafi verið og telji að gagnstefnandi hafi ekkihaft heimild til að draga af þegar greidd laun sem nýtt séu til framfærslu afaðalstefnanda. Því sé gerð krafa um greiðslu þeirrar fjárhæðar sem vangoldinnalauna. Samkvæmt grein 1.9 íkjarasamningi VR og samtaka atvinnulífsins sem gildi frá febrúar 2008 eigi launað greiðast fyrsta dag eftir að þeim mánuði lýkur sem laun eru greidd fyrir.Samkvæmt 8. gr. orlofslaga beri vinnuveitanda að greiða áunnin orlofslaun viðlok ráðningartímans. Krafa aðalstefnanda sundurliðistsem hér segi: Vangoldið orlof (10,17% x7.637.754 kr. ) kr. 594.028. Vangoldin laun vegna frádráttará launaseðli kr.215.932. Samtals kr.809.960. Varðandi kröfu gagnstefnandavegna ofgreidds sölubónuss vísi aðalstefnandi til þess að gagnstefnandi hafieinhliða breytt launakerfi að því er varði föst laun og árangurstengingu ístarfi, auk þess sem gerðar hafi verið breytingar á sölukerfi. Breytingin hafifalist í því að allir sölumenn hafi átt að selja auglýsingar fyrir öll blöðfyrirtækisins, en áður hafi sölumenn selt auglýsingar í tiltekin blöð. Aðalstefnandihafi verið ósátt við breytinguna þar sem hún hafi álitið að hún myndi lækka ílaunum. Það hafi verið ástæða þess að hún hafi viljað hætta störfum. Við útgreiðslu launa vegna maíhafi laun verið greidd með venjubundum hætti en þann 1. júlí hafi aðalstefnandimóttekið tilkynningu um að komið hefði í ljós skekkja við útreikningasölugrunns, en það væri „ekkert alvarlegt“. Þetta kallaði á endurskoðunverklags aftur í tímann sem lyki fyrir vikulok. Þetta yrði leiðrétt við hvernog einn ef einhverju munaði, en það gæti numið einhverjum smáupphæðum fyrirhvern og einn. Engin leiðrétting eða tilkynning um leiðréttingu hafi komið vikusíðar. Það sem dregið hafi verið frá launum aðalstefnanda hafi ekki verið ísamræmi við tölvuskeytið, enda byggi endurkrafan á allt öðrum forsendum umleiðréttingu en tölvuskeytið frá 1. júlí gefi til kynna. Því sé mótmælt aðaðalstefnandi hafi viðurkennt að um ofgreiðslu launa væri að ræða. Samkvæmt meginreglum vinnuréttarverði ofgreidd laun ekki endurkrafin, enda séu þau ætluð til framfærslu. Kröfumgagnstefnanda sé því mótmælt bæði að því er varði útreikninga og endurkröfu.Tölvuskeytið frá 1. júlí veiti gagnstefnanda engan rétt þar sem viðvörunin semí honum hafi falist hafi ekki verið í samræmi við þá fjárhæð sem dregin hafiverið frá launum aðalstefnanda hvað þá fjárhæðina sem krafist sé endurgreiðsluá. Engin gögn hafi fylgt sölutölumvið útgreiðslu launa og engin slík gögn hafi verið lögð fram. Ómögulegt sé þvífyrir aðalstefnanda að átta sig á útreikningunum. Ágreiningur aðila snúist umtvö tímabil, annars vegar vegna sölu frá 20. apríl til 20. maí og hins vegarfrá 21. maí til 20. júní. Aðalstefnandi hafi haldið söludagbók yfir sölur sínará þeim tíma. Samkvæmt söludagbókinni hafi hún á tímabilinu frá 20. apríl til 20.maí selt eftirfarandi: Nýtt Líf 4. tbl. 1.258.385krónur, Nýtt Líf 5. tbl. 530.000 krónur,Gestgjafinn 5. tbl. 425.006 krónur, Sumarpakki 250.000 krónur, KSÍ 77.209krónur, Vikan 18. tbl. 77.208 krónur, Vikan 17. tbl. 28.594 krónur, Wowheadrest 4.200.000 krónur eða samtals 6.846.402 krónur. Salan í tímarit hafi verið 2.646.402 krónur. Bónus hafiverið 7% af sölu yfir 2 milljónum króna og hafi því verið 185.248 krónur.Greiddar hafi verið 207.989 krónur og ofgreiddar hafi því verið 22.741 króna. Samkomulaghafi verið um að greiða fyrir sölu vegna WOW með júní-launum. Gagnstefnandi telji ofgreiðslu hafa verið 126.615 krónur. Sú tala hafi ekkiverið skýrð með gögnum en svo virðist sem heildarsala samkvæmt gagnstefnu hafiverið 1.018.912 krónum lægri en samkvæmtsöludagbók aðalstefnanda. Heildarsala fyrir rúmlega 1,6 milljónir króna hefðigefið 81.000 króna bónus, en það sé í engu samræmi við sölutölur og sölubónusa undanfarna mánuði. Bónusar aðalstefnanda hafiverið 236.000 krónur í janúar, 181.000 krónur í febrúar, 276.000 krónur í marsog 348.000 krónur í apríl. Talan sem gagnstefnandi telji heildarsölu vegnaapríl sé engum gögnum studd og sé henni mótmælt. Stefnandi telji að þótt um ofgreiðslu hafi verið að ræða upp á 22.741 krónu sésú fjárhæð ekki endurkræf þar sem um lága fjárhæð sé að ræða og launin ætluðtil framfærslu. Samkvæmt söludagbók aðalstefnanda hafi sala á síðara tímabilinu, 21. maítil 20. júní, verið eftirfarandi: Nýtt Líf 6.tbl. 1.211.689krónur, Gestgjafinn 6. tbl. 109.573 krónur, Gestgjafinn 7. tbl. 328.719 krónur,Wow 578.643 krónur, Heilsan 528.049 krónur, ÍTA 209.522 krónur, S&H 194.417krónur, Vikan 21. tbl. 77.208 krónur, sumarpakki HJ x 2 499.800 krónur, NýttLíf 7. tbl. 742.496, Ferðablaðið 45.000 krónur, Vikan 24. tbl. 77.208 krónur ogVikan 25. tbl. 31.193 krónur eða samtals 4.633.517 krónur. Sala vegna WOW-headrest hafi verið 4.200.000 krónur.Heildarsalan hafi því numið 8.833.517 krónum, en greiða hafi átt 10% af söluumfram fimm milljónir króna. Bónus hafi því verið 883.352 krónur, en greiddarhafi verið 1.004.388 krónur. Ofgreiðsla nemi því 121.036 krónum. Ágreiningur aðila snúist umheildarsölutölur. Engin gögn fylgi útreikningi gagnstefnanda eða skýringar áþví hvernig hann fái umræddar sölutölur. Þó skýrist munur á síðara tímabilieinkum af því að sala vegna WOW sé tiltekin 1.386.000 krónur hjá gagnstefnandaen 4.200.000 krónur hjá aðalstefnanda. Vegna annarrar sölu muni 358.763 krónum. Ágreiningur vegna WOW sölusnúist um hvort miða eigi við heildarsölu eða hlutdeild í samningi við WOW. Ersölumönnum hafi verið boðið að selja auglýsingar á sætisbök WOW hafi aldreiverið talað um annað en sölubónus af heildarsölu, enda hafi verið greitt ísamræmi við það. Gagnstefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að samið hafi veriðum annað. Ekkert í gögnum málsins styðji það. Sölumenn hafi séð mikil tækifærií sölunni enda hafi verið öruggt að heildarsalan færi þá yfir 5 milljónir krónaog því væri kominn 10% bónus vegna heildarsölu. Samkomulagið hafi verið þannigað sá sölumaður er fyrst gæti selt auglýsingu fengi allan samninginn.Aðalstefnandi hafi verið fyrst og því fengið alla söluna. Ekkert hafi komiðfram um mistök við útgreiðslu fyrr en eftir að aðalstefnandi hafi verið hættstörfum. Í tölvuskeyti frá Matthíasi Björnssyni fjármálastjóra 9. ágúst hafisagt: „... það er frekar hæpið að reikna bónus út frá heildartekjum samningsins...“ Þá hafi bónusinn þegar verið greiddur. Ef einungis hefði verið miðað viðsöluprósentu í hlutdeild gagnstefnanda, sem hafi verið 33%, hefði söluþóknuneinungis verið 3,3% og hvatning til starfsmanna því lítil sem engin miðað viðþóknun gagnstefnanda sjálfs sem hafi verið 1,4 milljónir króna. Samkvæmt framansögðu hafiofgreiðsla vegna fyrra tímabilsins verið 22.741 króna og 121.036 krónur vegna síðaratímabilsins, eða samtals 143.777 krónur. Gagnstefnandi hafi dregið 215.932krónur af launum aðalstefnanda. Launagreiðslur hafi alfarið verið á ábyrgðgagnstefnanda sjálfs sem hafi séð um útreikninga og útgreiðslu launa. Launinhafi verið móttekin í góðri trú. Vinnuveitandi geti því ekki endurkrafið umofgreidd laun og skuldajöfnuði sé mótmælt. Varðandi kröfu gagnstefnandavegna starfsloka bendi aðalstefnandi á að samkomulag hafi náðst um starfslokhennar í samtali við Matthías Björnsson fjármálastjóra 1. júlí 2013. Íframhaldi af því hafi aðgangi hennar að netfanginu audur@birtingur.is veriðlokað. Í því felist ótvíræð sönnun þess að starfssambandinu hafi verið lokið,enda sé sölumaður hreinlega óvinnufær eftir það þar sem öll samskipti viðviðskiptavini fari fram í gegnum tölvupóst. Frá þeim tíma hafi öll samskiptiaðila farið fram í gegnum einkanetfang aðalstefnanda, sem væri óeðlilegt ef húnværi enn starfsmaður. Skýrt komi fram í tölvuskeyti Matthíasar Björnssonar 12.júlí 2013 að „lokauppgjör“ skyldi verða um næstu mánaðamót. Í þessu felistótvíræð viðurkenning á því sem fram hafi farið á milli þeirra 1. júlí 2013. Aðalstefnandi hafi senttölvuskeyti til allra starfsmanna og viðskiptavina sinna síðasta starfsdaghennar þar sem hafi staðið: „Ég hef sagt upp störfum hjá Birtingi og hættistrax í dag. Ég vil þakka kærlega fyrir skemmtilegt samstarf og mun án efaheyra frá ykkur í framtíðinni.“ Allir samstarfsmenn og yfirmenn aðalstefnandahafi fengið þetta skeyti. Forsvarsmönnum gagnstefnanda hafi borið að geraathugasemdir hafi þeir ekki verið sammála þessum skilningi aðalstefnanda.Staðhæfingar um að hún hafi hætt fyrirvaralaust eigi því ekki við rök aðstyðjast. Samkvæmt meginreglum vinnuréttarberi þeim aðila sem telji að vinnusamningur sé brotinn að gefa hinum aðilanumkost á að bæta úr vanefnd áður en hægt er að beita vanefndarúrræðum.Gagnstefnandi hafi fengið tilkynningu um að aðalstefnandi væri komin í aðravinnu 15. júlí 2013. Hann hafi ekki hreyft neinum andmælum við þeirritilkynningu, hvorki um að hann teldi hana brjóta gegn vinnusamningi aðila, némeð því að skora á hana að virða samning aðila. Gagnstefnandi geti því ekkigert kröfu vegna ólögmæts brotthlaups. Rök gagnstefnanda um að ekki hafi veriðástæða til þess þar sem hún hafi verið búin að ráða sig í aðra vinnu hafi engaþýðingu þar sem réttur til bóta sé háður því skilyrði að gefinn sé kostur á aðbæta úr vanefnd. Gagnstefnandi hafi ekki sýntfram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna starfsloka aðalstefnanda. Nýttsölukerfi hafi verið með þeim hætti að allir sölumenn hafi selt auglýsingar íöll blöð gagnstefnanda. Því geti sala ekki hafa misfarist eða tjón hafa orðið.Gagnstefnandi haldi því annars vegar fram að aðalstefnandi hafi hlaupið fráhálfkláruðu verki við að selja auglýsingar í tímarit sem hafi átt að koma útsíðar í mánuðinum en viðurkenni hins vegar að hún hafi átt að vera í fríi íjúlí. Þessi röksemdafærsla gangi ekki upp. Gagnstefnandi þurfi að sanna tjónsitt eða sýna fram á líkur á því að hann hafi orðið fyrir tjóni. Það aðstarfsmaður hætti störfum leiði ekki sjálfkrafa af sér að vinnuveitandi verðifyrir tjóni. Starfsmannavelta gagnstefnanda í söludeild auglýsinga hafi veriðum 66% á fyrstu sex mánuðum ársins. Vart verði séð að starfslok aðalstefnandageti hafa verið svo íþyngjandi þegar ekkert hafi verið gert til að óska eftirþví að hún mætti aftur til vinnu. Bótakröfu sé sérstaklegamótmælt, en gagnstefnandi haldi því fram að aðalstefnandi hafi ekki verið hættstörfum heldur verið í orlofi og því einungis átt tvo mánuði eftir afuppsagnarfresti sem taka beri mið af ef beitt er ákvæðum hjúalaga. Því sé mótmælt að kröfuraðalstefnanda séu fallnar niður vegna tómlætis. Kröfurnar hafi verið settarfram með bréfi VR. Hins vegar eigi tómlætissjónarmið við um kröfur gagnstefnandaí gagnsök, en eins og fram hafi komið í tölvuskeyti Matthíasar Björnssonar hafigagnstefnandi talið sig eiga kröfu vegna ofgreiðslu launa í ágúst 2013. Hannhafi hins vegar ekki sett þá kröfu fram fyrr en með útgáfu gagnstefnu þessamáls 19. maí 2015 eða um tveimur árum eftir að hann hafi talið sig vita umkröfuna. III Gagnstefnandi byggir kröfu sínaum sýknu af kröfu aðalstefnanda í aðalsök á því að hann hafi ekki samþykktbeiðni hennar um að hætta störfum þegar í stað. Hvergi í gögnum málsins sé aðfinna sönnun eða vísbendingu þess efnis. Aðalstefnanda hafi borið að virðaumsaminn þriggja mánaða uppsagnarfrest samkvæmt 2. gr. í ráðningarsamningisínum, sbr. einnig ákvæði laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks tiluppsagnarfrests og ákvæði kjarasamnings VR og Samtaka atvinnulífsins. Það hafihún hins vegar ekki gert heldur hafi hún tilkynnt gagnstefnanda 15. júlí 2013að hún hefði þann dag hafið störf fyrir annan vinnuveitanda, nánar tiltekiðsamkeppnisaðila gagnstefnanda, útgefanda MAN magasín. Hún hafi tekið fram aðhún hefði ákveðið að vera ekki í orlofi út mánuðinn. Þá bendi gögn málsins tilþess að hún hafi hafið störf hjá MAN magasín, mun fyrr en hún hafi haldið framí tölvubréfi sínu til gagnstefnanda 15. júlí 2013, eða a.m.k. hinn 7. júlí2013. Aðalstefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því að gagnstefnandi hafi samþykkt styttri uppsagnarfresten kveðið hafi verið á um í ráðningarsamningi milli aðila. Hún hafi gegntþýðingarmiklu starfi og mátt vera ljóst að enginn gæti komið í hennar stað meðsvo skömmum fyrirvara. Hagsmunir gagnstefnanda væru því verulegir þar til nýrstarfsmaður fyndist í hennar stað. Aðalstefnandi beri ein ábyrgð ástarfslokum sínum hjá gagnstefnanda og að hafa ekki sinnt starfi sínu áuppsagnarfresti eins og henni hafi verið skylt. Hún hafi þvert á móti og ánsamráðs við gagnstefnanda ekki mætt til starfa, heldur hafið störf fyrir annanvinnuveitanda. Í háttsemi aðalstefnanda hafi falist samningsbrot og gróft brotá trúnaðarskyldu gagnvart vinnuveitanda á samningstíma. Aðalstefnandi hafi þvíí raun rift ráðningarsamningi sínum fyrirvaralaust með háttsemi sinni. Ekkihafi heldur verið grundvöllur fyrir því að skora á aðalstefnanda að mæta tilvinnu eftir tilkynningu hennar. Þess í stað hafi þurft að fara fram uppgjör milliaðila á grundvelli þeirrar stöðu sem komin hafi verið upp, enda um fullkominntrúnaðarbrest að ræða. Krafa aðalstefnanda um„vangoldin laun“ að fjárhæð 215.932 krónur sé algerlega tilhæfulaus og virðistbyggð á misskilningi. Aðalstefnandi hafi ekki átt nein laun inni hjágagnstefnanda þegar hún hafi látið af störfum, enda hafi hún fengið útborguðlaun í lok júní og ekkert unnið hjá gagnstefnanda eftir það. Ástæða þess aðgagnstefnandi hafi dregið 215.932 krónur af aðalstefnanda í uppgjörinu í lokjúlí 2013 hafi verið sú að með þessu hafi hann skuldajafnað því orlofi sem hannhafi talið aðalstefnanda eiga inni hjá sér við kröfu sína á hendur henni umvangreitt orlof, auk orlofs- og desemberuppbótar. Um mánaðamótin júlí/ágústhafi legið fyrir að gagnstefnandi hafi átt kröfu á aðalstefnanda vegnaofgreidds sölubónuss. Leiðréttingar gagnvart öðrum starfsmönnum gagnstefnandahafi farið fram með því að ofgreiddur bónus hafi verið dreginn af launum, enþar sem aðalstefnandi hafi verið hætt störfum hafi hún engin laun átt inni hjágagnstefnanda. Orlofsinneign hennar hafi því verið skuldajafnað við hluta afkröfu gagnstefnanda. Sá skuldajöfnuður sé viðurkenndur í stefnu málsins, endakomi þar fram að gagnstefnandi hafi greitt 182.732 krónur af heildarorlofskröfunni, sem sé 776.760 krónur. Það sem eftir standi af 215.932 krónumhafi verið uppgjör á orlofs- og desemberuppbót. Aðalstefnandi eigi enga kröfu ágagnstefnanda um vangoldin laun. Heildarkrafa aðalstefnanda geti ekki numiðhærri fjárhæð en sem orlofskröfu hennar nemi, eða 594.028 krónum. Með því aðkrefjast sérstaklega 215.092 króna sem „vangoldinna launa“ sé í raun verið aðkrefja um þegar greitt orlof sem „vangoldin laun“ að fjárhæð 182.732 krónur,sem þó sé viðurkennd í stefnu sem innborgun, auk greiðslu á orlofs- ogdesemberuppbót. Samkvæmt 7. gr. orlofslagareiknist orlofslaun við hverja launagreiðslu þannig að af heildarlaunumreiknist orlofslaunahlutfall að lágmarki 10,17%. Þótt þetta sé reglaorlofslaganna séu orlofslaun mánaðarkaupsfólks í raun reiknuð í orlofsdögum,enda beri launaseðlar aðalstefnanda með sér að orlof hennar hafi veriðinnifalið í launum og að það skyldi taka út með töku orlofsdaga á óskertumlaunum. Aðalstefnandi setji kröfuna fram líkt og hún hafi aldrei tekið launaðorlof hjá gagnstefnanda en það sé rangt. Á 13 mánaða starfstíma sínum hafi húnunnið sér inn 26 orlofsdaga. Á þeim tíma hafi hún nýtt a.m.k. átta orlofsdaga,en hún hafi verið í leyfi fimmtudaginn 21. desember og föstudaginn 22. desember2012. Þá hafi hún verið í leyfi fimmtudaginn 13. júní til og með föstudeginum21. júní 2013, samtals sex daga. Hún hafi því að hámarki átt inni 18 orlofsdagaþegar hún hafi ákveðið að hætta störfum. Orlofsuppgjör gagnstefnanda hafi byggtá því. Þess utan hafi aðalstefnandi farið í leyfi til Flórída á starfstímanumog verið á launum á meðan, en ekki sé ljóst hversu marga daga það hafi verið. Samkvæmt útreikningumgagnstefnanda hafi orlofsinneign aðalstefnanda numið 182.732 krónum en aðviðbættri orlofs- og desemberuppbót 215.932 krónum. Gagnstefnandi hafiskuldajafnað þessari fjárhæð við kröfu sína á hendur aðalstefnanda með hennarvitund og samþykki, enda hafi hún aldrei mótmælt kröfu gagnstefnanda eðaskuldajöfnuðinum og hann sé viðurkenndur í stefnu sem innborgun inn áorlofskröfuna og uppgreiðsla á orlofs- og desemberuppbót. Það sé þannigóumdeilt að gagnstefnandi hafi greitt 182.732 krónur í orlof á móti orlofskröfuaðalstefnanda. Þá liggi fyrir að aðalstefnandi hafi nýtt a.m.k. átta dagalaunað orlof á starfstíma, auk þess sem hún hafi tekið leyfi til að fara tilútlanda. Það sé því ósannað að aðalstefnandi eigi rétt til frekara orlofs. Gagnstefnandi byggi sýknukröfusína einnig á tómlæti aðalstefnanda. Hún hafi sýnt af sér slíkt tómlæti viðinnheimtu meintrar launakröfu sinnar, að hún hafi fyrirgert rétti sínum tilkröfunnar, eigi hún hana á annað borð. Krafa um vangoldið orlof hafi fyrstkomið fram eftir starfslok aðalstefnanda. Hún hafi sagt upp störfum 24. júní2013 og til hafi staðið að hún lyki störfum 30. september 2013, miðað viðþriggja mánaða uppsagnarfrest. Þann 28. júní 2013 hafi hún hins vegar óskaðeftir því, þvert á það sem samið hafi verið um, að fá að láta af störfum straxog vinna ekki út uppsagnarfrestinn. Þann 15. júlí 2013 hafi hún tilkynnt að húnhefði hafið störf hjá MAN magasín, samkeppnisaðila gagnstefnanda og hún hefðiþar með ákveðið að hætta að vera í orlofi. Gögn málsins beri þó með sér að húnhafi starfað lengur fyrir nefndan samkeppnisaðila eða a.m.k. frá 7. júlí 2013.Með því hafi hún í raun rift ráðningarsamningi sínum einhliða ogfyrirvaralaust. Ekkert hafi heyrst fráaðalstefnanda frá því að bréfasamskiptum lögmanna hafi lokið 20. desember 2013og gagnstefnandi hafi talið málinu lokið. Hún hafi aldrei mótmælt fullyrðingumgagnstefnanda um ofgreiddan bónus. Tæpum tveimur árum eftir uppsögnina hafiaðalstefnandi svo höfðað mál þetta. Full ástæða hafi verið til þess fyrir hanaað hefjast handa við málsókn sína án tafar, til að tryggja lögmæti meintrakrafna sinna fyrir dómstólum. Með því að sýna af sér slíkt tómlæti hafiaðalstefnandi glatað rétti til mögulegrar kröfu sinnar. Vaxtakröfu aðalstefnanda sésérstaklega mótmælt. Fordæmi séu fyrir því að kröfuhafi glati rétti sínum tildráttarvaxta fyrir þingfestingu máls vegna tómlætis. Þess sé því krafist að vextirverði í fyrsta lagi dæmdir frá þingfestingu. Gagnkrafa gagnstefnanda sétvíþætt. Annars vegar lúti hún að endurgreiðslu vegna ofgreidds sölubónuss enhins vegar sé um að ræða skaðabætur vegna ólögmæts brotthlaups úr starfi. Aðalstefnandi hafi m.a. seltfyrirtækjum auglýsingar í tímaritum gagnstefnanda og fengið greidd föst launauk sölutengdra tekna eða sölubónuss. Eftir launakeyrslu og útborgun launa 30.júní 2013 hafi uppgötvast villa í bónusum til starfsmanna gagnstefnanda semhafi falist í því að hlutfall sölubónuss starfsmanna hafi verið reiknað afheildarfjárhæð auglýsingasölusamninga, en ekki af tekjum gagnstefnanda afsamningunum. Í tilviki aðalstefnanda hafi verið um að ræða samning milliflugfélagsins WOW air ehf., gagnstefnanda og Cintamani um auglýsingarsíðastnefnda aðilans í flugtímariti og á sætisbökum WOW air ehf., engagnstefnandi hafi annast útgáfu flugtímaritsins fyrir flugfélagið. Hlutfallgagnstefnanda í tekjum af samningnum hafi verið ákveðið 33% en aðrar tekjurhafi runnið til flugfélagsins. Sölubónus aðalstefnanda hafi átt að reiknast aftekjum gagnstefnanda af samningnum, en ekki af heildarfjárhæð samningsins einsog gert hafi verið. Einnig hafi komið í ljós að sölubónus hafi verið rangtreiknaður um mánaðamótin maí/júní, en sú tala hafi verið mun lægri. Tilkynning um villuna hafi veriðsend viðskiptastjórum, þ.m.t. aðalstefnanda, með tölvuskeyti 1. júlí 2013, eðasama dag og laun hafi verið greidd vegna júní. Ofgreiddur bónus aðalstefnandavið launaútborgun um mánaðamótin júní/júlí hafi numið 438.313 krónum, en ummánaðamótin maí/júní hafi hún fengið ofgreiddar 126.614 krónur. Samtals hafihún því fengið ofgreiddan bónus að fjárhæð 563.927 krónur. Ekki sé ágreiningurum að aðalstefnandi hafi fengið ofgreiddan bónus og að henni beri aðendurgreiða þá fjármuni, en aðalstefnandi hafi aldrei mótmælt því og hafiviðurkennt vitneskju sína um ofgreiðslu. Í stefnu sé m.a.s. viðurkenndur seminnborgun skuldajöfnuður sem hafi verið framkvæmdur af gagnstefnanda, þar semorlofsinneign hafi verið skuldajafnað á móti þessari kröfu. Gagnstefnandi eigi rétt áendurgreiðslu í samræmi við meginreglur kröfu- og vinnuréttar vegna þess semhafi verið ofgreitt. Ofgreiðslan hafi stafað af villu um staðreyndir. Villanhafi verið augljós og athygli starfsmanna hafi strax verið vakin á henni.Aðalstefnandi hafi fengið mun hærri laun en hún hafi mátt eiga von á meðhliðsjón af fyrri launagreiðslum. Gagnstefnandi hafi ekki vakið hjá hennitraust um að þessar ofgreiðslur gætu talist til réttra launa hennar, enda hafihann leiðrétt ofgreiðslurnar um leið og hann hafi orðið þeirra var. Í síðaratilvikinu hafi starfsmenn verið upplýstir um villuna sama dag og launin hafiverið greidd. Aðalstefnandi hafi ekki hreyft andmælum við leiðréttingu áofgreiðslunni og hafi viðurkennt að hafa móttekið tilkynninguna umofgreiðsluna. Endurgreiðsluskylda hennar á fjárhæðinni 563.927 krónum séóumdeilanleg. Aðalstefnanda beri því að greiða gagnstefnanda fjárhæðina aðfrádreginni þeirri fjárhæð sem gagnstefnandi hafi nýtt til að skuldajafna viðógreitt orlof og orlofs- og desemberuppbót við uppgjör um mánaðamótinjúlí/ágúst 2013, alls 215.932 krónur. Krafa gagnstefnanda vegna þessa liðar séþví 347.995 krónur auk vaxta. Aðalstefnandi hafi algjörlegaeinhliða og með ólögmætum hætti tekið ákvörðun um að hætta störfum fyrirgagnstefnanda. Sú regla gildi í vinnurétti að starfsmönnum sé óheimilt aðhlaupast á brott úr starfi sínu, rétt eins og atvinnurekanda sé óheimilt aðrifta ráðningarsamningi, án réttmætrar ástæðu. Um verulega vanefndatvinnurekanda þurfi að vera að ræða til þess að brotthlaup starfsmanns úrstarfi geti talist lögmætt. Aðalstefnandi hafi ekki haft réttmæta ástæðu til aðhlaupast á brott úr starfi sínu enda hafi gagnstefnandi staðið við allarskyldur sínar gagnvart henni. Ástæða þess að hún hafi hlaupist á brott úrstarfi sínu hafi verið sú að henni hafi boðist starf hjá samkeppnisaðilagagnstefnanda, en gagnstefnandi hafi ekki viljað sleppa henni við að vinnauppsagnarfrestinn. Ástæðan hafi því ekki aðeins verið ólögmæt heldur hafibeinlínis verið um að ræða gróft brot á trúnaðarskyldu starfsmanns gagnvartvinnuveitanda. Dómstólar líti svo á aðatvinnurekandi eigi skaðabótakröfu á hendur starfsmanni vegna ólögmætsbrotthlaups úr starfi. Þá sé litið til þess tjóns sem starfsmaður hafi valdiðatvinnurekanda sínum með slíku framferði. Uppsögn aðalstefnanda hafi komið sérmjög illa fyrir gagnstefnanda, enda hafi hún horfið frá hálfkláruðu verki viðað selja auglýsingar í næsta tölublað tímaritsins Nýtt líf. Fyrirvaralaust ogólögmætt brotthlaup aðalstefnanda hafi óumdeilanlega valdið gagnstefnandaverulegu tjóni. Í dómaframkvæmd hafi verið miðað við að starfsmanni beri aðgreiða atvinnurekanda meðalhófsbætur fyrir ólögmætt brotthlaup er samsvarilaunum fyrir helming uppsagnarfrests starfsmannsins, ef tjón er ekki sannað,sbr. 1. mgr. 25. gr. hjúalaga nr. 22/1928. Samkvæmt dómafordæmum hafi ákvæðiðalmennt gildi í vinnurétti með lögjöfnun. Gagnkvæmur uppsagnarfresturaðalstefnanda samkvæmt ráðningarsamningi hafi verið þrír mánuðir. Samkvæmtframangreindri skaðabótareglu beri henni að greiða gagnstefnanda fjárhæð semsvari til launa í einn og hálfan mánuð. Heildarlaun aðalstefnanda hafi veriðbreytileg þar sem þau hafi að hluta verið árangurstengd. Heildarlaun hennar þá 13mánuði sem hún hafi starfað hjá gagnstefnanda hafi verið 7.637.754 krónur, enkrafa hennar um orlof byggi á þeirri fjárhæð. Gagnstefnandi geri ekkiathugasemd við að hún sé höfð til viðmiðunar um laun aðalstefnanda, enda horfiþað til mikillar einföldunar. Samkvæmt því hafi meðaltalsmánaðarlaun verið587.520 krónur. Skaðabótakrafa gagnstefnanda á hendur aðalstefnanda nemi einumog hálfum þeim mánaðarlaunum, eða 881.280 krónum. Krafagagnstefnanda á hendur aðalstefnanda sé því að fjárhæð 563.927 krónur vegnaofgreidds sölubónuss að teknu tilliti til innborgunar og 881.280 krónur vegnaólögmæts brotthlaups úr starfi, eða samtals 1.445.207 krónur. Til frádráttarkomi 215.932 krónur vegna skuldajöfnuðar og krafan sé því 1.229.275 krónur.Þess sé krafist að viðurkenndur verði réttur gagnstefnanda til að skuldajafnaframangreindri fjárhæð við þá fjárhæð sem mögulega verði dæmd aðalstefnanda íaðalsök, en að sjálfstæður dómur gangi um það sem umfram sé, sbr. 2. mgr. 28.gr. laga nr. 91/1991. Enginn vafi leiki á því að kröfur samkvæmt gagnstefnu séusamkynja kröfu aðalstefnanda í aðalsök og eigi rætur að tekja til sama atviks,aðstöðu eða löggernings. IV Deila málsaðila lýtur aðuppgjöri vegna starfsloka aðalstefnanda hjá gagnstefnanda og snýst ágreiningur þeirraum orlofsgreiðslur, bónusgreiðslur og bótakröfu vegna brotthlaupsaðalstefnanda. Gagnstefnandi hefur ekki andmælt útreikningi aðalstefnanda áorlofskröfu sinni. Við aðalmeðferð málsins var það staðfest af hálfugagnstefnanda að hann gerði ekki athugasemd við að orlofslaun aðalstefnandahefðu átt að nema 776.760 krónum. Hann telur hins vegar að lækka verði þáfjárhæð vegna átta orlofsdaga sem aðalstefnandi hafi tekið. Við aðalmeðferðmálsins féllst aðalstefnandi á að lækka bæri kröfuna vegna sex orlofsdagahennar í júní 2013 en taldi rétt að miða við föst mánaðarlaun við lækkunina.Því mótmælti gagnstefnandi og taldi að miða bæri við heildarlaun. Ágreiningurer um tvo daga í desember 2012 þar sem gagnstefnandi heldur því fram aðaðalstefnandi hafi verið í fríi en hún kannast ekki við það. Fullyrðinggagnstefnanda byggist á því að samkvæmt vinnuyfirliti hafi aðalstefnandi veriðskráð í orlof þessa daga en aðalstefnandi telur þá skráningu ekki áreiðanlega.Þótt innskráningar starfsmanns í kerfið hafi ekki verið nákvæmar er ekkert sembendir til annars en að skráningar á orlofsdögum hafi verið réttar, enda eróumdeilt að leyfisdagar í júní eru þar rétt skráðir. Verður því að telja aðgagnstefnandi hafi fært nægilegar sönnur fyrir því að aðalstefnandi hafi veriðí leyfi þá tvo daga í desember 2012 sem um ræðir. Gagnstefnandi heldur þvíjafnframt fram að aðalstefnandi hafi tekið sér fleiri orlofsdaga þegar hún hafifarið í frí til Flórída. Aðalstefnandi kvaðst hafa fengið leyfi til þess aðvinna í ferð sinni til Flórída, en samið hafi verið um að hún ynni þar í sexklukkustundir á dag. Matthías Björnsson, fjármálastjóri gagnstefnanda, kvaðstfyrir dóminum kannast við að aðalstefnandi hafi eitthvað unnið í fríinu úti entaldi að þó hafi verið um leyfi að ræða. Hann kvaðst þó ekki hafa komið aðsamkomulagi um þetta. Engin gögn liggja fyrir um það um hve langan tíma var aðræða eða hvers efnis samkomulag aðila var. Hefur því ekki verið sýnt fram á aðaðalstefnandi hafi tekið orlof vegna ferðar sinnar til Flórída. Óumdeilt er aðaðalstefnandi hafði unnið sér inn 26 orlofsdaga vegna starfs síns hjágagnstefnanda. Samkvæmt framangreindu hefur hún þegar nýtt átta daga af orlofisínu og átti því ógreidda 18 daga við starfslok. Gagnstefnandi krefst þess aðaðalstefnandi greiði sér 563.927 krónur, að frádregnum 215.932 krónum sem hannhefur þegar dregið af launum hennar vegna ofgreidds sölubónuss. Aðalstefnandikrefst þess að þær 215.932 sem dregnar hafi verið af launum hennar verðiendurgreiddar sér. Gagnstefnandi tilkynnti aðalstefnanda og öðrumviðskiptastjórum sínum með tölvuskeyti 1. júlí 2013 að við útreikning launa„þennan mánuðinn“ hefði komið í ljós „skekkja, ekkert alvarlegt“. Þetta kallaðiá endurskoðun verklags aftur í tímann. Þeirri vinnu myndi ljúka fyrir vikulokog yrði þetta „leiðrétt við hvern og einn ef einhverju munar. Þetta gæti numiðeinhverjum smáupphæðum fyrir hvern og einn.“ Í tölvuskeyti MatthíasarBjörnssonar til aðalstefnanda 31. júlí 2013 kemur fram að hann hafi verið aðfara yfir bónusa vegna „Cintamani sölunnar“. Þá hafi komið í ljós að það hafiverið „verulega ofgreitt enda hafði það verið reiknað með í maí útborgun og svotvöfalt í júní útborgun“. Í tölvuskeyti Matthíasar frá 4. ágúst sama ár kom þaðsama fram: „Cintamani salan var tekin með í maí og var svo tvítekin í júní bæðiaf okkar þóknun og heildarsölunni. Auk þess voru tímarit eins og GE 1306 ogönnur tímarit tekin með sem ekki tilheyrðu uppgjörstímabilinu 21. maí-20.júní.“ Í tölvuskeyti hans frá 9. sama mánaðar kom svo fram að bónusinn vegnaCintamani sölunnar hefði verið reiknaður af heildartekjum samningsins. Þásagði: „Mér finnst frekar hæpið að reikna bónus út frá heildartekjumsamningsins enda eru þetta ekki okkar tekjur. Það ætti að reikna það út fráokkar hluta af samningnum.“ Í gagnstefnu er greint frá þvíað ofgreiðslur til aðalstefnanda hafi numið 438.313 krónum um mánaðamótinjúní/júlí, en um mánaðamótin maí/júní 126.614 krónum, eða samtals 563.927krónum. Engar skýringar er þar hins vegar að finna á því hvernig þessar fjárhæðireru fundnar að öðru leyti en því að ljóst er að ágreiningur stendur um sölu áauglýsingum fyrir Wow air til Cintamani. Gagnstefnandi ber því við að stærsturhluti ofgreiðslunnar sé til kominn vegna þess að bónus aðalstefnanda hafi veriðreiknaður af heildarsamningnum en ekki af hlut gagnstefnanda í samningnum.Framangreindur samningur er ekki meðal gagna málsins, en ljóst er aðaðalstefnandi var ekki aðili að honum. Þá hefur hún borið að henni hafi ekkiverið kynntur sá samningur, heldur hafi salan verið kynnt starfsmönnum þannigað öll fjárhæðin hafi verið undir, enda hafi verið keppikefli að ná sölunni ogháum bónus vegna hennar. Haraldur Logi Hrafnkelsson, fyrrum samstarfsmaðuraðalstefnanda hjá gagnstefnanda, bar á sama veg og sagði samkeppni hafa verið ámilli viðskiptastjóranna um að ná þessari sölu. Málið hafi verið kynnt fyrirþeim á fundi en aldrei hafi verið talað um annað viðmið fyrir sölubónusinn. Íráðningarsamningi aðalstefnanda frá 1. mars 2013 kemur fram að sölubónusstarfsmanns skuli vera 5% þóknun ef hann selur fyrir undir tvær milljónir ámánuði, 7% þóknun ef hann selur fyrir yfir tvær milljónir á mánuði og 10%þóknun ef hann selur fyrir meira en fimm milljónir á mánuði. Sá skilningurgagnstefnanda að miða ætti sölubónus við hlutdeild hans í samningi við Wow airkom ekki fram fyrr en nokkru eftir starfslok aðalstefnanda. Gagnstefnandiverður að bera ábyrgð á því hafi hann gert mistök við sölubónus vegnaauglýsinga fyrir Wow air. Um umtalsverða fjárhæð er að ræða fyrir aðalstefnandaog ekkert sem bendir til þess að hún hafi mátt vita um framangreinda ætlungagnstefnanda. Er því ekki hægt að fallast á að gagnstefnandi eigiendurkröfurétt á hana af þeim sökum. Eins og að framan greinir gerirgagnstefnandi ekki grein fyrir því í gagnstefnu hvernig hann hefur fundið þærfjárhæðir sem hann miðar við. Aðalstefnandi hefur hins vegar lagt fram eiginútreikninga á sölubónus sínum fyrir framangreind tímabil. Samkvæmt þeim fellsthún á að um ofgreiðslu hafi verið að ræða, vegna fyrra tímabilsins 22.741krónur og vegna síðara tímabilsins 121.036 krónur. Samkvæmt tilkynningugagnstefnanda frá 1. júlí 2013 var um að ræða smávægilega villu við greiðslulauna þann dag. Ekkert var minnst á villu í útborgun launa vegna mánaðarins áundan. Launagreiðslan var á ábyrgð gagnstefnanda og er ekki hægt að gera kröfutil þess að aðalstefnanda hafi mátt vera villan ljóst. Verður því ekki fallistá endurgreiðslukröfu vegna þess mánaðar. Tilkynning gagnstefnanda náði hinsvegar til launa sem greidd voru út þann sama dag. Þá átti aðalstefnandi íframhaldinu í tölvupóstsamskiptum við fjármálastjóra gagnstefnanda um þessavillu. Þótt fallast megi á með aðalstefnanda að ekki sé um „smáupphæð“ að ræðaverður að líta til þess að henni mátti vera ljóst strax frá útborgunardegi aðmistök hefðu verið gerð við útborgunina og að til stæði að leiðrétta villuna.Það var svo gert við launagreiðslu næsta mánaðar. Þykir aðalstefnandi því verðaað una endurkröfu gagnstefnanda að fjárhæð 121.036 krónur. Krafa gagnstefnanda vegnaólögmæts brotthlaups byggist á því að ekki hafi náðst samkomulag viðaðalstefnanda um starfslok heldur hafi hún einhliða ákveðið að hætta og hefjastörf á nýjum stað. Aðalstefnandi heldur því hins vegar fram að samkomulag hafináðst um starfslok hennar á fundi með fjármálastjóra gagnstefnanda 1. júlí2013. Í málinu liggur fyrir tölvuskeyti sem aðalstefnandi sendi þann dag tilsamstarfsmanna sinna og viðskiptavina þar sem hún tilkynnti uppsögn sína ogstarfslok sama dag. Matthías Björnsson, fjármálstjóri gagnstefnanda, staðfestiað pósturinn hefði borist sér. Fyrir liggur að engar athugasemdir voru gerðarvið aðalstefnanda af því tilefni. Þá kom fram í tölvuskeyti fjármálastjóranstil aðalstefnanda 12. júlí 2013 að lokauppgjör færi fram um næstu mánaðamót.Fjármálstjórinn greindi frá því fyrir dóminum að honum hefði ekki verið kunnugtum að aðalstefnandi hefði ráðið sig í nýtt starf fyrr en 15. júlí 2013. Þykirþetta benda ótvírætt til þess að gagnstefnandi hafi fallist á að aðalstefnandiynni ekki út uppsagnarfrest sinn. Verður kröfu gagnstefnanda um bætur vegnaólögmæts brotthlaups því hafnað. Við aðalmeðferð málsins byggðigagnstefnandi meðal annars á því að fjármálastjóra gagnstefnanda hefði skortumboð til þess að semja um starfslok aðalstefnanda. Framangreindri málsástæðuvar ekki andmælt sem of seint fram kominni, en því mótmælt að um umboðsskortværi að ræða. Fram hefur komið að framkvæmdastjóri gagnstefnanda fólfjármálastjóranum að ræða við aðalstefnanda um starfslok hennar í fjarverusinni. Framkvæmdastjórinn var í framhaldinu upplýstur um málið og kom til vinnunokkrum dögum síðar, en gerði engar athugasemdir. Þá átti fjármálastjórinn íáframhaldandi viðræðum við aðalstefnanda um starfslok hennar og launauppgjör.Verður því ekki fallist á að fjármálastjórann hafi skort umboð til að semja umstarfslokin. Gagnstefnandi teluraðalstefnanda hafa sýnt af sér tómlæti við innheimtu kröfu sinnar. Ljóst er aðaðalstefnandi setti fram kröfu um að orlofsinneign hennar yrði greidd þegar viðstarfslok. Þá átti hún í samskiptum við fjármálastjóra gagnstefnanda um uppgjörlauna sinna og leitaði til VR sem sendi gagnstefnanda innheimtubréf 29.nóvember 2013. Gagnstefnandi svaraði því bréfi 20. desember 2013. Eftirsáttaumleitanir höfðaði aðalstefnandi mál fyrir Héraðsdómi Reykjaness, engagnstefnandi krafðist frávísunar málsins vegna ákvæðis í ráðningarsamningi umað mál vegna hans skuli reka fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Var málið felltniður og nýtt mál höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 16. apríl 2015. Verðurekki fallist á að aðalstefnandi hafi með framangreindu sýnt af sér tómlæti semleiði til þess að hún hafi fyrirgert rétti sínum. Samkvæmt öllu framangreindu erþað niðurstaða dómsins að aðalstefnandi eigi kröfu á gagnstefnanda vegnaorlofs. Óumdeilt er að fjárhæð þess er 776.760 krónur vegna 26 orlofsdaga. Þarsem aðalstefnandi hefur þegar nýtt sér átta orlofsdaga nemur krafa hennar537.757 krónum. Aðalstefnandi hefur lækkað kröfu sína vegna innborgunar aðfjárhæð 182.732 krónur og nemur ógreitt orlof hennar því 355.025 krónum. Þáhefur hún krafist 215.932 króna vangoldinna launa vegna frádráttargagnstefnanda við launauppgjör. Í samræmi við þá niðurstöðu að gagnstefnandahafi verið heimilt að endurkrefja hana um 121.036 krónur verður fallist á kröfuaðalstefnanda að fjárhæð 94.896 krónur. Það er því niðurstaða dómsins aðgagnstefnanda beri að greiða aðalstefnanda 449.921 krónu. Gagnstefnandi hefur andmæltvaxtakröfu aðalstefnanda á grundvelli tómlætis af hennar hálfu. Þar sem þeimsjónarmiðum hefur verið hafnað verður fallist á vaxtakröfu aðalstefnanda. Réttaðalstefnanda til höfuðstólsfærslu dráttarvaxta á 12 mánaða fresti má leiðabeint af ákvæðum 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Það er þvíóþarft að kveða á um slíka höfuðstólsfærslu í dómsorði. Í ljósi málsúrslita þykir réttað gagnstefnandi greiði aðalstefnanda málskostnað að fjárhæð 900.000 krónur. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Gagnstefnandi, Birtingurútgáfufélag ehf., greiði aðalstefnanda, Auði Ingibjörgu Húnfjörð, 449.921 krónumeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags. Gagnstefnandi greiðiaðalstefnanda 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 2/2022
Ákæra Umboðssvik Mútur Peningaþvætti Hlutdeild Lögskýring Skilorð Upptaka Einkaréttarkrafa Skaðabætur Frávísun frá héraðsdómi að hluta
G var ákærður fyrir hlutdeild í umboðssvikum samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga, mútugreiðslur samkvæmt 1. mgr. 264. gr. a laganna og peningaþvætti samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. laganna og R fyrir umboðssvik, mútuþægni samkvæmt 2. mgr. 264. gr. a laganna og peningaþvætti. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Landsréttar segði um þá háttsemi sem ákærðu var gefin að sök samkvæmt I kafla ákæru að sannað þætti svo ekki yrði vefengt með skynsamlegum rökum að ákærðu hefðu, að frumkvæði R, haft samráð um að hann myndi í krafti stöðu sinnar hjá I ohf. sjá til þess að félagið keypti aðgangsmiða í bílastæðahlið af félagi G, B ehf., í júní 2015 og mars 2016 á miklu hærra verði en eðlilegt gat talist. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu Landsréttar að sakfella R fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga og G fyrir brot gegn sama ákvæði, sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 22. gr. sömu laga. Með dómi Landsréttar var R sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga en G sýknaður af broti gegn 1. mgr. ákvæðisins með vísan til þess að sönnun lægi fyrir um að það hefði verið R en ekki G sem hafi átt frumkvæði að samráði þeirra. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að þeirri skýringu ákvæðis 1. mgr. 264. gr. a sem lögð var til grundvallar í dómi Landsréttar, að máli skipti hvor ákærðu hafi átt frumkvæði að samráði þeirra, yrði hvorki fundin stoð í orðalagi 1. mgr. 264. gr. a né lögskýringargögnum. Var því staðfest niðurstaða Landsréttar um sakfellingu R fyrir brot gegn 2. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga en G sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. ákvæðisins. Ákærðu var jafnframt gefið að sök peningaþvætti samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá þeim hluta ákærukaflans er laut að nýtingu ávinnings. Eftir stóð að G var þannig einungis gefið að sök að hafa aflað sér ávinnings af brotum sínum og R. Hæstiréttur vísað til þess að í ákæru væri ekki að finna nánari lýsingu á því í hverju sú öflun fjárvinnings fólst umfram það sem fólst í auðgunarbroti ákærða. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að ágallar á ákæru fyrir peningaþvætti að því er varðaði G væru svo verulegir að óhjákvæmilegt væri að vísa þeim kafla frá héraðsdómi, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Varðandi R vísaði Hæstiréttur til þess að í ákæru væri gerð grein fyrir því í hverju viðbótarathafnir hans við öflun ávinnings fólust eftir fullframningu frumbrotanna. Var því staðfest niðurstaða Landsréttar um sakfellingu R fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Refsing G var ákveðin 15 mánaða fangelsi en fullnustu 12 mánaða hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár en refsing R ákveðin 18 mánaða fangelsi en fullnustu 15 mánaða hennar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá voru R og G dæmdir til að greiða I ohf. óskipt skaðabætur og nánar tilgreindar eignir þeirra gerðar upptækar með vísan til 69. gr. almennra hegningarlaga og skyldi andvirði upptækra verðmæta verða varið til greiðslu skaðabótakröfu I ohf., sbr. 2. mgr. 69. gr. e laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2021. Ákæruvaldið krefst þess að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og að refsing þeirra verði þyngd. Jafnframt er þess krafist að niðurstaða Landsréttar um upptöku eigna verði staðfest. Við aðalmeðferð málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá þeirri lýsingu á háttsemi í ákærukafla II er varðar peningaþvætti að ákærðu hafi nýtt sér ávinning að tiltekinni fjárhæð.3. Ákærði Guðberg krefst aðallega frávísunar á ákærukafla II A er varðar peningaþvætti en til vara sýknu. Hann krefst sýknu af ákærukafla I. Verði ekki fallist á frávísunar- og sýknukröfur krefst hann þess að sér verði ákveðin vægasta refsing sem lög leyfa. Jafnframt krefst hann þess að upptökukröfum ákæruvaldsins verði hafnað. Þá krefst hann frávísunar á einkaréttarkröfu Isavia ohf. Til vara krefst hann sýknu af kröfunni og til þrautavara að hún verði lækkuð um þá fjárhæð sem hann hefur þegar greitt til Isavia ohf. Ef fallist verður á upptökukröfu ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu Isavia ohf. er þess krafist að upptækir fjármunir verði nýttir til greiðslu á kröfu Isavia ohf., sbr. 1. mgr. 69. gr. e almennra hegningarlaga nr. 19/1940.4. Ákærði Rúnar krefst aðallega frávísunar á ákærukafla II B er varðar peningaþvætti en til vara sýknu. Hann krefst sýknu af ákærukafla I. Verði ekki fallist á frávísunar- og sýknukröfur krefst hann þess að sér verði ákveðin vægasta refsing sem lög leyfa. Jafnframt krefst hann þess að upptökukröfum ákæruvaldsins verði hafnað. Þá krefst hann frávísunar á einkaréttarkröfu Isavia ohf. Til vara krefst hann sýknu af kröfunni og til þrautavara að hún verði lækkuð. Ef fallist verður á upptökukröfu ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu Isavia ohf. er þess krafist að upptækir fjármunir verði nýttir til greiðslu á kröfu Isavia ohf., sbr. 1. mgr. 69. gr. e almennra hegningarlaga.5. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa, Isavia ohf., er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni6. Með ákæru héraðssaksóknara 10. október 2019 voru ákærðu gefin að sök mútubrot, umboðssvik og peningaþvætti á árunum 2015 og 2016.7. Í kafla I í ákæru voru ákærða Guðberg gefnar að sök mútugreiðslur og hlutdeild í umboðssvikum í störfum sínum sem eiganda, stjórnarmanns og framkvæmdastjóra hjá Boðtækni ehf. Ákærða Rúnari var gefin að sök mútuþægni og umboðssvik í starfi sínu sem þjónustustjóri hjá Isavia ohf. Þetta hafi verið gert á þann hátt að ákærði Guðberg borgaði eða lét borga ákærða Rúnari, án réttmæts tilkalls hans, samtals 3.485.250 krónur í formi þriggja greiðslna frá Boðtækni ehf. til félags ákærða Rúnars, Unique Chillfresh Iceland ehf. Fékk ákærði Guðberg þannig ákærða Rúnar í tvö skipti til að koma því til leiðar, í bága við starfsskyldur hans, að Isavia ohf. greiddi miklu hærra verð en eðlilegt gæti talist fyrir aðgangsmiða í bílastæðahlið sem félagið keypti af Boðtækni ehf., annars vegar í júní 2015 og hins vegar í mars 2016. 8. Í ákæru segir að í aðdraganda fyrri viðskiptanna hefðu ákærðu haft samráð um að ákærði Rúnar myndi í krafti stöðu sinnar hjá Isavia ohf. sjá til þess að félagið keypti aðgangsmiðana á hinu óeðlilega háa verði og skyldi ávinningur af því skiptast jafnt milli ákærða Rúnars og Boðtækni ehf. Ákærði Rúnar samþykkti síðar innan Isavia ohf., í báðum neðangreindum viðskiptum, reikninga Boðtækni ehf. til Isavia ohf. vegna miðakaupanna.9. Í viðskiptum í júní 2015 hafi Isavia ohf. keypt samtals 760.000 aðgangsmiða af Boðtækni ehf. og greitt fyrir hvern miða annars vegar 5,5 krónur (45.000 miðar) og hins vegar 8,1 krónu (715.000 miðar). Miðana hafi Boðtækni ehf. keypt af þýskum framleiðanda þeirra á 6,1 evru fyrir hverja 1000 miða eða um 0,91 krónu fyrir hvern miða á þáverandi gengi. Í sama mánuði hafi Unique Chillfresh Iceland ehf. gefið út tvo reikninga til Boðtækni ehf., 16. og 30. júní 2015, þann fyrri að fjárhæð 1.000.000 króna auk virðisaukaskatts en hinn að fjárhæð 885.250 krónur auk virðisaukaskatts. Báðir reikningarnir hafi verið áritaðir um að vera fyrir „ráðgjöf“. Boðtækni ehf. greiddi þá með bankamillifærslum 6. og 14. júlí 2015. 0. Í viðskiptum í mars 2016 hafi Isavia ohf. keypt á ný samtals 760.000 aðgangsmiða af Boðtækni ehf. og greitt fyrir hvern þeirra 8,3 krónur. Miðana hafi Boðtækni ehf. keypt af þýskum framleiðanda þeirra á 5,9 evrur fyrir hverja 1000 miða eða um 0,83 krónur fyrir hvern miða á þáverandi gengi. Unique Chillfresh Iceland ehf. hafi svo gefið út reikning til Boðtækni ehf. 4. apríl sama ár, að fjárhæð 1.600.000 krónur auk virðisaukaskatts. Reikningurinn hafi verið áritaður um að vera fyrir „ráðgjöf“. Boðtækni ehf. hafi greitt hann samdægurs með bankamillifærslu.1. Þá segir í ákæru að fyrrgreindir þrír reikningar Unique Chillfresh Iceland ehf. til Boðtækni ehf. hafi ekki byggst á raunverulegum lögmætum viðskiptum milli félaganna heldur hafi þeir einungis verið yfirvarp fyrir mútugreiðslur til ákærða Rúnars að áðurnefndri fjárhæð, 3.485.250 krónur. Eftirstöðvar ávinnings af brotum ákærðu megi samanlagt áætla að minnsta kosti um 4.546.790 krónur sem hafi orðið eftir hjá Boðtækni ehf.2. Framangreind brot ákærða Guðbergs voru talin varða við 1. mgr. 264. gr. a og 249. gr., sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga, og brot ákærða Rúnars talin varða við 249. gr. og 2. mgr. 264. gr. a sömu laga.3. Í kafla II A var ákærða Guðberg gefið að sök peningaþvætti með því að hafa aflað félagi sínu Boðtækni ehf. ávinnings af brotum sínum og ákærða Rúnars samkvæmt ákærukafla I og nýtt þann ávinning, sem megi áætla að minnsta kosti um 4.546.790 krónur, í rekstri félagsins.4. Í kafla II B var ákærða Rúnari gefið að sök peningaþvætti með því að hafa í gegnum félag sitt Unique Chillfresh Iceland ehf., með þeim hætti sem lýst var í ákærukafla I, aflað og nýtt sér ávinning að fjárhæð 3.485.250 krónur af brotum samkvæmt ákærukafla I. Þessi brot ákærðu voru samkvæmt ákæru talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.5. 15. Í ákæru var þess krafist að ákærðu yrðu dæmdir til refsingar og upptöku á eignum þeirra eftir ákvæðum VII. kafla A almennra hegningarlaga, sbr. einkum 69. gr. og 1. mgr. 69. gr. b, þannig að ákærði Guðberg sætti upptöku á 4.546.790 krónum sem teljast hluti af andvirði eignarhluta hans í fasteigninni […] og ákærði Rúnar sætti upptöku á 3.485.250 krónum sem teljast hluti af andvirði eignarhluta hans í fasteigninni […].6. Jafnframt gerir Isavia ohf. bótakröfu í málinu en hún hefur tekið breytingum undir rekstri málsins svo sem síðar verður rakið. 7. Ákærði Guðberg var með héraðsdómi 23. júlí 2020 sakfelldur fyrir peningaþvætti og hlutdeild í umboðssvikum en sýknaður af mútubroti, sbr. 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga. Refsing hans var ákveðin fangelsi í níu mánuði en fullnustu hennar frestað í tvö ár. Ákærði Rúnar var með sama dómi sakfelldur fyrir umboðssvik og peningaþvætti en sýknaður af mútubroti, sbr. 2. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga. Refsing hans var ákveðin fangelsi í tólf mánuði en níu mánuðum refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var ákærðu gert að greiða óskipt einkaréttarkröfu Isavia ohf. að fjárhæð 8.868.500 krónur auk vaxta og dráttarvaxta, en hún hafði verði lögð fram í breyttri mynd við aðalmeðferð málsins. Þá féllst héraðsdómur á upptökukröfu vegna ávinnings brotanna. 8. Með hinum áfrýjaða dómi var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ákærða Guðberg af broti gegn 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga en ákærði Rúnar sakfelldur fyrir mútuþægni, samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins. Að öðru leyti staðfesti Landsréttur niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærðu fyrir þau hegningarlagabrot sem þeim eru gefin að sök. Einkaréttarkrafa Isavia ohf. var lækkuð í 8.032.040 krónur eða sem nam virðisaukaskatti sem lagður hafði verið á reikninga Unique Chillfresh Iceland ehf. til Boðtækni ehf. Þá staðfesti Landsréttur niðurstöðu héraðsdóms um upptökukröfu en rétt þótti að andvirði upptækra verðmæta yrði varið til greiðslu einkaréttarkröfu, sbr. 1. mgr. 69. gr. e almennra hegningarlaga. Staðfest var ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða Guðbergs en refsing ákærða Rúnars þyngd og honum gert að sæta fangelsi í 15 mánuði og fullnustu 12 mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið. 9. Með ákvörðun Hæstaréttar 10. desember 2021, nr. 2021-277, var veitt leyfi til að áfrýja málinu til réttarins. Í ákvörðuninni sagði að úrlausn þess, meðal annars um beitingu 264. gr. a almennra hegningarlaga og um ákvörðun viðurlaga, kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.20. Ágreiningur málsins lýtur að heimfærslu á háttsemi ákærðu til refsiákvæða, meðal annars um túlkun á 264. gr. a almennra hegningarlaga um mútubrot og ákvæðum 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. laganna um sjálfsþvætti sem og um ákvörðun viðurlaga þegar sakfellt er samhliða fyrir frumbrot og peningaþvættisbrot.Málsatvik21. Samkvæmt gögnum málsins stofnuðu ákærði Guðberg og eiginkona hans einkahlutafélagið Boðtækni í febrúar 2002. 22. Ákærði Rúnar hóf störf sem þjónustustjóri hjá Isavia ohf. 11. mars 2014 en var sagt upp störfum 19. apríl 2016 af ástæðum ótengdum málinu. Hann stofnaði einkahlutafélagið Unique Chillfresh Iceland 8. apríl 2014 og hefur frá stofnun félagsins verið stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess.23. A, starfsmaður Boðtækni ehf., sendi 2. febrúar 2015 tölvupóst til ákærða Rúnars og innti hann eftir hvort hann mætti fyrir hönd Boðtækni ehf. gera honum tilboð í miða í aðgangshlið að bílastæðum Isavia ohf. við Keflavíkurflugvöll. Í kjölfarið áttu sér stað samskipti þeirra á milli og með tölvupósti 23. mars 2015 sendi fyrrnefndur A ákærða Rúnari tilboð þar sem boðið var verð frá 2,19 til 2,59 krónur fyrir hvern miða. Með tölvupósti 7. apríl 2015 pantaði ákærði Rúnar fyrir hönd Isavia ohf. 60.000 einfalda hvíta miða hjá Boðtækni ehf. sem höfðu verið keyptir af fyrirtæki í Tékklandi. Hver miði var seldur Isavia ohf. á 2,69 krónur auk virðisaukaskatts en miðarnir reyndust ekki henta. Samkvæmt gögnum málsins hóf A þá að leita fyrir sér með kaup á miðum frá öðrum framleiðanda og fór svo að Boðtækni ehf. keypti 760.000 miða frá þýskum framleiðanda á 90 aura hvern miða. Boðtækni ehf. seldi Isavia ohf. miðana, annars vegar 45.000 miða á 5,50 krónur hvern miða og hins vegar 715.000 miða á 8,10 krónur stykkið, eins og fram kemur í reikningi Boðtækni ehf. til Isavia ohf. 30. júní 2015. Síðar seldi Boðtækni ehf. Isavia ohf. á ný samtals 760.000 miða en á 8,30 krónur hvern miða eins og greinir í reikningi 30. mars 2016. Miðana hafði Boðtækni ehf. keypt af sama framleiðanda og áður á um 83 aura miðann.24. Í gögnum málsins er að finna tölvubréf frá Isavia ohf. þar sem lýst er leiðbeiningum til handa þeim sem þurfa að samþykkja reikninga til félagsins. Þar segir að svokallaður ábyrgðaraðili „í línu“ staðfesti með samþykki sínu að kostnaður samkvæmt reikningi skuli borinn af viðkomandi deild eða verkefni, að varan eða þjónustan hafi verið móttekin, að rétt magn sé á reikningi, að einingaverð sé rétt og greining kostnaðar rétt skráð.25. Í minnisblaði frá fjármálasviði Isavia ohf. um samþykki reikninga og ábyrgð uppáskriftaraðila kemur fram að uppáskriftarkerfi félagsins sé á tiltekinni vefslóð og hafi hver uppáskriftaraðili sitt notendanafn og aðgangsorð. Almenna reglan sé að tveir aðilar skrifi upp á hvern reikning, annar „í línu“ og hinn „í haus“. Sá sem kaupi inn, verkefnisstjóri ákveðinna verkefna eða deildarstjóri þeirrar deildar sem innkaupin tilheyri, samþykki línur. Framkvæmdastjóri þess sviðs sem kostnaðinn beri eða sá starfsmaður sem hann feli umsjón og ábyrgð á samþykki kostnaðar samþykki reikningana í heild sinni „í haus“. Með því staðfesti ábyrgðaraðili að rétt hafi verið staðið að innkaupum, þau séu innan rekstraráætlunar og fjárheimild sé til staðar.26. Í framburði ákærða Rúnars fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði haft mannaforráð í starfi sínu. Hann kvaðst hafa samþykkt reikninga vegna framangreindra kaupa Isavia ohf. á miðunum „í línu“ í kerfum Isavia ohf. Hann kvað svokallaðan ábyrgðaraðila, sem var yfirmaður hans, B, einnig hafa þurft að samþykkja reikningana „í haus“ í kerfum Isavia ohf. til að þess að þeir yrðu greiddir.27. Í framburði fyrrgreindrar B fyrir héraðsdómi kom fram að hún hefði ekki getað samþykkt þá reikninga sem málið varðar í kerfum Isavia ohf. fyrr en ákærði Rúnar hefði verið búinn að samþykkja þá „í línu“. Hún kvaðst ekki muna sérstaklega eftir þeim reikningum sem málið varðaði. Gríðarlega mikið magn af reikningum hefði farið um hendur hennar og upphæð umræddra reikninga ekki verið þannig að hún skæri sig úr.28. Í bréfi A, til Isavia ohf. 29. júní 2017 bar hann fram ásakanir á hendur Boðtækni ehf. og ákærða Rúnari í tengslum við kaup Isavia ohf. á miðum í umrædd aðgangshlið að bílastæðum. Leiddi það til þess að Isavia ohf. kærði ákærða Rúnar og „ótilgreinda forsvarsmenn Boðtækni ehf.“ með bréfi til héraðssaksóknara 25. júlí 2017.29. Samkvæmt framburði A fyrir héraðsdómi voru miðar þýska félagsins ekki dýrari í innkaupum en þeir miðar sem Boðtækni ehf. hafði fengið áður frá hinu tékkneska félagi. Um ástæðu þess að verðið til Isavia ohf. fyrir þýsku miðana hefði þrátt fyrir það verið miklu hærra en það sem félagið hefði áður borgað fyrir tékknesku miðana sagði hann að eftir að hann hefði upplýst ákærða Rúnar um að Boðtækni ehf. gæti boðið nýju miðana á sama verði og þá fyrri hefði ákærði Rúnar hringt í sig. Þar hefði Rúnar reifað tillögu um að hann myndi fyrir hönd Isavia ohf. samþykkja mun hærra verð en A legði til fyrir hönd Boðtækni ehf. gegn því að ákærði Rúnar fengi hluta af því verði sem Isavia ohf. myndi greiða. Vitnið A kvaðst hafa bent ákærða Rúnari á að ræða þetta við ákærða Guðberg. Ákærðu hefðu síðan hist á fundi þar sem þetta hafi verið reifað og það komið fram hjá ákærða Rúnari að hann gæti réttlætt vissa álagningu í krónum talið. Jafnframt hefðu á fundinum verið ræddar hugmyndir um hvernig skipta skyldi ágóða af mismuni á innkaupsverði miðanna og söluverði þeirra til Isavia ohf. Þar hefði einnig verið lagt til að vitnið A fengi 500.000 krónur í sinn hlut en hann kvaðst aldrei hafa farið fram á slíka greiðslu og ekki þegið hana. Ákærðu hafa báðir hafnað þessum framburði vitnisins A en framburður þeirra allra er rakinn ítarlega í héraðsdómi.30. Við húsleit héraðssaksóknara í húsakynnum Boðtækni ehf. 27. ágúst 2018 fannst í möppu merktri Isavia, undir möppu merktri viðskiptamenn í tölvukerfi fyrirtækisins, Excel-skjal sem bar yfirskriftina verð.xlsx. Það var stofnað 16. júní 2015 og síðast vistað og prentað 14. júlí sama ár. Í skjalinu er að finna útreikninga. Fyrst útreikninga þar sem talan 2,25 er lögð til grundvallar og niðurstaðan er 1.687.500 krónur. Síðan koma útreikningar miðað við 5,5 krónur margfaldaðar með 45.000 og 8,1 krónu margfaldaða með 705.000. Þá er tilgreind skipting þessara upphæða á milli Boðtækni ehf. (1.885.250 krónur), Rúnars (1.885.250 krónur) og að síðustu A (500.000 krónur).31. Eins og fyrr segir gaf félag ákærða Rúnars, Unique Chillfresh Iceland ehf., út reikning að fjárhæð 1.000.000 króna auk virðisaukaskatts til Boðtækni ehf. 16. júní 2015, reikning að fjárhæð 885.250 krónur auk virðisaukaskatts 30. sama mánaðar og loks reikning að fjárhæð 1.600.000 krónur auk virðisaukaskatts 4. apríl 2016. Reikningarnir voru samkvæmt efni sínu vegna ráðgjafar.32. Landsréttur lagði mat á trúverðugleika framburðar vitnisins A og beggja ákærðu og taldi framburð vitnisins trúverðugan um atvik málsins auk þess sem hann ætti sér stoð í gögnum málsins. Á hinn bóginn mat Landsréttur framburð ákærðu beggja ótrúverðugan um þau atvik er ákæruefni lýtur að.33. Um umboðssvik ákærða Rúnars og hlutdeild ákærða Guðbergs í þeim brotum sagði í dómi Landsréttar að samkvæmt framburði fyrrgreinds vitnis B hefði ákærði Rúnar haft heimild til að kaupa miða í aðgangshliðin. Hún hefði samþykkt umrædda reikninga í kjölfar þess að ákærði Rúnar hefði samþykkt þá. Af framburði hennar mætti ráða að það hefði gerst án þess að ákærði hefði verið í einhverjum sérstökum samskiptum við hana vegna þeirra. Landsréttur taldi að það lægi því fyrir að ákærði Rúnar hefði, óháð innanhússreglum Isavia ohf. um samþykki reikninga, í reynd verið í aðstöðu til að skuldbinda félagið til kaupa á miðunum. Samþykki hans á reikningunum hefði leitt til þess að Isavia ohf. hefði orðið skuldbundið til að kaupa miðana. Með þessari háttsemi hefði hann misnotað aðstöðu sína hjá félaginu. Var því fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að háttsemin væri réttilega heimfærð undir 249. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr., sbr. 4. mgr. 22. gr. sömu laga að því er varðaði hlutdeild ákærða Guðbergs. 34. Í niðurstöðu Landsréttar um mútubrot ákærðu var fallist á að sönnun lægi fyrir um að það hefði verið ákærði Rúnar en ekki ákærði Guðberg sem hefði átt frumkvæði að samráði þeirra á milli. Samkvæmt því yrði ekki fallist á að það hefði verið ákærði Guðberg sem hefði „fengið“ ákærða Rúnar „til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert“ með þeim hætti sem lýst væri í 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga. Var því niðurstaða héraðsdóms um sýknu hans af því broti staðfest. Um brot ákærða Rúnars gegn 2. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga sagði hins vegar að hann hefði misnotað aðstöðu sína hjá Isavia ohf. til að koma því til leiðar að hann öðlaðist ólögmætan ávinning í gegnum félag sitt Unique Chillfresh Iceland ehf. Yrði að líta svo á að með þessari háttsemi hefði hann heimtað, tekið við eða látið lofa sér eða öðrum ávinningi sem hann hefði ekki átt tilkall til og með því gert eitthvað sem falið hafi í sér brot gegn starfsskyldum hans hjá Isavia ohf. Samkvæmt því yrði háttsemi hans heimfærð undir verknaðarlýsingu 2. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga og hann sakfelldur fyrir brot gegn ákvæðinu. 35. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa hefur verið lögð fram greiðslukvittun frá ákærða Guðberg, um að hann hafi 2. nóvember 2021 greitt 6.216.043 krónur sem hann kvað vera „sinn hluta“ í einkaréttarkröfu Isavia ohf.Málatilbúnaður aðilaHelstu röksemdir ákæruvalds36. Ákæruvaldið kveður sakfellingu ákærðu samkvæmt ákæruköflum I og II ekki koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti þar sem rétturinn geti ekki endurmetið sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu og vitna sem sakfelling byggi að miklu leyti á. Sýkna Landsréttar af broti ákærða Guðbergs gegn 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga byggist einvörðungu á túlkun réttarins á umræddu ákvæði og refsiskilyrðum þess sem ákæruvaldið leiti eftir að fá hnekkt með áfrýjun málsins. Þá freisti það þess að fá þyngda refsingu þá sem ákveðin var með hinum áfrýjaða dómi. 37. Þá telur ákæruvaldið rökstuðning hins áfrýjaða dóms um sýknu ákærða Guðbergs ekki standast. Af rökstuðningi dómsins megi ráða þann skilning að í tilvikum eins og þessum geti annaðhvort sá sem býður mútur eða sá sem óskar eftir þeim talist hafa framið brot gegn 264. gr. a laganna en ekki þeir báðir. Það sé ekki rétt túlkun á ákvæðinu en ljóst sé að það eigi að taka til brota beggja, annars vegar þess sem greiðir mútur og hins vegar þess sem taki við þeim. Ákæruvaldið vísar til þess að brotið sé tjónsbrot með fullframningarstig fært fram. Í samkomulagi ákærðu hljóti að felast gagnkvæmt loforð um að gera eitthvað eða inna eitthvað af hendi en ekki skipti máli hver eigi frumkvæði að slíku samkomulagi.38. Ákæruvaldið tekur fram að fá fordæmi séu um túlkun spillingarákvæða almennra hegningarlaga og ekki hafi áður reynt á túlkun 264. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 125/2003 um mútubrot og breytingarlög við það ákvæði. Þá sé nauðsynlegt að kveðið sé á um í dómi Hæstaréttar hver skuli vera hæfileg refsing fyrir frumbrot og peningaþvættisbrot þegar sakfellt sé fyrir bæði brotin.Helstu röksemdir ákærða Guðbergs39. Ákærði Guðberg gerir ýmsar athugasemdir við mat Landsréttar á trúverðugleika munnlegs framburðar vitna og ákærðu. Einkum eru gerðar athugasemdir við mat Landsréttar á trúverðugleika munnlegs framburðar vitnisins A og ákærðu. Ákærði bendir á að ekkert tengi hann við þá háttsemi sem hann er borinn sökum um nema frásögn vitnisins A.40. Þá hafnar ákærði því að hafa gerst sekur um hlutdeild í umboðssvikum þar sem ákærði Rúnar hafi ekki verið í aðstöðu til að skuldbinda Isavia ohf. og ákærði Guðberg ekki með réttu getað litið svo á að ákærði Rúnar hefði vald til að skuldbinda félagið. Það hafi einungis verið framkvæmdastjórn Isavia ohf. sem hafi átt að samþykkja eða synja um greiðslu umþrættra reikninga frá Boðtækni ehf., eins og skráðar samþykkisreglur Isavia ohf. beri skýrlega með sér.41. Varðandi mútubrot ákærða tekur hann undir röksemdir Landsréttar um sýknu af því broti. Ef talið verði að ákærði hafi gerst sekur um umboðssvik er á því byggt að ákvæði 1. mgr. 249. gr. almennra hegningarlaga tæmi sök gagnvart 264. gr. a laganna. Jafnframt krefst ákærði þess að ákæru um peningaþvætti verði vísað frá héraðsdómi þar sem ekkert liggi fyrir um hvaða athafnir hans hafi komið til eftir ætluð frumbrot hans. Um frávísun á þessum kafla ákærunnar vísar hann einkum til dóms Hæstaréttar 2. mars 2022 í máli nr. 46/2021.42. Ákærði byggir á að einkaréttarkrafa Isavia ohf. sé vanreifuð og hafi tekið margvíslegum breytingum undir rekstri málsins. Upphafleg krafa hafi verið verulega vanreifuð og breytingar á henni fyrir héraðsdómi einnig. Ekki hafi verið sýnt fram á tjón enda liggi ekki fyrir hvort verð miðanna hafi verið óeðlilegt eða hvað skyldi teljast eðlilegt verð. Ekki sé unnt að gera vægari kröfur til sönnunar á tjóni þegar hafðar séu uppi skaðabótakröfur í sakamáli en þegar slíkar kröfur séu hafðar uppi í einkamáli.Helstu röksemdir ákærða Rúnars43. Ákærði Rúnar byggir á að háttsemi sín falli ekki að verknaðarlýsingu 249. gr. almennra hegningarlaga þar sem hann hafi ekki verið í aðstöðu eða með umboð til að binda Isavia ohf. til að greiða óeðlilega hátt verð í viðskiptum. Ákærði telur niðurstöðu Landsréttar að þessu leyti ranga bæði með hliðsjón af innri reglum Isavia ohf. og í ljósi munnlegs framburðar í málinu. 44. Um sakfellingu fyrir brot gegn 2. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga vísar ákærði Rúnar til þess að bæði héraðsdómur og Landsréttur hafi talið sannað að ákærði Guðberg hefði ekki átt frumkvæði að þeirri háttsemi sem ákært er fyrir, líkt og byggt er á í ákæru. Þannig hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að ákærði Guðberg hafi ekki boðið honum mútur og leiði það óhjákvæmilega til þess að hann hafi ekki þegið þær. Ekki gangi upp að ætlaður mútugjafi sé sýknaður en mútuþegi sakfelldur. Því sé háttsemi ákærða Rúnars ekki réttilega heimfærð til 2. mgr. 264. gr. a laganna.45. Þá krefst ákærði þess að ákærukafla II um peningaþvætti samkvæmt 264. gr. almennra hegningarlaga verði vísað frá dómi þar sem ekki sé með neinum hætti gerð grein fyrir því í ákæru í hvaða athöfnum ákærða meint peningaþvætti hafi falist. Þetta standist ekki kröfur c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig 180. gr. laganna og vísar ákærði jafnframt til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 46/2021.LöggjöfMútugreiðslur og mútuþægni46. Með 4. gr. laga nr. 125/2003 um breytingar á almennum hegningarlögum og lögum um refsiábyrgð lögaðila vegna mútugreiðslna og hryðjuverka var nýju ákvæði bætt við almenn hegningarlög. Það er í 264. gr. a og var 1. mgr. svohljóðandi á þeim tíma sem sú háttsemi sem lýst er í ákæru átti sér stað:Hver sem gefur, lofar eða býður manni, sem stjórnar fyrirtæki í atvinnurekstri, þar á meðal fyrirtæki að hluta eða í heild í opinberri eigu, eða innir af hendi störf á vegum þess, gjöf eða annan ávinning, sem hann á ekki tilkall til, í þágu hans eða annarra, til að fá hann til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert í bága við starfsskyldur hans skal sæta fangelsi allt að 3 árum, eða sektum, ef málsbætur eru.Í 2. mgr. greinarinnar sagði:Ef maður, sem stjórnar fyrirtæki í atvinnurekstri, þar á meðal fyrirtæki að hluta eða í heild í opinberri eigu, eða innir af hendi störf á vegum þess, heimtar, tekur við eða lætur lofa sér eða öðrum gjöfum eða öðrum ávinningi, sem hann á ekki tilkall til, og gerir með því eitthvað eða lætur eitthvað ógert í bága við starfsskyldur sínar, skal sæta fangelsi allt að 3 árum, eða sektum, ef málsbætur eru.47. Með 2. gr. laga nr. 66/2018 var ákvæðinu meðal annars breytt á þann veg að refsing samkvæmt 1. mgr. 264. gr. a var hækkuð í allt að fimm ár en samkvæmt 2. mgr. í allt að sex ár. Þessi eða aðrar breytingar á ákvæðinu hafa ekki þýðingu fyrir sakarefni máls þessa. 48. Með fyrrgreindum lögum nr. 125/2003 var ráðist í breytingar á almennum hegningarlögum í því skyni að unnt yrði að fullgilda samning á sviði refsiréttar um spillingu, svonefndan spillingarsamning sem samþykktur var í Strassborg 27. janúar 1999. Fram að gildistöku laganna höfðu almenn hegningarlög ekki að geyma almennt refsiákvæði um mútur. 49. Í almennum athugasemdum við frumvarpið sem varð að lögum nr. 125/2003 segir að í kjölfar samnings um baráttu gegn mútugreiðslum til erlendra opinberra starfsmanna í alþjóðlegum viðskiptum, sem samþykktur var í París 17. desember 1997, hafi verið gerð breyting á 109. gr. almennra hegningarlaga. Hún hafi meðal annars falið í sér að mútugreiðslur til erlendra opinberra starfsmanna og starfsmanna alþjóðastofnana hafi verið gerðar refsiverðar. Þá kemur fram í athugasemdunum að spillingarsamningurinn sé víðtækari en fyrrgreindur mútusamningur, einkum að því leyti að sá fyrrnefndi fjalli bæði um refsiábyrgð mútugjafa og mútuþega í tengslum við innlenda og erlenda starfsemi, í öðru lagi kveði hann á um að mútubrot í tengslum við starfsemi einkaaðila í viðskiptalífi skuli lýst refsiverð og í þriðja lagi felist í honum skuldbinding um að lýsa refsiverða háttsemi sem tengist mönnum sem haft geti áhrif á ákvarðanatöku opinberra starfsmanna. Nauðsynlegt sé að gera breytingar á íslenskri refsilöggjöf vegna þeirra skuldbindinga sem felist í samningnum. Meðal þeirra breytinga sem talin var þörf á að gera var að kveðið yrði á um í almennum hegningarlögum að mútugreiðslur og mútuþægni í starfsemi einkaaðila í viðskiptalífi væru refsiverðar. 50. Í 7. gr. spillingarsamningsins, sem ber yfirskriftina mútuboð innan einkageirans, er kveðið svo á um að samningsaðilar skuli setja lagaákvæði um að það teljist refsiverð háttsemi samkvæmt landslögum að lofa, bjóða eða veita, með beinum eða óbeinum hætti, einstaklingi sem stýrir fyrirtæki innan einkageirans eða gegnir hvaða stöðu sem er innan þess, óviðeigandi ávinning, honum eða einhverjum öðrum til handa, í því skyni að hann hafi uppi tiltekna háttsemi eða láti eitthvað ógert, hvort tveggja í bága við skyldustörf sín.51. Í 8. gr. spillingarsamningsins, sem ber heitið mútuþága innan einkageirans, segir að samningsaðilar skuli setja lagaákvæði um að það teljist refsiverð háttsemi samkvæmt landslögum þegar einstaklingur sem stýrir fyrirtæki innan einkageirans eða gegnir hvaða stöðu sem er innan þess sækist eftir eða þiggi, með beinum eða óbeinum hætti, óviðeigandi ávinning, honum eða einverjum öðrum til handa, eða þiggi boð um slíkan ávinning eða loforð um hann í því skyni að hann hafi uppi tiltekna háttsemi eða láti eitthvað ógert, hvort tveggja í bága við skyldustörf sín.52. Í athugasemdum við 4. gr. frumvarpsins kemur fram að með því sé lagt til að lögfest verði almennt refsiákvæði í XXVII. kafla almennra hegningarlaga um mútugreiðslur og mútuþægni í tengslum við starfsemi einkaaðila í viðskiptalífi og væri ákvæðinu ætlað að fullnægja skuldbindingum samkvæmt 7. og 8. gr. spillingarsamningsins. Í fyrri málsgrein ákvæðisins sé kveðið á um mútugreiðslur og um mútuþægni í þeirri síðari.53. Í athugasemdum við 4. gr. kemur jafnframt fram að gerður sé áskilnaður um að óréttmæt ívilnun miði að því að viðkomandi stjórnandi eða starfsmaður geri eitthvað eða láti eitthvað ógert í bága við starfsskyldur sínar. Þessi áskilnaður um brot á starfsskyldum tengist þeim hagsmunum sem ákvæðinu er ætlað að vernda, það er þeim almenna trúnaði og heiðarleika sem viðkomandi beri að sýna í störfum sínum gagnvart fyrirtækinu. Þá er tekið fram að brot á starfsskyldum sé ekki bundið við brot á ákvæðum í ráðningarsamningi eða skráðum starfsreglum og geti því einnig náð til brota á óskráðum en viðteknum viðhorfum um heiðarleika í samskiptum og trúnað í starfi. Þannig fari móttaka óréttmæts ávinnings oft fram með leynd og án samþykkis yfirmanns og sé því til þess fallin að brjóta trúnað og fara í bága við hagsmuni fyrirtækis.Umboðssvik54. Í 249. gr. almennra hegningarlaga segir að ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað sem annar maður verður bundinn við eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína varði það fangelsi allt að tveimur árum. Ef sakir eru mjög miklar megi þyngja refsingu í allt að sex ára fangelsi. Í greinargerð með frumvarpi til laganna kemur meðal annars fram að ákvæðið um misnotkun aðstöðu, til að gera eitthvað sem annar maður verður bundinn við, eigi ekki einungis við um umboð heldur og aðra raunverulega aðstöðu til þess að gera eitthvað er bindur annan mann.Peningaþvætti55. Í 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um að hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings skuli sæta fangelsi allt að sex árum. Þá segir í 2. mgr., sem fjallar um svokallað sjálfsþvætti, að sá sem framið hefur frumbrot og fremur jafnframt brot samkvæmt 1. mgr. skuli sæta sömu refsingu og þar greinir og ákvæði 77. gr. laganna gildi þá eftir því sem við eigi.56. Gildissvið 264. gr. almennra hegningarlaga var fært til núverandi horfs með lögum nr. 149/2009 og tekur það til ávinnings af öllum refsiverðum brotum. Um tilurð og skýringu ákvæðisins í þeirri mynd, sbr. 7. gr. laga nr. 149/2009, hefur ítarlega verið fjallað í dómum Hæstaréttar, meðal annars dómi 25. mars 2021 í máli nr. 29/2020 og fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 46/2021 en að auki í dómum réttarins 13. apríl 2022 í málum nr. 33–35/2021. Við túlkun einstakra verknaðarþátta verði að horfa til þess að peningaþvætti sé í megindráttum hver sú starfsemi sem lýtur að því að fela uppruna og eiganda fjár sem er ávinningur af brotastarfsemi. Meginmarkmiðið sé að gera háttsemina refsiverða og höggva að rótum afbrota með því að uppræta aðalhvata þeirra, þann ávinning sem af þeim kann að leiða.Upptaka eigna57. Í 69. gr. almennra hegningarlaga segir að gera megi upptækan ávinning af broti eða fjárhæð sem svari til hans í heild eða að hluta. Sama gildi um muni sem keyptir eru fyrir ávinning eða komið hafi í stað hans. Þegar ekki sé unnt að færa fullar sönnur á fjárhæð ávinnings sé heimilt að áætla fjárhæðina. Í 1. mgr. 69. gr. b kemur fram að gera megi upptæk verðmæti að hluta eða í heild sem tilheyri einstaklingi sem gerst hafi sekur um brot þegar brotið er til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og það getur varðað að minnsta kosti sex ára fangelsi.58. Í 1. mgr. 69. gr. e laganna er kveðið svo á um að hafi einhver beðið tjón við brot megi ákveða að nýta andvirði upptækra verðmæta til greiðslu á skaðabótakröfu viðkomandi og í 2. mgr. ákvæðisins er kveðið svo á um að hafi dómfelldi greitt skaðabætur til brotaþola í slíkum tilvikum eftir uppkvaðningu dóms skuli lækka þá fjárhæð sem gerð er upptæk í sama hlutfalli.Niðurstaða59. Í hinum áfrýjaða dómi sagði um þá háttsemi sem ákærðu er gefin að sök samkvæmt I. kafla ákæru að sannað þætti svo að ekki yrði vefengt með skynsamlegum rökum að ákærðu hefðu, að frumkvæði ákærða Rúnars, haft samráð um að hann myndi í krafti stöðu sinnar hjá Isavia ohf. sjá til þess að félagið keypti aðgangsmiða í bílastæðahlið af Boðtækni ehf. í júní 2015 og mars 2016 á miklu hærra verði en eðlilegt gat talist. Þá hefðu þeir náð samkomulagi um að skipta með sér þeim ávinningi sem næðist á þann hátt svo sem nánar væri tilgreint í ákæru. Teldist jafnframt hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hefðu gert þetta í auðgunarskyni, sbr. 243. gr. almennra hegningarlaga. 60. Að því gættu að mat hins áfrýjaða dóms á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu og vitna verður ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008, kemur þessu næst til skoðunar heimfærsla umræddrar háttsemi til þeirra ákvæða almennra hegningarlaga sem tilgreind eru í ákæru. Verður þá fyrst tekin afstaða til þess hvort brot ákærða Rúnars verði heimfært til 249. gr. almennra hegningarlaga og brot ákærða Guðbergs til 249. gr. sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 22. gr. laganna.Umboðssvik og hlutdeild í þeim61. Umboðssvik fela í sér einhliða og ólögmæta misnotkun aðstöðu eða trúnaðar til þess að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert sem annar maður eða lögaðili verður bundinn við, enda sé verkið unnið af ásetningi og í auðgunarskyni. Einkennandi fyrir umboðssvikabrot er að með þeim er brugðist trausti og trúnaði þess aðila sem veitt hefur geranda umboð, heimild eða aðra aðstöðu til einstakra fjárhagsráðstafana eða fjárhagsskuldbindinga í þágu aðilans. Brotið felur í sér þrjú efnisatriði. Í fyrsta lagi að gerandi hafi verið í aðstöðu til að skuldbinda annan aðila, í öðru lagi að hann hafi misnotað aðstöðu sína og í þriðja lagi að ráðstöfunin hafi valdið tjóni eða í öllu falli haft í för með sér verulega fjártjónshættu.62. Niðurstaða Landsréttar um hvort háttsemi ákærðu fellur að verknaðarlýsingu 249. gr. almennra hegningarlaga og 243. gr. laganna um auðgunarásetning er jöfnum höndum byggð á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu og vitna svo og þeim sýnilegu sönnunargögnum sem fyrir liggja. Í máli þessu er þetta sönnunarmat samþætt og verður því ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 225. gr. laga nr. 88/2008.63. Ákærði Rúnar verður samkvæmt framangreindu sakfelldur fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga en ákærði Guðberg fyrir brot gegn sama refsiákvæði, sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 22. gr. sömu laga.Mútugreiðslur og mútuþægni64. Í ákæru eru fyrrgreind brot ákærðu jafnframt heimfærð undir 264. gr. a almennra hegningarlaga. Brot ákærða Guðbergs er heimfært undir 1. mgr. þeirrar lagagreinar en brot ákærða Rúnars undir 2. mgr. 65. Í niðurstöðu Landsréttar um mútubrot ákærðu sagði að fallist væri á að sönnun lægi fyrir um að það hefði verið ákærði Rúnar en ekki ákærði Guðberg sem hafi átt frumkvæði að samráði þeirra. Samkvæmt því yrði ekki fallist á að það hefði verið ákærði Guðberg sem hefði „fengið“ ákærða Rúnar „til að gera eitthvað eða láta eitthvað ógert“ með þeim hætti sem lýst væri í 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga. Var því niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærða Guðbergs af því broti staðfest. Jafnframt sagði að sannað væri að ákærðu hefðu að frumkvæði ákærða Rúnars haft samráð um að hann myndi í krafti stöðu sinnar hjá Isavia ohf. sjá til þess að félagið keypti aðgangsmiða af Boðtækni ehf. í júní 2015 og mars 2016 á miklu hærra verði en eðlilegt gat talist fyrir aðgangsmiða í bílastæðahlið félagsins og þeir hafi náð samkomulagi um að skipta með sér þeim ávinningi sem náðist á þann hátt sem nánar væri tilgreint í ákæru. Eins og rakið hefur verið sætir þetta sönnunarmat hins áfrýjaða dóms ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti.66. Með því að talið var sannað samkvæmt hinum áfrýjaða dómi að ákærðu hefðu haft samráð um að ákærði Rúnar myndi koma því til leiðar að Isavia ohf. keypti tilgreinda aðgangsmiða af félagi ákærða Guðbergs, Boðtækni ehf., á miklu hærra verði en eðlilegt gat talist og að þeir hafi samið um að skipta með sér ávinningi af þeirri háttsemi liggur fyrir að ákærði Guðberg lofaði ákærða Rúnari ávinningi sem hann átti ekki réttmætt tilkall til með það að markmiði að fá ákærða Rúnar til að aðhafast í bága við starfsskyldur sínar. Í samningi þeirra fólst gagnkvæmt loforð um að ákærði Rúnar samþykkti reikninga Boðtækni ehf. og ákærði Guðberg greiddi ákærða Rúnari þann ávinning sem hann áskildi sér og greinir í ákæru. Brot ákærðu var fullframið jafnskjótt og hið gagnkvæma samkomulag þeirra komst á.67. Ákvæði 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga verður samkvæmt framangreindu skýrt með hliðsjón af markmiðum spillingarsamningsins og orðalagi 7. gr. hans, sem haft var til hliðsjónar við setningu ákvæðisins, að refsivert sé að lofa, bjóða eða veita einstaklingi sem stýrir fyrirtæki innan einkageirans, eða gegnir hvaða stöðu sem er innan þess, óviðeigandi ávinning, honum eða einhverjum öðrum til handa ,,í því skyni að hann hafi uppi tiltekna háttsemi eða láti eitthvað ógert”, í bága við skyldustörf sín. Að því virtu verður þeirri skýringu ákvæðisins sem lögð er til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi, að máli skipti hvor ákærðu hafi átt frumkvæði að samráði þeirra, hvorki fundin stoð í orðalagi 1. mgr. 264. gr. a né í lögskýringargögnum.68. Samkvæmt framangreindu verður háttsemi ákærða Guðbergs heimfærð til 1. mgr. 264. gr. a almennra hegningarlaga og hann sakfelldur fyrir brot gegn ákvæðinu og jafnframt staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um heimfærslu brots ákærða Rúnars til 2. mgr. 264. gr. a laganna og sakfellingu hans samkvæmt því.Peningaþvætti69. Í II. kafla ákæru er ákærðu gefið að sök peningaþvætti. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá þeim hluta ákærukaflans er lýtur að nýtingu ávinnings. Eftir þá breytingu stendur að ákærði Guðberg sé ákærður „fyrir peningaþvætti með því að hafa aflað félagi sínu Boðtækni ehf. ávinnings af brotum sínum og ákærða Rúnars samkvæmt ákærukafla I ... sem má áætla að minnsta kosti 4.546.790 krónur“.70. Eftir samsvarandi breytingu á kröfugerð ákæruvalds varðandi ákærða Rúnar er honum gefið að sök peningaþvætti „með því að hafa í gegnum félag sitt Unique Chillfresh Iceland ehf., með þeim hætti sem lýst er í ákærukafla I, aflað ... sér ávinnings að fjárhæð 3.485.250 krónur af brotum samkvæmt ákærukafla I“. Um háttsemina er þannig vísað til I. kafla ákæru og hún heimfærð undir 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.71. Ákvæði 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sem leggur refsingu við því þegar maður þvættar ávinning af eigin broti, hefur ekki að geyma sjálfstæða verknaðarlýsingu heldur vísar bæði um lýsingu á verknaði og refsimörk til hins almenna peningaþvættisákvæðis 1. mgr. greinarinnar. Þar er talin upp ýmis sú háttsemi sem felld er undir peningaþvætti, þar á meðal að taka við, nýta eða afla sér eða öðrum ávinnings af broti á lögunum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum. Samkvæmt því getur það meðal annars varðað refsingu sem sjálfsþvætti að afla sér ávinnings eða nýta ávinning af eigin broti.72. Eins og rakið er í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 33/2021, sem fjallaði um ákæru vegna auðgunarbrota og peningaþvættis, reynir á samspil frumbrots og peningaþvættisbrots þegar sjálfsþvætti er talið felast í að nýta eða afla sér ávinnings af eigin broti og frumbrotið er auðgunarbrot. Sameiginlegum verknaðarþætti allra auðgunarbrota er lýst í 243. gr. almennra hegningarlaga en þar segir að fyrir slík brot skuli því aðeins refsa að þau hafi verið framin í auðgunarskyni. 73. Í dóminum var sú háttsemi að hafa nýtt sér ávinning af auðgunarbrotum talin fela í sér sjálfstætt brot samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga „sem ekki gat komið til fyrr en eftir fullframningu auðgunarbrotanna“. Var í dóminum ekki fallist á að þau brot gegn 1. mgr. 247. gr. og 249. gr. almennra hegningarlaga sem þar voru til umfjöllunar tæmdu sök gagnvart 264. gr. laganna. 74. Sú háttsemi sem ákærða Guðberg er gefin að sök í II. kafla A ákærunnar felur í sér sjálfstætt brot sem ekki gat komið til fyrr en eftir fullframningu auðgunar- og mútubrota hans og þá með tilgreindri háttsemi sem bar að lýsa í ákæru, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Þegar ákæra er á því byggð að ákærði hafi gerst sekur um auðgunarbrot og eftirfarandi háttsemi sem falist hafi í að afla sér ávinnings af auðgunarbroti þannig að um brotasamsteypu teljist vera að ræða er nauðsynlegt að tilgreina í ákæru svo nákvæmlega sem unnt er í hverju sú háttsemi var fólgin eftir fullframningu auðgunarbrots sem talin er fela í sér peningaþvætti. Í II. kafla A ákæru er ákærða Guðberg einungis gefið að sök, eftir þá breytingu sem gerð hefur verið á þessum ákærukafla, að hafa aflað sér ávinnings af brotum sínum og ákærða Rúnars samkvæmt ákærukafla I. Þar er hins vegar ekki að finna nánari lýsingu á því í hverju sú öflun fjárvinnings fólst umfram það sem fólst í auðgunarbroti ákærða og þar með engin lýsing á frekari athöfnum hans sem fallið gætu undir 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt þessu var í ákæru aðeins lýst öflun þeirra fjármuna sem auðgunarbrot ákærða laut að sem lið í lýsingu þess brots en ekki lýst nánar öflun fjárvinnings í peningaþvættisbroti ákærða. Að þessu virtu eru ágallar á II. kafla A ákæru svo verulegir að óhjákvæmilegt er að vísa þeim kafla frá héraðsdómi, sbr. c-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008.75. Ákærða Rúnari er gefið að sök í II. kafla B ákæru að hafa aflað sér ávinnings að tilgreindri fjárhæð í gegnum félag sitt Unique Chillfresh Iceland ehf., með þeim hætti sem lýst er í ákærukafla I, sem samkvæmt framansögðu verður að líta á sem hluta af lýsingu á peningaþvættisbrotinu. Þar er gerð grein fyrir því í hverju viðbótarathafnir ákærða við öflun ávinnings fólust eftir fullframningu frumbrotanna. Viðbótarathöfnum ákærða Rúnars sem tengdust fyrrnefndu félagi að því er varðaði öflun ávinnings var þannig lýst með fullnægjandi hætti í ákæru. Verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu hans vegna brots á 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga.Ákvörðun refsingar76. Ákærði Guðberg hefur samkvæmt framangreindu verið sakfelldur fyrir hlutdeild í umboðssvikum og mútubrot og ákærði Rúnar fyrir umboðssvik, peningaþvætti og mútubrot. Við ákvörðun refsingar þeirra verður horft til þess að hvorugur hefur áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Jafnframt verður litið til þess hvernig ákvæði 264. gr. a almennra hegningarlaga hljóðaði fyrir gildistöku laga nr. 66/2018 en auk þess ber að líta til þeirra mikilvægu hagsmuna sem ákvæðinu er ætlað að vernda, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og þess hversu styrkur og einbeittur vilji beggja ákærðu bjó að baki háttsemi þeirra, sbr. 6. tölulið sömu málsgreinar. Þá verður refsing ákærðu ákveðin með hliðsjón af 77. gr. laganna en þau refsiákvæði sem ákærðu hafa gerst brotlegir gegn tæma ekki sök hvert gagnvart öðru.77. Í ljósi framangreinds er refsing ákærða Guðbergs ákveðin 15 mánaða fangelsi en fullnustu 12 mánaða hennar frestað skilorðsbundið og hún felld niður að tveimur árum liðnum haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga.78. Refsing ákærða Rúnars er ákveðin 18 mánaða fangelsi en fullnustu 15 mánaða hennar frestað skilorðsbundið og hún felld niður að tveimur árum liðnum haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Upptökukröfur79. Ákæruvaldið hefur krafist þess að tilgreindar eignir ákærðu verði gerðar upptækar, einkum með vísan til 69. gr. og 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga. 80. Við ákvörðun um hvort orðið skal við þeirri kröfu er þess að gæta að ákveðin skilyrði þurfa að vera uppfyllt til þess að unnt sé að fallast á hana. Hina almennu heimild til upptöku er að finna í 69. gr. almennra hegningarlaga en samhliða henni má beita 69. gr. b laganna þar sem fram kemur að gera megi upptæk verðmæti að hluta eða í heild sem tilheyri einstaklingi sem gerst hafi sekur um brot. Skilyrði er annars vegar að brotið sé til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og hins vegar að það varði að minnsta kosti sex ára fangelsi. 81. Ákærði Rúnar hefur verið sakfelldur fyrir umboðssvik, peningaþvætti og mútubrot og ákærði Guðberg hefur verið fundinn sekur um hlutdeild í umboðssvikum og mútubrot. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga má gera upptækan ávinning af broti eða fjárhæð sem svarar til hans í heild eða hluta en hið síðarnefnda hefur verið nefnt jafnvirðisupptaka. Samkvæmt því er skilyrðum 69. gr. laganna til þess að heimilt sé að fallast á upptökukröfu ákæruvalds fullnægt. Er því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að tilgreindar fjárhæðir sem teljast hluti af andvirði eignarhluta ákærðu í fasteignum þeirra verði gerðar upptækar sem nemur fjárhæð ávinnings ákærðu af brotunum en að andvirði upptækra verðmæta verði varið til greiðslu skaðabótakröfu Isavia ohf., sbr. 1. mgr. 69. gr. e almennra hegningarlaga, en ákærðu bera óskipta ábyrgð á greiðslu kröfunnar. Til lækkunar þeirrar fjárhæðar sem gerð er upptæk kemur þó sú fjárhæð sem ákærði Guðberg greiddi inn á kröfuna 2. nóvember 2021, sbr. 2. mgr. 69. gr. e laganna.Einkaréttarkrafa82. Með upphaflegri einkaréttarkröfu Isavia ohf. 18. mars 2019 var þess krafist að ákærðu yrðu óskipt dæmdir til greiðslu skaðabóta samtals að fjárhæð 12.521.800 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu „af kr. 3.994.600 frá tjónsdegi 30. júní 2015, af kr. 4.263.600 frá tjónsdegi 30. mars 2016 og af kr. 4.263.600 frá tjónsdegi 23. mars 2017 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar”. Þá var krafist dráttarvaxta af heildarfjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags.83. Í þingbók héraðsdóms 16. júní 2020 var bókað að við upphaf málflutnings hafi lögmaður einkaréttarkröfuhafa lagt fram breytta kröfugerð félagsins. Þar var þess krafist að ákærðu yrðu dæmdir óskipt til að greiða Isavia ohf. skaðabætur að fjárhæð 8.868.500 krónur „auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 4.270.500 frá tjónsdegi 30. júní 2015 og af kr. 4.598.000 frá tjónsdegi 30. mars 2016 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar.” Dráttarvaxtakrafa var óbreytt frá upphaflegri kröfugerð.84. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákærðu dæmdir til greiða Isavia ohf. óskipt skaðabætur að fjárhæð 8.032.040 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.270.500 krónum frá 30. júní 2015 til 30. mars 2016 en af 8.032.040 krónum frá þeim degi til 5. maí 2019 en dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Fyrir Hæstarétti krefst Isavia ohf. staðfestingar þessarar niðurstöðu Landsréttar.85. Ákærðu krefjast báðir frávísunar á skaðabótakröfunni en til vara sýknu af henni.86. Samkvæmt nýju skjali sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt hefur ákærði Guðberg greitt 6.216.043 krónur sem hann kveður vera helming kröfunnar miðað við 2. nóvember 2021. Kröfur hans um frávísun skaðabótakröfunnar frá héraðsdómi og til vara sýknu af henni samrýmast ekki fyrirvaralausri greiðslu hans á hluta kröfunnar.87. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ákærðu hafi með þeirri háttsemi sem þeir hafa verið sakfelldir fyrir bakað sér óskipta skaðabótaábyrgð á 8.032.040 króna tjóni Isavia ohf. Á hinn bóginn breytti einkaréttarkröfuhafi vaxtahluta kröfunnar til hækkunar frá upphaflegri kröfugerð og er hann að auki ekki settur fram með nægilega skýrum hætti. Verður kröfu um vexti eftir 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Dráttarvextir verða hins vegar dæmdir af höfuðstól kröfunnar frá 5. maí 2019 til greiðsludags eins og gerð er krafa um. Til frádráttar kemur innborgun ákærða Guðbergs eins og nánar greinir í dómsorði.88. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað til handa einkaréttarkröfuhafa er staðfest. Ákærðu greiði honum óskipt málskostnað við að halda kröfu sinni fram fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008.Sakarkostnaður og áfrýjunarkostnaður89. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað.90. Ákærðu greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi II. kafla A ákæru.Ákærði, Guðberg Þórhallsson, sæti fangelsi í 15 mánuði en fresta skal fullnustu 12 mánaða af refsingu hans og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði, Rúnar Már Sigurvinsson, sæti fangelsi í 18 mánuði en fresta skal fullnustu 15 mánaða af refsingu hans og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærðu greiði Isavia ohf. óskipt 8.032.040 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 5. maí 2019 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun á kröfuna 2. nóvember 2021 að fjárhæð 6.216.043 krónur. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað einkaréttarkröfuhafa skal vera óraskað. Ákærðu greiði Isavia ohf. óskipt 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Ákærði Rúnar sæti upptöku á 3.485.250 krónum sem teljast hluti af andvirði eignarhluta hans í fasteigninni […] að því marki sem nægir til greiðslu eftirstöðva skaðabótakröfu Isavia ohf. Ákærði Guðberg sæti upptöku á 4.546.790 krónum sem teljast hluti af andvirði eignarhluta hans í fasteigninni […] að því marki sem nægir til greiðslu eftirstöðva skaðabótakröfu Isavia ohf. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað.Ákærði Rúnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Þóris Júlíussonar lögmanns, 1.240.000 krónur.Ákærði Guðberg greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Þ. Á. Vilhjálmssonar lögmanns, 1.240.000 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað, samtals 206.388 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=78b6d913-2373-4de1-8037-b31ef36558f9&verdictid=f1362064-4bd7-4a99-8975-b41032942fb7
Mál nr. 475/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 27. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til laugardagsins 2. september 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu um gæsluvarðhald verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að í gærmorgun hafi borist tilkynning frá fangelsinu á Litla-Hrauni um að fundist hafi við leit á A, sem starfað hefur í sumar sem fangavörður á Litla-Hrauni, 3 pakkar með ætluðum fikniefnum til söludreifingar fyrir refsifanga. Reyndist umræddur pakki innihalda 241 grömm af hassi og 33,66 grömm af amfetamíni skv. litaprófun. Við yfirheyrslu hjá lögreglu játaði A að hafa staðið að flutningi á talsverðu magni af fíkniefnum inn í fangelsið á Litla-Hrauni, sem ætlað hafi verið til söludreifingar Kvað hann kærða jafnframt hafa fengið hann til að flytja inn hluta af umræddum fíkniefnum og einnig komið honum í samband við aðila sem útvegað hafi honum fíkniefnin. Þá hafi hann afhent kærða efni í nokkur skipti við flutning inn í fangelsið. Var kærði handtekinn vegna rannsóknar málsins á Litla-Hrauni kl. 08:31, en samkvæmt upplýsingum frá Litla-Hrauni hafði hann frá því í gærmorgun verið í einangrun. Kærði hefur neitað sök. Gæsluvarðhalds sé krafist með vísan til alls ofanritaðs, rannsóknarhagsmuna, svo og með vísan til a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærði er grunaður um brot gegn fíkniefnalöggjöf og getur brot hans varðað fangelsisrefsingu allt að 12 árum ef sök sannast. Hann hefur neitað sök hjá lögreglu og hér fyrir dómi, en með hliðsjón af framburði A verður að telja að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að hann sé sekur um þá háttsemi sem hann er grunaður um. Rannsókn málsins er á algjöru frumstigi og þarf að yfirheyra kærða frekar og ná til vitorðsmanna hans. Verður að telja að hætta sé á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna, meðal annars með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjast ætluðum brotum, einnig að hann gæti komið hugsanlegum sönnunargögnum undan. Rannsóknarhagsmunir styðja þannig kröfu um að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Er því fallist á að skilyrði a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og er krafa sýslumannsins á Selfossi tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði, enda þykir tímalengd í hóf stillt miðað við umfang málsins. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp úrskurðinn.
Mál nr. 24/1999
Dánarbú Frávísun frá héraðsdómi
G höfðaði mál gegn dánarbúi S. Málinu var vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi með vísan til 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, en samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 verður einkamál ekki höfðað gegn dánarbúi nema til þess standi sérstök heimild í lögum og naut slíkrar heimildar ekki við í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 1999. Hann krefst þess að „stefnda verði gert að þola með dómi lífstíðarábúðarrétt áfrýjanda að jörðinni Syðri-Brú í Grímsneshreppi“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 24. mars 1999. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér í héraði ásamt málskostnaði fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins verður séð að Snæbjörn Guðmundsson lést 19. júní 1984 og að dánarbú hans hafi verið til opinberra skipta allt frá 14. desember sama árs. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. verður einkamál ekki höfðað fyrir héraðsdómi gegn dánarbúi nema til þess standi sérstök heimild í lögum. Slíkrar heimildar nýtur ekki við til að höfða dómsmál um fyrrgreinda kröfu aðaláfrýjanda eftir öðrum reglum en leiðir af 64. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991. Verður því ekki komist hjá að vísa máli þessu sjálfkrafa frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Rétt þykir að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 29. október 1998. Mál þetta er höfðað af Guðmundi Snæbjörnssyni, kt. 280933-3769, Syðri-Brú, Grímsneshreppi, Árnessýslu, á hendur dánarbúi Snæbjarnar Guðmundssonar, kt. 031197-0588. Málið var þingfest hinn 10. september 1997, en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi hinn 22. september 1998. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að dánarbúi Snæbjarnar Guðmundssonar verði gert að þola með dómi lífstíðarábúðarrétt stefnanda að jörðinni Syðri-Brú í Grímsneshreppi, Árnessýslu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins að teknu tilliti til gjaldskrár lögmanns stefndu. Málavextir. Allt frá því fyrir árið 1960 og til dauðadags hinn 19. júní 1984 bjó Snæbjörn Guðmundsson, faðir stefnanda, að Syðri-Brú í Grímsneshreppi. Snæbjörn var 86 ára er hann lést. Snæbjörn Guðmundsson missti konu sína Hildi Hansínu Magnúsdóttur hinn 6. febrúar 1939 og kvæntist ekki aftur. Búi Hildar var aldrei skipt í samræmi við lög. Hinn 26. júní 1982 gerði Snæbjörn Guðmundsson samning við stefnanda um að stefnandi keypti af honum jörðina. Stefnandi var eini sonur Snæbjarnar en auk hans átti Snæbjörn fimm dætur sem erfa föður sinn. Stefnandi kveðst hafa verið með föður sínum alla tíð frá andláti móður sinnar en eftir að stefnandi varð fullorðinn hafi hann rekið Syðri-Brú við hlið föður síns. Eftir að stefnandi kvæntist hafi eiginkona hans tekið þátt í búrekstrinum og þau haldið heimili fyrir Snæbjörn. Stefnandi kveðst aldrei hafa þegið laun fyrir starf sitt, en hann hafi unnið að ræktun allra túna á jörðinni Syðri-Brú og byggt þau hús sem byggð voru á jörðinni frá árinu 1974, þ. e. íbúðarhús sem byggt var árið 1974, hlöðu sem byggð var árið 1976, fjárhús ásamt kjallara sem byggt var árið 1974 og véla- og verkfærageymslu sem byggð var árið 1979. Samkvæmt vottorði þjóðskrárinnar sem stefnandi lagði fram var stefnandi búsettur að Syðri-Brú frá 1. janúar 1960 til 30. nóvember 1965, frá 1. október 1975 til 1. desember 1980 og frá 1. júlí 1982 til dagsins í dag. Frá 19. maí 1967 til 1. október 1975 bjó stefnandi að Heiðarvegi 10 á Selfossi, en stefnandi kveðst jafnframt hafa rekið búskap að Syðri-Brú. Ástæða þess að hann hafi búið á Selfossi þetta tímabil hafi verið sú að íbúðarhúsið á Syðri-Brú hafi varla verið íbúðarhæft, en stefnandi hafi flutt að Syðri-Brú eftir að nýtt íbúðarhús var byggt. Eftir lát föður stefnanda var dánarbú hans tekið til opinberra skipta af Sýslumanninum í Árnessýslu. Á fyrsta skiptafundi dánarbúsins, sem haldinn var hinn 14. desember 1984, vefengdi meiri hluti erfingja að Snæbjörn hefði haft heimild til að ráðstafa eignum dánarbúsins til stefnanda með framangreindum kaupsamningi þar sem Snæbjörn hefði ekki fengið leyfi til setu í óskiptu búi eftir dauða móður þeirra Hildar Hansínu. Upplýst er að á næstu árum, reyndu erfingjar ná samkomulagi um eignaskipti, en án árangurs. Stefndi kveður að um skeið hafi virst sem slíkt samkomulag myndi takast, en á skiptafundi 14. desember 1989 hafi orðið ljóst að það næðist ekki og þar var jafnframt upplýst um málshöfðun fjögurra systra stefnanda á hendur stefnanda til ógildingar á fyrrgreindum kaupsamningi. Málaferlum þessum lyktaði með dómi Hæstaréttar hinn 9. desember 1993, þannig að umræddur kaupsamningur var dæmdur ógildur. Af hálfu stefnda er því haldið fram að allt frá dauða Snæbjarnar Guðmundssonar og þar til dómur gekk í Hæstarétti um gildi kaupsamningsins hafi ekki verið amast við því af hálfu stefnda að stefnandi fengi að búa að Syðri-Brú, þar sem að ekki hafi verið talin forsenda fyrir öðru meðan óvíst var hver niðurstaða þessara mála yrði. Á skiptafundi í dánarbúi Snæbjarnar Guðmundssonar hinn 30. mars 1994 þegar fyrir lá dómur Hæstaréttar um ógildingu kaupsamningsins, var bókað eftir lögmanni stefnanda að hann teldi stefnanda hafa stöðu ábúanda jarðarinnar og gerði lögmaðurinn jafnframt kröfu um útlagningu til handa stefnanda á matsverði með vísan til 36. gr. laga um skipti á dánarbúum o. fl., nr. 20/1991. Af hálfu fjögurra systra stefnanda var þessum kröfum mótmælt á þeim skiptafundi með þeim rökum að hin meinta sérstaða stefnanda hefði byggst á ólögmætum gerningi. Jörðin Syðri-Brú var seld til Stangveiðifélags Reykjavíkur með kaupsamningi dagsettum 20. febrúar 1995. Sala þessi hafði verið samþykkt á skiptafundi af lögmanni systranna fjögurra, en lögmaður stefnanda tók ekki afstöðu til hennar. Eftir sölu þessa kom hins vegar upp óánægja hjá þremur systra stefnanda vegna gerðar þessa kaupsamnings, og töldu þær að lögmaður þeirra hefði ekki borið gerð kaupsamningsins undir þær. Vegna þessa leituðu þær til núverandi lögmanns stefndu í því skyni að fá sölunni hnekkt og einnig til að gæta réttar þeirra í dánarbúinu að öðru leyti. Grímsneshreppur tók hins vegar þá ákvörðun að nýta sér forkaupsrétt í samræmi við 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976, vegna kaupanna. Af hálfu dánarbúsins var þeirri ákvörðun mótmælt. Kom þessi ágreiningur til kasta landbúnaðarráðuneytisins og dómstóla. Lyktaði honum með dómi Hæstaréttar 12. júní 1997 þar sem forkaupréttarákvörðun Grímsneshrepps var metin ógild og forkaupsréttur hreppsins talin hafa fallið niður. Í máli því sem nú er til meðferðar hafði stefnandi upphaflega stefnt Stangveiðifélagi Reykjavíkur til réttargæslu á grundvelli þess kaupsamnings sem félagið hafði gert um jörðina. Með stefnu þingfestri 14. janúar 1998, stefndi stefnandi stangveiðifélaginu með sakaukastefnu inn í mál þetta. Samningur dánarbúsins við stangveiðifélagið um sölu á jörðinni gekk svo til baka með samkomulagi í júní 1998, þannig að dánarbúið greiddi stangveiðifélaginu fébætur auk þess sem stangveiðifélagið fékk veiðirétt til nokkurra ára í á þeirri sem rennur um landið. Var Stangveiðifélag Reykjavíkur því ekki lengur aðili að málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir mál sitt á því að hann hafi búið á jörðinni frá 1. júlí 1982 til þessa dags. Þá hafi hann rekið búskap á jörðinni fyrir þann tíma sjálfstætt og í samvinnu við föður sinn. Aldrei hafi verið gert byggingarbréf fyrir jörðinni við stefnanda enda hafi faðir stefnanda ætlast til þess að stefnandi eignaðist jörðina samanber framlagðan kaupsamning sem þeir gerðu hinn 26. júní 1982 og ógiltur var með dómi Hæstaréttar, eins og áður er rakið. Stefnandi kveður þá ógildingu ekki breyta í sjálfu sér því að stefnandi bjó á jörðinni við hlið föður síns og seinni árin sem fyrirsvarsmaður jarðarinnar og vísar um það til ýmissa framlagðra gagna auk þess sem kaupsamningurinn sýni fram á skýran vilja föður stefnanda og fyrrum eiganda jarðarinnar um að stefnandi skyldi byggja jörðina. Kröfur sínar kveðst stefnandi reisa á ábúðarlögum nr. 64/1976, 6. gr. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að réttur stefnanda til að setja fram í dómsmáli kröfu um ábúðarrétt sér til handa sé í raun löngu fallinn niður. Þegar mál þetta var höfðað hafi verið liðin þrjú og hálft ár frá því að Hæstiréttur ógilti kaupsamning stefnanda við föður sinn. Í mars 1994 hafi stefnandi síðan sett fram kröfu sína um ábúðarrétt á Syðri-Brú, gegn eindregnum mótmælum annarra erfingja dánarbúsins. Af hálfu stefnanda hafi hins vegar ekkert verið aðhafst í þeim málum þar til nú. Hafi stefnandi átt einhvern rétt til ábúðar á umræddri jörð, þá hljóti slíkur réttur að vera löngu niður fallinn sökum tómlætis stefnanda í því að fylgja honum eftir. Í þessu efni hljóti að verða að horfa til þess stutta frests sem settur sé í ákvæðum 33. gr., sbr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976, þar sem leiguliði, sem telji sig eiga forkaupsrétt að jörð, hafi 6 mánaða frest til málshöfðunar ef hann telji að jörð hafi verið ráðstafað andstætt ákvörðun laganna um forkaupsrétt. Samkvæmt þessu ákvæði jarðalaganna skuli fresturinn miðast við það hvenær leiguliðinn fékk vitneskju um misfellu. Stefnda telur efnislega jafnframt fráleitt að stefnandi hafi öðlast einhvern rétt til ábúðar að Syðri-Brú. Engum samningi um slíkt hafi nokkurn tíma verið til að dreifa. Þá hafi aldrei verið til staðar nokkrar þær efnislegu forsendur sem hugsanlega gætu leitt til þess að stefnandi myndi öðlast ábúðarrétt með einhverjum öðrum hætti. Stefnda kveður það vissulega rétt að stefnandi hafi haft lögheimili á jörðinni Syðri-Brú allt frá undirritun hins ólögmæta kaupsamnings hans um jörðina á árinu 1982. Vilji föður stefnanda til að selja honum jörðina geti hins vegar ekki útaf fyrir sig fært stefnanda neinn rétt til ábúðar á jörðinni. Stefnandi hafi búið þar og rekið þar áfram í takmörkuðum mæli í skjóli föður síns og síðan hins ólöglega kaupsamnings einhvern búskap, sem síðan hafi smám saman fjarað út og orðið að engu. Af hálfu skiptastjóra dánarbús föður stefnanda hafi það verið látið átölulaust, meðal annars vegna sífelldrar óvissu um framvindu mála í dánarbúinu, að stefnandi hefði afnot af íbúðarhúsi jarðarinnar og nytjaði túnin fyrir nokkra hesta sína og sonar síns. Skiptastjóri hafi þó sett þau skilyrði fyrir afnotum þessum að stefnandi greiddi árlegar afborganir af áhvílandi lánum við Stofnlánadeild landbúnaðarins ásamt því að greiða árleg fasteignagjöld vegna hennar, auk þess að greiða þann kostnað sem fylgi dvöl stefnanda á staðnum svo sem vegna rafmagns. Samtals virðist hafa verið um að ræða um eða yfir 200.000 krónur á ári fyrir utan notkunartengd gjöld. Við þetta hafi stefnandi hins vegar langt því frá staðið og hafi þessi gjöld hvað eftir annað farið í vanskil. Þannig hafi aðrir erfingjar dánarbúsins þurft að taka sig saman á árinu 1994 og greiða uppsöfnuð vanskil ásamt tilheyrandi vanskilakostnaði vegna lána stofnlánadeildar fyrir árið 1990 til 1994 ásamt fasteignagjöldum þess árs og brunatryggingariðgjöldum, samtals að fjárhæð krónur 1.105.351. Hafi þá vofað yfir nauðungarsala á jörðinni vegna þessara vanskila. Þar fyrir utan hafi skiptastjóri greitt fasteignagjöld vegna að minnsta kosti þriggja síðustu ára samtals að fjárhæð krónur 381.181. Stefnda kveður stefnanda ekki hafa, að minnsta kosti hin síðari ár, haft neinn búskap með höndum að Syðri-Brú sem hægt væri að kalla því nafni. Sauðfjárkvóti jarðarinnar sé nú sáralítill og langt undir viðmiðunarmörkum bújarða, en stefnandi virðist eins og fyrr segir hafa beitt einhverjum hrossum á túnin, annað hvort sínum eigin hrossum eða annarra. Sjálfur hafi stefnandi haft framfæri sitt af vinnu í þágu annarra og alla vega ekki af eigin búskap nema þá að mjög litlu leyti. Þá kveður stefnda stefnanda ekki hafa öðlast ábúðarrétt á jörðinni Syðri-Brú á grundvelli ólöglegs kaupsamnings. Jafnvel þó héraðsdómari kynni að fallast á að Snæbjörn, faðir stefnanda, teldist hafa með kaupsamningnum sýnt í verki vilja til að stefnandi hefði ábúð á jörðinni, þá hlytu nákvæmlega sömu rök að eiga við um rétt stefnanda til ábúðar á jörðinni eins og rétt hans til kaupa á henni, að faðir hans hafði ekki formlega heimild til að ráðstafa þeim rétti með nokkrum hætti, hvorki skriflega né munnlega. Stefnda mótmælir því eindregið að stefnandi hafi byggt þau hús á jörðinni sem hafi verið byggð þar frá árinu 1994. Faðir stefnanda hafi byggt þessi hús og ef stefnandi hafi komið að því verki þá hljóti að verða að líta svo á að stefnandi hafi annað hvort gert það í greiðaskyni við föður sinn eða að hann hafi þegar fengið sitt gjald fyrir, annað hvort í formi aðstöðu að Syðri-Brú eða með öðrum hætti. Þá er því loks haldið fram af hálfu stefnda að verði það metið svo af héraðsdómi að vilji föður stefnanda hafi staðið til þess að hann fengi ábúð á Syðri-Brú eða dvöl stefnanda á staðnum með einhverjum hætti fært honum slíkan rétt, þá hljóti þó framkvæmd þess vilja alltaf að hafa verið bundinn þeim forsendum, að stefnandi myndi annast greiðslu afborgana á áhvílandi veðlánum, fasteignagjöldum o. s. frv., auk þess að sjá til þess að jörðinni sé sæmilega við haldið. Við blasi hins vegar að stefnandi hafi langt því frá fullnægt þessum sjálfsögðu forsendum, sem raunar séu lögbundnar með ábúðarlögum nr. 65/1976. Stefnandi hafi ekki nema að litlu leyti sinnt greiðslu lána og annarra gjalda og alls ekki sinnt almennu viðhaldi jarðarinnar, þannig að bæði húsakostur allur, girðingar og tún liggi undir miklum skemmdum sem brýnt sé fyrir dánarbúið að gera ráðstafanir vegna. Forsendur hljóti því að vera brostnar fyrir því að stefnandi geti öðlast ábúð vegna þessa. Um lagarök nefnir stefnda að það byggi á ákvæðum 33. gr. sbr. 30. gr. jarðalaga nr. 65/1976 varðandi málshöfðunarfrest og tómlætisáhrif. Kröfu sína um málskostnað reisir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstöður. Í máli þessu er til skoðunar hvort sá vilji föður stefnanda, sem fram kemur í ógildum kaupsamningi frá 26. júní 1982, að stefnandi eignist jörðina Syðri-Brú í Grímsneshreppi, svo og nýting og búseta stefnanda á jörðinni, eigi að leiða til þess að stefnandi eigi ábúðarrétt að henni, með skírskotun til 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Óumdeilt er að stefnandi hefur búið á jörðinni frá 1. júlí 1982 og til þessa dags en með hléum fram að þeim tíma. Einnig er upplýst að stefnandi lagði vinnu í uppbyggingu jarðarinnar. Hins vegar verður ekki annað séð en að endurbætur á jörðinni hafi nánast að öllu leyti átt sér stað áður en hinn ógildi kaupsamningur var gerður. Þá verður gegn mótmælum stefnda að telja ósannað að stefnandi hafi lagt fram fjármagn og vinnu til jarðarinnar umfram það sem hann kann að hafa fengið greitt fyrir með einum eða öðrum hætti frá föður sínum, sem sat jörðina og var þinglýstur eigandi hennar. Ekki verður séð að stefnandi hafi nýtt jörðina um langt skeið á þann hátt sem fram kemur í 21. gr. ábúðarlaga, en af framburði stefnanda og skiptastjóra stefnda fyrir dómi, virðist búrekstur á jörðinni hafa verið lítill sem enginn undanfarin ár. Þá hefur stefnandi mörg undanfarin ár að að mestu leyti sótt atvinnu sína annars staðar, en fengið að dveljast á jörðinni án leigugreiðslna samkvæmt sérstöku samkomulagi við skiptastjóra stefnda, auk þess sem stefnda hefur að mestu leyti greitt skatta og skyldur af jörðinni, a. m. k. síðustu ár. Í þeirri lagagrein sem stefnandi vísar sérstaklega til kemur fram, að hafi landsdrottinn vanrækt að gera byggingarbréf fyrir jörð, skuli þá telja, að hún hafi verið byggð leigutaka til lífstíðar og eftirgjald skuli ákveðið af jarðanefnd, nema um annað semjist. Stefnandi hefur aldrei haft jörðina Syðri-Brú á leigu og eins og rakið hefur verið verður ekki séð að atvik málsins séu með þeim hætti að stefnandi eigi ábúðarrétt að jörðinni, en fullyrðing hans eða kröfur í þá veru hafa sætt andmælum af hálfu annarra erfingja dánarbúsins allt frá því er þær komu fram á skiptafundi í mars 1994. Því verður stefnda sýknað af kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan dóm, en uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna anna dómarans. Dómsorð: Stefnda, dánarbú Snæbjarnar Guðmundssonar, er sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Snæbjörnssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 322/2016
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Gjafsókn Aðfinnslur
Í úrskurði óbyggðanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Hnjótafjall væri þjóðlenda. Fyrir Hæstarétti kröfðust E og G sem eigendur jarðarinnar Atlastaða þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því er þetta varðaði. Í dómi Hæstaréttar var greint frá frásögn í Landnámabók um landnám í Eyjafirði og vísað til þess að af þeirri frásögn yrði engin ályktun dregin um hvort land á svæðinu Hnjótafjalli hefði í öndverðu verið numið. Þá var gerð grein fyrir ýmsum heimildum frá fyrri öldum og talið að leggja yrði til grundvallar að allt frá elstu heimildum um réttindin á landsvæðinu Hnjótafalli hefði verið við það miðað að þau væri fólgin í óbeinum eignaréttindum til hefðbundinna nota á landi til upprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að auki hefði verið í landamerkjabréfi fyrir Atlastaði frá 1884 tekið fram að jörðinni fylgdi afréttarland með heitinu Hnjótar og var sérstaklega greint frá merkjum þess „móts við heimaland Atlstaða“. Í ljósi þessa var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfum E og G.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson, Viðar Már Matthíasson ogÞorgeir Örlygsson.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27.apríl 2016. Þau krefjast þess að felld verði úr gildi ákvæði í úrskurðióbyggðanefndar 10. október 2011 í máli nr. 1/2009 um að landsvæði, sem þar er nefntHnjótafjall og afmarkað á eftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Frá þeim stað þarsem Skallá fellur í Svarfaðardalsá er Skallá fylgt að upptökum í Hákömbum og ímörk Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslna. Þaðan er sýslumörkum fylgt til suðursum Hákamba, þar til komið er að fremstu upptökum Svarfaðardalsár. Loks er Svarfaðardalsáfylgt þangað sem Skallá fellur í hana.“ Þá krefjast þau málskostnaðar fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Dómendur fóru á vettvang 2. september 2016.ISamkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðunmarka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars 2007 tilmeðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir alla fyrrumEyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu og Austur-Húnavatnssýslu austan Blöndu ásamtHofsjökli. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár að skiptasvæðinu í tvennt, í syðri og nyrðri hluta. Samkvæmt bréfi nefndarinnar 21.janúar 2009 var nyrðri hlutinn afmarkaður þannig að til vesturs varHéraðsvötnum fylgt úr norðri frá ósum þar til Norðurá rennur í þau, að sunnanvar Norðurá fylgt austur eftir Norðurárdal og yfir Öxnadalsheiði í Öxnadalsá,sem réði suðausturmörkum þess þar til hún fellur í Hörgá, og loks var þeirri áfylgt til ósa í Eyjafirði. Að öðru leyti náði svæðið að hafi.Óbyggðanefnd bárust 11. maí 2009 kröfur stefnda um þjóðlendurá nyrðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr.58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsakröfum sínum. Meðal annarra beindu áfrýjendur af þessu tilefni kröfu tilnefndarinnar, en þau eru eigendur jarðarinnar Atlastaða í Dalvíkurbyggð. Snerikrafa þeirra að landsvæðinu Hnjótafjalli í sama sveitarfélagi, sem þau tölduvera hluta af landi jarðar sinnar og þar með háð beinum eignarrétti, en stefnditaldi það þjóðlendu. Áfrýjendur afmörkuðu þetta svæði á sama hátt og lýst er fyrrgreindridómkröfu þeirra fyrir Hæstarétti.Þegar kröfur höfðu borist samkvæmt framansögðu ákvaðóbyggðanefnd að fjalla um nyrðri hluta vestanverðs Norðurlands í tveimuraðskildum málum og var annað þeirra mál nr. 1/2009, sem náði til Eyjafjarðarásamt Lágheiði að undanteknum Almenningi norðan Hrauna. Nefndin komst að þeirriniðurstöðu í úrskurði 10. október 2011 að landsvæðið Hnjótafjall væri þjóðlendaí afréttareign eigenda Atlastaða, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998,en tekið var fram að jörðin nyti þar veiðiréttar í Svarfaðardalsá samkvæmt II.kafla laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 9.maí 2012 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem umræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Fyrir héraðsdómi gerðu áfrýjendursömu kröfu og þau gera samkvæmt áðursögðu fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaðadómi var stefndi sýknaður af henni.IISvarfaðardalur er í sveitarfélaginu Dalvíkurbyggð og nær hanntil sjávar í Eyjafirði við Dalvík, en um hann rennur Svarfaðardalsá. Dalurinnliggur inn til landsins fyrst í stað um 11 km til suðvesturs, þar til Skíðadalurgreinist frá honum til suðurs. Svarfaðardalur heldur þaðan áfram aðra 11 km ívestur uns komið er að Atlastöðum norðan við Svarfaðardalsá og Koti sunnan hennar,en þær jarðir eru ásamt Vífilsstöðum þær vestustu í dalnum. Land Atlastaða, semóumdeilt er að sé háð beinum eignarrétti og nær frá austustu mörkum um 7 kmvestur að sveitarfélagamörkum á vatnaskilum við Sveitarfélagið Skagafjörð, erað þó nokkru leyti fjalllendi. Að norðan liggur land Atlastaða að landsvæðinuStífluafrétti og Lágheiði í síðastnefndu sveitarfélagi og Fjallabyggð og er þaðsvæði þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2009. Að austaneiga Atlastaðir merki að jörðinni Þorsteinsstöðum og er land þar háð beinumeignarrétti. Að sunnan liggja Atlastaðir á hinn bóginn að landsvæðinuHnjótafjalli, sem deilt er um í málinu, og ræður þar merkjum Skallá sem rennur tæplega6 km úr vestri frá upptökum um dal, sem dregur nafn sitt af henni, þar til húnfellur saman við Svarfaðardalsá. Svæði þetta afmarkast til suðurs afSvarfaðardalsá frá ármótunum um 6 km vestur til upptaka hennar. Sunnan árinnarer land Vífilsstaða og Kots, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt samaúrskurði óbyggðanefndar. Vesturmerki Hnjótafjalls fylgja síðan mörkumDalvíkurbyggðar og Sveitarfélagsins Skagafjarðar á um 2,5 km leið og liggja þarað Unadals- og Deildardalsafréttum, sem eru þjóðlenda samkvæmt úrskurðióbyggðanefndar í máli nr. 2/2009.Land á Hnjótafjalli mun liggja lægst um 200 m yfir sjávarmál,en komast hæst í 1130 m á fjallinu, sem svæðið er kennt við. Við merki þess aðvestan eru Unadalsjökull og Deildardalsjökull, sem eru lítt lægri. Að langmestuleyti er svæðið á hálendi, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er það gróiðmeðfram Skallá og Svarfaðardalsá.IIIEftir gögnum málsins virðist Atlastaða fyrst hafaverið getið í rituðum heimildum í reikningi Möðruvallaklausturs frá 6. nóvember1447. Þar voru í sérstökum lið taldar „ødajarder claustærzens þer jngen erokogylden med“ og voru „atlastader“ meðal þeirra.Í ódagsettri færslu í máldagabók Guðbrandsbiskups Þorlákssonar, sem náði til árabilsins 1590 til 1616, kom fram aðkirkjan að Urðum í Svarfaðardal ætti „þessar Jarder / Hol / Skroflustadi /Kóngustadi / mela og X hndr. J Jardbrum“, svo og „Reit J Skÿdadals afriett medvmmerkium / og annann fÿrer framan Skallardalsäa ... enn ei er eg vÿs ordinn /huort þesse Jtok fÿlgia heima Jordu eda eigi kirkia þau“. Í bréfabók Guðbrandsbiskups var á árinu 1595 fjallað um eignir kirkjunnar á Urðum og sagði meðalannars: „Anno 1473 tok Gudne Eyiolfsson vid Vrdum ... Nu hafa þessar eigneraukist sijdan. kirkiunne a Vrdum. epter Eyiolf og Gudna son hanz. sem huergistendur j kirkiunnar maldogum adur. er þad fyrst halfer Audner ... Jtem Hniotafiallallt fyrir framan Skallȁa xc land. eda meir. torfreitur j Klaufabreckujord. og reitur fyrir handan ȁ. Þetta ȁ nu kirkian ȁ Vrdum allt.“ Í tengslumvið þetta er þess að geta að jörðin Urðir er norðan við Svarfaðardalsá, um 6 kmfyrir austan Atlastaði, og virðast átta jarðir liggja þar á milli. Um kirkjuheilagrar Maríu og Andrésar postula að Urðum er eftir gögnum málsins fyrst aðfinna heimild í máldögum Auðunar biskups rauða Þorbergssonar fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318, en umeignir hennar voru einnig skrár í máldögum Péturs biskups Nikulássonar frá 1394og síðar, vísitasíugerð Jóns biskups Vilhjálmssonar frá 1429 og máldögum Ólafsbiskups Rögnvaldssonar frá 1461 og síðar. Í þeim heimildum var ekki getið um Hnjótafjalleða reit í eigu Urðakirkju fyrir framan Skallá.Samkvæmt bréfabók Þorláks biskups Skúlasonar gerðihann 23. apríl 1633 byggingarbréf til Nikulásar Jónssonar, þar sem sagði meðalannars: „first að hann skilldi hafa nefnda Vrdi thil leiguböls, med reit þeimer fÿrer sunnann Klaufabrechur er. Jtem Hniotafialle, og hafe j þessu allaleigulida nitkan, sem honum þarfar.“ Jafnframt sagði í bréfi þessu: „Jtemlofadi herra Thorlakur, ad eff þeim Nikulase semdi allt vel, þä skilldi hannlosa Atlastadi Hölakÿrkiu jord, og biggia honum fÿrer veniulega landskulld, ogþad giora thil hlunninda og gagnsemdar greindum Nikulase.“Í vísitasíubók Einars biskups Þorsteinssonarvar skrá frá 16. ágúst 1692 um eignir kirkjunnar á Urðum. Þar kom meðal annarsfram að hún ætti reit „fyrir framann Skallardals Aa“, en eftirfarandi var svobætt við: „Efast hvort þesse Jtok filgia Jordunne ... Efftir Visitatiubok Sal.Herra Gudbrands.“Samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og PálsVídalíns frá 1712 voru Urðir kirkjustaður, 80 hundruð að dýrleika, í eiguÞrúðar Þorsteinsdóttur. Þar sagði meðal annars: „Afrjettarland á kirkjan framfrá Atlastaða landi, eitt fjall sem Hnjótar kallast. Þángað er rekið lömb oggeldfje hjeðan, og so ljær bóndinn þennan afrjett stöku manni hjer nálægt fyrirlömb á sumardag og þiggur þar fyrir óákveðna greiðasemi eður góðvilja. Rifhríslítið í sama landi, valla teljandi.“ Um Atlastaði kom fram að jörðin væri tíu hundruðað dýrleika og í eigu Hólastóls. Um upprekstur var einskis getið, en sagt aðútigangur væri „mjög lakur fyrir fannlögum.“Í vísitasíubók Steins biskups Jónssonar varfærð 15. september 1713 skrá um eignir kirkjunnar á Urðum og tilgreint að húnætti meðal annars reit „firer framann Skalladalsä“, en einnig tekið fram að það„finst ad Sie i dubio effter Mäldagabök Hr Gudbrands hvórt kirkiunne edur jórdunneþesse Jtók tilheire.“Á manntalsþingi 20. júní 1739 lögfesti ábúandiá Urðum sem land jarðarinnar „fialled Hniota i Svarfadardal fyrer biodandehveriumm Manne i nautu, grasatekiu, Lamba edur gielld fiar rekstur i Sagt Land,an Sinz leifez.“Samkvæmt færslu í vísitasíubók Halldórs biskupsBrynjólfssonar frá 18. júní 1748 átti kirkjan á Urðum þrjá reiti og var einnþeirra sagður vera „fyrer framan Skalladalsä Hvor nu er einasta Eignadurkyrkiunne, þar i dubio verid hefur hvort þessir Reitir tilheirdu Kyrkiunne edurJordinne sialfre“. Þá er þess að geta að í vísitasíubók Gísla biskupsMagnússonar kom fram að hann hafi 24. júlí 1769 tekið til yfirskoðunarreikninga kirkjunnar á Urðum allt frá árinu 1755 og ætti hún meðal annars reit„fyrer framann SkallarDalsAa“, en ekki var tiltekið að vafi léki á um hvorthann heyrði til jörðinni eða kirkjunni.Á Alþingi var árið 1792 lesið upp makaskiptabréffrá 26. september 1781, þar sem klausturhaldari lét af hendi jörðina Urðir með þremurtilgreindum hjáleigum ásamt Teigafjalli og öllum Hnjótaafrétti.Í jarðamati frá 1804 kom eftirfarandi meðalannars fram um Urðir: „Jorden tilhörer en Afret hvorpaa indtages om sommerenLam fra 4 Jorde mod betaling.“ Afréttar var ekki getið þar í umfjöllun um Atlastaði.Jón Sveinsson, sem mun hafa átt bæði Atlastaðiog Urðir, gerði samning 18. ágúst 1826, þar sem hann seldi eigandaÞorsteinsstaða beitarréttindi fyrir hross og búsmala í landi Atlastaða íSkallárdal. Í samningnum var þetta land afmarkað á eftirfarandi hátt: „ByrjastItak þetta ad heiman í svokölludum Steckiarhólum nedarlega á Skallárdal, semadskilja Eingia takmörk frá búfiárhaga og nær allt fram ad svokalladriFögrukinn, framarlega á Skallárdal, svoframt ecki annad bevísist en umtaladpláts sé Atlastada Eigindóms land.“ Þá var eftirfarandi einnig tekið fram: „Enframveigis til eptir mögulegleikum ad fyrir byggja misklídir útaf fluttníngisképnanna, yfir Atlastada land til hagans, sem orsakast kynnu vid meinbægne áþá einu en misbrúkun og óreglur á þá adra Sídu, þá hefi jeg og kaupandi þarum svoleidisforeinast og áqvardad, ad fluttníngs vegur Sképnanna skyldi leggjast fram ogupp frá Þorsteinsstada qvíum (upp undan bænum) og fram og upp þadan ofanverdtvid Atlastada eingi, eptir þar verandi götutrodníngum þar efftir fram og ofan áRekstrar götur fyrir ofan Atlastada Túngard sídan eptir þeim fram í umgétnahóla og svo aptur til baka sama veg.“ Samningurinn var lesinn upp ámanntalsþingi 11. júní 1827.Á manntalsþingi 22. maí 1838 var lesin upplögfesta Jóns Sveinssonar frá 18. sama mánaðar, þar sem sagði: „Hér medLögfesti eg i Dag Eignarjörd mína Atlastadi liggjandi sunnan Svarfadardals ogUrdarkyrkju Sóknar, med húsum, Túnum, Eingium, Haga, samt öllu því Landi ogLandsnytjum til Fjalls og Láglendis, sem þeirri Jörd fijlgt hefur og fylgja berad Rétti. Rædur Landamerkium ad Nordan Gardur ... og þadan réttsínis tilFjallseggia, Dalsáin ad nedan, enn Skalláin ad framann ... Þó undann Skilstþessari Lögfestu á Atlastada Landeign a). svoköllud Fagrakinn á Skallárdal, adþví Leiti sem hún Kynnni Urdum edur Kirkiunni ad eignast b). og sjálfsagtHagabeitar Jtakid frá Þorsteinsstödum á Skallárdal eptir þarum sömdu Afsalsbréfi ... þínglýstu á Völlum 11. Junii 1827“. Jón gerði aðra lögfestu sama dag,sem einnig var þinglesin 22. maí 1838, og sagði þar meðal annars: „Egundirskrifadur Lögfesti hér i Dag Eignarjörd mína Urdi í Svarfadardal ásamt medhjáleigunni Þorleifstödum, samt Kirkiunnar Eidilandi Skröflustödum, svo vel semþeim Jtökum, sem Urda Kjrkiu eptir Máldögum eignast Kynni, innan eftirskrifadra Takmarka ... Þessu Framar lögfesti eg undir sama Skilyrdi allt HnjótaFjall á bádar Sídur med adliggandi Hálsum og Dölum, Heidardal og Skallárdalmilli dalsár og skallár framm til Hejdar Jökla og efstu Vatna Upptaka, Þettaeitt og sér hvad sem hér er tiltekid lögfesti eg til þeirra Ummerkja sem adrirá móti eiga“. Í jarðamati frá 1849 sagði að jörðin Urðir væribóndaeign og metin á 30 hundruð. Var eftirfarandi meðal annars tekið fram: „Upprekstrarlandí svokölludum Hnjótum fyri 300 fjár.“ Um Atlastaði kom fram að sú jörð værieinnig bóndaeign, metin á 15 hundruð, og ætti hún „frí upprekstur fyrir ágáng“,en ekki var þess getið hvar sá upprekstur væri.Landamerkjabréf var gert fyrir Urðir 12. maí1884 og mun það hafa verið lesið á manntalsþingi sama dag. Þar var lýst merkjumjarðarinnar, sem engu skipta hér, en eftirfarandi var einnig tekið fram: „Jörðunnifylgir frí upprekstur fyrir geldpening ábúandans í Hnjótaafrjett.“ Bréfið varáritað um samþykki af hálfu tveggja jarða, sem koma ekki frekar við sögu ímálinu. Þá var gert svohljóðandi landamerkjabréf fyrir Atlastaði 15. maí 1884: „Aðsunnan ræður Skalláin merkjum til jökla móts við afrjettarlandið Hnjóta. Aðnorðan móts við Þorsteinsstaði er garður frá Svarfaðardalsá og upp sunnan viðÞorsteinsstaðatún, og þaðan beint á fjall upp. Afrjettarlandið Hnjótar fylgjatjeðri jörðu, sem Svarfaðardalsá greinir frá Kotslandi upp til sýsluskila áHeljardalsheiði. Að norðan móts við heimaland Atlastaða ræður fyrrnefnd Skallámerkjum.“ Bréfið var áritað um samþykki af hálfu Þorsteinsstaða og fært ílandamerkjabók, en um þinglestur liggur ekkert fyrir í málinu.Í fasteignamati 1916 til 1918 kom fram að Urðirættu „frían upprekstur í Hnjótafjall“, en um Atlastaði sagði að sú jörð ætti „upprekstarlandHnjótafjall“ og Urðir „frían upprekstur þangað.“Í svari hreppstjóra Svarfaðardalshrepps 15.mars 1920 við fyrirspurn sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu um afréttarland íhreppnum kom fram að einn afréttur væri þar, sem ekki hafi tilheyrt einhverjulögbýli. Þetta væri svonefndur Almenningur, sem „tilheyrði áður Vallakirkju, ener nú hluti af afrjetti þeirri, sem Svarfaðardalshreppur hefir keypt fyrirnokkrum árum.“ Hnjótafjalls var ekki getið í bréfinu. Sýslumaður lét þetta bréffylgja svari sínu til stjórnarráðsins 27. september 1920, sem gert var ítilefni af fyrirspurn þess 29. desember 1919 um almenninga og afréttarlönd íEyjafjarðarsýslu. Þá er þess að geta að í svari oddvita Svarfaðardalshrepps 6.mars 1989 við fyrirspurn félagsmálaráðuneytisins 20. febrúar sama ár kom framað íbúar hreppsins ættu upprekstrarrétt í Sveinsstaðaafrétti, en annarraafrétta var þar ekki getið.IVÍ Landnámabók er greint frá því að Helgi hinn magri hafinumið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturnaá Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja ílandnámi Helga at hans ráði.“ Segir jafnframt að Þorsteinn svarfaður, sonurRauðs ruggu í Naumudal, hafi numið Svarfaðardal að ráði Helga, en frekarilýsingu er ekki að finna þar á landnámi í dalnum. Af þessari frásögn verðurengin ályktun dregin um hvort land á svæðinu Hnjótafjalli hafi í öndverðu veriðnumið.Þegar metið er hvort skriflegar heimildir, sem liggja fyrir ímálinu, gefi til kynna að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir landiá Hnjótafjalli, verður í fyrsta lagi að hafa hliðsjón af því að á stærsta hlutaþessa svæðis er lítt gróið hálendi upp frá fremur bröttum fjallshlíðum og virðistþað litla undirlendi, sem þar er að finna, einkum fallið til beitar á takmörkuðumtíma árs, en vart til búskapar nema að viðbættu frekara landi utan marka þessasvæðis. Liggur ekkert fyrir í málinu um að nokkru sinni hafi verið byggð innanmerkja þessa svæðis að frátalinni frásögn í örnefnaskrá um sel í landinu. Íöðru lagi er svæðið, sem hefur skýr náttúruleg mörk af Skallá og Svarfaðardalsátil annarra átta en vesturs, nokkuð líkt landi Atlastaða til norðurs og Kots ogVífilsstaða til suðurs að því er hálendi varðar, en láglendi er þó öllu meirainnan merkja þessara jarða. Stefndi vefengir ekki að land þeirra sé háð beinumeignarrétti allt til vatnaskila á fjöllum. Mörk eignarlanda og þjóðlendu fylgjaþannig ekki samfelldri línu á þessum slóðum, heldur myndar Hnjótafjall skarð íhana. Í þriðja lagi verður að gæta að því að þótt réttindi yfir Hnjótafjalli,sem deilt er um í málinu, eigi nú samkvæmt landamerkjabréfi frá 15. maí 1884 undiraðliggjandi jörð, Atlastaði, fylgdu þau áður Urðum, sem eins og fyrr greinireru um 6 km fyrir austan merki Hnjótafjalls. Milli Urða og þessa landsvæðis erfjöldi jarða, sem eftir fyrirliggjandi heimildum allt aftur til ársins 1318 virðastekki nema að litlu leyti hafa verið á sömu hendi og Urðir eða í eigu kirkjunnarþar. Í fjórða lagi verður að líta til þess að Atlastaðir voru samkvæmtáðurgreindum heimildum í eigu Möðruvallaklausturs á árinu 1447 og síðanHólastóls 1633 og 1712, en engar heimildir eru fyrir því í málinu að samieigandi hafi verið að þeirri jörð og Urðum fyrr en á árinu 1826. Aflandamerkjabréfum jarðanna verður ráðið að svo hafi ekki lengur verið 1884.Hér áður var greint frá tveimur heimildum, sem stöfuðu fráGuðbrandi biskupi Þorlákssyni, annars vegar færslu í máldagabók, sem tók tiláranna frá 1590 til 1616, og hins vegar í bréfabók frá 1595, en í gögnummálsins kemur ekki nánar fram frá hvaða tíma fyrrnefnda heimildin er og verðurþví ekki séð hvor þeirra sé eldri. Þessar heimildir eiga það sammerkt að þæreru hinar elstu um réttindi Urða eða kirkjunnar þar yfir landi fyrir framanSkallárdalsá, sem svo var nefnd í máldagabókinni, eða Skallá, eins og hún hét íbréfabókinni. Í máldagabókinni var landið nefnt reitur, en í bréfabókinniHnjótafjall allt. Vart getur annað staðist en að í báðum tilvikum hafi veriðátt við sama land, enda virðist svæðið Hnjótafjall vera eina landið, sem gætitalist framan við Skallá í þessum skilningi, og hefði ekki verið tilefni til aðræða sérstaklega um takmarkaðan reit sama rétthafa innan þess svæðis. Varðandiummæli í bréfabókinni um að Hnjótafjall væri „xc land. edameir“ verður að líta til þess að eftir gögnum málsins eru ekki aðrar heimildirum slíkt mat og getur þetta heldur ekki eitt út af fyrir sig gefið til kynna aðlandið hafi áður verið háð beinum eignarrétti, enda eru þess ýmis dæmi aðlandsvæði, sem talin hafa verið til þjóðlendna í afréttareign, hafi fyrr átímum verið metin til dýrleika. Í bréfabókinni kom fram aðréttinda yfir Hnjótafjalli hafi ekki áður verið getið í máldögum kirkjunnar áUrðum, en eftir gögnum málsins voru þeir yngstu fyrir þennan tíma máldagarÓlafs biskups Rögnvaldssonar frá 1461 og síðar. Ekkert liggur frekar fyrir umhvenær þessi réttindi hafi komið til, hvernig það hafi gerst eða hver kynni aðhafa áður haft þau á hendi. Í bréfabókinni var tekið svo til orða að kirkjan áUrðum ætti þessi réttindi, en í máldagabókinni að höfundur hennar væri ekki vissorðinn um hvort þau fylgdu jörðinni eða kirkjunni. Í máldagabókinni voru þessiréttindi nefnd ítak. Um ósamræmi, sem kann að vera milli þessara heimilda, erþess að gæta að í fyrrnefndu byggingarbréfi, sem Þorlákur biskup Skúlason gerðium Urðir 1633, var tekið fram að leiguliðinn fengi not af Hnjótafjalli. Ífærslum í vísitasíubókum vegna kirkjunnar á Urðum frá 1692, 1713, 1748 og 1769kom á hinn bóginn fram að hún ætti reit fyrir framan Skallárdalsá. Í þremurfyrstu tilvikunum var þó í beinu framhaldi sagt að vafi væri um hvort þettafylgdi eða tilheyrði kirkjunni á Urðum eða jörðinni og í tveimur þeim fyrstuvoru réttindin nefnd ítak. Að virtu því að í þessum fjórum heimildum úrvísitasíubókum, sem allar eru yngri en aðrar heimildir sem hér var getið, varsýnilega tekið mið af lýsingu í máldagabók Guðbrands biskups en ekki í bréfabókhans, verður að álykta að byggt hafi verið um nærri tveggja alda skeið á því,sem greindi í máldagabókinni. Þar voru réttindin yfir Hnjótafjalli sem fyrrsegir nefnd ítak, á sama hátt og í vísitasíubókum 1692 og 1713, og er ekkiástæða til að ætla að eðli réttindanna hafi breyst þótt þessa hafi ekki veriðgetið í færslunum frá 1748 og 1769.Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 var þvísem fyrr segir lýst að kirkjan á Urðum ætti afréttarland fram frá landiAtlastaða á Hnjótafjalli, svo og að þangað væri rekið fé frá Urðum auk þess sembóndinn þar léði stökum manni þennan afrétt án beins endurgjalds. Ímakaskiptabréfi 26. september 1781 var þess getið að jörðinni Urðum fylgdiallur Hnjótaafréttur og í jarðamati 1804 að henni tilheyrði afréttur, semfjórar jarðir fengju gegn greiðslu að reka fé á. Ekki verður séð að samningurfrá 18. ágúst 1826, sem eigandi Atlastaða og Urða gerði um beitarréttindi fyrirÞorsteinsstaði, hafi snúið að landi innan merkja Hnjótafjalls, en lögfestursama manns 18. maí 1838 geta ekki frekar en lögfesta 20. júní 1739 haft nokkurtheimildargildi hér um eðli réttinda Urða á því svæði. Í jarðamati 1849 varsíðan tekið fram að Urðum fylgdi upprekstrarland í Hnjótum fyrir 300 fjár.Að virtu því, sem að framan greinir, verður að leggja tilgrundvallar að allt frá elstu heimildum um réttindin á landsvæðinuHnjótafjalli, sem nú fylgja jörðinni Atlastöðum, hafi verið við það miðað aðþau væru fólgin í óbeinum eignarréttindum til hefðbundinna nota á landi tilupprekstrar búfjár og annars þess, sem afréttir hafa í aldanna rás almenntverið hafðir til. Í raun var þetta að auki áréttað í landamerkjabréfi fyrirAtlastaði frá 15. maí 1884, þar sem sérstaklega var lýst merkjum jarðarinnar„við afrjettarlandið Hnjóta“, tekið fram að þetta afréttarland fylgdi jörðinniog að endingu greint frá merkjum þess „móts við heimaland Atlastaða“.Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en umgjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorðisegir.Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 28. júní 2012,en áfrýjendur fengu síðan ítrekað fresti til að leggja fram önnur gögn enstefnu, sem loks var gert 10. janúar 2013. Stefndi tók til varna meðgreinargerð, sem var lögð fram 7. mars sama ár. Málið var því næst tekið fyrir 13.september 2013 til ákvörðunar um hvenær farið yrði á vettvang, en það var ekkigert fyrr en 19. ágúst 2014. Rúmu ári síðar, 25. september 2015, var þingað ímálinu og lögð fram tvö skjöl, en aðalmeðferð fór fram 2. nóvember sama ár ogvar málið þá dómtekið. Ekki var þó felldur dómur á málið í framhaldi af því,heldur var það tekið aftur til munnlegs flutnings 14. desember 2015, en dómurvar loks upp kveðinn 2. febrúar 2016 að fram komnum yfirlýsingum aðilanna um aðþeir teldu ekki þörf á að flytja málið á ný. Þessi málsmeðferð, sem tóksamkvæmt framansögðu meira en hálft fjórða ár, er stórlega aðfinnsluverð.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Einars Sigurbjörnssonarog Guðrúnar Eddu Gunnarsdóttur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.200.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra2. febrúar 2016.Málþetta, sem dómtekið var 14. desember sl., eftir endurflutning, var höfðað meðstefnu Einars Sigurbjörnssonar, kt. 060544-3879, og Guðrúnar EdduGunnarsdóttur, kt. 010946-4179, Neðstabergi 8, Reykjavík, á hendur íslenskaríkinu, birtri 9. maí 2012.Dómkröfurstefnenda eru:Aðfelldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 10. október 2011 í málinunr. 1/2009, Eyjafjörður ásamt Lágheiði en án Almennings norðan Hrauna, þessefnis að eignarhald Atlastaða, Hnjótafjall, sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalinúrskurðarorð: „Það er því niðurstaðaóbyggðanefndar að landsvæði það sem kallað hefur verið Hnjótafjall, svo sem þaðer afmarkað hér á eftir, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7.gr. laga nr. 58/1998. Frá þeim stað þarsem Skallá fellur í Svarfaðardalsá er Skallá fylgt að upptökum í Hákömbum og ímörk Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslna.Þaðan er sýslumörkum fylgt til suðurs um Hákamba, þar til komið er aðfremstu upptökum Svarfaðardalsár. Lokser Svarfaðardalsá fylgt þangað sem Skallá fellur í hana.“Þáer þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnendum málskostnað aðskaðlausu í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning, eða samkvæmt matidómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.Stefndi,íslenska ríkið, krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda ogað honum verði dæmdur hæfilegur málskostnaður.Til vara krefst stefndi þess að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.I..Tildrög þessa máls eru þau, að með bréfi, dagsettu 29. mars 2007, tilkynntióbyggðanefnd fjármálaráðherra, f.h. íslenska ríkisins, þá ákvörðun sína að takatil meðferðar tiltekin landsvæði á vestanverðuNorðurlandi, eins og þau eru nefnd í bréfinu, sbr. 8. gr., 1. mgr. 10. gr.og 11. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda,þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðistkröfusvæðið nánar af Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu ogAustur-Húnavatnssýslu, austan Blöndu, auk Hofsjökuls. Var þetta landsvæði auðkennt sem svæði nr. 7hjá óbyggðanefnd. Á síðari stigummeðferðar hjá óbyggðanefnd var afráðið að skipta landsvæðinu í tvennt og þáþannig að fjallað yrði sérstaklega um syðri og nyrðri hlutann. Var síðar greint svæði nefnt „vestanvert Norðurland, nyrði hluti (7B)“. Svæðið var nánar afmarkað þannig: Tröllaskagi norðan Öxnadalsheiðar, sem síðar varskipt í mál nr. 1/2009, Eyjafjörður ásamt Lágheiði en án Almennings norðanHrauna, og mál nr. 2/2009, Skagafjörður ásamt Almenningi norðan Hrauna en ánLágheiðar. Er hið fyrrnefnda svæði hértil umfjöllunar.Kröfulýsingar fjármálaráðherra, fyrirhönd íslenska ríkisins á umræddu landsvæði, þ.e. svæði 7B í máli nr. 1/2009, bárust óbyggðanefnd 11. maí 2009. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferðsína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum aðila, m.a. stefnenda, ásamtuppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 22. maí sama ár, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr.58, 1998. Skorað var á þá sem teldu tileignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis ríkisins að lýsakröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 25. ágúst 2009. Kom jafnframt fram að yfirlýsingum umkröfugerð og málsmeðferð yrði þinglýst á þær fasteignir á svæðinu sem skráðarværu í þinglýsingabók og málið varðaði.Samkvæmt gögnum voru kröfur fjármálaráðherra gerðar aðgengilegaralmenningi á skrifstofum sýslumanna norðanlands, auk sveitarfélaga ákröfusvæðum og á heimasíðu óbyggðanefndar.Jafnframt var málið kynnt í fjölmiðlum.Óbyggðanefnd tilkynnti breytingu ákröfusvæðinu í Lögbirtingablaðinu 5. mars 2010 og var þá á ný skorað á þá semteldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis íslenskaríkisins að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 7. júní það ár.Gefið var út yfirlit yfir allarlýstar kröfur og þær færðar inn á uppdrátt.Lögboðin kynning fór fram með því að yfirlit og uppdrátturinn láguframmi á skrifstofum fyrrnefndra sýslumanna frá 5. mars til og með 6. apríl2010, sbr. 12. gr. laga nr. 58, 1998, og var athugasemdafrestur veittur til 13.apríl sama ár. Vegna fyrrnefndrabreytinga fór fram sérstök kynning og var frestur veittur vegna þeirra til 7.júní 2010. Engar athugasemdir bárustfyrir lok athugasemdafrests.Vettvangsferð vegna málsóbyggðanefndar nr. 1/2009 fór fram 31. ágúst 2009. Málið var fyrst tekið fyriraf nefndinni, sem skipuð var Karli Axelssyni hæstaréttarlögmanni, BenediktBogasyni héraðsdómara, og Sif Guðjónsdóttur héraðsdómslögmanni, ogforsvarsmönnum aðila 19. nóvember 2009.Voru þá gögn lögð fram og línur lagðar um málsmeðferð. Við aðra fyrirtekt málsins 21. janúar 2010var m.a. lögð fram greinargerð stefnda, íslenska ríkisins, en við þriðjufyrirtökuna 11. mars sama ár lögðu gagnaðilar og þar á meðal stefnendur, semeru þinglýstir eigendur jarðarinnar Atlastaða í Svarfaðardal, framgreinargerðir sínar og önnur gögn. Þávar málið tekið fyrir hjá óbyggðanefnd 21. janúar og 11. mars og 9. apríl, enaðalmeðferð hjá nefndinni fór fram 30. apríl 2010 með skýrslutökum og munnlegummálflutningi, en í framhaldi af því var málið tekið til úrskurðar. Málsmeðferðin var endurupptekin 12. september2011 og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar aðnýju. Hinn 10. október sama ár kvaðóbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var þaðm.a. niðurstaða nefndarinnar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar,Hnjótafjall, sbr. dómkröfur aðila, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr.a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en þó þannig að svæðið væri í afréttareigneigenda Atlastaða í Svarfaðardal, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömulaga. Í úrskurðinum var tekið fram aðjörðin Atlastaðir ætti veiðirétt í Svarfaðardalsá samkvæmt II. kafla laga umlax- og silungsveiði, nr. 61/2006.Í úrskurði óbyggðanefndar,niðurstöðukafla, var það m.a. niðurstaðan að jörðin Vífilstaðir/Kot, sem ersunnan Svarfaðardalsár og Hnjótafjalls, væri eignarland.Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndarvar birtur í Lögbirtingablaðinu.Stefnendur undu ekki niðurstöðuóbyggðanefndar og leitast þeir við með málssókn sinni hér að fá henni hnekkt,og krefjast ógildingar á úrskurðinum, líkt og fram kemur í stefnu. Stefnendurfengu gjafsókn þann 23. apríl 2012.Mál þetta var þingfest 28. júní2012. Það var höfðað innan þess frestssem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurðóbyggðanefndar undir dómstóla.Fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt11. gr. laganna, en hann lagði fram greinargerð sína þann 7. mars 2013.Vettvangsferð dómsins var, vegnalögmætrar fjarveru stefnenda og síðar ótíðar, ekki farin haustið 2013 líkt ogætlað hafði verið. Hún var því farin árisíðar, þann 19. ágúst 2014, en þá var með í för staðkunnugur byggðamaður,Kristján Eldjárn Hjartarson byggingafræðingur.2.Hér á eftir verður gerð grein fyrir helstu atriðum og forsendum íúrskurði óbyggðanefndar, en einnig verður að nokkru vikið að öðrum gögnum semaðilar lögðu fram eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins.Úrskurðuróbyggðanefndar skiptist í sjö kafla og er 175 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyriróbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun svo og þeim sjónarmiðum sem aðilar byggjaá. Í síðari köflum úrskurðarins er lýstlandnámi og afmörkun, en einnig að nokkru afnotum og sögu landsvæðisins, en þarer einkum byggt á heimildaröflun og samantekt frá Þjóðskjalasafni Íslands. Þá er gerð grein fyrir niðurstöðumóbyggðanefndar um einstakar jarðir, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærðurviðauki þar sem lýst er almennumniðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004.Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi kort meðárituðum merkja- og kröfulínum aðila.3. Í úrskurði óbyggðanefndar er sérstaklegafjallað um hið umþrætta landsvæði, Hnjótafjall, og tengsl þess við jörðinaAtlastaði, sem er fremst í Svarfaðardal, en hún er norðan eða vestanSvarfaðardalsár. Þá er fjallað um aðrarnágrannajarðir, sem tengjast ágreiningssvæðinu í vesturhluta Svarfaðardals ogþá einkum um jörðina Urði, en einnig er vikið að jörðum sunnan Svarfaðardalsár,í framdalnum, þ. á m. Koti/Vífilstaði, en samkvæmt staðbundinni málvenju er þaðsvæði nefnt austan ár.Íúrskurðinum segir nánar um Svarfaðardal og Hnjótafjall:„Hnjótafjall liggur fremst, eða vestast inntil landsins, í Svarfaðardal á austanverðum Tröllaskaga. Dalurinn teygir sigfrá sjávarmáli við Dalvík og að Hnjótafjalli, upp undir Heljardalsheiði,Deildardalsjökul og Unadalsjökul. Fjallið er í 200 til 1121 m hæð yfirsjávarmáli, bratt og með hamrabeltum ofan til. Norðan Hnjótafjalls rennurSkallá, sunnan þess Svarfaðardalsá og austan þess sameinast árnar. Meðfram ánumer svæðið gróið en gróður fer minnkandi með aukinni hæð í hlíðum fjallsins. Úr 1121 m hæðarpunkti í Hnjótafjalli austur til ármóta Skallár ogSvarfaðardalsár eru tæpir 3,4 km og frá sama stað til sjávar á Dalvík eru um 22km, mælt í beinni loftlínu.“Íúrskurði óbyggðanefndar segir að heimildir um landnám og landnámsmörk íEyjafirði sé helst að finna í Landnámu.Segir þar m.a. frá því að Þorsteinn „svarfaðr“, sonur Rauðs ruggu íNaumudal, hafi numið Svarfaðardal að ráði landnámsmannsins Helga hinsmagra. Landnáma getur ekki um landnámeinstakra jarða í Svarfaðardal.Íúrskurðinum er um heimildir einkum vísað til gagna sem Þjóðskjalasafn Íslandsaflaði um nýtingu, réttindi og afmörkun fremstu jarða í Svarfaðardal, en til þessara gagna vísa aðilar máls einnig ístefnu og greinargerð og verða þau reifuð hér á eftir.NorðanSvarfaðardalsár í vesturhluta framdalsins er kirkjujörðin Urðir, en þar næstfyrir framan er eyðibýlið Þorleifsstaðir.Þar fyrir framan eru jarðirnar Hóll, Klaufabrekkukot, Klaufabrekkur,Göngustaðakot, Göngustaðir, eyðibýlið Sandá, Þorsteinsstaðir, en fremst erjörðin Atlastaðir. SunnanSvarfaðardalsár, í austurhluta framdalsins, eru m.a. jarðirnar Búrfell,Hræringsstaðir og Skeið, en fremst er eyðijörðin Kot/Vífilsstaðir.Íúrskurðinum segir að Atlastaðajörðin sé talin upp á meðal eyðijarðaMöðruvallaklausturs í reikningi, frá 6. nóvember 1447, sem Sigurður príorJónsson gerði fyrir Gottskálk Keneksson Hólabiskup (1442-1471). Vísað er til þess að í leigumála ÞorláksHólabiskup árið 1633 segir að Atlastaðir hafi verð eign Hóladómstóls. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalínsfrá 1712 segir að Atlastaðir sé 10 hundraða jörð, en ekki er þar getið umupprekstur.Íúrskurðinum er vísað til þess að jörðin Urðir hafi fyrr á öldum verið eitthelsta höfuðbýlið í héraðinu og þar hafi m.a. setið á 14. og 15. öld feðgarnirog hirðstjórarnir Þorsteinn Eyjólfsson og Arnfinnur og hafi hinn fyrrnefndiverið talinn ,,mestur valdamaður á Íslandi á 14. öld.Íúrskurðinum segir að elstu heimildir um Urðakirkju sé að finna í máldagabókAuðunar rauða Þorbergssonar biskups frá 1318, en þar segir að hún eigi m.a.eftirfarandi eignir: „... land äskroblustodum og annad ä hole. kidiaholm. mariuholm. [...] vij. hundrud jaudnalandi.“ Sömu upplýsingar umeignir kirkjunnar eru tíundaðar í máldagabók Péturs biskups Nikulássonar frá1394, í vísitasíugerð Jóns biskups Vilhjálmssonar frá 1429 og í máldagabókÓlafs biskups Rögnvaldssonar frá 1461, en þar segir einnig að hún eigi jörðinaKöngustaði, sem síðar var nefnd Göngustaðir. Í testamentisbréfi Gottskálksbiskups Nikulássonar frá 6. júní 1520 segir að Urðir hafi verið lagðar tilbeneficium.Urðirer talin upp á meðal jarðeigna Hólastóls í elsta hluta Sigurðarregisturs frá1525.Ímáldaga frá 1590 segir að Urðakirkja eigi reit fyrir framan Skallárdalsá, eneinnig í Skíðadalsafrétti. Hið sama kemur fram í vísitasíum kirkjunnar fráárunum 1692, 1713, 1748 og 1769. Íúrskurði óbyggðanefndar segir að slá megi því sem föstu að nefndur reitur í Skallárdalhafi verið og sé í næsta nágrenni við Hnjótafjall en verði þó ekki staðsetturnákvæmlega eftir þessum heimildum.Íúrskurðinum er vísað til þess að í bréfabók Guðbrands biskups Þorlákssonar, ískjali frá árinu 1595, segi m.a. um eignir Urðakirkju að hún eigi alltHnjótafjall fyrir framan Skallá og sé um að ræða a.m.k. 10 hundraða land. Nánar segir um þetta í skjalinu: Jtem Hniotafjall allt fyrir framan Skallaaxcland. eda meir. torfreitur j kkKlaufab[recku] jörd. og reitur fyrir handan ä.Þett Klaufa(brecku) jörð. og reitur fyrir framan á. Þetta ä nu kirkian ä Vrdum allt.Samkvæmtheimildum byggði Þorlákur Hólabiskup árið 1633 Nikulási Jónssyni Urðastað meðeftirfarandi skilmálum: [F]irst að hannskilldi hafa nefnda Vrdi thil leiguböls, med reit þeim er fÿrer sunnannKlaufabreckur er. Jtem Hniotafialle, og hafi j þessu alla leigulida nitkan, semhonum þarfar. Jtem med reit þeim, sem er hinumeigenn är giegnt Vrdum. Í leigumálanum segir að Atlastaðir hafiverið eign Hóladómstóls.ÍJarðabók Árna og Páls kemur fram að Urðajörðin hafi árið 1712 verið orðin eignÞrúðar Þorsteinsdóttur biskupsekkju, og jafnframt að jörðinni hafi fylgt tværhjáleigur og að hún sé samtals 80 hundruð að dýrleika. Þá segir í Jarðabókinni um Urðakirkju að húneigi afréttarland sem kallast Hnjótar, en nánar segir þar um: [F]ram frá Atlastaðalandi, eitt fjall semHnjótar kallast. Þángað er rekið lömb og geldfje hjeðan, og so ljær bóndinnþennan afrjett stöku manni hjer nálægt fyrir lömb á sumardag og þiggur þarfyrir óákveðna greiðasemi eður góðvilja. Rifhrís lítið í sama landi, vallateljandi.Íúrskurði óbyggðanefndar segir frá því að á manntalsþingi að Völlum íSvarfaðardal, þann 20. júní 1739, hafi ábúandi Urðajarðarinnar, Jón Finnsson,lögfest land hennar svo og fjallið Hnjóta og að hann hafi fyrirboðið þarhverjum manni nauta-, lamba- eður geldfjárrekstur án síns leyfis, en að aukibannað þar grasatekju. Lögfestunni var ekki mótmælt.Íúrskurðinum segir frá því að á manntalsþingi, sem haldið var að Urðum þann 4.júní 1751, hafi samkvæmt beiðni þáverandi eiganda Urðajarðarinnar, LauritsScheving klausturhaldara (1723-1784), heimajörðin verið metin 40 hundruð aðdýrleika, að meðtalinni hjáleigunni Þorleifsstöðum. Þá segir frá því að árið 1792 hafi veriðupplesið makaskiptabréf Lauritz Scheving, frá árinu 1781, á heimajörðinniUrðum, ásamt með hjáleigunum, Þorleifsstöðum, Göngustaðakoti og Gróugerði,ásamt Teigafjalli hinum megin ár og öllum Hnjótaafrétti, til Jóns Sigurðssonar,fyrir jarðirnar Sjöundastaði í Vesturfljótum, Ytrahvarf í Svarfaðardal ogSyðri-Kambhóla á Kalmansströnd (Galmansströnd).Jón mun eftir þetta hafa búið stórbúi á Urðum, en hann eignaðist einnigfleiri jarðir innan og utan sveitar.Íriti alþýðufræðimannsins Stefáns Aðalsteinssonar Svarfdælingar, frá árinu 1976, segir að Þorkell Jörundsson(1747-1833) hafi keypt Atlastaði árið 1802 á 142 ríkisbankadali, en hafi seltjörðina aftur árið 1808 og „[h]efur sennilega verið kaupleppur“, eins og segirí ritinu.Íúrskurði óbyggðanefndar segir að í jarðamati frá árinu 1804 sé getið um afréttUrðajarðarinnar þannig: Jorden tilhöreren Afret hvorpaa indtages om sommeren Lam fra 4 Jorde mod betaling. [...] Denöde Hialeje Gróugerde er herunder indbefattet. Á það er bent að í matinu sé ekki sérstaklegagetið um afrétt vegna Atlastaðajarðarinnar.Þá segir í úrskurðinum að Jón Sveinsson, þáverandi eigandiUrðajarðarinnar, en var um tíma einnig eigandi Atlastaða, hafi árið 1826 seltArngrími hreppstjóra Arngrímssyni, eiganda kotbýlisins Þorsteinsstaða,hagbeitarréttindi fyrir hross og búsmala á Skallárdal fyrir 50 ríkisdali. Segir frá því að sölubréfið hafi veriðupplesið á manntalsþingi að Völlum árið 1827, en einnig árið 1838. Í nefndu bréfi er afmörkun ítaksins ogaðgangi skepna að landsvæðinu þannig lýst:Byrjast Itak þetta ad heiman ísvokölludum Steckiarhólum nedarlega á Skallárdal, sem adskilja Eingia takmörkfrá búfiárhaga og nær allt fram ad svokalladri Fögrukinn, framarlega áSkallárdal, svoframt ecki annad bevísist en umtalad pláts sé Atlastada Eigindómsland. En framveigis til eptir mögulegleikum ad fyrir byggja misklídir útaffluttníngi sképnanna, yfir Atlastada land til hagans, sem orsakast kynnu vidmeinbægne á þá einu en misbrúkun og óreglur á þá adra Sídu, þá hefi jegogkaupandi þarum svoleidis foreinast og áqvardad, ad fluttníngs vegur Sképnannaskyldi leggjast fram og upp frá Þorsteinsstada qvíum (upp undan bænum) og framog upp þadan ofanverdt vid Atlastada eingi, eptir þar verandi götutrodníngumþar efftir fram og ofan á Rekstrar götur fyrir ofan Atlastada Túngard sídaneptir þeim fram í umgétna hóla og svo aptur til baka sama veg.En verdiÞorsteinsstada bær færdur úr Stad sem nockurnpart er í Rádi hafa núverandihlutadeigendur ályktad ad þar mætt annar vegur leggjast eins haganlegur fyrirÞorsteinsstadi en skadlítill fyrir Atlastadi ad ödru leiti .... ennú ... ...ad... [skemmdir í frumriti] fornu Jardanna landeignir, garduren sem liggur fráDalsánne ad nedan og sunnanverdt vid Þorsteinsstada Tún upp til fialls og þadanréttsínis á fiall upp.Afheimildum Þjóðskjalasafns verður ráðið að tilurð nefnds gernings hafi átt rótsína að rekja til ágreinings þáverandi eiganda nefndra jarða um hagabeit íAtlastaðalandeign í Skallárdal.Íúrskurði óbyggðanefndar segir frá því að á manntalsþingi að Völlum árið 1833hafi verið upplesin lögfesta nefnds Jóns Sveinssonar fyrir Urðajörðinni, eneinnig fyrir ítökum Urðakirkju í heimalandi.Þá segir að Jón hafi án andmæla á manntalsþingi árið 1838 lögfest alltsvokallað Urðatorfuland, en einnig Hnjótafjall og hafi lögfestunni veriðþinglýst sama ár og færð inn í veðmálabók Eyjafjarðar. Í lögfestunni segir m.a.: Egundirskrifadur Lögfesti hér i Dag Eignarjörd mína Urdi í Svarfadardal ásamt medhjáleigunni Þorleifstödum, samt Kirkiunnar Eidilandi Skröflustödum, svo vel semþeim Jtökum, sem Urda Kjrkiu eptir Máldögum eignast Kynni, innan eftirskrifadra Takmarka [...]Þessu Framar [þ.e. einnig] lögfesti eg undir samaSkilyrdi allt Hnjóta Fjall ábádar Sídur med adliggandi Hálsum og Dölum,Heidardal og Skallárdal milli dalsár og skallár framm til Hejdar Jökla og efstuVatna Upptaka, Þetta eitt og sér hvad sem hér er tiltekid lögfesti eg tilþeirra Ummerkja sem adrir á móti eiga, og fijrirbíd, undir frekustu Landnáms ogLaga sektir þar vid Eigandi, að nokkur Madur án míns Leifis yrkji, beiti, edabrúki, edur í nokkurn Mátasér i nitie, allar síst Spilli edur skemmi framarskrifadar Eignir.Áfyrrnefndu manntalsþingi árið 1838 þinglýsti nefndur Jón Sveinsson lögfestusinni fyrir Atlastaðalandi án andmæla, en þar koma m.a. fram upplýsingar umörnefnið Skallárdalur. Í úrskurðióbyggðanefndar segir að örnefnið eigi aðeins við um landsvæðið vestan til ídalnum, þ.e. norðan samnefndrar ár.Nánar segir um þetta í lögfestunni: Hérmed Lögfesti eg i Dag Eignarjörd mína Atlastadi liggjandi sunnan Svarfadardalsog Urdarkyrkju Sóknar, med húsum, Túnum, Eingium, Haga, samt öllu því Landi ogLandsnytjum til Fjalls og Láglendis, sem þeirri Jörd fijlgt hefur og fylgja berad Rétti. Rædur Landamerkium ad Nordan Gardur, hart nær vid Þorsteinstada Túnfrá Dalsánni upp til Fjalls, og þadan réttsínis til Fjallseggia, Dalsáin adnedan, enn Skalláin ad framann; þetta eitt og sérhvad, sem hér er tiltekid,lögfesti eg og fijrirbíd, undir vidliggandi Landnáms og Lagasektir, ad nokkurMadur án míns Leifis, yrki, beiti, brúki, edur i nokkurn Máta sér í nytie. Þóundann Skilst þessari Lögfestu á Atlastada Landeign a). svoköllud Fagrakinn áSkallárdal, ad því Leiti sem hún Kynnni Urdum edur Kirkiunni ad eignast b). ogsjálfsagt Hagabeitar Jtakid frá Þorsteinsstödum á Skallárdal eptir þarum sömduAfsals bréfi þann 10da August 1826 var þínglýstu á Völlum 11. Junii 1827, þósvo frammt ad Þorsteinstada Ábúenda í öllum Ordum og þaulum hafi og sér eptirhaldnir og uppfylltir verdi, þeir þessu Jtaki og í Afsals bréfid innfærduSkilmálar [...] Þessa mína Lögfestu bid eg hérmed audmjúkliga ad HerraSýslumadur B. H. Borgen vildi opinberlega upplesa fyrir væntanlegum ManntalsÞíngs Rétti á Völlum þann 22. Maji. Framanskrifudu til frekari stadfestu ermitt undirskrifad nafn.Íúrskurði óbyggðanefndar er um örnefnið Fagrakinn vísað til Sýslu- ogsóknalýsingar Eyjafjarðarsýslu um Tjarnasókn, sem er talin rituð á árabilinu1839-1842 af séra Árna Halldórssyni á Tjörn í Svarfaðardal. Í þessari skýrslu séra Árna segir m.a. umstaðhætti og eignarhald á fremsta hluta Skallárdals og á Hnjótafjalli: Um jökulinn fram úr nefndum Skallárdalliggja tveir vegir, annar ofan í .... Deildardal að vestan, en hinn ofan íUnudal, sem liggur á hlið við hinn að austan, Fremsti partur dalsins, allt heimfyrir svonenfnda Fögrukinn, er ásamt Hnjótafjallinu eignaður Urðak[ir]kju. Þarfyrir heiman byrjar Atlastaðaland, [...]ÍSýslu- og sóknalýsingunni er einnig kveðið á um afmörkun Atlastaðajarðarinnar,en um það segir: Þar fyrir heiman byrjarAtlastaðaland, sem er fremsti bær að vestanverðu í sveitinni og nærstur fyrirutan Skallá. Þessi jörð [Atlastaðir], 15. hndr. að dýrleika, heyrði fyrrum tilHólastól, en nú er hún bóndaeign.Ígögnum segir frá því að Halldór Þorkelsson hafi eignast Urðajörðina skömmueftir 1841 og jafnframt að hann hafi fengið Atlastaðajörðina í arf árið 1842eftir margnefndan Jón Sveinsson.Íúrskurði óbyggðanefndar segir að í jarðamati frá árinu 1849 sé greint fráupprekstri jarðanna Atlastaða, Urða og Þorsteinsstaða. Þar segir um upprekstur Atlastaða: Atlastaðir, 15 hndr., [...] Skriduhætt, fríupprekstur fyrir ágáng. Bent er á að í mati þessu sé aðeins minnst á Hnjótaeinu sinni og þá í sambandi við Urðir, þ.e. að jörðin sé bændaeign og eigiupprekstrarland í Hnjótum fyrir 300 fjár.Ekkert sé í matinu vikið að rétti Þorsteinsstaða eða Atlastaða tilupprekstrar á Hnjóta, en á það bent að um búfjárhaga Þorsteinsstaða segi, aðþeir séu sáralitlir, en að ábúandinn hafi „... keypt beitarítak fyrir allan búsmala á Skallárdal í Atlastada landi,sem ördugleikar fylgja ad nota sér“.Landamerkjabréffyrir Atlastaði var útbúið og þinglýst 15. maí 1884 og hljóðar það svo: „Aðsunnan ræður Skalláin merkjum til jökla móts við afrjettarlandið Hnjóta. Aðnorðan móts við Þorsteinsstaði er garður frá Svarfaðardalsá og upp sunnan viðÞorsteinsstaðatún, og þaðan beint á fjall upp. Afrjettarlandið Hnjótar fylgjatjeðri jörðu, sem Svarfaðardalsá greinir frá Kotslandi upp til sýsluskila áHeljardalsheiði. Að norðan móts við heimaland Atlastaða ræður fyrrnefnd Skallámerkjum“.BjörnSigurðsson, bóndi á Atlastöðum, ritaði undir landamerkjabréfið, en það varsamþykkt af Stefáni Arngrímssyni vegna Þorsteinsstaða. Bréfið var fært inn ílandamerkjabók sýslumanns.Ífasteignamati 1916-1918 segir að engjar jarðarinnar Atlastaða liggi að nokkruleyti til fjalls, en að jörðin eigi einnig upprekstrarland, „Hnjótafjall“, semUrðir eigi frían upprekstur í. Þá er ímatinu áréttað að Þorsteinsstaðir eigi fría hagabeit fyrir búpening sinn aðsumri í búfjárhaga Atlastaða.Íúrskurði óbyggðanefndar segir að samkvæmt afsals- og veðmálabókum hafiAtlastaðajörðin framselst með hefðbundnum hætti og verið veðsett.LandamerkjabréfUrðajarðarinnar var útbúið og þinglýst 12. maí 1884. Er þar lýst landamerkjum heimalandsins, en umannað land hennar síðan eftirfarandi: „Teigurinn, selland frá Urðum hinumeginSvarfaðardalsár merki: Að norðan Teigaráin upp til jökla, að sunnanBúrfellsáin. Jörðunni fylgir frí upprekstur fyrir geldpening ábúandans íHnjótaafrjett“. SigurhjörturJóhannesson, eigandi Urða, ritaði undir landamerkjabréfið, en það var samþykktaf eigendum nágrannajarðanna, þeim Sigurði Jónssyni vegna Þorleifsstaða ogSigurði Sigurðssyni vegna Hreiðarsstaðakots.Íúrskurði óbyggðanefndar segir að ekki liggi fyrir heimildir um hvernigHnjótafjall hafi komist undir Atlastaði frá Urðum, en þar um er helst vísað tiláðurrakinna landamerkjabréfa jarðanna. Íþví sambandi er þó áréttað að Urðir hafi um skeið verið Hólajörð, en að árið1712 hafi hún verið talin eign Þrúðar Þorsteinsdóttur biskupsekkju. Staðhæft er að elsta dæmið sem fundist hafi íheimildum Þjóðskjalasafns Íslands um „Hnjótaafrétt“ sé að finna í fyrrnefndulandamerkjabréfi Urðajarðarinnar frá 12. maí árið 1884, en að venjulega sélandsvæðið í heimildum nefnt Hnjótar eða Hnjótafjall. Enn fremur er bent á að í landamerkjabréfiUrða segi að jörðinni fylgi frír upprekstur fyrir geldpening ábúandans íHnjótaafrétt. Þá er vísað til þess að ílandamerkjabréfi Atlastaða frá sama ári hafi svæðið verið kallað afréttarlandiðHnjótar, og loks að í fasteignamati Atlastaðajarðarinnar frá 1916-1918 segi aðjörðin eigi upprekstrarland, Hnjótafjall.Íúrskurðinum er, að ofangreindu sögðu, bent á að í svarbréfi þáverandihreppstjóra Svarfaðardalshrepps frá 15. mars 1920, við fyrirspurn sýslumannsinsí Eyjafjarðarsýslu, um afréttarland í hreppnum, segi í stuttri lýsingu, að einafrétt, þ.e. Skíðadalsafrétt, sé í hreppnum sem ekki hafi tilheyrt neinulögbýli, svo kunnugt sé. Bent er á að ísvarbréfinu sé þannig ekki getið um Hnjóta, ólíkt því sem fram komi í 2. bindiritraðar Braga Sigurjónssonar, Göngur og réttir frá árinu 1949, en þar sé sagtað dálítil afréttarlönd séu framan við Kot og Atlastaði, fremstu bæina og aðþau kallist Skallárdalur, Hnjótar, Vífilsdalur og Vífilsgrundir. Íúrskurðinum er greint frá því að félagsmálaráðuneytið hafi spurst fyrir umupprekstrarrétt sveitarfélaga í bréfi til sveitarfélaga á Íslandi, dagsettu 20.febrúar árið 1989. Hafi þáverandi oddviti Svarfaðardalshrepps svarað erindinu6. mars sama ár, en þá ekkert vikið að fremsta landsvæðinu í Svarfaðardal. Íúrskurðinum er að lokum vísað til Árbókar Ferðafélags Íslands frá 1990 og bentá að þar sé greint frá því að Hnjótafjallið sé mikið eftirlætisfjall heimamannaí Svarfaðardal og sé vinsælt útivistarsvæði og enn fremur að við skýrslutökurhjá nefndinni hafi komið fram að fjallið hafi verið nytjað til beitar fyrirbúfé af nærliggjandi bæjum og verið nýtt til fjallagrasa- og berjatekju, aukfyrrnefndrar útivistar af göngu- og hestafólki. Íúrskurði óbyggðanefndar, niðurstöðukafla, er vísað til framangreindra heimildaum jarðirnar Urðir og Atlastaði, að því er varðar sögu, afmörkun, ráðstafanirað eignarrétti og nýtingu og þar með talið á hinu umþrætta landsvæðiHnjótafjalli. Bent er á að heimildirnarnái allt aftur til 15. aldar og að af þeim megi ráða að Atlastaðir hafi veriðsjálfstæð jörð. Þá er bent á að Hnjótafjalls sé fyrst getið í bréfabók biskups,í skjali frá 1595, um eignir Urðakirkju og einnig í nokkrum yngri heimildum umUrðir. Vísað er til þess að jörðin Urðir liggi utan við ágreiningssvæðið og séaðskilin frá Hnjótafjalli af öðrum jörðum. Staðhæft er að fyrst sé minnst á„afréttarlandið Hnjóta“ í tengslum við Atlastaði í landamerkjabréfi jarðarinnarfrá 15. maí 1884, þar sem segir svo: „Afrjettarlandið Hnjótar fylgja tjeðrijörðu“. Í bréfinu sé annars vegar lýst merkjum „heimalandsins“ og hins vegarmerkjum „afrjettarlandsins Hnjóta“.Áréttað er að Atlastaðir liggi norðan við Hnjótafjall, aðskildir fráfjallinu af Skallá. Þá er á það bent aðAtlastaðir og Urðir hafi á tímabili verið í eigu sömu aðila, a.m.k. á fyrrihluta 19. aldar.Íniðurstöðukaflanum fjallar óbyggðanefnd nánar um mörk Hnjótafjalls, en þar umer vísað til áðurrakinna skjala, landamerkjabréfs Atlastaða frá 1884 oglögfestu fyrir Urðir frá árinu 1838.Einnig er vísað til gagna um merki aðliggjandi landsvæða, þ.e. vegnaVífilsstaðalands til suðurs og Unadals- og Deildardalsafréttar tilvesturs. Bent er á að til norðurs séóumdeilt eignarland Atlastaða og til austurs og suðausturs sé óumdeilteignarland Kots. Að þessu sögðu er þaðniðurstaða nefndarinnar að hið umþrætta landsvæði Hnjótafjall falli innanlýsingar á „afrjettarlandinu Hnjótum“ í landamerkjabréfi Atlastaða, sem gerthafi verið í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882, sé tekið mið afeldri heimildum, staðháttum og heimildum um afmörkun aðliggjandi landsvæða.Áréttað er að bréfinu hafi verið þinglýst og það innfært í landamerkjabóksýslumanns.Aðofangreindu sögðu tekur óbyggðanefnd til skoðunar hver sé eignarréttarleg staðahins umþrætta landsvæðis. Segir um þetta álitaefni í niðurstöðukaflaúrskurðarins:Um almenna þýðingu landamerkjabréfaog hugtakanna jörð og afrétt(ur) við mat á sönnun um eignarhald á landi vísasttil fyrirliggjandi umfjöllunar dómstóla og óbyggðanefndar, ...og Almennarniðurstöður óbyggðanefndar í viðauka. Svo sem þar kemur fram hafalandamerkjabréf bæði verið gerð fyrir jarðir og annars konar réttindasvæði, svosem ítök og afrétti(r). Bréf jarða hafa haft ríkara vægi sem sönnunargögn umbeinan eignarrétt og í fyrirliggjandi dómum og úrskurðum hefur að meginregluverið komist að þeirri niðurstöðu að þau afmarki eignarland. Land utan jarða,þar á meðal afréttarland, hefur á hinn bóginn að meginreglu verið taliðþjóðlenda. Notkun hugtaksins afrétt(ur) í landamerkjabréfi og/eða öðrumheimildum hefur þó ekki úrslitaþýðingu um að þar sé þjóðlenda, enda hefurmerking þess ekki verið einhlít. Slíkt landsvæði er því eftir atvikumeignarland eða þjóðlenda. Á meðal þeirra atriða sem máli skipta við mat ástofnun og viðhaldi eignarréttar er eignarréttarleg staða aðliggjandilandsvæða. Jafnframt er mögulegt að unninn hafi verið réttur að áðureigendalausu landi, svo sem á grundvelli hefðar.Íniðurstöðukaflanum víkur óbyggðanefnd því næst að frásögnum Landnámu og segirað af þeim verði ekki ráðið hversu langt upp til fjalla landnám á hinu umþrættasvæði hafi náð og því verði engar afdráttarlausar ályktanir af þeim frásögnumdregnar. Síðan segir í úrskurðinum: Sétekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verður þó aðtelja líklegt að a.m.k. hluti þess lands sem hér er deilt um hafi verið numinn.Ekkert liggur hins vegar fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinueignarréttinda sem þar kann að hafa verið stofnað til. Þannig kann beinneignarréttur að hafa fallið niður og landsvæðið í kjölfarið tekið tiltakmarkaðra nota annarra. Í því sambandi ber að líta til þess sönnunarmats semlagt hefur verið til grundvallar um afrétti(r) einstakra jarða og/eða stofnanaog styðst við fjölda dóma í sambærilegum málum.Aðofangreindu sögðu vísar óbyggðanefndin í niðurstöðu sinni til eigin umfjöllunarí hinum Almennu niðurstöðum, en bendir jafnframt á að á þeim landsvæðum semnærri Hnjótafjalli liggja séu bæði eignarlönd og þjóðlendur, sé litiðheildstætt á niðurstöður í málum nr. 1 og 2/2009 hjá nefndinni. Þá áréttarnefndin efni áðurrakinna heimilda um Hnjótafjall og segir að af þeim megi ráðaað fjallið hafi fyrst legið undir Urðir en síðan undir Atlastaði. Nánar segir nefndin um þetta atriði:Í heimildum um Urðakirkju frá 1595 og1633 er Hnjótafjall talið upp með eignum Urðakirkju og sama máli gegnir umlögfestur ábúanda á Urðum frá 1739 og 1838. Í Jarðabók Árna Magnússonar og PálsVídalínsfrá 1712 eru Hnjótar nefndir afréttarland, sbr. einnig makaskiptabréffrá 1792 og jarðamatið 1804, auk landamerkjabréfa Urða og Atlastaða frá 1884. Íhinu síðarnefnda landamerkjabréfi er sérstök afmörkun á Hnjótafjalli, hinummegin Skallár. Í jarðamatinu 1849 segir að Urðir eigi upprekstrarrétt íHnjótafjalli og sama máli gegnir um fasteignamatið 1916-1918, en þar kemur aðauki fram að Atlastaðir eigi þar upprekstrarland.Samkvæmt framangreindum heimildum erHnjótafjalls jafnan getið með sérstökum hætti og oftast í tengslum viðafréttarnot. Ekkert bendir til þess að á þessu svæði hafi verið byggð og engingögn liggja fyrir um önnur not en sumarbeit og aðra takmarkaða nýtingu, aukþess sem svæðið hefur í seinni tíð verið notað til útivistar. Svæðið er aðstórum hluta hálent og inn á það hefur búfénaður leitað án hindrana. Óbyggðanefnd telur framangreint bendatil þess að Hnjótafjall hafi verið afrétt Urðakirkju og síðar Atlastaða í þeimskilningi að kirkjan og jörðin hafi átt þar óbein eignarréttindi fremur enbeinan eignarrétt. Lokaorðiní niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar eru þessi:Ekkert liggur fyrir um hvernigUrðakirkja, sem eigendur Atlastaða leiða rétt sinn frá, var komin að réttisínum til þessa landsvæðis. Í máli þessu er ekki sýnt fram á annað en að rétturtil Hnjótafjalls hafi orðið til á þann veg að það hafi verið tekið tilsumarbeitar fyrir búpening og, ef til vill, annarrar takmarkaðrar notkunar. Umafréttarnotkun og fjallskil voru snemma settar opinberar reglur semsveitarstjórnum var falið að annast framkvæmd á. Eins og notkun landsins hefurverið háttað hefur heldur ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unniná því.Að öllu framangreindu virtu hefurekki verið sýnt fram á að Hnjótafjall sé eignarland, hvorki fyrir nám,löggerninga né með öðrum hætti. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig tilþeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Af fyrirliggjandi gögnum verður hinsvegar ráðið að umrætt landsvæði sé í afréttareign eigenda Atlastaða. Þá liggjafyrir samþykktir Veiðifélags Svarfaðardalsár, í suðurmörkum Hnjótafjalls, þarsem Atlastaðir eru taldir meðal aðila.Ljóst er að einstakir hlutar þesssvæðis sem hér hefur verið fjallað um og talið þjóðlenda í afréttareign erumisjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taka þó breytingum, auk þess semþau eru ekki endilega samfelld. Land það sem hér er til umfjöllunar verður þvítalið falla undir skilgreininguna „landsvæði [...] sem að staðaldri hefur veriðnotað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Það er því niðurstaða óbyggðanefndarað landsvæði það sem kallað hefur verið Hnjótafjall, svo sem það er afmarkaðhér á eftir, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr.58/1998. Frá þeim stað þar sem Skallá fellur í Svarfaðardalsá er Skallá fylgtað upptökum í Hákömbum og í mörk Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslna. Þaðan ersýslumörkum fylgt til suðurs um Hákamba, þar til komið er að fremstu upptökumSvarfaðardalsár. Loks er Svarfaðardalsá fylgt þangað sem Skallá fellur í hana.Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Atlastaða,sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið7. gr. sömu laga, sem nýtur veiðiréttar í Svarfaðardalsá samkvæmt II. kaflalaga um lax- og silungsveiði, nr. 61/2006. Svæði það sem hér hefur verið lýst þjóðlendaer háð sérstökum eignarréttarlegum takmörkunum samkvæmt lögum um náttúruvernd,nr. 44/1999, sbr. náttúruminjaskrá.II.Málsástæður og lagarök stefnenda.Aðalkröfusína byggja stefnendur á því að umrætt landsvæði, Hnjótafjall, eins og því erlýst hér að framan, sé háð eignarrétti/eða sé eign þeirra, sem njóti verndar72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr.stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 viðMannréttindasáttmála Evrópu (MSE) sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62,1994. Fjallið sé innan landamerkja jarðarinnar Atlastaða, þinglýstrar eignarstefnenda.Stefnendurbyggja kröfu sína auk þess á neðangreindum rökum:Stefnendurbyggja á því að umrætt landsvæði hafi frá öndverðu verið numið og hafi sáeignarréttur ekki fallið niður síðan og því sé hið umdeilda land háðeignarrétti þeirra. Þessu til stuðningsvísa stefnendur til fyrrgreindar lýsingar í Landnámu um Svarfaðardal. Bendaþeir á að oft hafi Landnáma verið túlkuð þannig að hún styðji við beinaneignarrétt, t.d. í dómum Hæstaréttar Íslands, í máli frá 1960, bls. 726, og frá1994, bls. 2228. Stefnendur staðhæfa aðóbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum viðurkennt að land á Tröllaskaga hafialmennt verið numið. Þeir andmæla á hinnbóginn ályktun nefndarinnar um að eftir landnám hafi eignarréttindi að því ervarðar Hnjótafjall fallið niður eða áhöld séu um yfirfærslu á beinumeignarrétti, en þar um vísa þeir til þess að svæðið sé innan þinglýstra merkjajarðar, en sé ekki svæði sem nefnt hafi verið samnotaafréttur.Stefnendurbyggja á því að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarland og sá er haldiöðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því.Benda stefnendur á að hér sé um meginreglu íslensks eignarréttar að ræðaog árétta að umrætt landsvæði hafi allt frá landnámi verið undirorpið beinumeignarrétti, enda fari landnámsheimildir í Eyjafirði ekki í bága viðlandamerkjabréf jarðarinnar. Þá sé tilþess að líta að við landnám hafi landið verið betur gróið og náð lengra inn áheiðar en nú sé. Þeir staðhæfa og að landsvæðið sé umlukið eignarlandi og aðljóst megi vera að landnám hafi verið samfellt á þessum slóðum svo sem almennthafi tíðkast á Íslandi, sbr. þjóðlendudóma Hæstaréttar í Mýrdal.Stefnendurbenda á að landamerkjabréf fyrir jörðina Atlastaði hafi verið útbúið 15. maí1884. Þá hafi landamerki hins umþrættalands, Hnjótafjalls, verið óumdeild lengi, en þar um vísa þeir til áðurrakinnarbréfabókar Guðbrands biskups á Hólum þar sem því sé lýst að Hnjótar hafi veriðí eigu Urðakirkju á 16. öld og að Hnjótafjallið hafi verið metið til 10hundraða eða meira árið 1595. Einnigbenda stefnendur á áðurrakin gögn, þ. á m. lögfestu Jóns Sveinssonar, bónda áUrðum, frá árinu 1838 og fasteignamat frá 1916-1918. Þeir benda á að ítak sé ævinlega í eignarlandi,og því hafi beitarland Urða greinilega verið í eignarlandi Atlastaða.Stefnendurárétta að landamerkjabréfi Atlastaða hafi verið þinglýst og það fært ílandamerkjabók án athugasemda og hafi það ráðið merkjum síðan ánágreinings. Þeir benda á að við setningulandamerkjalaganna nr. 5, 1882 og síðan laga nr. 41, 1919 hafi það verið ætlanlöggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frálandamerkjum jarðeigna og þau skráð og að leyst yrði úr ágreiningi um merki efslíkt væri fyrir hendi. Stefnendurbyggja á því að landamerkjabréfið fyrir Atlastaði byggist á eldri heimildum, enum það vísa þeir til þess sem rakið var úr úrskurði óbyggðanefndar hér aðframan. Þeir staðhæfa að þær heimildirfari ekki gegn landamerkjum jarðarinnar.Í því viðfangi benda þeir á það sjónarmið er fram komi í dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004, en þar hafi verið talið skipta málihvort land teldist innan upphaflegra landnáma og hvort að með landið hefði veriðfarið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum.Stefnendurbyggja á því að þeir hafi farið með ráðstöfun á öllum þeim heimildum/réttindumsem fylgja þeirri eign sem umrætt landsvæði er, en þar á meðal sé beitarréttursvo og önnur þau afréttarnot sem getið er um í úrskurði óbyggðanefndar. Þá hafi skattar og önnur lögboðin gjöld veriðgreidd af öllu landinu.Stefnendurvísa til þess að eignarréttur þeirra hafi verið virtur af öllum frá ómunatíð,þar á meðal af stefnda, sem m.a. hafi lýst sér í því að þeir hafi getað bannaðöðrum not eignarinnar. Eignarrétturstefnenda hafi og verið virtur í öllum viðskiptum, en af þeim sökum séeignarhald þeirra einnig byggt á viðskiptavenju.Stefnendurbyggja á því að venjuréttur og hefðarreglur leiði til þeirrar niðurstöðu aðumrætt landsvæði sé undirorpið eignarrétti í skilningi fyrrnefndrar 72. gr.stjórnarskrárinnar og ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, en fullur hefðartímisé liðinn frá því að þeir tóku að nytja landið.Árétta stefnendur að öll afnot og nytjar landsins séu háðar leyfi þeirrasem landeigenda, enda hafi enginn notað landið með nokkrum hætti nemaþeir. Sjónarmiði óbyggðanefndar þessefnis að flokka hefð með lögum sem frumstofn eignarréttar hafi ekki veriðhnekkt af Hæstarétti. Um þetta vísastefnendur nánar til dóma Hæstaréttar, m.a. frá árinu 1997, bls. 2792, og fráárinu 1999, bls. 28, þar sem eignarhefð hafi verið viðurkennd. Enn fremur vísa stefnendur til dómsMannréttindadómstóls Evrópu (MDE) frá 9. desember 1994, series A 301 – A, ogskrifa fræðimanna um venjurétt.Stefnendurbenda á að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign/eignarréttur ískilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að líta til þeirra sjónarmiða semlögð hafi verið til grundvallar af Mannréttindadómstóli Evrópu. Benda þeir á að hugtakið eign í skilningi 1.gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmálann hafi verið túlkað afdómstólum á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Með sjálfstæðri merkingu sé átt við að tilkomi mat á því hvort í tilteknu máli sé um að ræða eign sem njóti verndarnefndrar 1. gr. og þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti þessríkis sem í hlut eigi. Skortur á slíkrivernd í landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum um hvort um eign sé aðræða í skilningi nefndrar 1. gr. Bendastefnendur á að um eign í skilningi ákvæðisins geti verið að ræða þóttdómstólar aðildarríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt innanlandsrétti. Mannréttindadómstóllinn hafi lagt mat á atvikmáls í hverju tilviki fyrir sig og lagt áherslu á að úrslitum réði tiltekiðheildarmat. Þannig hafi dómstóllinn bæðilitið til staðreynda og lagalegra atriða, en við matið hafi í ákveðnum tilvikumeinnig ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd,sérstaklega í lögskiptum, og hvaða traust menn báru til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma handhafa ríkisvaldsins ígarð eigenda einnig skipt máli. Og íþeim málum þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga eða lögaðila semréttmæta eigendur ákveðinna eigna hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnarvæntingar hjá þeim aðilum um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Benda stefnendur á að af þessu megi ráða aðafskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við greintsönnunarmat. Benda stefnendur einnig á,að þegar tekið sé mið af dómum Hæstaréttar Íslands, en þó sérstaklegaMannréttindadómstóls Evrópu, hafi ríkisvaldið með einum eða öðrum hættiviðurkennt eignarrétt landeigenda að jörðum, t.d. með því að þinglýsaeignaryfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samningaog skattleggja þær, og séu réttmætar og lögmætar væntingar landeigendaverndaðar af þessum ákvæðum, sérstaklega nefndri 1. gr., ef þær eru byggðar ásanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi, sem tengdur er viðeignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Máli sínu til stuðnings vísa stefnendur m.a.til dóma Mannréttindadómstólsins (MDE) í máli Papamichaloppulos gegn Grikklandifrá árinu 1993, dóms yfirdeildar MDE í máli fyrrum Grikklandskonungs og fleirigegn Grikklandi frá árinu 2000, dóms yfirdeildar MDE í máli Beyeler gegn Ítalíufrá árinu 2000, dóms MDE í máli Stretch gegn Bretlandi frá árinu 2003 og dómsyfirdeildar MDE í máli Kopecký gegn Slóvakíu frá árinu 2004 svo og sjónarmiðaum lögmætar væntingar.Stefnendurbyggja á því, að verði ekki fallist á að þær eignarheimildir sem þeir hafiteflt fram í málinu séu fullnægjandi, sé verið að mismuna eigendum jarða meðþví að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra eigenda lands hér álandi.Meðvísan til alls þessa telja stefnendur að óbyggðanefnd hafi ranglega metiðsönnunargögn málsins og ekki beitt lögum um réttarágreining með réttumhætti. Beri því að ógilda úrskurðnefndarinnar.Stefnendurbyggja á því að þeir hafi sannað með málatilbúnaði sínum beinan eignarrétt sinnað umræddu landi, en íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að það hafi meðréttum lögum í samræmi við stjórnarskrána eignast landið. Þvert á móti styðji öll gögn málsins greinteignartilkall þeirra. Úrskurður óbyggðanefndarsé því rangur og brjóti hann í bága við fyrrgreint eignarréttarákvæði 72. gr.stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við MannréttindasáttmálaEvrópu.Stefnendurgera í málarekstri sínum og málflutningi ýmsar athugasemdir við úrskurðóbyggðanefndar og þar með röksemdir stefnda.Falla þær í meginatriðum saman við áðurraktar málsástæður og lagarökþeirra. Þeir árétta m.a. að það séalmenn lagaregla á Íslandi, að eignarréttur að fasteign teljist sannaður meðframvísun þinglesinnar eignarheimildar og að frá þeirri reglu verði ekki vikiðnema að sá sem véfengir réttmæti eignarheimildarinnar sýni fram á betri réttsinn eða annarra eða að eignarheimildin sé haldin slíkum göllum að hún verðiekki lögð til grundvallar dómi í máli um eignarréttinn. Telja stefnendur að sú ríka sönnunarbyrði semóbyggðanefnd leggi á þá, með því að krefjast sannana um framsal eignarréttar álandinu allt frá landnámi, standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnarné heldur Mannréttindasáttmála Evrópu, en að auki sé málatilbúnaður stefnda íandstöðu við tilgang löggjafans, sbr. að því leyti 1. gr. laga nr. 58, 1998 umþjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta.Stefnendurárétta að umrætt landsvæði hafi verið numið í öndverðu og staðhæfa að það sé íraun óumdeilt. Þeir andmæla því aðeignarrétturinn hafi fallið niður á síðari tímum, og byggja á því að það standistefnda nær að sanna að svo hafi verið og þá í ljósi þeirra gagna sem þeir hafiteflt fram. Þeir árétta að aldrei hafi verið ágreiningur um eignarrétt þeirraaðila sem þeir leiði rétt sinn frá.Stefnendurvísa til þess að í niðurstöðu óbyggðanefndar sé alfarið byggt á því að ósannaðsé hvernig eigendur jarðanna Urða og Atlastaða séu komnir að hinu umþrættasvæði, Hnjótafjalli. Þeir staðhæfa að með þessu geri nefndin meiri og þyngrisönnunarkröfur en almennt hafi tíðkast um jarðir. Þar um vísa þeir til þess að samkvæmt þeimheimildum sem fyrir liggi í málinu sé eignaréttur jarðeigendanna rakinn afturtil 16. aldar. Þeir benda á að almenntsé erfitt að rekja eignaréttinn lengra á Íslandi og almennt hafi verið taliðnægja að rekja eignarétt jarða þrjú til fjögur hundruð ár aftur í tímann. Stefnendur byggja á því að engu breyti umeignarétt að Hnjótafjalli þótt ekki liggi nákvæmlega fyrir hvernig eignarétturá því færðist frá Urðum til Atlastaða.Þeir vísa til þess að samkvæmt gögnum hafi umrætt landsvæði verið háðbeinum eignarétti eiganda Urða um aldir og um tíma á 19. öldinni hafiAtlastaðir og Urðir verið í eigu sama aðila.Þeir staðhæfa að ljóst megi vera að á tímabilinu frá 1840 til 1884 hafigrunneignaréttur að landinu legið undir Atlastöðum en að Urðir hafi haldiðeftir beitarítaki á landinu. Þeir bendaá að þetta ástand hafi verið óumdeilt á milli eigenda jarðanna og skipti ekkimáli hvernig það hafi gerst, enda hafi enginn véfengt eignatilkall eigandaAtlastaða til landsvæðisins fyrr en stefndi gerði það fyrir óbyggðanefnd.Stefnendurárétta að landamerkjabréf fyrir Atlastaði hafi verið gert í fullu samræmi viðþáverandi landmerkjalög, en þar hafi komið að málum handhafi opinbers valds oghafi verið byggt á þessari heimild í yfir hundrað ár. Því hafi stefnendur haft lögmætar væntingartil þess að heimildin væri rétt, að auki hafi íslenska ríkið, stefndi, látiðóátalið í allan þennan tíma að véfengja réttmæti landamerkjabréfsins. Að þessu leyti vísa stefnendur til dómaMannréttindadómstóls Evrópu um túlkun á eignahugtaki 1. gr. samningsviðauka nr.1 við MSE um lögmætar væntingar.Stefnendurvísa til þess að hugtakið afréttur hafi ekki mikið sjálfstætt gildi við mat ágrunneignarétti að landi, enda hafi það margræða merkingu í löggjöf fyrr ogsíðar. Þannig geti afréttarlönd einsverið eignarlönd líkt og margdæmt hafi verið.Stefnendur byggja á því að Hnjótafjall sé ekki lögafréttur í merkingugömlu lögbókanna og ekki heldur samnotaafréttur líkt og almennir afréttirbyggðamanna hafi verið nefndir í seinni tíð, þvert á móti sé umrætt landsvæðieinkaafréttarland Atlastaða og Urða.Stefnendurvísa til almennra forsendna í úrskurði óbyggðanefndar um hefðir og þýðinguhefðar við úrlausn í þjóðlendumáli. Í þvísambandi vísa stefnendur til þess að Hnjótafjall sé innan þinglýstralandamerkja og háð einkanýtingarrétti þeirra þó þannig að eigendur Urða eigibeitarítak á landið. Þeir árétta að ítaksé ævinlega í eignarlandi annars aðila. Þá benda þeir á að umrætt landsvæði sémjög skýrt landafræðilega afmarkað og hafi ekki verið nýtt af neinum án leyfiseigenda. Vegna þessa sé hefð augljóslegafullnuð á umræddu landsvæði.Meðvísan til alls ofangreinds byggja stefnendur á því að óbyggðanefnd hafi metiðranglega sönnunargögn málsins og lagt óhóflega sönnunarbyrði á þá, sem ekki fáistaðist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, og því beri að ógilda úrskurðnefndarinnar.Stefnendurbyggja kröfur sínar að síðustu á því að í úrskurði óbyggðanefndar skortifullnægjandi rökstuðning og fari hann því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37,1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58, 1998.Þeir byggja á því að í úrskurðinum séu engin rök færð fram fyrir þvíhvernig Hnjótafjall eigi að hafa verið „eigendalaust landsvæði“ sem menn hafisíðar kastað eign sinni á. Að því leytisegir þar að hugmyndir óbyggðanefndar um túlkun eignaskjala Urðakirkju í þessusambandi séu fráleitar.Stefnendurbyggja á því að í niðurstöðu óbyggðanefndar hafi þeir sætt mismunun sem bann sélagt við í 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.Þeir byggja enn fremur á því að við málsmeðferðina hafi verið brotiðgegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1, sbr. 14. gr. MSE. Málin sínu til stuðnings segja stefnendur aðþað sé almenn lagaregla á Íslandi að beinn eignaréttur að jörð teljist sannaðurmeð framvísun þinglesinnar eignarheimildar, sem styðjist við eldrieignarheimildir. Frá þessari reglu verðiekki vikið nema sá, sem vefengi réttmæti eignarheimildarinnar, sýni fram ábetri rétt sinn, eða annarra eða að eignarheimildir séu haldnar slíkum göllumað þær verði ekki lagðar til grundvallar í dómi í málum umeignarheimildir. Stefnendur vísa tilþess að slíku sé ekki fyrir að fara í þessu máli enda byggist eignartilkallþeirra á aldagömlum heimildum.Þaðer álit stefnenda að ekki nægi að vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í fyrstumálum um þjóðlendukröfur og þar á meðal þess, að þinglýstir eigendur jarðaþurfi að styðja eignarheimildir sínar við enn eldri heimildir. Slík íþyngjandi sönnunarbyrði jafngildibótalausri sviptingu eignarréttar.Staðhæfa þeir að sönnunarkröfur óbyggðanefndar, og þar með stefnda, séuóljósar, ógagnsæjar, ófyrirsjáanlegar og tilviljunarkenndar. Benda þeir á að við slíkri mismunun sé lagtbann í fyrrnefndri 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Þeir halda því og fram að með þessu sé einnigbrotið gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við sáttmálann, en að auki sé um brotað ræða gegn 6. gr. hans vegna ófullnægjandi rökstuðnings.Umlagarök vísa stefnendur til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 meðsíðari breytingum, sérstaklega 72. gr. um friðhelgi eignarréttar ogjafnræðisreglu 65. gr. Stefnendur vísaeinnig til réttarreglna um stofnun eignarréttar, um afréttarmál, hefð,réttarvenju og tómlæti, en að auki vísa þeir til þjóðlendulaga, landamerkjalaga,stjórnsýslulaga, réttlátrar málsmeðferðar, en enn fremur til venjuréttar,almennra reglna samninga- og kröfuréttar, reglna um ítaksrétt og stofnun ítakaog meginreglna um traustfang og traustnám og almennra reglna um tómlæti. Loks vísa þeir til MannréttindasáttmálaEvrópu og viðauka hans og til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, að því ervarðar varnarþing og málskostnað.Málsástæðurog lagarök stefnda.Afhálfu stefnda, íslenska ríkisins, er á því byggt að Hnjótafjall sé svæði utaneignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar,sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998.Telur stefndi fullljóst af heimildum að svæðið hafi aldrei veriðundirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeimhætti. Að mati stefnda hvílirsönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttarað landsvæðinu.Stefndibendir á að úrskurður óbyggðanefndar sé byggður á umfangsmikilliupplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit aðgögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafaverið fyrir nefndinni. Gerir stefndiniðurstöðu nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfunni, þ.e. að viðgildistöku laga nr. 58, 1998 hafi landsvæðið talist til afrétta samkvæmt þeirrieignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þesstíma. Af hálfu stefnda er um röksemdirað þessu leyti einnig vísað til úrskurðarins.Stefndibyggir á að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn tillands landnám á hinu umþrætta landsvæði náði og verði því engar afdráttarlausarályktanir dregnar af þeim frásögnum. Séhins vegar tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsingakunni hluti þess lands sem hér sé deilt um að hafi verið numinn. Ekkert liggi hins vegar fyrir um afmörkun eðayfirfærslu þeirra beinu eignaréttinda sem þar kunni að hafa verið stofnað tilog engar heimildir séu um að þar hafi verið byggð. Byggir stefndi á því að þannig hafi sá beini eignarréttursem kunni að hafa stofnast í öndverðu hafa fallið niður og landsvæðið íkjölfarið verið tekið til takmarkaðra nota.Vísar stefndi í þessu sambandi m.a. til þess að á landsvæðum sem liggjanálægt séu bæði eignarlönd og þjóðlendur.Þábyggir stefndi á því að af heimildum megi ráða að Hnjótafjall hafi fyrst legiðundir jörðina Urðir en svo Atlastaði.Svæðið, sem hafi eingöngu verið nýtt til hefðbundinna afréttarnota, sélandfræðilega aðskilið frá Urðum og er bent á að u.þ.b. 7 km séu frá Urðum oginn að Hnjótafjalli og Atlastöðum, en enn fremur skilji Skalláin svæðiðaf. Þá hafi svæðisins jafnan verið getiðmeð sérstökum hætti í heimildum. Aðþessu leyti vísar stefndi til þess sem áður var rakið úr Jarðabók ÁrnaMagnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 um afréttarland Urðakirkju og að það séfjallið sem nefnist Hnjótar. Enn fremurvísar stefndi til áðurrakinnar umfjöllunar óbyggðanefndar um eldriheimilir. Í því sambandi er bent ádómabók þar sem ábúandi á Urðum lögfesti Hnjótafjall árið 1739 og að ímakaskiptabréfi klausturhaldara frá 1781 hafi verið talað um heimajörðina Urðir„ásamt ... öllum Hnjótaafrétti“. Þávísar stefndi til áðurrakinna jarðamata frá 1849-1850 og 1916-1918 svo oglandamerkjabréfa jarðanna Urða og Atlastaða frá 1884 og byggir hann á því að afþessum heimildum megi ráða að Hnjótafjall hafi verið sérstakt landsvæðiaðskilið frá jörðinni Urðum og að nýting þess hafi eingöngu verið bundið viðafréttarnot.Stefndivísar til þess að ekkert liggi fyrir um hvernig hvernig Hnjótafjall komst undirAtlastaði frá Urðum.Stefndiáréttar að um afréttarsvæði sé að ræða og að það sé aðskilið frá jörðunumtveimur. Stefndi byggir á því að almennthafi verið litið svo á að þegar svo hátti til þá bendi það ótvírætt til þess aðum sé að ræða svæði utan eignarlanda.Stefndibendir á að samkvæmt landamerkjabréfi Atlastaða frá 1884 segi að afréttarlandiðHnjótar fylgi jörðinni. Stefndi byggir áþví að þessi aðgreining bendi ótvírætt til þess að svæðið hafi veriðafréttarsvæði utan eignarlanda. Að þessuleyti vísar stefndi til dómafordæma Hæstaréttar. Stefndi bendir á að sæki lýsinglandamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir dragi það úr sönnunargildi þess,sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004.Stefndibyggir á því og áréttar að í heimildum sé Hnjótafjalls almennt getið í tengslumvið upprekstur og afréttarnot, en engar heimildir séu um byggð þar eða önnurnot en sumarbeit og e.t.v. takmarkaðar nytjar, en í síðari tíð hafi það þóeinnig verið notað til útivistar.Stefndi bendir á að svæðið sé á stórum hluta hálent og inn á það hafibúfénaður leitað án hindrana. Umafréttarnotkun og fjallskil hafi snemma verið settar opinberar reglur semsveitarstjórnum hafi verið falið að annast framkæmd á.Meðvísan til ofangreindra atriða byggir stefndi á því að stefnendur hafi ekki sýntfram á að Hnjótafjall sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga eða meðöðrum hætti. Þvert á móti bendiheimildir einmitt til þess að Hnjótafjall hafi verið afréttur Urðakirkju í þeimskilningi að hún hafi átt þar óbein eignaréttindi fremur en beinan eignarrétt.Stefndihafnar þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti veriðgrundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Bendir stefndi á að sú regla hafi verið leiddaf Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, aðlöggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utaneignarlanda. Landslög þurfi til sölu eignaríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysistarfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstöklagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. að þjóðlenda hafi verið látin afhendi. Réttmætar væntingar geti því ekkistofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlegaeinnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlastmeiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessutilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekkitil beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkraréttinda.Stefndiandmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, og vísar þar um tiláðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi íaldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundinafréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og nr. 48/2004.Aðöðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo semþeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru tilgrundvallar í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2009, og krefst þess að hannverði staðfestur. Verði þannig miðað viðað þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem í úrskurðinum er lýst.Umlagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og tilþjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísarstefndi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944. Stefndi byggir einnig á meginreglumeignarréttar um nám, töku og óslitin not, og á meginreglum um eignarráðfasteignareiganda og almennum reglum samninga- og kröfuréttar, svo og áhefðarlögum nr. 14, 1905. Þá vísar hanntil laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil og til eignarréttarreglnaGrágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar ámeðal málskostnaðarákvæði 129. og 130. gr.III.Viðaðalmeðferð málsins gáfu stefnendur aðilaskýrslur, en vitnaskýrslur gáfuKristján Eldjárn Hjartarson, og Guðmundur Gunnarsson, Herbert Hjálmarsson,Dalvíkurbyggð, og Hjörleifur Stefánsson, Reykjavík..Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda,þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakristjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæðiinnan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra ogeignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afrétturog úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna.Í1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó aðeinstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem:„Landsvæði sem er háð einkaeignarétti þannig að eigandi landsins fer með öllvenjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur skilgreindur sem: „... landsvæðiutan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“Framað gildistöku laga nr. 58, 1998, sem nefnd hafa verið þjóðlendulög, voru ýmislandsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að.Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirralandsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur.Íathugasemdum í greinargerð með frumvarpi til nefndra laga segir m.a. aðþjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir,afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirrióvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðumlandsins. Eigi er áskilið að landsvæðiþessi séu á miðhálendinu og ber eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það getiekki tekið til landsvæða annars staðar.Þá segir í athugasemdunum að til þess eigi að líta að þótt land íþjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu geti verið að einstaklingar,sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raskiekki slíkum réttindum. Þannig skuli þeirsem hafi nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þarönnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi viðákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veitaþannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrumréttindum.Íþjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefndskuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvaðþjóðlenda. Niðurstaða ræðst því afalmennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverjueinstöku tilviki. Það eru þvígrundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda.Einsog áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 29. mars 2007 þáákvörðun sína að í samræmi við III. kafla laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur ogákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta ætlaði hún að taka tilumfjöllunar landsvæði á vestanverðuNorðurlandi, og þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, í framdal Svarfaðardalsí Dalvíkurbyggð. Að lokinni málsmeðferðsamkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn hinn 10.október 2011, sbr. mál nefndarinnar nr. 1/2009.Varð það m.a. niðurstaðan að umrætt landsvæði, Hnjótafjall, væriþjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., en að það sama svæði væriafréttareign jarðarinnar Atlastaða, sbr. ákvæði 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr.laga nr. 58, 1998.Þaðer álit dómsins að áðurlýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. kafla I.1 hér aðframan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli þjóðlendulaga og verður ekki fallistá með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að þvíer varðar meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, þannig að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa tilhæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin séeigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 2994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta tilákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr.46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi, en málið varðaði dóm Hæstaréttar ímáli nr. 496/2005 um landsvæðin Fjall og Breiðamörk í Öræfum.2. Ágreiningsatriði máls þessa varðarsamkvæmt framansögðu eignarréttarlega stöðu landsvæðis sem nefnt erHnjótafjall, en stefnendur, sem eru þinglýstir eigendur Atlastaða íSvarfaðardal, krefjast viðurkenningar á beinum eignarrétti fjalllendisins.Stefndi krefst sýknu, en um rökstuðning vísar hann m.a. til úrskurðaróbyggðanefndar.Svarfaðardalur, sem skerst suðvesturaf miðjum Eyjafirði og er umlukinn háum fjöllum, 700-1445 m, klofnar í tvo dalimiðsveitis um fjall það, sem Stóllinn nefnist.Heitir vestari dalurinn Svarfaðardalur eins og meginsveitin, enSkíðadalur hinn austari, en hann gengur áfram til suðurs. Ytri hluti Svarfaðardals að austan er oftnefndur Austurkjálki. Ytri hlutinn að vestaner nefndur Vesturkjálki og nær að Hreiðarsstaðakoti, en þar innan við erdalurinn gjarnan nefndur framdalur. Inn í fjöllin beggja vegna viðsveitina liggja margir afdalir eða þverdalir, en allir eru þeir óbyggðir og eruekki sagnir um að nokkurn tíma hafi verið byggð í þeim, en sumarbeit er þarvíða góð og selstaða hefur verið í mörgum þessara dala. Í innsta hluta framdals Svarfaðardals aðsunnanverðu, en samkvæmt staðbundinni málvenju er það austurhluti dalsins, eruafdalirnir Vatnsdalur og Vífilsdalur, en gegnt þeim að norðan eru Sandárdalurog Skallárdalur. Ummerki eru m.a. ísíðastnefnda dalnum um selstöður, sbr. m.a. örnefnaskrá Jóhannesar ÓlaSæmundssonar námsstjóra. Hnjótafjall er í innsta hlutaframdals Svarfaðardals, en um mörk þess og hins umþrætta landsvæðis er ekkiágreiningur með aðilum og þá þannig að svæðið falli innan lýsingar á„afréttarlandinu Hnjótum“ í áðurröktu landamerkjabréfi Atlastaða frá árinu1884. Er þannig óumdeilt að til suðurs nær landsvæðið að Svarfaðardalsá, enhandan hennar er samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar eignarland jarðarinnarKots/Vífilsstaða, og fylgja merkin með ánni „upp til sýsluskila áHeljardalsheiði“. Að suðvestan og vestaneru takmörkin við sýsluskil Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslu og ná þannig aðmerkjum Unadals- og Deildarafrétta, en þar næst vestan við sýslumerkin erþjóðlenda samkvæmt dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra í máli nr. 50/2012. Til norðurs miðast merkin við Skallána, enhandan hennar er samnefndur dalur og fjöllin Hrafnabjörg og Skjöldur.Um sýslumörk Eyjafjarðar- ogSkagafjarðarsýslu segir nánar í ritinu Lýsing Eyjafjarðar, sem rituð var afSteindóri Steindórssyni náttúrufræðingi, að þau fylgi háhryggjum fjallannamilli Svarfaðardals og dalbotna frá Fljótum úr Skagafirði fyrir ofan Sköld ogHrafnabjörg og um Einstakafjall, sem er norðanvert við botn Skallárdals, þaðanyfir Háröðla Unadalsjökuls og yfir þvera Heljardalsheiði á vatnaskilum.Svarfaðardalsá kemur úr botniframdals Svarfaðardals, undir Heljardalsheiði.Fellur hún niður dalinn á allbreiðum malareyrum og niður hjá jörðinniUrðum. Þar þrengist allmikið að henni,vegna framhlaups, og fellur hún í gili, klettalausu, niður fyrir dalmót dalsinsog Skíðadals. Fyrir framan framhlaupiðer býlið Urðir og dregur það nafn sitt af því.Fyrir miðjum botni Svarfaðardals er umrætt Hnjótafjall, milliHeljardalsheiðar að sunnan og Skallárdals að norðan, en í dölunum beggja vegnafjallsins eru allmiklir jöklar, Unadalsjökull að norðan en Deildardalsjökullsuðvestan.Undir rekstri málsins fór dómari ávettvang ásamt málsaðilum og lögmönnum, en einnig staðkunnugum aðila, KristjániEldjárn Hjartarsyni byggingafræðingi, frá Tjörn í Svarfaðardal.Í úrskurði óbyggðanefndar er auklýstrar afmörkunar um hið umþrætta landsvæði að nokkru vikið að staðháttum oggróðurfari í framdal Svarfaðardals, en eigi er um það deilt að gróður hafi náðlengra inn til fjalla á landnámsöld en nú er.Af hálfu stefnenda er á því byggt aðumrætt landsvæði hafi verið numið í öndverðu, en því til stuðnings vísa þeirhelst til áðurrakinnar landnámslýsingar.Samkvæmt Landnámu og öðrum sögulegumheimildum er Svarfaðardalur nefndur eftir Þorsteini svörfuði. Kom hann frá Noregi þegar meginhéraðEyjafjarðar var orðið mjög byggt. Varðhann því að gera sér að góðu, líkt og segir í ritinu Byggðir Eyjafjarðar, aðsetjast að í hinum snjóþunga og harðbýla dal utar í firðinum, sem þá var líttbyggður. Reisti landnámsmaðurinn sér bæí miðri sveit, nærri bökkum og engjaflæmum Svarfaðardalsár og kallaði Grund, enþar varð byggð síðar allþétt. Sonurhans, Karl rauði, byggð bú sitt að Karlsá á Uppsaströnd.Dómurinn fellst á röksemdir stefndaum að frásögn Landnámu sé harla óljós um landnámið og mörk þess. Um sumt er frásögnin þannig misvísandi umlandnám fremst í Svarfaðardal og í Skíðadal.Verður meðal annars ekki ráðið umfram það sem áður sagði hversu langtinn til landsins landnám Þorsteins hafi náð, en ekkert er í Landnámu vikið aðUrðum, en jörðin er um 7 km innar en landnámsjörðin Grund. Sennilegt má telja að á Urðum hafi, líkt og áGrund, verið sjálfstætt landnám þó að það hafi ef til vill gerst síðar, líkt ogí Skíðadal. Í framdal Svarfaðardals og íSkíðadal var byggðin ætíð strjálli en neðar í byggðinni. Í Svarfdæla sögu segir: „Mörk var svá þykkupp frá Tungunni, at aldri var rjoðr í.“Í sögunni er getið um Böðvar á Urðum, son Eyjólfs breiðhöfða sem Urðamenneru taldir komnir frá. Í Landnámu ergetið um Þorvarð á Urðum, sem var tengdafaðir Gunnólfs landnámsmanns íÓlafsfirði. Samkvæmt alþekktumfræðiritum dr. Kristjáns Eldjárns og öðrum gögnum hafa merki um kuml ekkifundist í fremsta hluta Svarfaðardals, sem er öfugt við ytri hlutann. Hins vegar fannst í framdalnum m.a. skáli,sem ætlað er að hafi verið byggður á 11. öldinni. Í Svarfdæla sögu, Laxdælu, PrestasöguGuðmundar og Valla-Ljóts sögu er getið um jarðir austan/sunnan Svarfaðardalsárí framdalnum, þ.e. Skeið, Hræringstaði og Búrfell, sem virðist staðfesta aðbyggð hafi þegar verið komin þar á 12. og 13. öld. Verður tæpast efast um að allar þessar jarðirhafi verið komnar í byggð á 10. öldinni ásamt öðrum býlum í framdalnum, svo semSandá, Göngustöðum og Dæli.Urðajörðin var samkvæmt fyrstujarðamötum stærsta jörðin í framdalnum, en aðrar jarðir þar eru litlar ánorðlenskan mælikvarða. Að virtum ofangreindum heimildumverða að mati dómsins ekki dregnar með vissu ályktanir um eignarréttarlega stöðuheiðarlanda eða fjalllendis í Svarfaðardal, en ekki er þar m.a. minnst áHnjótafjall.Af heimildum verður ráðið að byggðiní framdal Svarfaðardals hafi verið tiltölulega stöðug utan áfalla í kjölfarplágunnar miklu 1402-1404 og 1447.Atlastaðir voru í eyði á þessum árum, líkt og Sandá, en báðar vorujarðirnar þá taldar eign Möðruvallaklausturs, líkt og allur botnframdalsins. Atlastaðir og Sandá vorusamkvæmt heimildum örugglega aftur komnar í byggð á 16. öldinni, en þá voru þærorðnar eign Hóladómstóls, líkt og um tíma höfuðbýlið Urðir. Um tíma voru þannig allar jarðirnar í hinnifornu Urðasókn eign kirkjunnar, a.m.k. að einhverju leyti, utan Másstaða ogTungufells. Á fyrri hluta og um miðbik17. aldar voru stofnuð nýbýlin Göngustaðakot og Þorsteinsstaðir íframdalnum. Síðarnefnda jörðin varsamkvæmt heimildum byggð á rústum eyðibýlisins Sandárlandi og var skráð eignHólastóls allt þar til í byrjun 19. aldar er jörðin varð bændaeign.Samkvæmt heimildum hefur eignarhald áUrðum tekið breytingum, en jörðin hefur þó lengst af verið bændaeign.Urðakirkju er fyrst getið í máldagaAuðunar Þorbergssonar biskups frá 1318.Samkvæmt þessari heimild, sem er í samræmi við aðra kirkjumáldaga, áttikirkjan framan af engan hlut í Urðajörðinni, en hins vegar ýmsar jarðir ígrenndinni og alls konar ítök. Einnigvar í hennar þágu innheimtir ljósa- og heytollar. Samkvæmt máladaga Ólafs Rögnvaldssonarbiskups 1461 átti Urðakirkja auk þess reit í Skíðadalsafrétt, en þann afréttátti Vallakirkja. Jörðin Vellir er ímegindal Svarfaðardals, á Austurkjálka.Urðajörðin var á miðöldum höfuðból oghöfðingjasetur og sátu þar lögmenn, hirðstjórar, sýslumenn og mektarbændur,eins og rakið var að nokkru í kafla I.3 hér að framan. Á meðal þeirra vorulangfeðgarnir og hirðstjórarnir Eyjólfur, Þorsteinn, Arnfinnur, Eyjólfursýslumaður og Guðni mektarbóndi, og ,, var þá setinn Svarfaðardalur.“ Samkvæmt heimildum átti JónSigmundsson, sýslumaður og lögmaður í Víðidalstungu í Vestur-Húnavatnssýslu, ámeðal annarra jarðeigna Urðir í Svarfaðardal.Hann átti í byrjun 16. aldar í landskunnum málaferlum og illdeilum viðGottskálk Nikulásson hinn grimma, Hólabiskup.Vörðuðu málaferlin m.a. hjúskaparmál Jóns, ætluð tíundasvik hans aukfleiri ávirðinga. Lyktir þessaramálferla urðu að lokum þau, árið 1508, að Jón var dæmdur af 12 presta dómi tilhárra sektargreiðslna. Þá var bætt umbetur og var Jón af báðum biskupum landsins bannfærður. Í kjölfar þess missti Jón fjölmargar jarðirog þar á meðal Urðir, en einnig Klaufabrekkur og Auðnir, en er hér var komiðsögu átti Urðakirkja hlut í Urðajörðinni.Árið 1525 var Urðajörðin í Sigurðarregistri alfarið skráð sem eignbiskupsstólsins á Hólum. Hélst sú skipanmála í tíð Jóns biskups Arasonar. Eftirsiðaskiptin gekkst Guðbrandur Þorláksson, síðar biskup á Hólum, en hann vardóttursonur Jóns Sigmundssonar, fyrir því að dómar hins kaþólska biskups yrðuógiltir. Spunnust af þessum framgangilangvinn málaferli. Varð Guðbrandi aðlokum nokkuð ágengt og endurheimti hann fyrir hönd ættar sinnar, með aðstoðkonungs, meginhlutann af fyrri jarðeignum og þar á meðal jörðina Urðir. Eftir það varð Guðbrandur umráðamaður Urða ogleigði hann jörðina, en einnig jarðeignir Hólastóls, til nafnkunnra manna. Var þetta nefnt Urðaumboð. Hélst þessi hátturá eftir daga Guðbrands biskups og kom þá m.a. við sögu um tíma dóttursonurhans, Þorlákur Skúlason Hólabiskup.Í fræðiritinu Svarfdælingar er þessgetið að á síðari hluta 17. aldar hafi Jón Illugason, hreppstjóri oglögréttumaður, verið búsettur á Urðum, en hann hafði með höndum fyrrnefntUrðaumboð. Segir frá því að Jón hafi ílögfestu fyrir Urðum lýst landamerkjum jarðarinnar þannig: „Ræðurað utan garður sá er liggur úr Dalsánni upp Sandhólagil og upp á fjall aðnorðan, Dalsáin að neðan, en að sunnan eða framan, sá garður úr Svarfaðardalsáer kemur gegn Búrfellshöfða og rétt fyrir ofan Þorleifsstaðagil, síðan í fjallupp til fremstu vatnsupptaka. Þar í alltHnjótafjall með báðum þeim megin aðliggjandi dölum, Heiðardal og Skallárdal.“Jarðirnar Urðir og Atlastaðir erunorðan Svarfaðardalsár, í vesturhluta framdalsins. Eru rúmir 6 kílómetrar á milli bæjarhúsa,mælt í beinni línu, en þar í milli, þ.e. fram að dalbotninum, eru einnigáðurnefndar 6-7 jarðir, en ekki verður annað ráðið en að þær hafi allar veriðsjálfstæðar jarðeignir.Í Jarðabók Árna og Páls frá 1712segir að Göngustaðir og samnefnt kot, en einnig Hóll, hafi verið í eiguUrðakirkju. Þá segir í Jarðabókinni aðAuðnir, bæði Klaufabrekkubýlin, Sandá, Þorsteinsstaðir og Atlastaðir hafi veriðí eigu biskupsstólsins á Hólum.Í Jarðabókinni segir nánar umjarðirnar í vestanverðum framdalnum, þ. á m. að í úthögum Urða hafi veriðeyðihjáleigurnar Gróugerði og Þorleifsstaðir, en þar fyrir framan fyrrnefndurHóll, jörðin Auðnir, sem fór í eyði eftir snjóflóð 1953, en einnigKlaufabrekkukot, Klaufabrekka, Konungsstaðakot, Konungsstaðir, sem nú erunefndar Göngustaðir og Göngustaðakot, Sandá og Þorsteinsstaðir, en um 600 mframar, í dalbotninum, jörðin Atlastaðir.Fremstu býlin í framdalnum sunnan Svarfaðardalsár voru við ritunbókarinnar Vífilsstaðir og Kot.Í heimildum er vikið að landgæðum ogbúfjárhögum Urðajarðarinnar og tengslum hennar við hið umþrætta landsvæði,Hnjótafjall. Líkt og rakið var í kaflaI.3 hér að framan er þessum gæðum m.a. lýst í máldaga frá 1590, bréfabókGuðbrands biskups Þorlákssonar frá 1595, leigumála Þorláks HólabiskupsSkúlasonar frá 1633 og í Jarðabók Árna og Páls frá 1712. Í fyrstu heimildinni segir að kirkjan eigireit fyrir framan Skallárdalsá, í bréfabók Guðbrands biskups segir að kirkjaneigi Hnjótafjall allt fyrir framan Skallárdalsá og í leigumálanum frá 1633segir að með Urðajörðinni fylgi einnig Hnjótafjall. Loks segir í Jarðabókinni, en Urðajörðin varþá í eigu Þrúðar, dótturdóttur Þorláks biskups, að Urðakirkja eigi afréttarlandsem kallist Hnjótar.Samkvæmt áðurröktum ritheimildum frá18. og 19. öldinni voru margoft lögfest réttindi eigenda Urða í heimalandijarðarinnar, en einnig í ítökum kirkjunnar þar á bæ. Þessi réttindi voru að nokkru áréttuð íjarðamötum síðar. Í þessum heimildum, eneinnig í makaskiptabréfi frá 1781, var enn fremur fjallað um tiltekin réttindijarðeigenda Urða í Hnjótafjalli, en í þeirri síðastnefndu er sagt að um afréttsé að ræða, sbr. að því leyti jarðamat frá árinu 1804. Í lögfestu jarðeiganda Urða árið 1839 varfjalllendið afmarkað nánar, en í Sýslu- og sóknalýsingunni, sem séra ÁrniHalldórsson á Tjörn ritaði um svipað leyti, segir að fjalllendið tilheyriUrðakirkju. Í síðastnefndu heimildinnier landsvæðinu þannig lýst:„Erfjall þetta á ofan og langt ofaneftir brattanum allt klettum þakið og graslaustallt niður til miðhlíðis og mjög framhlaupið í skriður, er sumarganga alltniður til ár, en geirarnir þó neðarlega grösugir; allt fjallið á þennan vegalsett skriðugiljum og grjótrindum á milli allt út að öxl, útaf hverri gengurstuttur háls út að Skallá, sem að greinir samnefndan dal frá Hnjótafjalli aðvestan og að norðan og rennur í Svarfaðardalsá.Fjallið að vestan er undirlendis laust og snarbratt niður til ár meðmosagrónum rindum milli skriðugilja, þessu megin eins og að austan verðu er þaðofan allt klettum sett, svo það er til að sjá eins og einn klettahjálmur.“Engar formlegar heimildir hafafundist um það hvernig hin ætluðu réttindi í Hnjótafjalli færðust fráUrðajörðinni eða Urðakirkju yfir til Atlastaða.Stefnendur byggja á því að tilfærslanhafi gerst um miðja 19. öldina, en þá hafi Halldór Þorkelsson á Urðum einnigátt Atlastaði. Vísa stefnendur jafnframttil þess að eignatilfærslunnar sé skýrlega getið í áðurröktum landamerkjabréfumjarðanna, sem gerð voru vorið 1884.Samkvæmt jarðamati frá 1849 áUrðajörðin upprekstur fyrir 300 fjár í Hnjótum.Í matinu er ekkert vikið að réttindum Atlastaða í Hnjótafjalli, en afturá móti er þar vísað til búfjárhaga jarðarinnar í Skallárdal og enn fremurbeitarítaks kotjarðarinnar Þorsteinsstaða þar í dalnum.Fyrir liggur að býlið Atlastaðir lá íþjóðbraut á meðan Heljardalsheiði var helsti fjallvegur vestur í Skagafjörð, aðbiskupssetrinu að Hólum, en eins og áður var rakið var jörðin fyrr á öldum umtíma í eyði.Í fyrrgreindum heimildum, þ. á m.Sýslu- og sóknalýsingu séra Árna, en einnig í síðari fræðiritum, þ. á m.ritverkunum Svarfdælingar og örnefnaskrá Sæmundar Óla Jóhannessonar námstjóra,er vikið nánar að býlinu Atlastöðum.Segir m.a. frá því að bæjarhús Atlastaða standi mjög hátt á allstórrihólaþyrpingu, í um 225 metra hæð yfir sjó, skammt austan ármóta Svarfaðardalsárog Skallár. Í nefndu riti Svarfdælingar er vikið að búfjárhögum, en einnig aðsvonefndum afrétti jarðarinnar, en þar segir: „Búfjárhagar Atlastaða eru einkum á Skallárdal. Dalurinn liggur suður og upp frá bænum, nærað Unadalsjökli og við rætur hans á Skallá upptök sín. Nafnið Skallárdalur gildir aðeins vestanár. Við mynni dalsins, skammt sunnanAtlastaða, er hólaþyrping, sem heitir Hólar..... Innan við Hóla er nokkurtundirlendi, sem smá mjókkar, eftir því sem ofar kemur í dalinn ... AfrétturAtlastaða heitir Hnjótar, þeir takmarkast af Skallá að vestan og norðan, enSvarfaðardalsá að austan og eru auðvitað kenndir við fjallið, sem er þarnauppfrá bænum. ... Hnjótaháls liggur út frá fjallinu. Hefur Skallá gert sér fyrir ævalöngu farveggegnum hálsinn utarlega og skilið eftir stúf lítinn utan ár, er kallastSkallárhóll. Árgilið er þarnageysidjúpt, klettótt á köflum og gróðurlítið.Gegnt Skallárdal, vestan megin hálsins, er kallað Hnjótarnir að vestan,en kjálkinn austan megin Hnjótarnir að austan.Gamlar seltóftir eru beggja megin hálsins, en nafnlausar báðar.“Hið umþrætta landsvæði Hnjótafjall ersamkvæmt framansögðu skýrt afmarkað landfræðilega og þá helst af Svarfaðardalsáog gangvart Atlastöðum af Skallá, en næst bæjarhúsum og fornum útihúsum er hiðdjúpa Svartagil. Þar fyrir framan ognorðan Skallárinnar er aðalbeitilandið, í Skallárdal. Landsvæðið er ógirt ogverður ráðið, m.a. af vitnisburði fyrir dómi, að búfé hafi auðveldlega runniðyfir ána framarlega á Skallárdalnum.Hnjótafjallið er aðskilið fráUrðajörðinni, en þar í milli eru fyrrnefndar sjálfseignarjarðir.Stefnendur byggja kröfur sínar umbeinan eignarrétt á Hnjótafjalli á Landnámu, en einnig á fyrrnefndum heimildumog þá ekki síst á bréfabók Guðbrands biskups frá árinu 1595. Að auki byggja þeir á áðurröktum lögfestum oglandamerkjabréfum fyrir Atlastaði og Urðir frá árinu 1884.Bréf Guðbrands biskups er elstaskráða heimildin um Hnjótafjall, sem málsaðilar hafa lagt fram. Fyrir liggur að bréfið var skráð eftir aðUrðajörðin hafði eftir tæplega 70 ára umráð Hólastóls og fyrrgreindar málaþræturkomist á ný undir yfirráð ættar biskupsins.Í nefndum landamerkjabréfum er lýstheimalandi jarðanna Urða og Atlastaða. Íbréfi Atlastaða er sérstaklega tiltekið að afréttarlandið Hnjótar fylgijörðinni, en í bréfi Urða er sagt að jörðin eigi þar upprekstrarrétt. Eldri heimildir greina einnig frá því að umafréttar- og upprekstrarland sé að ræða, sbr. áðurrakið jarðamat frá 1804,makaskiptabréf frá 1781 og Jarðabók Árna og Páls frá 1712.Um gildi landamerkjabréfa, og þvíhvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur HæstirétturÍslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almenntskipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsmálinu m.a. að þekkt sé aðlandamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnigafrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Enn fremur segir að landamerkjabréf fyrirjörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræðaþótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá segir að það auki almennt gildilandamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en aðþess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliðaaukið við land sitt eða annan rétt umfram það.Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti aðlýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á viðstaðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessaafstöðu, t.d. í dómi í máli nr. 496/2005.Ber við niðurstöðu máls þessa m.a. aðhafa allt framangreint í huga.Það er meginregla í íslenskum réttiað sá sem telur til eignarréttar yfir landi verður að færa fram heimildir fyrireignartilkalli sínu eða þeirra sem hann leiðir rétt sinn frá.Að áliti dómsins benda áðurraktarheimildir ekki til annars en að Hnjótafjall hafi nær einvörðungu verið notaðtil beitar fyrir kvikfénað og hafi verið afréttur jarðarinnar Urða og eftiratvikum Urðakirkju, en einnig að einhverju leyti annarra býla í framdalSvarfaðardals og þá gegn gjaldi, sbr. jarðamat frá árinu 1804. Er í því viðfangi til þess að líta að umaldamótin 1800 fjölgaði almennt kvikfénaði landsmanna.Að mati dómsins er ekki fyllilegaljóst hvernig Hnjótafjall komst um miðbik 19. aldar undir yfirráð jarðeigandaAtlastaða.Þótt tekið hafi verið svo til orða íbréfi Guðbrands Þorlákssonar biskups árið 1595 að Urðakirkja ætti Hnjótafjallgeta þau ummæli að áliti dómsins, m.a. í ljósi misvísandi orða í lögfestum, einog sér að virtu öllu öðru framangreindu í heild ekki gefið tilefni til aðálykta annað en að réttindi kirkjunnar hafi verið bundin við óbeineignarréttindi, sem fólust í rétti til upprekstrar búfjár til beitar og annarrahefðbundinna afréttarnota.Að þessu sögðu og þegar litið er tillegu þrætulandsins og annarra þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndumhæstaréttarmálum, er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki fært framfullnægjandi sönnun fyrir því að þeir eigi beinan eignarrétt að Hnjótafjalli. Að áliti dómsins benda framlögð gögn heldurekki til annars en að landsvæði þetta hafi verið hluti afréttar, líkt og þaðhefur jafnan verið nefnt. Verður ekkiannað ráðið en að landsvæðið hafi allt frá öndverðu verið aðskilið frá öðrulandi Urðajarðarinnar af öðrum sjálfstæðum jörðum.Það er því niðurstaða dómsins aðlíkur standi til að afmörkunin í landamerkjabréfi Atlastaða um Hnjótafjallvarði óbein eignarréttindi og nægir, að virtum röksemdum og andmælum stefnda,fyrrnefnt bréf biskups frá 1595 eða forboð í lögfestum að því leyti ekki til aðdæma stefnendum eignarrétt að því.Að þessu virtu og þar sem kröfur ogheimildir stefnenda styðjast ekki við önnur gögn verður fallist á með stefndaað ekki hafi verið sýnt fram á að Hnjótafjall sé eignarland, hvorki fyrir nám,löggerninga né með öðrum hætti.Stefnendur hafa að áliti dómsins ekkifært fram sönnur um að skilyrði eignarhefðar á greindu landi hafi veriðfullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamtfleiri bændum, sem nýtt hafa það til sumarbeitar. Hafa stefnendur heldur ekki rökstutt frekarslík réttindi.Að þessu virtu, ásamt andmælum ogröksemdum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðunMannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verðurekki séð að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekariréttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot.Verður niðurstaða óbyggðanefndar umað hið umþrætta landsvæði, Hnjótafjall, sé þjóðlenda, en í afréttareignstefnenda, því staðfest.Verður stefndi samkvæmt öllu þessusýknaður af kröfum stefnenda í máli þessu.Eftir atvikum þykir rétt að aðilarberi sinn kostnað af málarekstrinum.Allur gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, ÓlafsBjörnssonar hæstaréttarlögmanns.Með hliðsjón af umfangi málsins oghagsmunum, en einnig þegar virt eru gögn um vinnuframlag, þar á meðal vegnavettvangsferðar, en einnig vegna endurflutnings, er nefnd þóknun ákveðin2.300.000 krónur og er þá virðisaukaskattur ekki meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa ogá því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi.Fyrir uppsögu dómsins var gætt ákvæða115. gr. laga nr. 91, 1991.Dóm þennan kveður uppÓlafur Ólafsson, héraðsdómari.D Ó M S O R Ð :Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn afkröfum stefnenda í máli þessu.Málskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnendagreiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, ÓlafsBjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 2.300.000 krónur.
Mál nr. 303/2004
Vátryggingarsamningur Slysatrygging Dánarbætur
X féll fram af svölum á 4. hæð gistihúss á Kanaríeyjum og beið af því bana. Höfðu X og sambúðarmaður hennar, Y, sem bæði voru undir áhrifum áfengis í umrætt sinn, átt í deilum á svölum íbúðar, þar sem þau gistu í orlofsferð. Ýtti Y við X eða hrinti þannig að hún féll aftur fyrir sig yfir handrið með fyrrgreindum afleiðingum. Talið var að lögerfingjar X ættu rétt til greiðslu dánarbóta úr hendi vátryggingarfélagsins T hf. í skjóli fjölskyldutryggingar og svokallaðrar greiðslukortatryggingar VISA.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. júlí 2004. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi féll X, móðir stefndu, fram af svölum á 4. hæð gistihúss á Kanaríeyjum 5. janúar 2002 og beið af því bana. Eftir gögnum málsins höfðu sú látna og sambúðarmaður hennar, Y, sem bæði voru undir áhrifum áfengis í umrætt sinn, átt í deilum á svölunum, en þær voru á íbúð, þar sem þau gistu í orlofsferð. Ýtti Y við henni eða hrinti þannig að hún féll aftur fyrir sig yfir handrið með fyrrgreindum afleiðingum. Fór lögreglurannsókn fram vegna þessa og var Y sviptur frelsi í tengslum við hana frá 8. janúar til 18. febrúar 2002. Að henni lokinni var gefin út ákæra á hendur honum, þar sem hann var borinn sökum um manndráp af gáleysi. Var hann sakfelldur fyrir það brot í samræmi við játningu sína með dómi, sem gekk fyrir sakadómi í Las Palmas á Kanaríeyjum 19. júlí 2002, og gert að sæta fangelsi í eitt ár. Í málinu leita stefndu sem lögerfingjar X greiðslu dánarbóta í skjóli fjölskyldutryggingar og svokallaðrar greiðslukortatryggingar VISA, sem óumdeilt er að í gildi hafi verið hjá áfrýjanda þegar X lést. Er um ræða 750.000 krónur í dánarbætur samkvæmt fyrrnefndu vátryggingunni og 6.300.000 krónur samkvæmt þeirri síðarnefndu. Áfrýjandi telur sér óskylt að greiða dánarbætur með því að leitt hafi verið í ljós við rannsókn að verulegt magn áfengis hafi verið í blóði X við andlát hennar. Á þeim grunni ber hann fyrir sig nánar tiltekin ákvæði í skilmálum vátrygginganna, sem girði fyrir rétt til bóta þegar svo stendur á fyrir vátryggðum. II. Í málinu liggur lítið sem ekkert fyrir til að varpa frekar ljósi á aðdragandann að andláti X en áður er getið. Ekki hafa verið lagðar fram skýrslur, sem kunna að hafa verið teknar af Y við fyrrnefnda lögreglurannsókn eða fyrir dómi á Kanaríeyjum. Er því ekkert annað að sjá um framburð hans en það, sem segir í framlagðri þýðingu á dóminum yfir honum frá 19. júlí 2002. Kemur þar fram að 5. janúar 2002 um kl. 23 hafi Y verið staddur á fjórðu hæð í nafngreindu gistihúsi og „verið að munnhöggvast við“ sambúðarkonu sína X. Þau hafi bæði verið greinilega undir áhrifum áfengis og hann á tilteknu augnabliki ýtt við eða hrint henni. Hafi það „vegna ásigkomulags hennar leitt til þess að hún missti jafnvægið og féll aftur á bak yfir handriðið og hentist fram af því og hlaut við fallið alvarlega áverka, sem leiddu til dauða hennar.“ Virðist þessi frásögn Y hafa verið lögð til grundvallar dómi, en ekkert liggur fyrir um hvort vitni hafi getað borið um þessi atvik í einhverjum atriðum. Af krufningarskýrslu réttarlæknis í Las Palmas, sem lögð hefur verið fram í þýðingu, verður meðal annars séð að X hafi verið 62 ára að aldri og 165 cm á hæð, svo og að hún hafi vegið 65 kg. Sýni hafi verið tekið af blóði hennar til að mæla áfengismagn í því og það reynst vera 3,0‰. Lík hennar hafi borið áverka, sem séu „dæmigerðir fyrir fall“, og dánarorsök verið alvarlegir fjöláverkar. Auk þessara gagna hafa verið lagðar fram tvær ljósmyndir af handriðinu, sem X féll yfir, og er á þeim haldið málbandi upp að handriðinu. Af myndunum verður ráðið að hæð handriðsins hafi verið um 92 cm. Í lið 9.8 í vátryggingarskilmálum áfrýjanda fyrir svonefnda greiðslukortatryggingu segir að hann bæti ekki „tjón sem beint eða óbeint leiðir af sjálfsvígi, geðveiki, meiðslum sem menn valda sjálfum sér, handalögmálum, þátttöku í refsiverðum verknaði, misnotkun lyfja, neyslu fíkniefna, áfengis, kynsjúkdómum eða tjón sem verða er vátryggður hefur stofnað sér í hættu að nauðsynjalausu.“ Þá kemur fram í lið 9.9 í skilmálunum að það sama eigi við um tjón, sem leiðir af stórkostlegu gáleysi vátryggðs. Áfrýjandi telur fyrrgreinda ákvæðið eiga hér við vegna þeirrar áfengisneyslu X, sem niðurstaða efnagreiningar úr blóðsýni leiði í ljós, og það síðarnefnda einnig, enda hafi hún sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hafa neytt áfengis í þessum mæli. Eftir hljóðan þessara ákvæða vátryggingarskilmálanna felst í þeim áskilnaður um að orsakasamband sé milli tjóns annars vegar og hins vegar þess framferðis vátryggðs, sem þar um ræðir. Fyrir því orsakasambandi verður áfrýjandi að bera sönnunarbyrði. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að Y hafi ýtt við eða hrint X á svölunum. Ekkert hefur verið upplýst um hversu langt hún hafi þá verið frá handriðinu eða hvernig nánar henni hafi verið ýtt eða hrint. Áfrýjandi hefur ekki aflað gagna, þar sem reynt yrði með hliðsjón meðal annars af hæð og þyngd X, hæð handriðsins og stærð og lögun svalanna að varpa frekar ljósi á þetta eða hvort hún hefði getað fallið fram af svölunum án þess að við henni hefði verið ýtt. Ófært er að fallast á með áfrýjanda að sú staðreynd ein, að 3,0‰ áfengis hafi greinst í blóðsýni úr X, nægi að þessu virtu til að sýna fram á orsakasamband milli ölvunar hennar og atvika, sem urðu henni að fjörtjóni. Eru því ekki skilyrði til að taka til greina sýknukröfu áfrýjanda að því er varðar þá vátryggingu, sem hér um ræðir. Í vátryggingarskilmálum áfrýjanda, sem gilda um fjölskyldutryggingu, segir í lið 7.1 að verði tjón „rakið til ásetnings, stórkostlegs gáleysis vátryggðs, ölvunar hans eða notkunar á fíkniefnum eða þátttöku í refsiverðum verknaði, hefur hann fyrirgert rétti sínum til bóta.“ Í þessu orðalagi ákvæðisins felst skilyrði um að orsakasamband standi milli tjóns og ölvunar vátryggðs, sem áfrýjandi hefur ekki sýnt hér fram á samkvæmt áðursögðu. Samkvæmt lið 34.3 í skilmálum þessarar vátryggingar verður ekki bætt með henni fyrir „slys, sem vátryggður verður fyrir í handalögmáli, við þátttöku í refsiverðum verknaði, undir áhrifum deyfi- og/eða eiturlyfja eða í ölæði, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli ástands þessa og slyssins.“ Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 2001, bls. 1047, sbr. einnig dóm 20. febrúar 2003 í máli 401/2002, verður að skýra þetta ákvæði vátyggingarskilmálanna þannig að það eigi því aðeins við að slys verði rakið til þeirrar auknu áhættu, sem ölæði fylgir. Eins og málið liggur fyrir hefur ekki verið sýnt fram á að ölvun X hafi ein út af fyrir sig aukið áhættu á að henni yrði ýtt eða hrint eða að slík atlaga myndi valda því að hún félli fram af svölunum. Getur áfrýjandi því ekki vikist undan greiðsluskyldu við stefndu á grundvelli þessara ákvæða vátryggingarskilmálanna. Samkvæmt framangreindu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjanda beri að greiða stefndu 7.050.000 krónur. Með bréfi 29. október 2002 luku stefndu því að leggja fyrir áfrýjanda nauðsynleg gögn til þess að hann gæti metið vátryggingaratburðinn og fjárhæð bóta. Bar því að greiða dráttarvexti í samræmi við ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með því að héraðsdómi hefur ekki verið gagnáfrýjað verður niðurstaða hans um dráttarvexti látin standa óröskuð. Dæma verður áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefndu, A, B, C, D og E, samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 27. apríl sl., var höfðað fyrir dómþinginu af A, B, C, D, og E, á hendur Trygg­inga­mið­stöðinni hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 29. október 2003. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnendum 7.050.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðbætur frá 29. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og stefn­endur dæmdir til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Málavextir eru þeir, að móðir stefnenda, X, féll af svölum fjórðu hæðar hótels á Playa del Inglés hinn 5. janúar 2002. Hlaut hún við fallið alvarleg meiðsl og lést í framhaldi af því. Tildrög þessa atburðar voru, samkvæmt framburði sam­býl­ismanns hennar, Y, fyrir dómi í Las Palmas, með þeim hætti að hann hafi verið að munnhöggvast við sambýliskonu sína, en þau hafi bæði verið undir áhrifum áfengis, og hafi hann ýtt við eða hrint henni og hafi það leitt til þess að hún hafi misst jafnvægið og fallið aftur á bak yfir handriðið með fyrrgreindum afleiðingum. Hlaut hún alvarlega áverka, sem leiddu til dauða hennar. Var Y dæmdur fyrir manndráp af gáleysi í sakadómi í Las Palmas hinn 19. júlí 2002. Samkvæmt skýrslu réttar­líffræði­stofnunar í Las Palmas mældist áfengismagn í blóði X heitinnar 3 prómille. Þau X og Y höfðu greitt fyrir ferð sína til Kanaríeyja með greiðslu­korti Visa og einnig var X með fjölskyldutryggingu hjá stefnda. Vegna þessara trygg­inga leituðu stefnendur, synir X, til stefnda um greiðslu dánarbóta úr um­ræddum tryggingum. Hinn 28. júní 2002 ritaði stefndi stefnendum bréf, þar sem því var lýst, að stefndi teldi ekki nægjanleg gögn liggja fyrir til þess að mögulegt væri að taka afstöðu til bóta­skyldu og vildi bíða með að taka afstöðu til bótakröfu uns dómur lægi fyrir. Hinn 9. júlí 2002 fóru stefnendur fram á það að málið yrði lagt fyrir tjónanefnd vá­trygg­ingafélaganna. Hinn 23. júlí 2002 komst tjónanefndin að þeirri niðurstöðu, að miðað við fyrir­liggjandi gögn væri ekki nægilega upplýst hvort skilyrði bótaskyldu væru fyrir hendi. Hinn 29. október 2002 kröfðu stefnendur stefnda um greiðslu dánarbóta í samræmi við skilmála tryggingarinnar. Hinn 4. nóvember 2002 hafnaði stefndi bótaskyldu, með þeim rökum að ölvun­ar­ástand X hefði verið orsök þess að hún féll niður af svölunum, en ekki hrinding Y. Stefnendur skutu málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, sem komst að þeirri niðurstöðu hinn 18. desember 2002, að greiðsluskylda stefnda væri ekki fyrir hendi, þar sem ölvun vátryggingartaka fæli í sér aukna áhættu. Stefnendur byggja á því, að frumorsök slyssins hafi verið sú, að ýtt var við X áður en hún lést. Fram komi í dómsúrskurði sakadóms á Kanaríeyjum, að sambýlismaður X hafi ýtt við henni, og hafi það leitt til þess að hún missti jafnvægið og hafi fallið aftur á bak yfir handriðið og henst fram af því og hlotið af því alvalega áverka, sem leitt hafi til dauða hennar. Þrátt fyrir að X hafi verið undir áhrifum áfengis er þetta gerðist hafi það ekki verið frumorsök slyssins. Til þess að fella niður bótaskyldu þurfi hins vegar ölvunin að hafa verið frumorsök slyssins. Stefnendur krefja stefndu um greiðslu 6.300.000 króna dánarbóta úr greiðslu­korta­trygg­ingu X í samræmi við vátryggingarskilmála. Einnig krefja þeir stefnda um 750.000 króna greiðslu úr fjölskyldutryggingu hinnar látnu. Samtals er því krafa þeirra 7.050.000 krónur. Krafist er dráttarvaxta mánuði frá því að stefndi hafi verið krafinn um greiðslu. Um lagarök vísa stefnendur til laga nr. 20/1954, auk meginreglna skaðabóta- og vá­trygg­ingaréttar svo og kröfu- og samningaréttar. Kröfu um dráttarvexti byggja stefnendur á lögum nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggja stefnendur á ákvæðum 21. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggja stefnendur á lögum nr. 50/1988, um virðis­aukaskatt. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að samkvæmt 9. kafla skilmála greiðslu­korta­tryggingar Visa Gullkorts, séu ákvæði um tilvik, sem leiði til þess að bótaréttur falli niður vegna almennra takmarkana á bótaskyldu. Í tl. 9.8 sé kveðið á um að bótaréttur falli niður ef tjónsatburð megi beint eða óbeint rekja til neyslu áfengis. Í skýrslu réttar­líf­fræði­stofnunar í Las Palmas komi fram, að áfengismagn í blóði X hafi mælst 3 prómille. Hin látna hafi því verið ofurölvi er hún lést og sé það því skoðun stefndu, að það hafi fyrst og fremst valdið því að svo hörmulega fór í umrætt sinn, enda komi fram í úr­skurðinum, að það hafi verið vegna ásigkomulags hinnar látnu, að hún missti jafnvægið og féll aftur á bak yfir handriðið. Jafnvel þótt ekki yrði fallist á það ætti a.m.k. að vera óum­deilt að ölvunarástand hinnar látnu hafi átt óbeinan þátt í því að slysið varð, en samkvæmt tilvitnaðri grein skilmálanna nægi það til þess að bótaréttur falli niður. Einnig bendir stefndi á, að samkvæmt gr. 9.9 í áðurgreindum skilmálum, komi fram að félagið bæti ekki tjón sem rekja megi til stórkostlegs gáleysis vátryggðs. Hin mikla áfengisdrykkja stefndu, umrætt sinn, teljist stórkostlegt gáleysi í skilningi skil­málanna og leiði einnig til þess að bótaréttur falli niður. Þá byggir stefndi á því, að í skilmálum um fjölskyldutryggingu sé að finna sam­bærilegt ákvæði og þau sem gildi um kortatrygginguna. Samkvæmt gr. 7.1. í þeim skilmálum sé kveðið á um, að ef tjón verði rakið til ölvunar hafi tryggingartaki fyrirgert rétti sínum til bóta. Ennfremur komi fram í kaflanum um slysatryggingu í frítíma, að slys, sem vátryggður verði fyrir í ölæði, bæti vátryggingin ekki, nema sannað sé að ekkert samband hafi verið á milli ástands þessa og slyssins. Vátryggður teljist vera í ölæði þar sem áfengismagn í blóði mælist 3 prómille, enda áfengis­magn svo mikið að banvæn áfengiseitrun blasi við. Stefndi bendir og á, að vátryggingafélögum sé almennt heimilt að hafa í skilmálum sínum ákvæði um að vátrygging gildi ekki við tilteknar aðstæður, eins og hér um ræði. Eins og að framan greinir lést móðir stefnenda, X, eftir að hafa fallið fram af svölum hótels á Kanaríeyjum. Samkvæmt framburði sambýlismanns hennar fyrir sakadómi á Kanaríeyjum, voru atvik með þeim hætti, að þeim hafði orðið sundur­orða og hann ýtt við henni eða hrint þannig að hún hafi misst jafnvægið og fallið fram af svölunum. Í máli þessu krefja stefnendur stefnda um greiðslu dánarbóta úr fjölskyldu-tryggingu og kortatryggingu, sem móðir þeirra hafði tekið hjá stefnda. Ágreiningslaust er, að bæði greiðslukortatrygging og fjölskyldutrygging var í gildi hjá stefndu er slysið varð og að fjárhæð sú sem stefndi er krafinn um greiðslu á sé í sam­ræmi við skilmála trygginganna. Hins vegar greinir aðila á um bótaskylduna. Samkvæmt skil­málum umræddra trygginga fellur bótaréttur niður ef ölvun hefur átt þátt í tjóns­atburði. Segir svo í gr. 9.8 vátryggingarskilmála VISA Gullkorts, að tryggingin bæti ekki „tjón sem beint eða óbeint leiðir af sjálfsvígi, geðveiki, meiðslum sem menn valda sjálfum sér, handalögmálum, þátttöku í refsiverðum verknaði, misnotkun lyfja, neyslu fíkni­efna, áfengis, kynsjúkdómum eða tjón sem verða er vátryggður hefur stofnað sér í hættu að nauðsynjalausu.” Og í skilmálum fjölskyldutryggingarinnar segir svo í tl. 7.1: „Ef tjón verður rakið til ásetnings, stórkostlegs gáleysis vátryggðs, ölvunar hans eða notkunar á fíkniefnum eða þátttöku í refsiverðum verknaði, hefur hann fyrirgert rétti sínum til bóta.” Sams konar ákvæði er að finna í tl. 34.3. þar sem segir svo: „Slys sem vá­tryggður verður fyrir í handalögmáli, við þáttöku í refsiverðum verknaði, undir áhrifum deyfi- og/eða eiturlyfja eða í ölæði, nema sannað sé, að ekkert samband hafi verið milli ástands þessa og slyssins.” Fyrir liggur í málinu að áfengismagn í blóði X var 3 prómille, er hún lést. Byggir stefndi á því að ölvun X umrætt sinn hafi áhrif á bótaskyldu og ölvun­ar­ástand hennar hafi átt beinan eða óbeinan þátt í því að slysið varð. Um tildrög láts X er sambýlismaður hennar, Y, einn til frásagnar, en hann var ákærður og dæmdur fyrir manndráp af gáleysi. Hefur hann lýst atburðum svo, að hann hafi „ýtt við eða hrint henni”. Gaf hann og þá skýringu á atburðum, að ölvun­ar­ástand X hafi leitt til þess að hún hafi misst jafnvægið og fallið fram yfir svala­handriðið. Þrátt fyrir þennan framburð Y, sem byggt var á í sakamáli sem höfðað var á hendur honum, er ekki unnt með óyggjandi hætti að segja til um hvernig atvik voru. Liggur ekki fyrir í málinu að X heitin hafi fallið vegna ölvunarástands síns heldur er þvert á móti upplýst að henni var ýtt eða hrint sem leiddi til fallsins. Gildir þá einu hvort hún var undir áhrifum áfengis, þar sem drykkjuástand hennar var ekki orsaka­valdur að fallinu. Með vísan til þess fellur því tilvikið utan undantekningaákvæða trygg­inga­skilmála, sem stefndi byggir á. Samkvæmt því verður fallist á kröfu stefnenda eins og hún er fram sett, en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnendum máls­kostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðis­aukaskattsskyldu stefnenda. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnendum, A, B, C, D og E, in solidum 7.050.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 29. nóvember 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum in solidum 800.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðis­auka­skattur.
Mál nr. 241/2012
Kynferðisbrot Börn Dómsuppkvaðning Málflutningur Gagnaöflun Ómerking héraðsdóms
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn dóttur sinni A. Þegar hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp voru liðnar meira en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið. Í dómi Hæstaréttar kom fram að verjanda X hefði þá ekki gefist nægilegt ráðrúm til að undirbúa sig undir endurflutning málsins samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Auk þess hefði gagn sem verjandinn hafði óskað eftir að leggja fram í sama þinghaldi gefið tilefni til að kalla A fyrir dóm til frekari skýrslugjafar og eftir atvikum gefa sakflytjendum kost á að afla matsgerðar um þroska og heilbrigðisástand hennar. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný en að því frágengnu að refsing verði milduð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2011 til 27. janúar 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara 5. janúar 2012 og þingfest í héraði 17. sama mánaðar. Aðalmeðferð fór fram 22. febrúar 2012 og var málið dómtekið sama dag. Dómsformaður tilkynnti verjanda ákærða með tölvubréfi síðdegis 27. mars 2012 að dómur yrði kveðinn upp í málinu daginn eftir kl. 15.30. Verjandinn svaraði bréfinu með tölvubréfi fyrir hádegi 28. mars og mótmælti því að dómur yrði kveðinn upp þann dag og vísaði til símtals við þann fyrrnefnda daginn áður. Krafðist hann þess að málið yrði munnlega flutt á ný með vísan til 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en kvaðst ekki „reiðubúinn til þess að gera það í dag enda þarf ég lengri undirbúning til þess. Ég er með ný gögn sem ég mun leggja fram við næstu fyrirtöku málsins ... Ég get hins vegar mætt í dag til framlagningar þessara sönnunargagna.“ Skömmu eftir hádegi sama dag barst verjandanum þetta svar frá dómsformanninum: „Við sjáumst þá í dag“. Í endurriti af þinghaldi sem fram fór í málinu síðdegis þennan dag kom fram að dómurinn hafi hafnað framlagningu tiltekins gagns sem verjandinn hugðist fá lagt fram. Krafðist dómurinn þess jafnframt að málið yrði þegar í stað flutt að nýju. Verjandinn andmælti því þar sem hann taldi sig þurfa meiri tíma til að undirbúa málflutninginn. Að svo búnu fór fram munnleg sókn og vörn að nýju, málið var dómtekið og hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp. Voru þá liðnar meira en fjórar vikur frá dómtöku málsins 22. febrúar og bar því að flytja það á ný, sbr. 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008, eins og gert var. Af því sem rakið hefur verið er á hinn bóginn ljóst að verjandanum var ekki gefið nægilegt ráðrúm til að undirbúa sig undir endurflutning málsins svo að gagni gæti komið eins og til er ætlast. Auk þess, sem að framan greinir, er til þess að líta að sönnunargagnið, sem verjandi óskaði eftir að leggja fram í þinghaldinu 28. mars 2012, var mynddiskur með upptöku af því að brotaþoli lýsti yfir að ákærði hafi ekki framið þann verknað, sem hún bar á hann í skýrslu sem hún gaf fyrir dómi í Barnahúsi 30. nóvember 2011, en upptaka þessi virðist hafa verið gerð að kvöldi 27. mars 2012. Að þessu fram komnu var tilefni til að brotaþoli yrði kvödd fyrir dóm til frekari skýrslugjafar og dómurinn gæfi sakflytjendum eftir atvikum kost á að afla matsgerðar dómkvadds manns um þroska og heilbrigðisástand brotaþolans áður en dómur yrði felldur á málið. Samkvæmt þessu er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt er að ákvörðun um sakarkostnað í héraði bíði þess að efnisdómur gangi á ný en allur áfrýjunarkostnaður málsins skal greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða og réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur og réttargæslumanns brotaþola, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 100.400 krónur.
Mál nr. 381/2017
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni HSV hf. um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í máli sem HSO hf. hafði höfðað á hendur HSV hf. vegna ágreinings um túlkun á samningi félaganna um lífeyrisskuldbindingar. Héraðsdómur rakti stuttlega ágreining aðilanna um atvik málsins og vísaði til þess að það myndi fyrst reyna á þær málsástæður HSV hf. er vörðuðu EES-reglur ef fallist væri á það með félaginu að atvik málsins væru með þeim hætti sem það héldi fram. Öflun sýnilegra sönnunargagna væri hins vegar ólokið og viðbúið að við aðalmeðferð málsins myndi sönnunarfærsla að verulegu leyti snúast um þennan ágreining félaganna. Gæti þá fyrst orðið tilefni til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Hæstiréttur taldi ekki ástæðu til þess að hnekkja þessu mati héraðsdóms, meðal annars með vísan til þess að bæði félögin hefðu áskilið sér rétt til þess að leiða vitni við aðalmeðferð málsins til sönnunar um málsatvik. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness30. maí 2017 þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við mál sem varnaraðilirekur á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 umöflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið.Sóknaraðili krefst þess að beiðni hans verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.IMeð lögum nr. 100/1974 um HitaveituSuðurnesja var mælt fyrir um stofnun ,,fyrirtækis“ með sama heiti. Stofnendurvoru ríkissjóður Íslands og fimm sveitarfélög á Suðurnesjum. TilgangurHitaveitu Suðurnesja skyldi vera að virkja jarðhita í Svartsengi og annarsstaðar á Reykjanesi ef hagkvæmt þætti, að reisa og reka orkuver, aðveitur ogorkudreifikerfi og annast sölu til notenda, sem og að nýta með öðrum hættijarðgufu og heitt grunnvatn. Í 2. mgr. 2. gr. laganna sagði að sameigendur bæru,,einfalda óskipta ábyrgð“ á skuldbindingum fyrirtækisins, en innbyrðis skyldiábyrgð skiptast eftir eignarhlutföllum. Með lögum nr. 10/2001 um stofnunhlutafélags um Hitaveitu Suðurnesja var kveðið á um að heimilt væri að sameinaHitaveitu Suðurnesja og Rafveitu Hafnarfjarðar og stofna hlutafélag um reksturinnog skyldi félagið bera nafn fyrrgreinda fyrirtækisins. Í 2. gr. laganna varmælt fyrir um eignarhlut ríkissjóðs í félaginu svo og þeirra sex sveitarfélagaer áttu hluti í því. Hlutafélagið skyldi samkvæmt 1. mgr. 8. gr. taka viðeinkarétti fyrirtækjanna tveggja til starfrækslu hita- og/eða rafveitu.Hlutafélag, sem stofnað var með heimild í lögunum, tók til starfa 1. apríl2001, en samkvæmt 13. gr. þeirra skyldi félagið yfirtaka allar eignir, réttindiog skuldir og skuldbindingar fyrirtækjanna tveggja. Frá upphafi starfsemi Hitaveitu Suðurnesjahf. mun félagið hafa efnt að fullu með greiðslu iðgjalda í lífeyrissjóð ogviðbótariðgjalda þær lífeyrisskuldbindingar sem urðu til á starfstíma þess. Áfélaginu hvíldi á hinn bóginn ábyrgð vegna áunninna lífeyrisréttindastarfsmanna sem unnu hjá fyrirtækinu áður en hlutafélagið tók til starfa. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varákveðið á árinu 2008 að skipta Hitaveitu Suðurnesja í tvö sjálfstæð hlutafélög,HS Veitur hf., sóknaraðila málsins, sem annast skyldi dreifingu á raforku ogheitu og köldu vatni, en annar rekstur skyldi vera eftir í upprunalegu félagi,varnaraðila málsins, sem gefið var núverandi heiti. Hluthafar í varnaraðilafengu sama hlutfall hluta í sóknaraðila og þeir áttu í varnaraðila ogstjórnendur beggja félaganna voru á fyrstu árunum hinir sömu. Með verksamningi 7. ágúst 2009 og viðaukavið hann 26. ágúst 2011 var meðal annars samið um að hlutdeild sóknaraðila ílífeyrisskuldbindingu þeirri, sem til var stofnað í rekstri HitaveituSuðurnesja fyrir 1. apríl 2001, skyldi vera 60%. Kjarni ágreiningsins í málinuer hvort þessi skilmáli sé skuldbindandi fyrir sóknaraðila. Á árinu 2014 sömdumálsaðilar einnig um það að tilteknir starfsmenn varnaraðila, 85 að tölu,skyldu frá 1. janúar 2015 verða starfsmenn sóknaraðila. Samningar þessu tengdireru ekki til úrlausnar í málinu.IIVarnaraðili höfðaði málið 9. nóvember 2016 áhendur sóknaraðila og gerir þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að viðauki26. ágúst 2011 við verksamning aðila frá 7. ágúst 2009, þar sem kveðið var á umað hlutur sóknaraðila ,,í breytingum á reiknuðum lífeyrisssjóðskuldbindingum[varnaraðila], umfram greiddar hækkanir á lífeyrisskuldbindingum, skuli vera60%, sé lögmætur og bindandi milli aðila.“ Sóknaraðili krefst sýknu og reisir þá kröfusína meðal annars á rökum er lúta að tilteknum atvikum sem hann telur að leggjaeigi til grundvallar í málinu. Er þar einkum um að ræða að krafa varnaraðilamiði við að honum beri að axla þá lífeyrissjóðsskuldbindingu sem um ræðir, ánþess að hann fái nokkurt endurgjald í staðinn. Þessa forsendu sóknaraðila telurvarnaraðili ranga. Spurningar þær, sem sóknaraðili óskar eftirað lagðar verði fyrir EFTA-dómstólinn þegar leitað verði ráðgefandi álits hanseru, að frátaldri þeirri fyrstu sem lýtur að gildissviði 1. mgr. 59. gr.samningsins um Evrópska efnahagssvæðið,reistar á framangreindri forsendu hans um að ekkert endurgjald komifyrir þá lífeyrissjóðsskuldbindingu sem honum sé ætlað að taka á sig. Í ljósiþess að öflun sýnilegra sönnunargagna í héraði er ekki lokið og að báðirmálsaðilar hafa áskilið sér rétt til þess að leiða vitni við aðalmeðferðmálsins til sönnunar um málsatvik er ekki ástæða til að hnekkja því matihéraðsdóms að hvað sem öðru líði sé við svo búið ekki tilefni til þess að leitaráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim atriðum, sem fram koma í spurningumsóknaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 30. maí 2017.Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar 10. maí sl. um hvort leita beri ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins, var höfðað 9. nóvember 2016 af HS Orku hf., Brekkustíg 36 í Reykjanesbæ, áhendur HS Veitum hf., Vallarási 2, Reykjanesbæ. Dómkröfur stefnanda ímálinu eru þær að viðurkennt verði með dómi að viðauki, dags. 26. ágúst 2011,sem gerður var við verksamning milli HS Orku hf. og HS Veitna hf., dags. 7.ágúst 2009, þar sem kveðið er á um að hlutur HS Veitna hf. í breytingum áreiknuðum lífeyrissjóðsskuldbindingum HS Orku hf., umfram greiddar hækkanir álífeyrisskuldbindingum, skuli vera 60%, sé lögmætur og bindandi milli aðila. Stefndikrefst sýknu af kröfu stefnanda. Í greinargerð áskildistefndi sér rétt til að krefjast þess undir rekstri málsins að aflað yrðiráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, sbr. lög nr. 21/1994, um skýringu samningsins um Evrópskaefnahagssvæðið. Í þinghaldi í máli þessu 24. mars sl. lagði stefndi fram kröfuum öflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á nánar tilgreindum spurningum í níuliðum. Að ósk stefnanda var málinu frestað tilþess að hann gæti tekið afstöðu til framkominnar kröfu stefnda. Í þinghaldi 10.maí sl. krafðist stefnandi þess aðallega að kröfunni yrði hafnað en til vara aðspurningum yrði breytt. Í þinghaldinu færðu aðilar fram munnlegar athugasemdirsínar og var krafa stefnanda tekin til úrskurðar að því loknu.IHitaveita Suðurnesja hf.var stofnuð 30. mars 2001 með sameiningu Hitaveitu Suðurnesja og RafveituHafnarfjarðar samkvæmt lögum nr. 10/2001. Á árinu 2008 var ákveðið að skiptaHitaveitu Suðurnesja hf. upp í tvö sjálfstæð félög. Skiptingin, sem miðaðistvið 1. júlí 2008, var gerð með þeim hætti að rekstur Hitaveitu Suðurnesja hf.,sem fælist í dreifingu á raforku og heitu- og köldu vatni, var fluttur yfir ínýtt félag, stefnda HS Veitur hf., ásamt eignum og skuldum sem þeim rekstritilheyrðu en nafni Hitaveitu Suðurnesja hf. var breytt í HS Orku hf. Vartilgangur skiptingarinnar að skilja í sundur samkeppnisrekstur ogeinkaleyfisrekstur í kjölfar setningar laga nr. 58/2008 um breytingar á nokkrumlögum á auðlinda- og orkusviði sem takmarkaði heimild hitaveitna sem dreifaheitu vatni eða gufu á grundvelli einkaleyfis, til að stunda aðra starfsemi.Við skiptinguna fengu hluthafar í HS Orku hf. hlutabréf í HS Veitum hf. Félöginurðu því systurfélög og voru hluthafar beggja félaganna í upphafi hinir sömu ogátti hver þeirra um sig jafnstóran hlut í báðum félögunum. Samkvæmtskiptingarefnahagsreikningi 1. júlí 2008 hvíldi á Hitaveitu Suðurnesja hf. viðbótarlífeyrisskuldbinding,þá uppreiknuð 1.149.000.000 króna, vegna starfsmanna sem störfuðu hjáfyrirtækinu fyrir stofnun hlutafélags um starfsemina á árinu 2001. Frá 1. apríl2001 greiddi Hitaveita Suðurnesja hf. jafnóðum viðbótariðgjald til að mæta væntanlegumhækkunum lífeyrisgreiðslna í framtíðinni og uppfyllti þar með ábyrgð sína á lífeyrisskuldbindingumjafnóðum. Við skiptinguna urðu allir starfsmenn Hitaveitu Suðurnesja hf. áframstarfsmenn stefnanda. Samkvæmt verksamningi milli málsaðila 7. ágúst 2009 tókstefnandi að sér að annast allt starfsmannahald fyrir stefnda vegna þeirraþjónustuþátta sem stefndi þurfti að inna af hendi. Í grein 2.2 í þeim samningi var kveðið á um endurgjaldfyrir þessa þjónustu. Samkvæmt því skyldi stefndi greiða beinan launakostnaðvegna starfsmannanna með nánar tilteknu álagi vegna launatengdra gjalda. Inni íþví álagi var 6,5% álag vegna Lífeyrissjóðs B-deildar. Enn fremur sagði að kæmitil þess að ákveðið yrði síðar að stefndi annaðist rekstur fyrirtækisins meðeigin starfsmönnum „skyldi hann yfirtaka allar skuldbindingar“ vegna þeirrastarfsmanna sem á milli fyrirtækjanna færu. Þann 26. ágúst 2011 vargerður viðauki við fyrrgreindan verksamning. Í viðaukanum sagði svo meðalannars: „Hlutur HS Veitna hf. í breytingum á reiknuðum lífeyrisskuldbindingumHS Orku hf. umfram greiddar hækkanir á lífeyrisskuldbindingum skal vera 60%.Hlutdeild HS Veitna í framangreindum breytingum skal reikningsfærð áviðskipatreikning HS Veitna. Greiðslur á framangreindri hlutdeild skal vera ísamræmi við fylgiskjal 2 eða með 6,5% álagi á keypta þjónustu af HS Orku. [...]60% hlutfall HS Veitna í hækkunum lífeyrisskuldbindinga HS Orku byggir á því aðí lok árs 2008 nam hlutur skuldbindinganna sem tilheyrðu starfsmönnum semþjónusta HS Veitur 60%.“ Málsaðilar gerðu með sér nýjanverksamning 31. desember 2014. Samkvæmt samningnum færðust 85 starfsmennstefnanda til stefnda frá og með 1. janúar 2015 að telja. Í 4. gr. samningsinskom fram að meðan ekki hefði náðst niðurstaða milli félaganna um uppgjör ogfyrirkomulag lífeyrisskuldbindinga sem ágreiningur væri um skyldi viðaukinn frá26. ágúst 2011 halda gildi sínu og verða viðauki við nýjan verksamning þar tilniðurstaða lægi fyrir um uppgjör og fyrirkomulag lífeyrisskuldbindinga.Samkvæmt sérstökum viðauka, dagsettum 31. desember 2014, var þó ákveðið aðstefndi skyldi greiða tiltekna fjárhæð til stefnanda mánaðarlega en á mótiskyldi falla niður 6,5% álag á keypta þjónustu samkvæmt viðaukanum frá 26.ágúst 2011. Áréttað var að þetta fyrirkomulag fæli á engan hátt í sérviðurkenningu stefnda á réttmæti og lögmæti krafna stefnanda gagnvart stefndavegna lífeyrisskuldbindinganna. Með bréfi 13. júlí 2015gerði stefndi kröfu um að skuld hans við stefnanda vegna lífeyrissjóðsskuldbindinga,sem þá var uppreiknuð í 395.000.000 króna, yrði felld niður. Taldi stefndi aðskuld hans við stefnanda væri byggð á ólögmætum grundvelli. Stefnandi hafnaðiniðurfellingu með bréfi 24. september 2015. Með bréfi til stefnanda 31.desember 2015 tilkynnt stefndi að tímabundið samkomulag aðila frá 31. desemberárið áður yrði ekki framlengt. Þann 15. febrúar 2016 sendistefnandi stefnda bréf og krafðist þess að stefndi gerði upp skuld sína viðstefnanda vegna skuldbindingarinnar, þá samtals 504.018.493 krónur, fyrir 1.apríl 2016.Svo sem áður segir gerirstefnandi kröfu um viðurkenningu á því að viðaukinn frá 26. ágúst 2011 séskuldbindandi fyrir stefnda. Stefndi krefst sýknu og byggir á því að yfirtakahans á viðbótarlífeyrisskuldbindingum sé ólögmæt. Byggir stefndi það í fyrstalagi á því að yfirtaka hans á skuldum stefnanda sé í andstöðu við bann viðríkisaðstoð í 61. gr. EES-samningsins. Í því sambandi vísar stefndi jafnframt til59. gr. samningsins. Í öðru lagi byggir stefndi á því að með upphaflegri ogreglubundinni yfirtöku skulda án endurgjalds, sem færðar hafi verið áviðskiptareikning stefnda á hverju ári til skuldar gagnvart stefnanda, sé brotiðgegn lokamálslið 2. mgr. 16. gr. raforkulaga nr. 65/2003 um bann við því aðniðurgreiða samkeppnisrekstur úr sérleyfisskyldri starfsemi dreifiveitu, 2.mgr. 19. gr. sömu laga um bann við því að sölufyrirtæki niðurgreiði söluraforku úr sérleyfisskyldi starfsemi og banni 2. mgr. 27. gr. sömu laga við þvíað fyrirtæki sem stundi vinnslu eða sölu á raforku niðurgreiði þá starfsemi meðsérleyfistarfsemi. Í þriðja lagi að gjaldtaka til að standa undirrekstrarkostnaði sem leiðir af endurgjaldslausri yfirtöku skulda viðskiptamannsbrjóti í bága við gjaldtökuheimildir raforkulaga, orkulaga, laga um vatnsveitursveitarfélaga og rótgrónar grundvallarreglur um innheimtu þjónustugjalda. Þvísé gjaldtaka stefnda til að standa undir kostnaði við skuldbindinguna íandstöðu við ákvæði 77. gr. stjórnarskrárinnar. Í fjórða lagi byggir stefndi áþví að viðaukinn frá 26. ágúst 2011 sé í andstöðu við bannreglur 10. og 11. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005 og í fimmta lagi að ákvörðun stjórnar stefnda umgerð viðaukans hafi ekki verið í samræmi við lög nr. 2/1995 um hlutafélög. Loksbyggir stefndi á því að samningnum skuli víkja til hliðar samkvæmt 36. gr.samningalaga nr. 7/1936. IIKröfu sinni til stuðningsum að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins vísar stefndi til þess að lögum nr. 58/2008 umbreytingar á nokkrum lögum á auðlinda- og orkusviði hafi meðal annars veriðætlað að tryggja aðskilnað milli samkeppnis- og sérleyfisstarfsemiorkufyrirtækja og, að því er raforkulög nr. 65/2003 snerti, aðskilnað millidreifingar raforku annars vegar og framleiðslu- og sölu raforku hins vegar. Íþessum breytingum hafi verið fólgin innleiðing tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsinsnr. 2003/54/EB. Eftir lagabreytinguna sé í 1. mgr. 14. gr. raforkulaga kveðið áum að dreifiveitu, þar sem fjöldi íbúa á dreifiveitusvæðum veitunnar er 10.000eða fleiri, sé óheimilt að stunda aðra starfsemi en þá sem henni værinauðsynleg til að geta rækt skyldur sínar samkvæmt sérleyfum og lögum þar aðlútandi, í 2. mgr. 14. gr. er kveðið á um að dreifiveita skuli ávallt vera ímeirihlutaeigu ríkis, sveitarfélaga og/eða fyrirtækja sem eru alfarið í eiguþessara aðila, og í 2. mgr. 19. gr. laganna að óheimilt sé að niðurgreiða söluí sölufyrirtæki með tekjum úr sérleyfisstarfsemi. Samkvæmt gildistökuákvæði 12. gr. laga nr.58/2008 skyldu lögin þegar taka gildi. Gildistöku breytinga á 1. mgr. 14. gr.raforkulaga hafi síðar verið frestað í þrígang, eða allt fram til 1. janúar2014. Sú frestun hafi þó ekki haft áhrif á gildi reglna, sem meðal annars hafiátt rætur í EES-rétti, um bann við niðurgreiðslum úr sérleyfisstarfsemi ísamkeppnisstarfsemi, ríkisaðstoð o.fl. Með reglum um aðskilnað samkeppnis- ogsérleyfisstarfsemi hafi verið leitast við að tryggja að ekki væri brotið gegnbannreglunum.Vísað er til þess að fljótlega eftirskiptingu Hitaveitu Suðurnesja hf. hafi vinnslu- og sölufyrirtækið, stefnandi, nánastalfarið verið komið í eigu einkaaðila, en dreifiveitan, stefndi, verið áfram ímeirihlutaeigu opinberra aðila (tæplega 66% hlutafjár í eigu sveitarfélaga).Stefndi áréttar að í málinu sé deilt umhvort yfirtaka dreifiveitunnar á lífeyrisskuldbindingum vinnslu- ogsölufyrirtækisins eftir að skiptingu þeirra hafi verið lokið, þ.e. um mitt ár2009, og svo árlega frá þeim tíma, hafi verið án endurgjalds eftir lokskiptingar og hvort slík yfirtaka hafi verið ólögmæt. Fyrir úrslit málsinstelur stefndi nauðsynlegt að eftirfarandispurningar verði lagðar fyrir EFTA-dómstólinn: Gildir 1. mgr. 59. gr. EES-samningsins um hlutafélag sem fer með einkarétt á dreifingu raforku á starfssvæði sínu á Íslandi, þar sem opinber sveitarfélög eiga og ráða yfir 65% hlutafjár og atkvæða í félaginu og skipa meirihluta stjórnar þess?Ef svarið við spurningu 1 er jákvætt, samrýmist þá yfirtaka slíks félags, sem dreifir raforku samkvæmt einkaleyfi, á skuldbindingum annars félags, sem framleiðir og selur raforku í samkeppni, án þess að sérstakt endurgjald komi fyrir, reglum EES-réttar, þó einkum:Reglum sem banna samninga milli fyrirtækja sem geta raskað samkeppni, eða banna að gerðar séu nokkrar ráðstafanir eða þeim viðhaldið sem fara í bága við reglur EES-samningsins, sbr. 1. kafla IV. hluta samningsins, einkum 53. gr. og 59. gr.?Reglum sem banna ríkisaðstoð, sbr. 2. kafla IV. hluta EES-samningsins, einkum 1. mgr. 61. gr. samningsins?Hvaða þýðingu hefur það fyrir svar við spurningu 2, m.a. með hliðsjón af ákvæðum tilskipunar nr. 2003/54/EB, einkum 2. mgr. 14. gr., 1. og 2. mgr. 15. gr. og 3. og 4. mgr. 19. gr., ef félaginu sem yfirtekur skuldbindinguna hefur sérstaklega verið skipt út úr félaginu sem skuldbindingin hvíldi á, í þeim tilgangi að tryggja að markmiðum sem stefnt er að með fullum aðskilnaði í dreifingu raforku annars vegar og framleiðslu og sölu raforku hins vegar væri náð?Hvaða þýðingu hefur það fyrir svar við spurningu 2, m.a. með hliðsjón af ákvæðum a-liðar 2. mgr. 15. gr. tilskipunar nr. 2003/54/EB, ef framkvæmdastjórn og allur daglegur rekstur félagsins sem yfirtekur skuldbindinguna er í höndum starfsmanna félagsins sem skuldbindingin hvíldi á?Hvaða þýðingu hefur það fyrir svar við spurningu 2 ef félögin sem um ræðir hafa sömu endurskoðendur þegar skuldbindingin er yfirtekin, m.a. með hliðsjón af ákvæðum 19. gr. tilskipunar nr. 2003/54/EB?Ef svar við einhverjum hluta spurningar 2 er neikvætt, hvaða sjónarmið EES-réttar ber að leggja til grundvallar við mat á því hvort samningur milli félaga, sem hafa verið aðskilin með skiptingu eins og rakið er m.a. í spurningu 3, um yfirtöku skuldbindinga sem að öllu leyti hafa hvílt á skiptingarfélaginu samkvæmt efnahagsreikningi þess við skiptingu, en ekki að neinu leyti á hinu útskipta félagi samkvæmt stofnefnahagsreikningi þess við skiptingu, telst raska samkeppni í skilningi 53. gr. EES-samningsins, fela í sér ráðstafanir í andstöðu við samninginn í skilningi 59. gr. samningsins eða fela í sér ríkisaðstoð sbr. 61. gr. samningsins?Ef svarið við einhverjum hluta spurningar 2 er neikvætt, hvaða reglur og sjónarmið EES-réttar ber að leggja til grundvallar um ógildingu samnings, niðurfellingu ívilnunar eða ólögmætar ráðstafanir og/eða endurgreiðslu ríkisaðstoðar?IIIAf hálfu stefnanda er þess krafist að kröfustefnda um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA- dómstólsins verði hafnað. Stefnandibyggir á því að úrlausn um lögmæti viðaukans snúi ekki að túlkun áEES-samningnum, heldur snúi málsástæður um ólögmæti lífeyrisskuldbindingarinnarað túlkun á atvikum og fyrirliggjandi gögnum í málinu. Eins og stefndi takisjálfur fram í beiðni sinni um ráðgefandi álit sé í málinu deilt um hvortyfirtaka dreifiveitunnar á lífeyrisskuldbindingum vinnslu- og sölufyrirtækisinseftir að skiptingu var lokið, þ.e. um mitt ár 2009 og svo árlega frá þeim tíma,„hafi verið án endurgjalds eftir lok skiptingar“ og hvort slík yfirtaka hafiverið ólögmæt. Telur stefnandi það ekki hafa þýðingu fyrir úrlausn þessaágreinings að fá ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins um túlkun á 59. eða 61. gr.EES-samningsins og svör við þeim spurningum sem stefndi hefur lagt fram.Ágreiningur aðila snúi þannig að því hvort lífeyrisskuldbindingunni hafi veriðskipt án endurgjalds en ekki að því hvernig túlka beri reglur um opinberarsamkeppnishömlur eða ríkisstyrkjareglur í Evrópurétti eða hvort þær eigi við.Stefnandi vísar til þess að túlkun EES-reglu verði að hafa raunverulega þýðingufyrir réttarágreining aðila, miðað við stefnu og greinargerð, sbr. meðal annarstilkynningu 1/99 um leiðbeiningar EFTA-dómstólsins um beiðnir innlendradómstóla um ráðgefandi álit. Stefnandi telur því ekki nauðsynlegt að fá svörEFTA-dómstólsins við spurningum stefnda. Þá telur stefnandi að spurningar stefndafari út fyrir atvik málsins. Spurningarnar lúti að því hvort brotið hafi veriðgegn EES-samningnum, væru atvik með tilteknum hætti. Í spurningunum gefistefndi sér staðreyndir sem séu ósannaðar og umdeildar í málinu og fari því útfyrir fyrirliggjandi atvik í málinu. Ágreiningur aðila lúti að atvikum málsinsog það sé hlutverk íslenskra dómstóla að skera úr um staðreyndir máls. Stefnanditelur því að álit EFTA-dómstólsins um þau atriði sem spurningarnar taka tilmuni ekki hafa áhrif á niðurstöðu málsins.Stefnandi telur jafnframt að þær spurningarsem stefndi vilji leita ráðgefandi álits um séu ekki að öllu leyti í samræmivið þær málsástæður sem stefndi byggi á í greinargerð sinni. Vísar stefnanditil þess að í greinargerð stefnda sé ekki sérstaklega á því byggt að brotiðhafi verið gegn 59. gr. EES-samningsins. Þá telur stefnandi þýðingarlaust að fáúrlausn um túlkun tilskipunar 2003/54/EB, enda sé hún ekki lengur í gildi oggeti ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins. Stefnandi vísar til þess að hvergisé vísað til tilskipunarinnar í greinargerð stefnda. Þrátt fyrir það rökstyðjistefndi ekki sérstaklega þýðingu þeirra spurninga sem hana varði. Stefnandi telur í öllu falli að ekki sé tímabært aðafla ráðgefandi álits þar sem öflun sönnunargagna sé ekki lokið í málinu ogsýnilegt að skýrslutökur muni þurfa að fara fram við aðalmeðferð málsins.Staðreyndir í málinu séu umdeildar og þau atriði sem spurningar stefnda varðiséu ósönnuð í málinu. Ótímabært sé að leita ráðgefandi álits á meðan þau atriðisem spurningar stefnda varði séu ósönnuð í málinu. Verði ekki fallist á að hafna kröfu stefndagerir stefnandi athugasemdir við spurningarnar, sérstaklega orðalag spurninganr. 2 og 6. Stefnandi gerir athugasemd við orðalagið „yfirtaka“ og „án þess aðsérstakt endurgjald komi fyrir“. Orðalagið feli í sér fullyrðingar sem séuósannaðar og umdeildar í málinu. Stefnandi telur gögn málsins sýna að stefndiyfirtók ekki lífeyrisskuldbindingu stefnanda, heldur varframtíðarskuldbindingunni, þ.e. hækkun skuldbindingarinnar umfram stöðu viðskiptingu Hitaveitu Suðurnesja hf., skipt á milli aðila í samræmi viðmálefnalegar forsendur sem aðilar hafi verið sammála um. Spurningarnar fela ísér gefna forsendu um ívilnun af hálfu stefnda. Ekki sé beðið um túlkun á þvíhvort skipting lífeyrisskuldbindingarinnar, með þeim hætti sem var, hafi veriðí samræmi við lög og reglur sem þá voru í gildi. Þess í stað feli spurningarnarí sér fullyrðingu um atvik eins og stefndi byggir á þau hafi verið. Kveðurstefnandi viðbótarlífeyrisskuldbindingar ekki hafa verið yfirteknar af stefndaheldur hafi þeim verið skipt á milli aðila og við það miðað að hvort félag tækiá sig skuldbindingu sem tengdist þeim starfsmönnum sem hjá því ynnu. IVÍ 1. mgr. 1. gr. laga nr.21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskaefnahagssvæðið segir að ef taka þurfi í dómsmáli afstöðu til skýringar ásamningi um Evrópska efnahagssvæðið, bókunum með honum, viðaukum við hann eðagerðum sem í viðaukunum er getið, megi leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsum skýringu á því atriði málsins áður en málinu er ráðið til lykta. Það skal þóekki gert nema að skýring EES-reglna hafi raunverulega þýðingu fyrir úrslitmáls, að staðreyndir máls liggi nægileg skýrt fyrir og fyrir hendi sé réttlætanlegurvafi um túlkun þeirra EES-reglna sem um ræðir með hliðsjón af sakarefninu.Svo sem að framan greinirbyggir stefndi sýknukröfu í máli þessu meðal annars á því að þegar komist hafiá það samkomulag, sem liggi til grundvallar kröfu stefnda í málinu, hafi ákvæðiraforkulaga nr. 58/2003, sem leiði inn í landsrétt tilskipanir EES-réttar uminnri markað raforku, ákvæði 61. gr. EES-samningsins um bann við ríkisaðstoð ogákvæði 10. og 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sem svara til 53. og 54. gr.EES-samningsins, takmarkað samningsfrelsi aðila. Að sögn lögmanns stefnda lútaþær spurningar sem stefndi óskar eftir að leitað verði ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins um að því að skýra þær EES-reglur sem á reynir. Málatilbúnaður stefndabyggist allur á þeim grunni að umrætt samkomulag hafi fyrst komið til eftir aðuppskipting stefnanda og stefnda var um garð gengin. Því sé um það að ræða aðstefndi, sem sé dreifiveita, hafi yfirtekið lífeyrisskuldbindingar stefnanda, vinnslu-og sölufyrirtækisins í samkeppnisrekstri, án endurgjalds. Af hálfu stefnanda erþví á hinn bóginn haldið fram í málinu að þegar viðskiptinguna hafi legið fyrir samkomulag þess efnis að hækkunlífeyrissjóðsskuldbindinga, sem kæmi til eftir uppskiptinguna, skyldi skiptamilli félaganna tveggja í samræmi við lífeyrisskuldbindingar þeirra starfsmannasem störfuðu í viðeigandi starfsemi hjá fyrirrennurum Hitaveitu Suðurnesja hf. Liggurfyrir að fyrst kann að reyna á þær málsástæður stefnda er varða EES-reglur,verði fallist á það með stefnda að atvik máls hafi verið með þeim hætti semhann heldur fram. Öflun sýnilegra sönnunargagna er ekki lokið og viðbúið að viðaðalmeðferð málsins muni sönnunarfærsla í verulegu snúast um þennan ágreiningaðila. Að mati dómsins getur þá fyrst orðið tilefni til að leita ráðgefandiálits EFTA-dómstólsins á þeim atriðum sem spurningar stefnda lúta að. Samkvæmt framangreinduverður kröfu stefnda um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins áspurningunum hafnað. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚrskurðarorðBeiðni stefnda, HSVeitna hf., um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins er hafnað.
Mál nr. 172/2017
Fasteignakaup Galli Söluyfirlit Skaðabætur
Í málinu krafðist L eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi við A og P um nánar tilgreinda fasteign. A og P höfðu haldið eftir hluta af kaupverði fasteignarinnar og kröfðust skaðabóta vegna galla á henni. Í dómi héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var fallist á að A og P ættu rétt til skaðabóta vegna nánar tilgreindra galla þar sem upplýsingar í söluyfirliti um að búið væri að endurnýja alla glugga fasteignarinnar hefðu að mati dómsins reynst misvísandi. Þá var fallist á kröfu A og P um bætur vegna leka- og rakaskemmda, sem dómurinn taldi að rekja mætti til vanbúnaðar á gluggunum. Loks var fallist á kröfur þeirra um bætur vegna þess að viðgerð, sem framkvæmd hafði verið á svölum fasteignarinnar skömmu áður en hún var seld og upplýst var um, reyndist ekki eins vönduð og varanleg og þau máttu gera kröfu til. Kröfum A og P var að öðru leyti hafnað. Var talið að réttmæt krafa A og P næmi mun lægri fjárhæð en þau hefðu haldið eftir og var þeim gert að greiða L mismuninn. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 16. mars 2017. Þau krefjast þess aðallega að stefnduverði gert að greiða sér 15.686.832 krónur, en til vara 12.023.700 krónur, íbáðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 10. desember 2015 til greiðsludags. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefstaðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að kröfur áfrýjenda verðilækkaðar. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinumáfrýjaða dómi, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, var fallist áað áfrýjendur ættu rétt til skaðabóta vegna galla þar sem upplýsingar ísöluyfirliti um að búið væri að endurnýja alla glugga í húsinu að Sæbraut 21 áSeltjarnarnesi hefðu að mati dómsins reynst misvísandi. Þá var fallist á kröfuáfrýjenda um bætur vegna leka- og rakaskemmda, sem dómurinn taldi að rekjamætti til vanbúnaðar á gluggunum. Loks var fallist á kröfur þeirra um bæturvegna þess að viðgerð, sem framkvæmd hafði verið á svölum hússins skömmu áðuren það var selt og upplýst var um, reyndist ekki eins vönduð og varanleg og þaumáttu gera kröfu til. Kröfum áfrýjenda var að öðru leyti hafnað. Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjendurgreiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Anna Þorbjörg Jónsdóttir og Páll Óskar Gíslason,greiði stefndu, Líneyju Sveinsdóttur, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2016.Mál þetta sem dómtekið var 24. nóvember 2016 varhöfðað 1. september 2015 af hálfu stefnanda, Líneyjar Sveinsdóttur, Bollagörðum113, Seltjarnarnesi, á hendur stefndu Önnu Þorbjörgu Jónsdóttur og Páli ÓskariGíslasyni, báðum til heimilis að Sæbraut 21, Seltjarnarnesi, til innheimtueftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um fasteignina Sæbraut 21 áSeltjarnarnesi. Með stefnu birtri 7. desember 2015 höfðuðuframangreind stefndu mál á hendur framangreindum stefnanda til greiðslu bóta vegnagalla á framangreindri fasteign og fékk það mál málsnúmerið E-4095/2015 viðþingfestingu. Að kröfu stefndu og með samþykki stefnanda voru málin sameinuð íþinghaldi 9. mars 2016 og farið með þau í einu lagi upp frá því, sem mál þettanr. E-2551/2015.Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd óskipt tilað greiða henni 14.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2015 til greiðsludags,gegn útgáfu afsals fyrir fasteigninni Sæbraut 21, Seltjarnarnesi, eign merkt 010101, fastanr. 206-8355. Þá krefst stefnandi sýknu af fjárkröfum stefndu ogmálskostnaðar að skaðlausu óskipt úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins og meðhliðsjón af tímaskýrslu lögmanns.Endanleg kröfugerð stefndu er sú að þess er aðallegakrafist að stefnandi verði dæmd til þess að greiða stefndu 15.686.832 krónur,en til vara 11.988.862 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 10. desember 2015 tilgreiðsludags, og að fjárkröfur aðila mætist með skuldajöfnuði. Krafist ermálskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi, að teknutilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Þann 16. janúar 2015 gerðu stefnandi og stefndu meðsér kaupsamning um kaup stefndu á fasteigninni Sæbraut 21, Seltjarnarnesi.Kaupverð var ákveðið 130.000.000 króna og skyldi greiðast með peningum viðundirritun kaupsamnings 60.000.000 króna, með peningum 16. apríl 201550.000.000 króna og þann 1. júní 2015 skyldu greiðast 20.000.000 króna gegnútgáfu afsals. Stefndu greiddu stefnanda fyrstu tvær greiðslurnar en þann 1.júní 2015 greiddu stefndu 6.000.000 króna af lokagreiðslu til stefnanda, enhéldu eftir 14.000.000 króna vegna meintra galla á fasteigninni.Stefndu kveða fasteignina hafaverið kynnta fyrir þeim vegna þess að fasteignasölu þeirri er hafði með sölueignarinnar að gera hafi verið kunnugt um að stefnendur væru að leita sér aðeinbýlishúsi á Seltjarnarnesi. Fasteignin hafi ekki verið auglýst opinberlegaheldur hafi stefndu fengið sendar myndir og upplýsingar um fasteignina sem ogsöluyfirlit. Í söluyfirliti sé stutt lýsing á fasteigninni. Þar segi m.a. að umsé að ræða vandað og mikið endurnýjað 400 m2 einbýlishús á tveimurhæðum á fallegum útsýnisstað á Seltjarnarnesi. Enn fremur segi þar að húsiðhafi fengið gott viðhald og sé m.a. búið að endurnýja alla glugga sem séuviðhaldsléttir.Stefndu skoðuðu eignina tvisvar sinnum fyrir kaupin engerðu jafnframt fyrirvara í kauptilboði um ástandsskoðun á eigninni. SkoðaðiAðalsteinn Árnason, byggingafræðingur, eignina fyrir stefndu síðdegis 23.desember 2014. Samdægurs afturkölluðu stefndu fyrirvarann í kauptilboðinu meðtölvupósti til stefnanda og Ólafs Finnbogasonar, löggilts fasteignasala, þarsem skoðunarmaðurinn segði húsið hafa staðist ástandsskoðun með prýði. Ástandsskoðunin var sjónskoðun og var stefnandiviðstödd hana. Kveða stefndu skoðunina að mestu hafa byggst á upplýsingum frástefnanda sjálfri. Afhendingardagur eignar var 15. mars 2015. Stefndukveðast ekki hafa haft hug á því að ráðast í miklar framkvæmdir, aðeins hafistaðið til að mála fasteignina að innan og skipta út flísum fyrir parket á efrihæð. Til verksins hafi þau fengið Magnús Stefánsson, byggingarmeistara. Hannhafi orðið var við ágalla á fasteigninni þegar hann hófst handa við verkiðdaginn eftir afhendingu, mikinn leka með gluggum og niður við gólf. Þá hafim.a. verið um 7-8 mm djúpt vatn undir uppbyggðu gólfi í stofu með tilheyrandimyglu. Þann 18. mars 2015 sendi stefnda, Anna Þorbjörg, tölvupóst og myndir tilstefnanda og fasteignasölunnar. Þar var upplýst um framangreint og aðhúsasmíðameistari stefndu hefði fengið ástandsskoðunarmann til að hitta sig íhúsinu síðdegis þann 18. mars 2015. Aðalsteinn Árnason ástandsskoðaðifasteignina þá í annað sinn og gerði ýmsar athugasemdir í nýrri samantekt. Þarsegir m.a. að ljóst sé að ástand hússins sé ekki eins gott og ætla mátti viðfyrstu skoðun. Gallar hafi ekki verið sjáanlegir og ekki komið í ljós fyrr enfarið var að fjarlægja gólfefni. Einnig hafi gallar komið fram eftir að fyrstaskoðun fór fram, en skoðunarmaður tilgreinir ekki hverjir þeir séu. Stefnda, Anna Þorbjörg, ítrekaði framangreint erindi23. mars 2015 og kallaði eftir viðbrögðum með tölvupósti til stefnanda,Þórarins Sveinssonar fyrrum eiginmanns hennar og tveggja fasteignasala. Þann24. mars 2015 svaraði Þórarinn Sveinsson tölvupósti stefndu, þar sem bótaskylduí málinu vegna galla á fasteigninni var hafnað. Jason Guðmundsson, löggilturfasteignasali hjá Mikluborg fasteignasölu, sem sá um söluna á fasteigninni,boðaði aðila málsins til fundar þann 25. mars 2015 til að fara yfir málið, enekkert varð af þeim fundi vegna forfalla stefnanda. Þann 31. mars 2015 sendi stefnda, Anna Þorbjörg,tölvupóst til stefnanda, þar sem m.a. kom fram að stefndu hefðu fengið MagnúsStefánsson húsasmíðameistara til þess að vinna kostnaðaráætlun vegna þeirraviðgerða sem nauðsynlegt væri að ráðast í. Í áætluninni kom fram að áætlaðurviðgerðarkostnaður væri um 7,8 milljónir króna og að viðgerðarkostnaður værivarlega áætlaður. Stefnandi svaraði tölvupósti stefndu 13. apríl 2015, þar semfyrri afstaða hennar var áréttuð um að hún teldi bótaskyldu ekki vera fyrir hendi.Stefnda, Anna Þorbjörg, svaraði þeim tölvupósti 17. apríl 2015 og kvaðst mynduráðfæra sig við lögmann. Sama dag gerði lögmaður stefndu bréflega kröfu um aðstefnandi bætti stefndu tjón vegna meintra galla á fasteigninni, en þeim kröfumvar hafnað með svari lögmanns stefnanda 29. apríl 2015. Stefnandi sendi tölvupóst til Ólafs Finnbogasonarfasteignasala 27. apríl 2015 og bað hann um að staðfesta að hún hefði greintstefndu frá nokkrum atriðum við skoðun á fasteigninni að honum viðstöddum íseptember og í desember, áður en kaupsamningur komst á. Hann staðfestisamdægurs með tölvupósti að upplýsingar um raka í hjónaherbergi hefðu komiðfram við skoðun og að ástand á svölum hefði verið rætt. Þann 1. júní 2015 lýstu stefndu því yfir bréflega aðþau myndu, með vísan til 44. gr. fasteignakaupalaga, nr. 40/2002, halda eftirhluta eftirstöðva lokagreiðslu, að fjárhæð 14.000.000 króna, vegna framkominnagalla á fasteigninni og upplýstu að matsbeiðni vegna meintra galla áfasteigninni hefði verið send Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefnandi sendiinnheimtuviðvörun til lögmanns stefnda þann 4. júní 2015 og skoraði á stefnduað greiða eftirstöðvar lokagreiðslu innan 10 daga. Stefndu urðu ekki við þeirriáskorun og stefnandi höfðaði mál þetta til innheimtu eftirstöðva kaupverðs.Örvar Ingólfsson húsasmíðameistari var að beiðnistefndu dómkvaddur 5. júní 2015 til að staðreyna meinta galla og til að áætlakostnað við úrbætur. Matsspurningar stefndu til matsmannsins voru svohljóðandi: . Rakaskemmdir - Verulegur raki er í útveggjum fasteignar og það lekur inn með svölum aðþví er virðist. Gólf í stofu á efri hæð var hækkað með timburgrind er lá ofan ásteyptu gólfi. Mikið vatn var á gólfinu, allt að 7 mm djúpt með tilheyrandimyglu og fúa líkt og myndir bera með sér. Þá hafa komið fram rakaskemmdir áneðri hæð undir svölum/stofugólfi. Lekið hefur frá eldhúsi niður á neðri hæð ogskemmdir bak við fataskáp á neðri hæð fyrir neðan eldhúsið. Enn fremur eruvíðsvegar merki um vatnstauma og útfellingar m.a. komnar í steypu. Matsmaður erbeðinn um að meta ástæður rakans og skemmdavegna hans er fram hafa komið á fasteigninni að Sæbraut 21, Seltjarnarnesi. 2. Útidyr - Frágangi á öllum útihurðumvirðist ábótavant og lekur vatn inn undir sem leitar undir flísar og steypu.Matsmaður er beðinn um að meta frágang við útidyr fasteignarinnar.3. Gluggar – gluggar eru sagði endurnýjaðir og viðhaldsléttir ísöluyfirliti. Frágangi á gluggum er hins vegar verulega ábótavant að þvívirðist. Mikill raki er í botnstykkjum þeirra og er farinn að myndast fúi íþeim. Matsmaður er beðinn um að meta frágang og ástand glugga.4. Ytra byrði húss – húsiðer sagt hafa fengið gott viðhald, en málning utanhúss hefur látið mikið á sjá.Málning hefur flagnað víða af og komið hafa fram frostskemmdir. Að því ervirðist, er undirvinna fyrir málningu ófullnægjandi. Matsmaður er beðinn um aðleggja mat á ytra byrði fasteignarinnar og ástand þess og eins hvort vinnulagog verkskil séu í samræmi við góða og vandaða verkhætti.5. Svalir – bungur hafakomið upp í flotefni á svölum, en skv. upplýsingum seljanda var gert viðsvalirnar á árinu 2014. Matsmaður er beðinn um að leggja mat á ástand svala, ogeins, hvort vinnulag og verkskil séu í samræmi við góða og vandaða verkhætti.6. Þakkúplar – þakkúplar voru báðir sprungnir og brotnir. Matsmaður erbeðinn um að leggja mat á ástand kúpla á þaki7. Reykrör á þaki – reykrörer brotið og lekur inn með því. Matsmaður er beðinn um að leggja mat á ástandþess.8. Ofnar – í ljós kom,eftir afhendingu eignar, að lagnir voru ekki tengdar við ofna í forstofu og íbílskúr. Matsmaður er beðinn um að staðreyna slíkt og áætla kostnað viðúrbætur.9. Afnotamissir – matsmaður er beðinn um að meta kostnaðmatsbeiðenda við afnotamissi fasteignar.Í matsgerð Örvars Ingólfssonar, dags. 1. nóvember2015, gerir hann þann fyrirvara að þegar hann hafi komið að verkinu hafi þegarverið búið að fjarlægja og lagfæra marga þá þætti sem matsspurningar vísi til,svo sem öll merki rakaskemmda á veggjum og gólfum á efri hæð. Búið hafi veriðað sparsla upp veggi og mála og gera við a.m.k tvo glugga í eldhúsi ogsvalahurð á minni svölum, auk þess sem búið hafi verið að tengja ofna. Kveðstmatsmaður um þessi atriði hafa stuðst við ljósmyndir og endurskoðun ástandsmatsfrá 18. mars 2015, en hann hafi sjálfur séð ummerki raka á neðri hæð. Stefndulýsa helstu niðurstöðum matsgerðar um einstaka matsliði sem hér segir.Í fyrstalagi staðreyni matsmaður mikinn raka í veggjum sem og í kringum glugga. Þástaðreyni matsmaður rakaskemmdir á gólfi. Matsmaður telji nauðsynlegt að rífaupp parket og setja nýtt með lektum. Þá telji matsmaður nauðsynlegt að grafaupp fyrir dreni o.fl. Matsmaður meti kostnað við slíkt 1.310.780 krónur. Íöðru lagi telji matsmaður að frágangi hurða sé verulega ábótavant og metikostnað vegna þess 350.000 krónur. Í þriðja lagi telji matsmaður aðfrágangur við glugga sé ófullnægjandi og að viðgerðir á gluggum hafi ekkitekist sem skyldi. Matsmaður meti kostnað við þennan þátt á 1.139.000 krónur. Ífjórða lagi telji matsmaður að ástand á ytra byrði fasteignarinnar séslæmt. Viðhaldi sé verulega ábótavant. Matsmaður telji að í ljósiárangurslausra viðgerða sé réttast að klæða húsið að utan og að kostnaður vegnaþess sé á bilinu 7-8.000.000 króna. Við útreikning í matsgerð miði matsmaðurvið viðgerðir á sprungum og flötum og málningu. Þó svo að klæða þurfi húsiðþurfi að ráðast í viðgerðir undir klæðningu og meti matsmaður þann kostnað á2.225.000 krónur. Í fimmta lagi hafimatsmaður staðreynt að viðgerðir stefnanda á svalagólfi á árinu 2014 hefðumistekist og hafi metið þann kostnað á 260.000 krónur. Í sjötta lagi hafimatsmaður staðreynt að þakkúplar væru sprungnir og metið kostnað við endurnýjunþeirra á 330.000 krónur. Í sjöunda lagi hafi matsmaður staðreyntað reykrör læki og væri brotið og hafi metið þann kostnað á 110.000 krónur. Íáttunda lagi hafi matsmaður staðreynt að tveir ofnar hefðu verið ótengdirvið hitakerfi hússins og metið kostnað af framkvæmdum á 275.000 krónur. Í níunda lagi hafi matsmaður talið ljóst að ekki yrði hægt að búa í húsinuþegar viðgerðir á þessum göllum stæðu yfir og hafi talið að stefndu þurfi aðyfirgefa húsið í 3 mánuði. Kostnað vegna þeirra óþæginda og að teknu tillititil ástands á leigumarkaði meti matsmaður á 1.050.000 krónur. Aðlokum hafi matsmaður litið svo á að annar tilfallandi kostnaður eins ogleiga á vinnupöllum, hreinsun og önnur aðstaða kostaði 1.100.000 krónur.Tölulegum niðurstöðum matsgerðar lýsa stefndu svo aðmatsmaður áætli að heildarkostnaður við úrbætur sé 8.149.780 krónur, en aðfrádreginni endurgreiðslu virðisaukaskatts sé kostnaður áætlaður 7.686.832krónur. Sú niðurstaða taki mið af því að unnar séu múrviðgerðir utan á húsinuog það málað. Matsmaður áætli, því til viðbótar, að kostnaður við að klæðahúsið að utan nemi sjö til átta milljónum króna. Heildarkostnaður viðframkvæmdir sé því á bilinu 14.686.832 til 15.686.832 krónur. Með yfirmatsbeiðni stefndu, dags. 30. mars 2016, varóskað dómkvaðningar tveggja yfirmatsmanna til að taka til yfirmats meinta gallaá ytra byrði fasteignarinnar, þ.e. fjórða matslið hér að framan. Samdægurs vorudómkvaddir yfirmatsmennirnir Hjalti Sigmundsson húsasmíðameistari ogbyggingatæknifræðingur og Tryggvi Jakobsson múrarameistari og byggingafræðingurog er yfirmatsgerð þeirra dagsett 28. apríl 2016. Í niðurstöðum þeirra kemurfram að yfirmatsmenn telji að útveggir séu eins og við sé að búast að teknutilliti til aldurs hússins og gerðar útveggja, þeim hafi verið haldið við enmúrviðgerðir séu að hluta til ófaglega unnar, án þess að hægt sé að halda þvífram að þær hafi ekki þjónað sínum tilgangi. Eðlilegt sé að gera hefðbundnarmúr- og steypuviðgerðir á húsinu nú, en kostnaður við það sé vanmetinn íundirmati. Hluta rakaskemmda megi rekja til glugga sem verið hafi í húsinu enhluta þeirra til óþéttra steypuskila sem þurfi að þétta. Hugleiðingar umklæðningu útveggja séu ekki tímabærar með tilliti til ástands þeirra.Yfirmatsmenn meta kostnað við endurbætur, viðhald, eins og um venjulegt viðhaldsé að ræða, samtals 7.186.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Vinnuliðireru þar af samtals 4.696.000 krónur.Að sögn stefndu ákváðu þau, að fenginni ráðgjöffagmanna og niðurstöðu matsgerðar Örvars Ingólfssonar, að klæða húsið að utanog telja þau að múrviðgerðir og málun séu ekki forsvaranlegar viðgerðir.Dómurinn gekk á vettvang áður en aðalmeðferð málsins fór fram. Hafði húsið þáþegar verið klætt að utan og skipt hafði verið um alla glugga í húsinu, aukþess sem fleiri framkvæmdum innanhúss sem hófust við afhendingu eignarinnar varþá lokið.Viðaðalmeðferð málsins komu aðilar málsins öll þrjú fyrir dóminn tilskýrslugjafar, en auk þeirra gáfu skýrslur vitnin Þórarinn Sveinsson, fyrrumeiginmaður stefnanda, Jón Bjarnason Stefánsson, faðir stefndu Önnu Þorbjargar,Hjalti Sigmundsson, yfirmatsmaður, Magnús Ingimundur Stefánsson, sem unniðhefur við fasteignina fyrir stefndu, Aðalsteinn Árnason skoðunarmaður, ÖrvarIngólfsson undirmatsmaður, Jason Guðmundsson fasteignasali og ÓlafurFinnbogason fasteignasali. Helgi Sigurðsson fyrrum eigandi hússins, sem óhægtátti með að koma fyrir dóm, gaf skýrslu í síma. Verður vitnað til framburðarframangreindra eftir því sem þurfa þykir.Málsástæður og lagarökstefnandaStefnandi styður kröfu sína um greiðslu kaupverðs viðreglur um ábyrgðaryfirlýsingar og loforð, svo og aðrar reglur fasteignakaupa-,samninga- og kröfuréttar, m.a. um efndir fjárskuldbindinga. Ein af meginskyldumseljanda við fasteignakaup sé að afhenda hið selda á réttum tíma og í réttuásigkomulagi. Á sama hátt sé meginskylda kaupanda sú að greiða kaupverðið áréttum stað og tíma. Stefndu hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmtkaupsamningnum frá 16. janúar 2015 og hafi þau því vanefnt skyldur sínarsamkvæmt samningnum. Stefnandi eigi ekki aðra kosti en að höfða mál tilinnheimtu eftirstöðva kaupverðs eignarinnar og málskostnaðar gegn því að gefaút afsal.Stefnandi byggi kröfur sínar m.a. á lögum umfasteignakaup nr. 40/2002, einkum á 49. og 50. gr. laganna. Í 50. gr. komi framað seljandi geti krafist þess að kaupsamningur verði efndur samkvæmt efni sínuog að kaupandi greiði kaupverðið. Stefnandi hafi veitt stefndu allar þærupplýsingar um eignina sem hún hafi getað og hægt væri að ætlast til af henni.Stefndu hafi látið fagaðila á sínum vegum framkvæma ástandsskoðun á eigninniþann 23. desember 2014. Niðurstaða skoðunarmannsins hafi verið að eigninstæðist ástandsskoðun með prýði og engar athugasemdir hafi verið gerðar.Stefndu hafi því aflétt með tölvupósti til fasteignarsölunnar og stefnanda þeimfyrirvara sem þau hafi gert í kauptilboði um ástandsskoðun á eigninni.Stefndu hafi skoðað eignina sjálf í tvígang áður enkaup hafi tekist og teljist þau því hafa skoðað hana vandlega fyrir kaupin.Vísist til 29. gr. laga nr. 40/2002 í þessu efni. Auk þess hafi stefnandiupplýst stefndu um öll þau atriði sem hún hafi talið skipta máli við skoðun áeigninni og sé í því sambandi einnig vísað til staðfestingar ÓlafsFinnbogasonar, löggilts fasteignasala sem verið hafi viðstaddur í bæði skiptin.Stefndu hafiekki lagt fram nein gögn eða sannað með nokkrum hætti að meintir gallar rýriverðmæti fasteignarinnar svo nokkru varði, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002.Jafnvel þó svo verði talið að stefndu hafi þurft að leggja út fyrir hærriupphæð í endurbætur á húsinu, þá sé ekkert sem bendi til þess að þau hafi orðiðfyrir tjóni vegna þess, enda hafi þau fengið eignina á hagstæðu verði, auk þesssem endurbætur á húsinu muni auka verðgildi þess. Frá upphafi hafi verið ljóstað ráðast hafi þurft í endurbætur á húsnæðinu og rúmist þær vel innan þeirramarka sem dómstólar hafi sett um áskilnað fasteignakaupalaga um að verðmætiþurfi að rýrast svo nokkru varði til að teljast gallað. Stefnandi telji því aðskilyrði 18. gr. laga nr. 40/2002 séu ekki uppfyllt. Stefnandi byggi sýknukröfu sína af dómkröfum stefndu í fyrsta lagi á þvíað stefndu hafi nú þegar haldið eftir 14.000.000 króna með vísan til 44. gr.laga nr. 40/2002. Stefndu geti ekki því til viðbótar fengið stefnanda dæmda tilgreiðslu 15.686.832 króna, enda fælist í því óréttmæt auðgun. Engin frekari rökséu færð fyrir þessari kröfu stefndu og þegar af þeirri ástæðu beri að takasýknukröfu stefnanda til greina.Í öðru lagi sé eignin ekki gölluð í skilningi laga um fasteignakaup nr.40/2002, sbr. einkum 18. gr. og 19. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að allirþeir meintu gallar sem stefndu telji að séu á eigninni hafi verið sýnilegir viðskoðun þannig að 29. gr. laga nr. 40/2002 eigi við og girði alfarið fyrirafsláttar- eða bótarétt stefndu.Í þriðja lagi sé byggt á því, líti dómurinn svo á að um galla í skilningilaga nr. 40/2002 sé að ræða, að umfang þeirra nái ekki gallaþröskuldi laganna,sbr. 2. ml. 18. gr. laga nr. 40/2002. Samkvæmt ákvæðinu teljist notuð fasteignekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandihafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Með vísan til þess að kaupverð eignarinnarhafi verið 130.000.000 króna sé ekki unnt að líta svo á að meintir annmarkar áhenni rýri verðmæti hennar svo nokkru varði þannig að fasteignin teljist gölluðaf þeim sökum. Í matsgerð dómkvadds matsmanns kemst hann að þeirri niðurstöðuað heildarkostnaður við úrbætur á öllum þeim vanköntum sem stefndu telji vera áeigninni sé 7.686.832 krónur. Stefnandi geri athugasemdir við matsgerðina ogþau atriði sem matsmaður sé fenginn til að meta. Í heildarkostnaði hans séuatriði sem aldrei geti talist til galla á eigninni í skilningi laga umfasteignakaup, þ.e. óbeinn kostnaður á borð við afnotamissi húsnæðis, leigu ávinnupöllum, hreinsun og aðra aðstöðu. Þá sé gerð athugasemd við það að íheildartölu matsmanns sé kostnaður við viðgerðir sem stefndu hafi verið ljósallt frá upphafi að þyrfti að ráðast í, m.a. vegna málningar, leka og tengingarofna. Jafnvel þótt komist verði að þeirri niðurstöðu að öll þau atriði semstefndu hafi fengið matsmann til að meta teljist til ágalla á eigninni, þá séumfang þeirra ekki nærri svo mikið að það rýri verðmæti hennar svo nokkru varðií skilningi 2. ml. 18. gr. laga nr. 40/2002. Í fjórða lagi hafni stefnandi því alfarið að hún hafi leynt ástandieignarinnar eða upplýst ranglega um einhver tiltekin atriði við skoðun stefnduá eigninni eða í sölugögnum. Þvert á móti hafi stefnandi, sem þó sé ekkibyggingarfróð, bent stefndu og sérfróðum skoðunarmönnum á þeirra vegum á aðeignin þarfnaðist viðhalds, þ.m.t. málunar bæði á innra og á ytra byrðifasteignarinnar, auk þess sem sérstaklega hafi verið bent á leka út frásvalahurð og rakavandamál út frá lekanum. Þá verði að telja að ekki sé unnt aðætlast til þess af hálfu stefnanda að hún hafi getað vitað um meinta galla áeigninni, ef sérfróður skoðunarmaður stefndu hafi ekki getað komið auga á þávið skoðun eignarinnar. Þá hafi verðlagning eignarinnar verið í samræmi viðaldur hennar og ástand að öllu leyti. Stefnandi hafi samþykkt kauptilboðstefndu, sem verið hafi talsvert lægra en matsverð fasteignasalans. Stefnandihafi metið það svo að þar sem tími væri kominn á málun á fasteigninni og aðráðast hafi þurft í framkvæmdir við að lagfæra lekann út frá svölum væriásættanlegt að sætta sig við tilboð stefnenda.Atriði sem skipti máli varðandi ástand eignarinnar séu m.a. leka- ograkavandamál. Sérstaklega sé tekið fram í ástandsskoðunarskýrslu frá 23.desember 2014 að athugasemd sé gerð við leka frá svölum yfir hjónaherbergi semkaupendum hafi verið gerð grein fyrir. Þá komi fram í skýrslunni að um stærrigalla eða skemmdir sé að ræða sem leitt geti til frekari skemmda á byggingunni(K2), athugasemd við loft og gólf, jarðhæð og íbúð. Þar segi „Leki. Lekið hefur inn í gegnum svalir með niðurfalli niður íhjónaherbergið á neðri hæð. Skemmdir eru í gólfefni.“ Skýrslan staðfesti því svo ekkiverði um villst, að stefndu hafi vitað um umrædd leka- og rakavandamál fráupphafi. Stefnandi telji að þegar af þeim sökum hafi stefndu haft sérstakttilefni til að kanna það nánar og til að komast að eðli og umfangi lekans, hafiþað verið grundvallaratriði af þeirra hálfu við kaupin. Af þessu leiðijafnframt að ekki sé unnt að halda því fram að um galla hafi verið að ræða áeigninni í skilningi laga nr. 40/2002, þar sem stefndu hafi vitað afvandamálinu við kaupin. Þá hafi Ólafur Finnbogason fasteignasali staðfest ítölvupósti til stefnanda að stefndu Önnu Þorbjörgu og föður hennar hafi veriðgreint frá leka frá svölum sem hafi skilað sér í hjónaherbergi á neðri hæðeignarinnar, þar sem rakinn hafi verið augljós bæði í loftum og veggjum. Einnighafi verið bunga á parketi við samskeyti á flísum og parketi og talað hafiverið um að fjarlægja þyrfti flísarnar á svölunum. Hann hafi staðfest að þettahafi komið fram við skoðunina. Lekinn frá eldhúsi á neðri hæð hafi aftur á mótiverið stefnanda ókunnugur og hafi hún enga vitneskju haft um þann leka viðsöluna. Stefnandi hafi í raun ekki getað vitað af þessum leka og þurft hafisérfróða aðila með sérútbúnað til að staðreyna lekann, sbr. matsgerð dómkvaddsmatsmanns.Að því er varði ytra byrði eignarinnar þá hafni stefnandi því sem rönguað aðstæður hafi verið með þeim hætti þegar Aðalsteinn Árnason skoðunarmaður ávegum stefndu hafi skoðað eignina 23. desember 2014 að ekki hafi verið unnt aðframkvæma skoðun á ytra byrði hússins. Þennan dag hafi veður verið mjög gott ogekkert því til fyrirstöðu að stefndu skoðuðu eignina að utan. Stefndu hafiskoðað eignina tvisvar sinnum í eigin persónu. Ástand ytra byrðifasteignarinnar hafi því ekki getað farið fram hjá þeim, enda hverjum sem hafiviljað sjá augljóst að tími væri kominn á málningu á ytra byrði hússins og hafistefnandi einnig tekið það sérstaklega fram við stefndu að tími væri kominn ámálningu. Í staðfestingarpósti Ólafs fasteignasala komi fram að vel sjáist efþurfi að mála hús og teljist það hluti af almennu viðhaldi. Í matsspurningu ímatsgerð sé því beinlínis haldið fram að málning utanhúss hafi látið mikið ásjá, hafi flagnað víða af og komið hafi fram frostskemmdir. Af þessarispurningu megi draga þá ályktun að stefndu hafi augljóslega mátt vera ljóstfyrir kaupin að mála þyrfti húsið að utan. Þá megi greinilega sjá á myndum ígögnum málsins, sem stefndu hafi tekið sjálf, frostskemmdina á þaki bílskúrs ogsprungur í vegg við forstofuhurð til hliðar við inngang. Stefndu hafi því vitaðum ástand ytra byrðis fasteignarinnar.Gluggarhússins hefðu verið endurnýjaðir, þeir hafi verið álklæddir við stækkun hússinsá árunum 2003-2004. Það hafi verið gert í tíð fyrri eigenda, og stefnandi hafiverið í góðri trú um að það verk hefði verið fullnægjandi og vel frágengið.Fyrri eigendur hefðu ekki gert neinar athugasemdir við gluggana. Stefnandi hafiheldur ekki orðið vör við neitt athugavert við gluggana á meðan hún hafi búið íhúsinu.Stefndu haldi því fram að frágangi áöllum útihurðum virðist hafa verið ábótavant. Stefnandi hafi ekki orðið vör viðþað á meðan hún hafi búið í húsinu að frágangi á útihurðum væri ábótavant. Þaðeina sem stefnandi hafi orðið vör við hafi verið að í einstaka tilvikum hefðilekið smá vatn inn við aðalútihurð í miklu rigningaveðri. Stefnandi hafi greintstefndu frá þessu við afhendingu fasteignarinnar þar sem þá hefði verið mikiðóveður dagana á undan og hafi hún jafnframt tjáð þeim að hún teldi að skiptaþyrfti um þéttilista. Stefnandi hafi hins vegar enga hugmynd haft um aðfrágangi hurða væri ábótavant.Stefndu hafi verið greintsérstaklega frá því við skoðun á eigninni að ofnar í forstofu og bílskúr væruekki tengdir. Stefndu hafi játað, m.a. á fundi í byrjun júní 2015, þegarlokagreiðsla hafi átt að fara fram, að hafa vitað að ofnarnir væru ekkitengdir. Stefnandi geri því athugasemdir við að matsmaður sé látinn metakostnað við að láta tengja ofnana, sem stefndu hafi verið fullljóst við kaupinað væru ekki tengdir. Í ástandsskoðunarskýrslu Aðalsteins Árnasonar frá 23.desember 2014 komi fram að virkni ofna hafi ekki verið prófuð. Bendi það tilþess að fulljóst hafi verið að ofnarnir hafi ekki verið ekki tengdir. Þá komi fram í staðfestingarpósti frá Ólafi fasteignasala, frá27. apríl 2015 að nýir ofnar hafi verið skildir eftir fyrir stefnendur sem ogað þetta atriði hefði átt að koma í ljós við ástandsskoðun.Stefnandi hafi ekki haft vitneskju um að þakkúplar væru sprungnir. Þáhafi hún ekki haft vitneskju um að reykrör læki og væri brotið. Stefnandimótmæli því að annar tilfallandi kostnaður, s.s. afnotamissir af fasteign,leiga á vinnupöllum, hreinsun og önnur aðstaða sé tekin inn í matið. Hið réttaí málinu sé að í bæði skiptin sem stefndu hafi komið til að skoða eignina hafiþeim verið veittar mjög ítarlegar og réttar upplýsingar um ástand hennar. Þaðsama eigi við þegar fagaðilar á vegum stefndu hafi komið til að taka úteignina. Eignin hafi verið reist á árinu 1979 og sé því komin nokkuð til árasinna, þrátt fyrir að hún hafi fengið eðlilegt viðhald í gegnum tíðina. Ástandeignarinnar og öll þau atriði sem stefndu byggja á að teljist gallar á eigninnií skilningi laga nr. 40/2002 hafi verið sýnileg við skoðun. Þar að auki hafistefnandi upplýst stefndu sérstaklega um ástand eignarinnar eftir bestuvitneskju. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup getikaupandi ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann hafi þekkt til eða hafiátt að þekkja til þegar kaupsamningur sé gerður. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisinsgeti kaupandi ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við skoðun efhann lætur undir höfuð leggjast að skoða fasteign án nægjanlegrar ástæðu þóttseljandi skori á hann að gera það. Ákvæði 29. gr. laganna girði því fyrir aðstefndu geti haft uppi kröfur á hendur stefnanda í málinu.Í fimmta lagi hafi stefndu skoðað eignina oftar en einu sinni ogfagaðilar á vegum stefndu tekið út eignina. Ekkert hafi verið því tilfyrirstöðu að Aðalsteinn Árnason skoðaði húsið að utan. Stefnandi hafi veriðviðstödd skoðunina sem tekið hafi dágóða stund, Aðalsteinn hafi gengið um allthúsið og skoðað það. Á sama tíma hafi annar maður komið sem skoðað hafi lagnirog salerni. Sá maður hafi farið fyrr en Aðalsteinn, sem hafi tekið sér lengritíma. Aðalsteinn hafi skilið eftir spurningalista sem hann hafi beðið stefnandaum að svara og hafi hann í lokin tjáð stefnanda að húsið væri í prýðisástandiog að hún ætti ekki að fá neinn bakreikning síðar. Því sé það ekki rétt semfram komi hjá stefndu að skoðunin byggi að nær öllu leyti á upplýsingum frástefnanda sjálfri, heldur hafi sérfróður skoðunarmaður skoðað eignina sjálfur.Umræddum spurningalista hafi verið svarað og skilað milli jóla og nýárs 2014,en fyrirvara um ástandsskoðunina hafi verið aflétt síðar skoðunardaginn þann23. desember 2014 með þeim orðum að eignin hafi staðist ástandsskoðun meðprýði. Undirstriki þetta aðgæsluskyldu stefndu og þá staðreynd að þau hafivitað eða mátt vita hvert ástand eignarinnar hafi verið við kaupin. Samkvæmtdómaframkvæmd hafi tilvist fagmanns við þessar aðstæður umtalsverð áhrif áréttarstöðu kaupenda í gallamálum. Í sjötta lagi geri stefnandi alvarlegar athugasemdir við beinarrangfærslur stefndu í stefnu þeirra um mat við kostnað við að bæta úr göllum. Ífullyrðingu stefndu felist að stefndu láti bæði framkvæma steypuviðgerðir áhúsinu og máli það, auk þess að húsið verði klætt að utan. Beinlínis sé gertráð fyrir tvenns konar framkvæmdum/viðgerðum á ytra byrði hússins, sem sé meðengu móti hægt að rökstyðja. Hið rétta sé að í samandregnu kostnaðarmati matsmannsí matsgerð komi fram að heildarkostnaður við lagfæringar á öllum matsliðum sésamtals 7.686.832 krónur. Þessiniðurstaða matsmanns sýni svo ekki verði um villst, burtséð frá því hvortfasteignin hafi verið haldin göllum í skilningi laga nr. 40/2002, að umfangmeintra galla sé óverulegt í skilningi laganna og því geti stefnandi ekki veriðbótaskyld vegna þeirra. Matsmaður telji auk þess réttast að leggja tilgrundvallar í niðurstöðum sínum varðandi ytra byrði hússins, steypuviðgerð ogmálun, þar sem búið hafi verið að gera við húsið hér og þar og áætli hannkostnað við þær framkvæmdir 2.225.000krónur. Matsmaður taki þó fram í matsgerð sinni að vissulega sé betra aðklæða fasteignina að utan til að koma í veg fyrir frekari skemmdir. Fasteigninstandi við sjó og fullyrða megi að vissulega sé betra að klæða öll hús semorðin séu þetta gömul og standi við sjó. Stefnandi telji mjög óeðlilegt aðáætla að kostnaður við að klæða fasteignina að utan falli á hana. Í fyrsta lagiværu stefndu þá komin með mun verðmætari eign í hendurnar, þar sem klætt hús sémun verðmætara en hús sem sé málað. Óeðlilegt sé að stefndu standi uppi með munverðmætara hús eftir viðgerð á meintum göllum. Fasteignin hafi verið seldtalsvert undir matsverði fasteignasala í því ástandi sem hún hafi verið ogstefndu höfðu kynnt sér rækilega fyrir kaupin, m.a. með aðstoð sérfróðra aðila.Hún hafi ekki verið klædd að utan þegar stefndu hafi keypt hana. Í sjöunda lagi sé krafa stefndu um kostnað vegna óþæginda við að getaekki búið í húsinu á meðan framkvæmdir standi yfir, að fjárhæð 1.050.0000krónur, með öllu órökstudd. Það sama eigi við um annan tilfallandi kostnað áborð við leigu á vinnupöllum, hreinsun og aðra aðstöðu, að fjárhæð 1.100.000krónur. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á að þau hafi orðiðfyrir aukakostnaði, s.s. húsaleigusamning eða greiðslukvittanir sem sýni fram átjón vegna þessa. Stefnandi geri í þessu samhengi athugasemdir við þærfullyrðingar stefndu að ekki hafi verið áætlað að ráðast í úrbætur á eigninni.Augljóst hafi verið við skoðun á húsinu að leki hafi verið frá svölum, sem hafiskilað sér í hjónaherbergi, bæði í lofti, veggjum og við gólf. Að sama skapihafi stefndu verið fulljóst að það hafi þurft að fara í aðgerðir til þess aðlaga og koma í veg fyrir frekari leka. Stefndu hafi hafið endurbætur á eigninnistrax við afhendingu og því standist ekki fullyrðing stefndu um að þau hafiekki fyrirhugað endurbætur á eigninni. Krafa þessi um bætur fyrir afnotamissiog annan tilfallandi kostnað sé því rökleysa og eigi sér enga stoð í gögnummálsins. Þá verði ekki hjá því litið að afnotamissir af eigninni, sem og annartilfallandi kostnaður, teljist til óbeins tjóns samkvæmt 2. mgr. 59. gr. laganr. 40/2002 og sé því ekki bótaskyldur nema stefnandi hafi sýnt af sér saknæmaháttsemi. Hún hafni því alfarið að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi. Af þessuleiði jafnframt að þessi fjárhæð geti ekki talist til galla á eigninni ískilningi 18. gr. og 19. gr. laga nr. 40/2002, enda hafi stefndu ekki sýnt framá að þetta rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði. Því sé ekki unnt að takaþessa fjárhæð inn í heildarkostnaðarmat við úrbætur á meintum göllum á eigninniog séu þessar forsendur matsmanns því beinlínis ólögmætar.Í áttunda lagi byggi stefnandi á því að stefndu hafi ekki orðið fyrirneinu tjóni vegna kaupanna. Þannig hafi verðmæti eignarinnar, frá því að kaupináttu sér stað, stóraukist. Stefndu hafi því hagnast verulega á viðskiptunum ogekki orðið fyrir neinu tjóni. Þar af leiðandi hafi stefndu ekki sýnt fram áorsakatengsl milli meintrar rangrar upplýsingagjafar stefnanda og þess tjónssem þau telji sig hafa orðið fyrir.Málatilbúnaður stefndu sé tilhæfulaus og mótmælt sé öllum framkomnumkröfum, málsástæðum og lagarökum þeirra og gerðar sérstakar athugasemdir viðtiltekin atriði. Stefnandi hafi því miður ekki komist á sáttafund á umræddumtíma og hann hafi því ekki verið haldinn. Því sé rangt að hún hafi ekki mætt ásáttafund. Stefnandi og fyrrumeiginmaður hennar hafi svarað öllum tölvuskeytum frá stefndu á þá leið að þauteldu sig ekki bótaskyld. Stefndu hafi aldrei komið með aðra tillögu að sátt enþá að fá stefndu til þátttöku í því að sannreyna galla. Því sé ekki unnt aðhalda því fram að stefndu hafi ítrekað reynt að finna farsæla lausn á málinufyrir alla aðila. Matsmaður leggi til grundvallar í útreikningisínum að framkvæmdar verði sprunguviðgerðir og húsið málað, en stefndu gerihins vegar ráð fyrir í sínum útreikningum að stefnandi eigi að bera kostnaðþeirra við að klæða húsið að utan. Þá komi fram hjá matsmanni að múrviðgerðirhafi ekki gefið góða raun og búið hafi verið að eyðileggja sjónsteypuna og hannfullyrði að viðhaldi á ytra byrði hússins hafi verið verulega ábótavant.Stefnandi geri athugasemdir við þessar fullyrðingar og bendi á að stefndu hafiverið búin að láta háþrýstiþvo fasteignina að utan og lagfæra sprungur þegarmatsmaður hafi mætt á staðinn. Matsmaður hafi því ekki séð fasteignina í þvíástandi sem hún hafi verið við afhendingu. Stefnandi geri athugasemdir við aðmatsmaður geti fullyrt að viðhaldi á ytra byrði fasteignarinnar hafi veriðábótavant, þegar hann skoði eignina ekki fyrr en búið hafi verið að eiga viðhana af stefndu. Sýni sem matsmaður hafi tekið af steypu hússins hafi talist ílagi. Matsmaður geri sjálfur athugasemdir í matsgerð við það að búið hafi veriðað fjarlægja og lagfæra marga þá þætti sem matsspurningar vísi til þegar hann hafikomið að verkinu og tiltaki hann sérstaklega öll ummerki um rakaskemmdir veggjaog gólfa á efri hæð, búið hafi verið að fjarlægja eða aftengja hitalagnir íveggjum og hitalögn færð í gólf. Ofan á þær hafi verið búið að leggja útflotefni. Alla veggi hafi verið búið að sparsla upp þar sem hafi þurft og mála.Búið hafi verið að tengja ofna sem sagðir hafi verið ótengdir. Rýri þettasönnunargildi matsgerðarinnar.Stefnandi hafi aldrei fullyrt að fasteignin hafi verið í mjög góðuástandi að utan, líkt og stefndu gefi í skyn. Þvert á móti hafi stefnandisérstaklega tekið fram við skoðun að kominn væri tími á málun. Í söluyfirlitihafi verið tekið fram að fasteignin hafi fengið gott viðhald. Fasteignin, semsé 35 ára gömul, hafi verið tekin í gegn á árunum 2003-2004. Þá hafi veriðbyggt við eignina, hún máluð, auk þess sem fyrri eigendur hefðu málað hlutaeignarinnar á árinu 2008, áður en stefnandi hafi keypt hana. Þá hafi allurgarðurinn verið tekinn í gegn, allir gluggar álklæddir og nýjar álhurðir settarí á nokkrum stöðum. Allar innréttingar í eigninni hafi verið mjög vandaðar oggólfefni sérpöntuð og ekkert hafi því verið til sparað við endurnýjuneignarinnar. Stefnandi hafi ekki framkvæmt þessar breytingar, heldur fyrrumeigendur fasteignarinnar. Það hefði því verið mat stefnanda, sem birtist ísöluyfirliti, að heilt yfir hefði eignin fengið gott viðhald í gegnum árin ogverið endurnýjuð að hluta.Stefnandi byggi á því að eignin sé ekki gölluð í skilningi laga umfasteignakaup nr. 40/2002, sbr. einkum 18. gr. og 19. gr. laganna. Allir þeirmeintu gallar sem stefndu telji að séu á eigninni hafi verið sýnilegir viðskoðun og/eða greint hafi verið frá þeim fyrir kaupin, þannig að 29. gr. laganr. 40/2002 eigi við og girði alfarið fyrir afsláttar- eða bótarétt stefnenda.Stefnandi hafni því jafnframt alfarið að ákvæði 26. gr. og 27. gr. laga nr.40/2002 eigi við, enda hafi hún veitt stefndu allar þær upplýsingar um eigninasem hún hafi haft eftir sinni bestu vitund. Stefnandi telji að ákvæði 41. gr.um afslátt eigi ekki við í máli þessu og stefndu geti heldur ekki byggtbótarétt á ákvæðum 43. gr., sbr. 59. gr. laganna. Ekki hafi verið skilyrði ímálinu til að beita stöðvunarrétti samkvæmt 44. gr. laganna.Stefnandi vísi til reglna samninga-og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Kröfu um dráttarvexti styðjistefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,einkum 5. og 6. gr., en tímamark dráttarvaxta miðist við gjalddaga samkvæmtákvæðum kaupsamningsins. Krafa um málskostnað sé byggð á XXI. kafla laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. laganna. Varðandivirðisaukaskatt af málskostnaði vísi stefnandi til laga nr. 50/1988 og þess aðhún sé ekki með virðisaukaskattsskylda starfsemi og sé því nauðsynlegt að tekiðverði tillit til þess kostnaðar við ákvörðun á fjárhæð dæmds málskostnaðar. Umvarnarþing sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður oglagarök stefnduUpphaflega aðalkröfu sína um sýknu af fjárkröfustefnanda og varakröfu sína um lækkun hennar hafi stefndu í meginatriðum reistá sömu málsástæðum og lagarökum og þær fjárkröfur byggi á sem þau geriendanlega í málinu.Stefndu telji sannað með matsgerð dómkvadds matsmanns, ÖrvarsIngólfssonar, dags. 1. nóvember 2015, að fasteignin að Sæbraut 21, Seltjarnarnesi,hafi verið haldin verulegum göllum við afhendingu hennar 15. mars 2015. Ígreinargerð stefndu segir að fyrir liggi að matsmaður hafi metið kostnað við aðbæta úr göllum að lágmarki 14.686.832 krónur. Stefndu kveða matsmann enn fremurhafa staðreynt ágalla á fasteigninni er seljandi hafi sérstaklega tekið fram ísölugögnum að væri endurnýjuð og hefði fengið gott viðhald. Þess utan hafiupplýsingar stefnanda um ástand eignar ekki gefið rétta mynd af ástandi hennar.Upplýsingar í söluyfirliti hafi verið rangar. Stefndu hafni þeim málatilbúnaðiað stefnandi hafi upplýst stefndu um að mála þyrfti húsið að utan. Þvert á mótistaðreyni gögn að húsið hafi verið málað skömmu fyrir sölu án þess aðnægjanlega væri vandað til verka. Varðandi lýsingu á göllum, umfang þeirra ogkostnað við að bæta úr einstökum göllum, vísa stefndu nánar til matsgerðar ogyfirmats, sem stefndu öfluðu við meðferð málsins. Í ljósi fyrrnefndra galla telji stefndu sig eigaskaðabóta- og/eða afsláttarkröfu á hendur stefnanda sem sé hærri en hinarumstefndu eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi aðila. Vísi stefndu til41. gr. og 43. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup í þeim efnum. Fasteigninteljist gölluð, annars vegar með vísan til ákvæða 18. gr. fasteignakaupalaga, oghins vegar til 27. gr. sömu laga. Stefndu sé því heimilt að skuldajafna kröfusinni gegn eftirstöðvum kaupverðsins samkvæmt almennum reglum kröfuréttar umskuldajöfnun, enda kröfurnar sambærilegar, gagnkvæmar og hæfar til að mætast.Af þessum sökum hafi stefndu einnig verið heimilt samkvæmt 44. gr. laga nr.40/2002 að beita stöðvunarrétti á greiðslu til stefnanda vegna réttmætra krafnaþeirra og galla á fasteigninni. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst að stefnandieigi engar kröfur á hendur stefndu. Um varakröfu stefndu um lækkun fjárkröfustefnanda vísi þau til sömu sjónarmiða. Fjárkröfur stefndu byggist á metnum göllum í matidómkvadds matsmanns á fasteigninni. Aðalkrafan standi saman af samlagningueinstakra liða matsgerðar Örvars Ingólfssonar að viðbættum átta milljónum krónavegna klæðningar. Matsmaðurinn telji að besta lausnin til að útiloka frekariskemmdir á húsinu sé að klæða það að utan. Sér í lagi þar sem múrviðgerðir hafiekki gefið góða raun og búið sé að eyðileggja sjónsteypuna. Þá fullyrði matsmaðurað viðhaldi á ytra byrði hússins sé verulega ábótavant og mikil nauðsyn áviðgerð, þvert ofan í fullyrðingar stefnanda í málinu og þau sölugögn er legiðhafi til grundvallar við sölu fasteignar. Þar sé fullyrt að húsið hafi fengiðgott viðhald og sé mikið endurnýjað. Varakrafa stefndu er, samkvæmt framlagðri bókun ogmálflutningsyfirlýsingu lögmanns stefndu, miðuð við viðgerð ytra byrðissamkvæmt yfirmati án klæðningar. Sé hún samtala annarra matsliða í matsgerðÖrvars Ingólfssonar en fjárhæð samkvæmt matslið nr. 4, um ytra byrði og matsliðnr. 5, en að viðbættri fjárhæð í niðurstöðu yfirmatsmanna, þó að frádregnum 60%af virðisaukaskatti af vinnuliðum, sem upplýst var við málflutning að næmi861.918 krónum. Er varakrafa stefndu því að fjárhæð 11.988.862 krónur.Ástand fasteignarinnar hafi ekkiverið í samræmi við þær upplýsingar og loforð sem gefin hafi verið ísöluyfirliti og kaupsamningi og teljist fasteignin því gölluð í skilningi 27.gr. fasteignakaupalaga. Stefndu hafi talið sig hafa traustar upplýsingar umástand hússins, sem þau gætu stólað á, enda hafi nær engar úrbætur á húsinuverið fyrirhugaðar. Stefndu hafi því fengið í hendurnar allt aðra og lakarieign en þau hafi talið sig hafa samið um. Þá telji stefndu enn fremur að gallirýri verðmæti fasteignarinnar svo nokkru nemi og eins, að stefnandi hafivísvitandi ekki gefið réttar upplýsingar um ástand eignar. Þá hafi stefnandamátt vera ljóst, að stefndu hafi ekki ætlað sér út í umfangsmiklar framkvæmdirog að slíkt væri ákvörðunarástæða fyrir kaupum. Hafi stefnanda borið að gefaréttar upplýsingar um ástand eignar.Stefndu hafi tafarlaust gert stefnanda viðvart ogóskað eftir þátttöku í að staðreyna umfang galla. Stefnandi hafi hafnað allriaðkomu að slíkum viðræðum og ekki mætt á boðaðan sáttafund hjá fasteignasala.Stefndu hafi þá fengið Magnús Stefánsson til þess að vinna fyrir sigkostnaðaráætlun og hafi ítrekað fyrra boð sitt um að finna á málinu farsælalausn fyrir alla aðila málsins, en stefnandi hafi látið framkomna ágalla sigengu varða. Af framangreindu telji stefndu það ljóst að fasteignin, Sæbraut 21uppfylli ekki kröfur um gæði eða búnað eins og væntingar þeirra stóðu til. Húnteljist því gölluð í skilningi 18. gr., 19. gr., 26. gr. og 27. gr.fasteignakaupalaga. Í ljósi þessa telji stefndu sig eiga afsláttar- ogskaðabótakröfu á hendur stefnanda, sem séu hærri en umstefndar eftirstöðvarkaupsamnings aðila. Vísi stefndu til 41. og 43. gr. laganna, kröfum sínum tilstuðnings. Af þessum sökum hafi stefndu einnig verið heimilt, samkvæmt 44. gr.fasteignakaupalaga, að beita stöðvunarrétti á greiðslu til stefnanda vegnaréttmætra krafna þeirra og galla á fasteigninni. Þegar af þeirri ástæðu séljóst, að stefnandi eigi engar kröfur á hendur stefndu.Stefndu reisi kröfur sínar á ákvæðum laga nr. 40/2002,um fasteignakaup, meginreglum kröfuréttar, ákvæðum laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1991,og ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé reist á ákvæðumeinkamálalaga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988.NiðurstaðaÍ máli þessu er óumdeilt að stefndu hafa haldið eftirhluta af greiðslu umsamins kaupverðs fyrir eignina Sæbraut 21 á Seltjarnarnesi,að fjárhæð 14.000.000 króna sem þeim bar að greiða 1. júní 2015, og bera fyrirsig galla á eigninni. Í matsgerð og yfirmati sem stefndu hafa aflað er fjallaðum tiltekna ágalla á eigninni, sem nánar er lýst í kafla um málsatvik hér aðframan og fjallað verður um hér á eftir. Stefndu telja að stefnandi eigi að bera kostnað vegna úrbóta umræddraágalla með því að veita þeim afslátt af kaupverði eða greiða þeim skaðabætur ogstyðja stefndu kröfur sínar við ákvæði laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Þóttágallar séu staðreyndir á fasteign þurfa tiltekin skilyrði laganna, sem hérverður nánar gerð grein fyrir, að vera uppfyllt til þess að kaupandi fasteignargeti átt kröfur á hendur seljanda vegna galla, en ákvæðum laganna er beitt meðhliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands. Samkvæmt 18.gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, telst fasteign gölluð ef hún stenstekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiði af lögunum og kaupsamningi,en þegar um er að ræða notaðar fasteignir telst eign þó ekki gölluð ef ágallarsem á henni eru rýra ekki verðmæti hennar svo nokkru nemi. Minni háttar ágallará notaðri eign, sem ekki eru umfram það sem við má búast miðað við aldur ogalmennt ástand hennar, teljast ekki gallar í skilningi laganna og veitakaupanda ekki sjálfkrafa rétt til að hafa uppi vanefndaúrræði. Þeir ágallar,sem eru umfram það sem kaupandi má gera ráð fyrir samkvæmt framansögðu, veitahonum rétt til að hafa uppi vanefndaúrræði, meðal annars kröfu um skaðabæturvegna beins tjóns, sbr. 59. gr. laga nr. 40/2002, eða afslátt. Til þess að eigarétt til skaðabóta á þessum grundvelli, sem byggist á reglunni um svonefndastjórnunarábyrgð, sem er reist á hlutlægum grundvelli, sbr. 1. mgr. 43.laganna, þurfa stefndu að sýna fram á að umfang staðreyndra ágalla uppfylliframangreind skilyrði. Aðila greinir á um það hvort ágallar sem mál þetta snýstum og stefndu gera kröfur vegna, rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varði íframangreindum skilningi.Samkvæmtlögum nr. 40/2002 getur kaupandi enn fremur öðlast rétt til skaðabóta efseljandi með saknæmum hætti vanrækir upplýsingaskyldu sína samkvæmt 26. gr.sömu laga og á hreinum hlutlægum grundvelli ef seljandi veitir rangarupplýsingar, sbr. 27. gr. þeirra, eða gefur yfirlýsingu sem talin er fela í sérábyrgð á tilteknum eiginleikum fasteignar. Þegar réttur kaupanda til skaðabótaer reistur á sakarreglunni eða reglu 27. gr. um hlutlæga ábyrgð, á hvorki viðsú regla 2. málsliðar 18. gr. laganna að ágalli þurfi að rýra verðmætifasteignar, svo nokkru varði, né að réttur kaupanda til skaðabóta sétakmarkaður við beint tjón, sbr. 2. mgr. 43. gr. laganna.Upplýsingaskylda seljandasamkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 gengur framar þeirri aðgæsluskyldu kaupandasem mælt er fyrir um í 1. og 2. mgr. 29. gr. laganna. Upplýsingaskylda seljandafelur í sér að hann eigi að hafa frumkvæði að því að veita kaupanda þærupplýsingar sem seljandi hefur og hann vissi eða mátti vita að kaupandi hefðiréttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Í þessu felst samkvæmt því sem segirí skýringum með 26. gr. í frumvarpi, sem varð að lögum nr. 40/2002, að ekkiþarf að upplýsa kaupanda um atriði sem hann veit um og heldur ekki augljósatriði sem fasteignina varða. Seljandi ber einnig ábyrgð á upplýsingagjöfþeirra sem veita upplýsingar á hans vegum við sölu fasteignar, svo semfasteignasala eða starfsmanna þeirra, en um fasteignasala giltu að auki, á þeimtíma sem hér skiptir máli, sérreglur um upplýsingaskyldu samkvæmt lögum nr.99/2004, um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, sbr. nú lög nr. 70/2015, umsölu fasteigna og skipa. Í lögunum voru meðal annars reglur um söluyfirlit, semfasteignasala var skylt að útbúa, en þar skyldi tilgreina þau atriði sem skiptgætu máli við sölu eignarinnar. Í söluyfirlitinu áttu m.a. að koma fram,,upplýsingar um ástand eignar og einstakra hluta hennar, þar á meðal um gallasem seljanda og/eða fasteignasala“ væri kunnugt um á eigninni. Ísöluyfirliti eignarinnar sem mál þetta snýst um segir m.a. „Húsið hefur fengiðgott viðhald og er meðal annars búið að endurnýja alla glugga sem eruviðhaldsléttir.“ Teljastefndu að þær upplýsingar hafi verið rangar og vísa í því sambandi til efnismatsgerða um ástand hússins. Í matsgerð Örvars Ingólfssonar frá 1. nóvember 2015segir í svari við matsspurningu númer þrjú að gluggar hafi verið lagfærðir 2004og að ljóst sé að sú aðgerð hafi ekki tekist sem skyldi. Gluggar og hurðir séuálklædd með svokölluðu Lux gluggakerfi frá Gluggasmiðjunni og að það hafi veriðsett upp árið 2004. Í matsgerð kemur fram að fúi hafi verið í gluggum, m.a. ístofu, og að frágangur glugga sé ófullnægjandi. Í framburði vitnisins HelgaSigurðssonar kom fram að skipt hefði verið um flesta glugga í húsinu íumfangsmiklum endurbótum á árunum 2003 og 2004 meðan vitnið átti húsið. Ekkihafi verið skipt um þá glugga sem þá hafi verið heilir, svo sem í stofu. Lýsti vitniðþessum endurbótum, sem kostað hafi um 60 milljónir króna, nánar svo að m.a.hafi verið settur stigi milli hæða og breytt um staðsetningu eldhúss. Á samatíma hafi verið skipt um allar lagnir og megnið af gluggunum og að gluggar áneðri hæð hefðu margir verið stækkaðir. Auk þess hafi gólf í stofu veriðupphækkað og ytra byrði hússins hafi verið málað. Vitnið kvaðst telja að húsiðhefði fengið gott viðhald meðan hann hafi átt það. Stefnandi, sem flutti íhúsið í október árið 2008, keypti það ekki af vitninu. Í málinuliggur ekkert fyrir, t.d. í sölu- eða kynningargögnum, sem sýni að lýsing ísöluyfirliti byggi á upplýsingum sem fyrri eigandi hafi gefið um eign.Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. fasteignakaupalaga telstfasteign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi eða þeirsem fram koma fyrir hans hönd hafa veitt kaupanda. Hafa fræðimenn talið að ekkisé í ákvæðinu aðeins átt við upplýsingar sem beinlínis eru rangar, heldureinnig misvísandi upplýsingar og upplýsingar sem eru aðeins hálfur sannleikureða upplýsingar sem eru til þess fallnar að valda misskilningi. Ætla verður aðsú yfirlýsing í söluyfirliti eignarinnar, að búið væri að endurnýja allaglugga, sem séu viðhaldsléttir, hafi skapað stefndu væntingar um að allirgluggar væru nýlegir og að frágangur þeirra væri einnig í lagi, ekki síst þegarjafnframt var fullyrt að húsið hefði fengið gott viðhald, sbr. hér tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli réttarins frá árinu 2005, bls. 1593. Fasteignasalanum Ólafi Finnbogasyni, sem lýsti eigninnisvo af hálfu stefnanda, var samkvæmt gögnum málsins og framburði hans fyrirdómi kunnugt um að stefndu höfðu ekki hug á að kaupa eign sem þarfnaðistmikilla endurbóta. Má því ætla að þessar upplýsingar skiptu máli við ákvörðunstefndu um kaupin og að Ólafi hafi mátt vera það ljóst. Efni söluyfirlitskvaðst fasteignasalinn hafa unnið samkvæmt eigin vitneskju og skoðun í nóvember2014 og samkvæmt upplýsingum frá stefnanda. Fasteignasalinn bar fyrir dómi aðhann hefði vitað að gluggar hefðu verið endurnýjaðir af því að hann hefði þekkttil hússins í tíð fyrri eigenda, „Sighvats og Hildar“. Lýsingu sína á því aðhúsið hefði fengið gott viðhald kvað hann meðal annars hafa byggst á því aðskipt hefði verið um alla glugga í húsinu. Viðgerð á stærri svölum, sem gerð hafði verið sumarið2014, reyndist ófullnægjandi samkvæmt svari matsmanns við matsspurningu númerfimm, þar sem segir að augljóst sé að viðgerð á svalagólfi hafi mistekist. Í framburðistefnanda fyrir dóminum kom fram að sumarið 2014 hafi hún og fyrrum eiginmaðurhennar ráðist í að laga stærri svalir hússins, þau hafi tekið flísar af, svohafi komið menn og sett efni á svalirnar. Fyrrum eiginmaður stefnanda sem vitnibar fyrir dóminum lýsti þessum framkvæmdum svo að honum og stefnanda hafi veriðráðlagt að rífa flísar af svölum vegna rakaskemmda sem orðið hefði vart og hafiþurft að gera við báðar svalir hússins. Þau hafi sjálf tekið flísar af stærrisvölunum og fagmenn hafi svo framkvæmt ákveðna vinnu við svalirnar, sem þauhafi þá ekki vitað að hefði mistekist. Kvað hann stefndu hafa verið greint fráþví við skoðun að ennþá hefði ekki með sama hætti verið gert við minnisvalirnar og hefði þeim verið bent á rakaskemmdir í herbergi fyrir neðan þær.Stefnandi staðfesti í framburði sínum að þar sem talað sé um gott viðhald ísöluyfirliti séu þessar framkvæmdir á stærri svölum meðal þess sem þar sé vísaðtil, hún hafi talið húsið hafa fengið gott viðhald og hafi veitt fasteignasalaþær upplýsingar. Ekkert bendir til þess að stefnanda hafi verið eða hafi mátt verakunnugt við sölu hússins um galla á nýrri viðgerð á stærri svölunum. Engu aðsíður máttu stefndu, af fyrrgreindum upplýsingum sem stafa frá stefnanda, meðréttu draga þá ályktun að þessi nýja viðgerð myndi halda mun lengur en raun barvitni. Gögn málsins styðja þá frásögnstefndu að þau hafi verið að leita að eign sem ekki þyrfti að gera mikið fyrir.Samkvæmt því skipti það máli við ákvörðun um kaupin að upplýsingar um viðhaldhússins í söluyfirliti væru réttar. Stefndu var við skoðun bent á lekaummerki ísvefnherbergi á neðri hæð, en þær upplýsingar að þau ummerki stæðu í sambandivið svalir sem ætti eftir að gera við voru jafnframt til þess fallnar að dragaathygli þeirra frá öðrum hugsanlegum orsökum rakans, svo sem leka frá glugga,sem reyndist samkvæmt matsgerð vera orsök hans. Samkvæmt því sem fram er komið stóðst frágangurvið glugga hússins ekki þær væntingar sem söluyfirlit gaf stefndu tilefni tilað hafa um ástand glugga. Þá eru upplýsingarnar misvísandi um það að hve mikluleyti „allir“ gluggar hússins hefðu verið endurnýjaðir. Fallast ber á það meðstefndu, einnig með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2016, aðstefnandi beri hér bótaábyrgð, enda ber hún hlutlæga ábyrgð á umræddriupplýsingagjöf, óháð því hvort hún vissi eða mátti vita að upplýsingarnar værurangar eða misvísandi. Verður stefnandi samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr.40/2002 að bera skaðabótaábyrgð vegna tjóns stefndu er leiðir af göllum áfrágangi glugganna þar sem umrædd lýsing í söluyfirliti verður talin hafa falið í sérábyrgðaryfirlýsingu stefnanda um að allir gluggar hefðu verið endurnýjaðir ogeinnig að frágangur þeirra væri í lagi, sbr. staðhæfingu um gott viðhald.Upplýsingar um nýja viðgerð á svölum verða með sama hætti taldar fela í sérábyrgðaryfirlýsingu sem ekki stóðst í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr.40/2002 og ber stefnandi því einnig bótaábyrgð á þessum galla á eigninni. Tekur bótaábyrgð stefnanda vegnaþessara galla bæði til beins og óbeins tjóns, sbr. 2. ml. 2. mgr. 43. gr.laganna.Stefndu fengudómkvadda yfirmatsmenn til að endurmeta niðurstöður matsmanns að því er varðarytra byrði fasteignarinnar, sbr. matsspurningu númer fjögur, og er yfirmatþeirra dagsett 28. apríl 2016. Þegar yfirmat fór fram voru framkvæmdir langtkomnar og um ummerki raka eða leka í húsinu var stuðst við ljósmyndir.Húseignin hafði verið háþrýstiþvegin, en ekki klædd að utan, þannig að unnt varað leggja mat á ástand ytra byrðis hússins. Helstu niðurstöður yfirmatsmannaeru að ástand útveggja sé eins og við sé að búast að teknu tilliti til aldurshússins og gerðar útveggja. Útveggjum hafi verið haldið við og ekki sé hægt aðsjá annað en að það viðhald hafi verið eðlilegt og með þeim aðferðum semalmennt tíðkist. Þó séu múrviðgerðir að hluta til ófaglega unnar án þess aðunnt sé að halda því fram að þær hafi ekki þjónað sínum tilgangi. Teljayfirmatsmenn eðlilegt að gera hefðbundnar múr- og steypuviðgerðir á húsinu entelja að hugleiðingar í undirmati um klæðningu útveggja séu ekki tímabærar meðtilliti til ástands þeirra. Tekur dómurinn undir það að ástand ytra byrðis hafiverið í samræmi við aldurhúss og að það hafi fengið eðlilegt viðhald. Verður mat yfirmatsmanna lagttil grundvallar um þennan matslið og þegar af þeirri ástæðu verður að hafnakröfum stefndu, sem byggja á undirmati um áætlaðan kostnað við klæðninguhússins, að fjárhæð átta milljónir króna. Stefnandikveðst hafa bent stefndu á að mála þyrfti húsið að utan og bar hún fyrir dómiað hún og fyrrum eiginmaður hennar hefðu blettamálað það sumarið 2014. Stefndukannast ekki við að hafa fengið þær upplýsingar. Í málinu liggja fyrirljósmyndir af húsinu, annars vegar þær sem fasteignasali notaði við söluferlið,og kvaðst hann fyrir dómi hafa tekið þær einum eða tveimur mánuðum fyrr, oghins vegar myndir af internetinu sem munu teknar sumarið 2013. Stefndu teljaástand ytra byrðis hússins líta mun betur út á ljósmyndum fasteignasalans og aðmyndirnar sýni að húsið hafi verið málað skömmu fyrir sölu. Telja stefndu þaðhafa verið gert án þess að nægilega hafi verið vandað til verka og láta að þvíliggja að reynt hafi verið að leyna göllum með málningu fyrir sölu. Enginsönnun um slíkt verður á þessum myndum byggð. Í skýrslu Aðalsteins Árnasonar umástandsskoðun eignarinnar 23. desember 2014 gerði hann engar athugasemdir (EA)við útveggi hússins. Samkvæmt gögnum málsins og framburði fyrir dómi skoðuðustefndu eignina sjálf tvisvar, fyrst í september 2014 og aftur í desember s.á.,ásamt föður stefndu Önnu Þorbjargar, sem er byggingaverkfræðingur. Enda þótt stefnduhefði ekki verið bent á að mála þyrfti húsið, sem þau muna ekki til að hafiverið gert, telst stefnandi ekki með því hafa vanrækt upplýsingaskyldu sína,enda er þetta atriði sem almennt má sjá við skoðun.Í matsgerð Örvars Ingólfssonar um aðra matsliði, semstefndu byggja kröfur sínar á, er í fyrsta lagi lagt mat á kostnað við úrbæturvegna rakaskemmda í veggjum og gólfum. Í ályktunum matsmanns kemur fram að rakageti verið að rekja til þess að gluggar og hurðir séu óþétt, sem hann hafifundið merki um. Telji hann orsök rakaskemmda undir stofugólfi vera leka fráglugga/hurð við svalir. Segir hann jafnframt að engin augljós merki séu um aðlekið geti frá svölum inn á stofugólf og telji hann vegna fúans í glugganum aðlekinn hafi komið þaðan. Ósannað er að stefnandi hafi haft vitneskju umrakaskemmdir undir stofugólfi við sölu. Upplýst er að við skoðun var stefndubent á rakaskemmdir í svefnherbergi á neðri hæð, sem talið var að rekja mættitil leka inn af minni svölum á efri hæð, sem ekki hafði verið gert við, enþörfnuðust lagfæringar. Stefndu var samkvæmt því sem fram er komið kunnugt umsýnileg ummerki raka í veggjum við skoðun, sem fallast verður á með stefnanda,að hafi gefið stefndu sérstakt tilefni til að huga frekar að, áður en gengiðvar til kaupanna. Það gerðu stefndu með því að láta gera ástandsskoðun. Ískýrslu skoðunarmanns var bent á galla eða skemmdir (K2) varðandi íbúð,jarðhæð, loft og gólf og um þetta var einnig sérstaklega upplýst skriflega afhálfu stefnanda. Matsmaður taldi einnig að kanna þyrfti drenlagnir viðkjallaravegg og lagfæra ef þörf yrði á. Ekki hafa verið leiddar líkur að því aðstefnandi, sem búið hafði í húsinu í rúmlega sex ár, hafi haft frekarivitneskju um umfang og ástæður rakaskemmda í veggjum og gólfum, en þá sem stefnduvoru upplýst um við skoðun og með skriflegri upplýsingagjöf stefnanda tilskoðunarmanns stefndu. Matsliður númer tvö varðar frágang við útihurðir, semmatsmaður telur ábótavant og þurfi að þétta. Stefnandi kveðst hafa orðið vörvið leka við aðalútihurð í miklum vatnsveðrum. Ósannað er að hún hafi bentstefndu á það sérstaklega fyrr en við afhendingu hússins, en hún kveðst hafagert það þá og nefnt að hún teldi að það þyrfti að skipta um þéttilista ogkannast stefndu við þá lýsingu. Ekkert bendir til þess að stefndu hafi gertathugasemdir þá þegar eða haft uppi kröfur vegna þéttleika útihurðar fyrr eneftir að þau hófust handa við endurbætur. Ástand aðalútihurðar, sem ekki er ný,verður að telja hafa verið sýnilegt við skoðun. Samkvæmt því sem fram er komiðí málinu telst ástand svala- og garðhurða hafa verið sýnilegt við skoðun ogverður stefnandi hvorki talin hafa vanrækt upplýsingaskyldu sína um ástandþeirra né hafa gefið um það rangar upplýsingar. Ósannað er að stefnanda hafiverið ljósir ágallar á þakkúplum og reykröri, sem matsmaður fjallar um í svörumsínum við matsspurningum númer sex og sjö. Þeir hefðu mátt vera sýnilegirsérfróðum skoðunarmanni á vegum stefndu, en í skýrslu hans segir aðathugasemdir séu ekki gerðar við þak. Upplýst er að ofnar í bílskúr hafi veriðótengdir og er kostnaður við að tengja þá metinn í svari við matsspurningunúmer átta. Í framburði beggja stefndu fyrir dóminum kom fram að þau hafi vitaðað ofnarnir væru ótengdir, en stefnda Anna Þorbjörg kvaðst ekki hafa vitað aðeinnig vantaði vatnslögn að þeim. Telja verður upplýst að gerð hafi veriðfullnægjandi grein fyrir þessu atriði við skoðun stefndu og við ástandsskoðunog að stefnandi hafi engu leynt um þá staðreynd að umræddir ofnar voru ótengdirhitakerfi hússins þegar það var selt.Skylda seljanda samkvæmt 26.gr. laga nr. 40/2002 er sem fyrr segir sú að veita kaupanda þær upplýsingar,sem hann hefur, og hann vissi eða mátti vita að kaupandi hefði réttmæta ástæðutil að ætla að hann fengi, en seljandi þarf ekki að upplýsa kaupanda um atriðisem hann veit ekki um sjálfur og heldur ekki um augljós atriði sem fasteigninavarða. Geta stefndusamkvæmt því ekki borið fyrir sig að stefnandi hafi vanrækt upplýsingaskyldusína um framangreind atriði, sem fjallað er um í matsgerð í liðum númer 1, 2,6, 7, og 8 og í yfirmatsgerð. Þá verður ekki talið að stefnandi eða aðrir áhennar vegum hafi um þessi atriði veitt stefndu rangar upplýsingar í skilningi27. gr. laga um fasteignakaup. Þessir ágallar á fasteigninni rýra ekki verðmætihennar svo nokkru nemi í skilningi 18. gr. laganna samkvæmt því mati á kostnaðivið úrbætur sem stefndu hafa aflað. Telst fasteignin að þessu leyti ekki gölluðí skilningi ákvæðisins og eiga stefndu því ekki rétt til bóta frá stefnandavegna þessara ágalla. Öðru máli gegnir sem fyrr segir um kröfur stefndu um bætur frá stefnandavegna misvísandi upplýsinga um endurnýjaða glugga í söluyfirliti, en stefnandiber hlutlæga ábyrgð á þeirri upplýsingagjöf, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga umfasteignakaup. Samkvæmt matsgerð Örvars Ingólfssonar er kostnaður við frágangog lagfæringar vegna glugga hússins metinn alls 1.139.000 krónur. Kostnaður vegna úrbótaá ummerkjum um leka í skáp á neðri hæð, sem talinn er koma frá glugga í eldhúsier ekki tilgreindur í öðrum sérstökum matslið og telst hér meðtalinn. Þegartekið hefur verið tillit til endurgreiðslu á 60% virðisaukaskatts af vinnu, semunnin er á verkstað verða skaðabætur vegna kostnaðar við frágang og lagfæringar vegnaglugga hússins ákveðnar 1.062.006 krónur.Sem fyrr segir telur matsmaðurlíklegast að raki undir upphækkun á stofugólfi stafi af leka frá glugga ístofunni. Hefur því mati ekki verið hnekkt með yfirmati eða með öðrum hætti ogtelja sérfróðir meðdómendur það vera rétta ályktun og að raki undir gólfinu sésennileg afleiðing af leka með glugganum. Kostnaður stefndu við úrbætur vegnaþessara rakaskemmda verður því talinn til tjóns þeirra vegna ástands gluggans,sem rangar upplýsingar voru veittar um í söluyfirliti. Verður stefnanda gert aðbæta stefndu þann kostnað, sem metinn er á 689.985 krónur í samræmi viðmatsgerð, matsliði 1.1 og 1.2, og hefur þá verði tekið tillit til endurgreiðslu60% virðisaukaskatts af vinnuliðum. Ný viðgerð á svölum stóð ekki undir þeimvæntingum sem stefndu máttu gera til hennar á grundvelli upplýsinga frástefnanda. Kostnaður við úrbætur vegna þessa sem stefnanda verður gert að bætastefndu er ákveðinn samkvæmt matsliðum 5.1 og 5.2 í matsgerð ÖrvarsIngólfssonar og er hann, að teknu tilliti til þess hluta virðisaukaskatts afvinnuliðum sem endurgreiðist, samtals 242.139 krónur. Engin gögnliggja fyrir um kostnað sem stefndu hafi í raun haft af afnotamissi. Fyrirliggur að þau fluttu ekki inn í húsið við afhendingu heldur réðust íumfangsmiklar breytingar og endurbætur á húsinu, sem aðeins að litlu leytitengjast þeim göllum sem stefnandi er hér talin bera ábyrgð á. Er það matdómsins að þeir gallar séu ekki slíkir að nauðsynlegt hafi verið fyrir þau aðflytja úr húsinu til lengri tíma vegna úrbóta á þeim. Samkvæmt framangreinduverður stefnandi sýknuð af kröfum stefndu vegna afnotamissis. Kröfugerð stefndu verðursamkvæmt rökstuðningi fyrir henni skilin svo að fjárkröfur stefndu séu gerðartil fulls skuldajafnaðar eða lækkunar með skuldajöfnuði við kröfu stefnanda umgreiðslu eftirstöðva kaupverðsins en til dóms um greiðsluskyldu stefnanda umþað sem umfram er, yrði fallist á kröfur þeirra um bætur vegna galla að hærrifjárhæð en nemi eftirstöðvunum. Stefnandi á réttmæta kröfu til þess að stefndugreiði eftirstöðvar kaupverðs, en samkvæmt framangreindum niðurstöðum dómsins,um kröfur stefndu á hendur stefnanda vegna galla á eigninni, verður fallist ákröfu stefndu um lækkun dómkröfu stefnanda um 1.994.130 krónur, sem er samtala fjárhæða þeirraskaðabóta sem fallist er á að framan.Stefndu hélduupphaflega eftir af kaupverðinu 14.000.000 króna, sem voru á gjalddaga 1. júní2015. Í 44. gr. laga nr. 40/2002 er kaupanda, sem hefur uppi réttmæta kröfuvegna galla á fasteign, heimilað á eigin áhættu að halda eftir svo miklum hlutakaupverðs sem nægir til að tryggja greiðslu kröfunnar. Svo sem að framangreinir er það mat dómsins að réttmæt krafa stefndu vegna galla á eigninni nemi1.994.130 krónum, eðamun lægri fjárhæð en þau hafa haldið eftir og verður þeim gert að greiðastefnanda mismuninn, 12.005.870 króna. Það var á áhættu stefndu að þau héldueftir svo miklu hærri upphæð en 44. gr. laganna heimilaði og gera enn.Stefnanda var því rétt að höfða málið þegar eftir gjalddaga til heimtuvangoldins hluta kaupverðsins. Enda þótt fallist hafi verið á tiltekna hluta afkröfugerð stefndu verður þeim, með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991, gert að greiða stefnanda hluta af málskostnaði hennar,auk greiðslu framangreindra eftirstöðva kaupverðs. Er sá hluti málskostnaðar stefnandasem stefndu verður gert að greiða henni ákveðinn 600.000 krónur, að teknutilliti til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveða upp Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari sem dómsformaður og sérfróðu meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson,byggingaverkfræðingur og múrarameistari og Björn Marteinsson, arkitekt ogverkfræðingur.D Ó M S O R ÐStefndu, Anna Þorbjörg Jónsdóttir ogPáll Óskar Gíslason, greiði stefnanda, Líneyju Sveinsdóttur, óskipt 12.005.870 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júní 2015 til greiðsludags, gegn útgáfuafsals fyrir fasteigninniSæbraut 21, Seltjarnarnesi, eign merkt 01 0101, fastanr. 206-8355.Stefndu greiði stefnandaóskipt 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 136/1999
Fjárdráttur Skilorð
I var ákærð fyrir fjárdrátt en til vara fyrir þjófnað með því að hafa á tveggja ára tímabili dregið sér 3.329.200 krónur af bankabókum konu fæddrar 1901, sem hún vann fyrir heimilisstörf og aðstoðaði meðal annars með sendiferðum í banka. I játaði brotið og var háttsemi hennar talin varða við 247. gr. almennra hegningarlaga. Var I dæmd til fangelsisrefsingar, en hluti refsivistarinnar var skilorðsbundinn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson og Sigurður Líndal prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærða krefst þess að refsing verði milduð og að beitt verði ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um skilorð. Ákærða hefur skýlaust játað þau brot, sem henni eru gefin að sök í ákæru, og hún framdi á tímabilinu frá janúar 1996 til mars 1998. Ákærða dró sér verulega fjárhæð með refsiverðum hætti og hefur ekkert greitt til baka. Eru brot hennar réttilega heimfærð til refsiákvæðis í héraðsdómi. Ákærða hefur ekki áður gerst sek um brot á almennum hegningarlögum. Að virtum öllum atvikum þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í tíu mánuði, en fresta skal fullnustu sjö mánaða af refsivistinni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þrem árum frá uppkvaðningu þessa dóms haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærða skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Ingibjörg Erla Birgisdóttir, sæti fangelsi í 10 mánuði en fresta skal fullnustu 7 mánaða af refsivistinni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þrem árum frá uppkvaðningu þessa dóms, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærða skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðna Á. Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999. Árið 1999, fimmtudaginn 11. mars er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Gretu Baldursdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr: S-172/1999: Ákæruvaldið gegn Ingibjörgu Erlu Birgisdóttur, en málið var dómtekið 26. febrúar sl. á grundvelli 125. gr. laga nr. 19/1991. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 2. febrúar sl. á hendur: Ingibjörgu Erlu Birgisdóttur, Æsufelli 4, Reykjavík, kennitala 020448-4589, „fyrir fjárdrátt en til vara fyrir þjófnað með því að hafa á tímabilinu frá janúar 1996 fram í janúar 1998 dregið sér samtals kr. 3.329.200 af bankabókum Sigríðar A. Matthíasdóttur kt. 201201-6839, Háteigsvegi 12, Reykjavík, sem ákærða vann fyrir heimilisstörf sem starfsmaður Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar og aðstoðaði meðal annars með sendiferðum í banka, kr. 905.000 af sparisjóðsreikningi nr. 303-3-64148 hjá Búnaðarbanka íslands hf. og kr. 2.423.300 af sparisjóðsreikningi nr. 517-5-22838 hjá Íslandsbanka hf. Telst þetta aðallega varða við 247. gr. en til vara við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Þess er krafist, að ákærða verði dæmd til refsingar. Stefán Matthías Autrey kt. 100357-7479, krefst skaðabóta fyrir hönd nefndrar Sigríðar Matthíasdóttur kr. 3.329.200 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25,1987 af kr. 259.000 frá 12.09.1996, af kr. 3.267.500 frá 15.12.1997, af kr. 3.329.200 frá 31.03.1998, en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags.” Ákærða kom fyrir dóminn 26. febrúar sl. og kvað háttsemi sinni rétt lýst í ákærunni. Af hennar hálfu var bótakröfu hafnað vegna aðildarskorts og ákvað dómari með vísan til 1. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 að synja um að bótakrafan yrði tekin til meðferðar í málinu, þar sem augsýnilegt þætti að það myndi valda verulegri töf á málinu. Í samræmi við 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, var málið dómtekið 26. febrúar sl. eftir að sækjandi og verjandi höfðu tjáð sig um lagaatriði og viðurlög. Gerði verjandi kröfu um að ákærða yrði dæmd til vægustu refsingar og auk þess krafðist hann hæfilegrar þóknunar fyrir verjendastörf sín. Málavextir Ákærða vann við heimilisstörf fyrir Sigríði Matthíasdóttur í tæp fjögur ár. Hún hefur lýst starfi sínu þannig að hún hafi átt að þrífa, búa til mat, sjá um fuglana hennar og jafnframt halda henni „selskap”. Kveður ákærða samband þeirra á milli hafi þróast út í það að þær hafi orðið vinkonur og hafi sér þótt mjög vænt um Sigríði, sem hafi getað hringt til hennar hvenær sem var jafnt á nóttu sem degi. Hún kvaðst hafa farið að sinna fjármálum Sigríðar nánast frá upphafi, að ósk Sigríðar. Hafi ákærða aðstoðað hana með því að greiða reikninga fyrir hana, kaupa í matinn og þess háttar. Ákærða dró sér samtals kr. 3.329.200 af bankabókum Sigríðar á tímabilinu janúar 1996 til janúar 1998. Á umræddu tímabili fór hún margar ferðir í banka með bankabækur Sigríðar og tók út úr þeim, ýmist tók hún einungis út fyrir Sigríði án þess að draga sér nokkurt fé, eða dró sér hluta af útteknum fjárhæðum, eða dró sér allt sem hún tók út. Niðurstaða 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fjallar um þá háttsemi að draga sér fjármuni eða önnur verðmæti, sem maður hefur í vörslum sínum, en annar maður er eigandi að. Eins og atvikum er háttað í máli þessu þykir ljóst vera að ákærða hafi í raun haft vörslur þeirra sparisjóðsbóka sem hún tók út úr. Þykir því sannað, með skýlausri játningu ákærðu, sem studd er öðrum gögnum málsins, að hún hafi framið þá háttsemi sem ákært er fyrir og varðar brot hennar við 247. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða hefur ekki svo vitað sé sætt refsingum fyrir hegningarlagabrot en samkvæmt sakavottorði gekkst hún undir sátt í Sakadómi Reykjavíkur 16. september 1986 vegna umferðarlagabrota. Ákærða hefur skýlaust játað það brot sem hún er saksótt fyrir og verið til samvinnu við að upplýsa verknaðinn. Hins vegar sýndi hún styrkan og einbeittan brotavilja, þegar hún margítrekað, á tveggja ára tímabili, misnotaði sér aðstöðu sína og trúnað Sigríðar Matthíasdóttur, með því að draga sér talsvert mikla fjármuni af bankabókum hennar. Hún hefur ekki endurgreitt Sigríði þessa fjármuni og hefur lýst því yfir að hún hafi ekki tök á því að bæta henni það tjón sem brot hennar hefur valdið. Með vísan til þess sem nú hefur verið rakið þykir refsing ákærðu, að teknu tilliti til 70. gr. almennra hegningarlaga, vera hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Þá verður ákærða, samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála, dæmd til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talda þóknun verjanda síns, Guðna Haraldssonar hæstaréttarlögmanns sem þykir hæfileg 40.000 krónur. Dómsorð: Ákærða Ingibjörg Erla Birgisdóttir sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærða greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun til verjanda síns Guðna Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur.
Mál nr. 758/2015
Útboð Verksamningur Skaðabætur
B hsf. efndi til lokaðs útboðs þar sem fimm fyrirtækjum auk H ehf. var gefinn kostur á að bjóða í tiltekið verk. Þrjú þeirra tóku þátt í útboðinu og var H ehf. lægstbjóðandi í verkið, en tilboð hans var 4,7% umfram kostnaðaráætlun. B hsf. ákvað að hafna öllum tilboðum þar sem að þau hefðu öll verið yfir kostnaðaráætlun hans, auk þess sem það hefði ollið vonbrigðum að fleiri fyrirtæki hefðu ekki sent inn tilboð í verkið. Vísaði hann í því sambandi til skilmála útboðs- og verklýsingarinnar en þar sagði að verkkaupi myndi annað hvort taka lægsta tilboði sem uppfyllti kröfur útboðsgagna eða hafna öllum tilboðum. Í málinu krafðist H ehf. þess að viðurkenndur yrði réttur hans til skaðabóta vegna missis hagnaðar sökum ákvörðunar B hsf. Með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, skilmálum útboðsins og dómi Hæstaréttar í máli nr. 182/2005 var talið að réttur verkkaupa til að hafna öllum tilboðum væri háður því skilyrði að málefnalegar og rökstuddar ástæður lægju að baki slíkri ákvörðun. Við mat á því kæmi til skoðunar að um lokað útboð hefði verið að ræða, en í því fælist að verkkaupi teldi fyrirfram alla tilboðsgjafa almennt hæfa til verksins nema annað kæmi í ljós. Þá væru tilboðsgjafar bundnir við tilboð sín, auk þess sem ekki yrði með sanngirni ætlast til þess að þeir liti á það sem forsenda fyrir samningi um verkið að tilboð þeirra væri undir kostnaðaráætlun verkkaupa. Þá væri hvergi vikið að þessum atriðum í útboðsgögnum, þar sem þó væri að finna sérstakan kafla með forsendum og fyrirvörum. Loks væri mismunurinn á fjárhæð tilboðs H ehf. og kostnaðaráætlun B hsf. ekki það mikill að almennar reglur fjármunaréttarins um brostnar forsendur ættu við. Var því fallist á kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember 2015. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Búseti hsf., greiði stefnda, Hálsafelli ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 30. október 2015.Mál þetta, sem var dómtekið 24. september sl., var höfðað með stefnu birtri 10. júní 2014. Stefnandi er Hálsafell ehf., Skeifunni 11 a í Reykjavík, og stefndi er Búseti húsnæðissamvinnufélag, Síðumúla 10 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar sökum ákvörðunar stefnda þann 20. febrúar 2014 um að hafna tilboði stefnanda í útboði um verkið „Einholt – Jarðvinna fyrir bílakjallara og húsum 2014“. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krafðist aðallega frávísunar málsins frá dómi en til vara sýknu af öllum kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar úr hendi hans. Frávísunarkröfu stefnda var hafnað með úrskurði dómsins þann 8. desember 2014. I. Í lok janúar 2014 stóð stefndi fyrir lokuðu útboði þar sem fimm fyrirtækjum auk stefnanda var gefinn kostur á að bjóða í jarðvinnu fyrir bílakjallara og hús við byggingarreit sem staðsettur er á milli Einholts og Þverholts í Reykjavík. Samkvæmt útboðsgögnum nefndist verkið „Einholt – Jarðvinna fyrir bílakjallara og húsum 2014“ og fólst meðal annars í greftri, fleygun og sprengingum fyrir mannvirkjum, mölun og haugsetningu efnis og fyllingum með sökklum. Í grein 0.1 í útboðs- og verklýsingu kemur fram að verkkaupi muni annað hvort taka lægsta tilboði sem uppfylli kröfur útboðsgagna eða hafna öllum tilboðum. Samhljóða ákvæði er í lokamálslið greinar 0.4.6 sem fjallar að öðru leyti um meðferð og mat tilboða. Í grein 0.1.3 er nánar lýst kröfum til tilboðsgjafa sem vísað er til í áðurnefndri grein og lúta þær að hæfni og reynslu, eigin fé, eðlilegri viðskiptasögu auk kröfu um að þeir sem komi til álita láti verkkaupa í té nánar greindar upplýsingar um fjárhag, tækjabúnað og fleira. Stefnandi tók þátt í útboðinu og skilaði inn tilboði að fjárhæð 97.778.000 krónur og var lægstbjóðandi í verkið. Tvö önnur fyrirtæki skiluðu einnig inn tilboðum; ÁBL-Tak ehf. að fjárhæð 122.128.000 krónur og VGH ehf. að fjárhæð 107.355.000 krónur. Kostnaðaráætlun verksins hljóðaði upp á 93.408.000 krónur og var tilboð stefnanda því 4,7% umfram kostnaðaráætlun. Þann 5. febrúar 2014 óskaði stefndi eftir frekari gögnum frá stefnanda í samræmi við grein 0.1.3 í útboðs- verklýsingunni. Þann 20. febrúar s.á. tilkynnti stefndi stefnanda hins vegar að hann hefði ákveðið að hafna öllum tilboðum og vísaði í því sambandi til greinar 0.4.6 í útboðs- og verklýsingu. Daginn eftir óskaði stefnandi eftir því að stefndi rökstyddi þessa ákvörðun auk þess sem hann óskaði eftir fundi til að fara yfir málið. Stefndi tilkynnti stefnda að hann sæi ekki ástæðu til að funda með stefnanda en í minnisblaði frá stefnda dags. 26. febrúar 2014 og tölvuskeyti hans til stefnanda 28. febrúar s.á. kemur fram að ákvörðunin um að hafna öllum tilboðum byggðist á því að þau hefðu öll verið óhagstæð fyrir verkkaupa þar sem þau voru yfir kostnaðaráætlun hans.Með bréfi til stefnda, dagsettu 24. mars 2014, lýsti stefnandi því yfir að hann teldi ákvörðun stefnda ólögmæta og að hann hefði með henni bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda sem næmi hagnaðarmissi stefnanda af samningnum. Með bréfi 22. apríl 2014 hafnaði stefndi kröfum stefnanda. Í kjölfar þessa var mál þetta höfðað.Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Skarphéðinn Ómarsson, forsvarsmaður stefnanda, og vitnið Aðalgeir Hólmsteinsson, ráðgjafi hjá stefnda.II.Stefnandi byggir kröfur sínar á því að ákvörðun stefnda um að hafna tilboði stefnanda í framangreindu útboði sé ólögmæt. Stefnda hafi borið að ganga til samninga við stefnanda um verkið, en þar sem það var ekki gert hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem felist í missi hagnaðar af því að fá ekki umræddan samning. Á því tjóni ber stefndi ábyrgð í samræmi við almennar skaðabótareglur. Í útboðsgögnum komi fram að verkkaupi skuli annað hvort taka lægsta tilboði eða hafna öllum tilboðum. Sambærilegt ákvæði er að finna í 14. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, sem giltu um útboðið. Samkvæmt því sé kaupanda í lokuðu útboði einungis heimilt að taka hagstæðasta tilboði eða hafna þeim öllum. Sambærilega heimild til höfnunar allra tilboða er að finna í 13. gr. laganna hvað varðar tilboð sem berast í almennu útboði. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands verði hins vegar ráðið að það sé óheimilt að hafna öllum tilboðum sem berast í lokuðu útboði nema fyrir því liggi málefnalegar og rökstuddar ástæður, og skiptir þá engu máli þótt verkkaupi hafi með almennum hætti áskilið sér rétt til að hafna öllum tilboðum. Þá sé aðeins hægt að hafna öllum tilboðum á grundvelli forsendna sem sérstaklega séu teknar fram í útboðsgögnum eða á grundvelli almennra reglna fjármunaréttar um brostnar forsendur. Vísar stefnandi í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 182/2005. Stefnandi telur ljóst að þær forsendur sem lágu til grundvallar ákvörðun stefnda um að hafna öllum tilboðum geti ekki talist málefnalegar en stefndi hafi skýrt ákvörðun sína með því að ekkert tilboðanna sem bárust hefði verið undir kostnaðaráætlun. Útboðsgögn hafi ekki gefið til kynna að það væri forsenda fyrir vali tilboða að þau væru undir kostnaðaráætlun. Hafi stefndi viljað hafna tilboðum á þeim grundvelli hefði hann þurft að gera skýrlega grein fyrir því í útboðsgögnum, sbr. 16. gr. laga um framkvæmd útboða. Þá liggi fyrir að tilboð stefnanda hafi einungis verið um 4,7% hærra en kostnaðaráætlun stefnda gerði ráð fyrir. Það eitt og sér geti ekki réttlætt að stefndi hafni tilboði hans, sérstaklega þegar haft sé í huga að önnur tilboð sem bárust voru verulega hærri en tilboð stefnanda. Kostnaðaráætlanir séu einungis áætlanir um mögulegan kostnað við framkvæmdir. Verkkaupi geti almennt ekki búist við því að tilboð séu öll undir eigin áætlunum, heldur megi hann allt eins búast við því að taka við tilboðum sem öll séu umfram kostnaðaráætlun. Þá megi verktakar ekki búast við því að öllum tilboðum umfram kostnaðaráætlun verði hafnað, sérstaklega ekki þegar enginn áskilnaður sé um það í útboðsgögnum. Öll tilboð sem bárust í framangreindu útboði hafi verið umfram kostnaðaráætlun, sem bendi til þess að áætlun stefnda hafi verið óraunhæf. Líklegra sé að tilboðin sem bárust í verkið hafi gefið réttari mynd af raunverulegum kostnaði við að vinna verkið. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar verði jafnframt ráðið að jafnvel þótt tilboð sé um 3,2% hærra en kostnaðaráætlun geri ráð fyrir komi það ekki í veg fyrir bótaskyldu vegna missis hagnaðar. Stefnandi telur ljóst af framangreindu að stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að brjóta ákvæði laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, meginreglur verktaka- og útboðsréttar og sína eigin útboðsskilmála með því að hafna öllum tilboðum í framangreindu útboði án málefnalegra raka. Hefði ekki komið til þessara brota hefði stefnandi fengið umræddan samning, enda hafi hann verið lægstbjóðandi í útboðinu og forsendur fyrir vali tilboðs miðuðust við lægsta verð. Bein orsakatengsl séu því á milli háttsemi stefnda og tjóns stefnanda, sem felst í töpuðum hagnaði af umræddum samningi. Á því tjóni beri stefndi ábyrgð samkvæmt almennum skaðabótareglum og 20. gr. laga um framkvæmd útboða. Af framlagðri kostnaðaráætlun megi ráða að stefnandi gerði ráð fyrir að hagnaður hans af verkinu yrði 8.453.880 krónur og nemi því tjón hans þeirri fjárhæð. III.Sýknukrafa stefnda byggir á því að ákvörðun hans um að hafna öllum tilboðum í verkið auðkennt „Einholt – Jarðvinna fyrir bílakjallara og húsum 2014“ hafi verið reist á rökstuddum málefnalegum forsendum og því hafi hann ekki bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Í útboðslýsingu komi fram að verkkaupa sé heimilt að hafna öllum tilboðum. Við opnun tilboða 3. febrúar sl. hafi komið í ljós að lægsta tilboðið sem barst í verkið hafi verið frá stefnanda að fjárhæð 97.778.000 krónur. Kostnaðaráætlun sem stefndi lét vinna í tengslum við verkið hafi verið upp á 93.408.000 krónur. Samkvæmt því var tilboð stefnanda rúmlega 4,7% umfram kostnaðaráætlun. Tilboðið hafi verið óhagstætt fyrir stefnda og hann hafi ekki verið reiðubúinn að ganga til samninga á grundvelli þess. Því hafi hann nýtt sér heimild í útboðsskilmálum til að hafna öllum tilboðum. Ákvörðun stefnda hafi á engan hátt verið óeðlileg eða í ósamræmi við þær forsendur sem lágu að baki útboðsgerð. Réttur stefnda til að hafna öllum tilboðum sé ótvíræður og ekki háður neinum skilyrðum. Vísar stefndi til greinar 0.4.6 í útboðsgögnum og 14. gr. laga nr. 65/1993, um framkvæmd útboða. Stefndi byggir á því að ákvæði laga um framkvæmd útboða, svo sem þau hafi verið skýrð, kveði á um almennan rétt kaupanda til að hafna öllum tilboðum í útboðum. Engu breyti í því samhengi hvort um almennt eða lokað útboð sé að ræða. Séu kaupanda ekki settar aðrar skorður en þær að höfnunin byggi á rökstuddum málefnalegum forsendum. Forsendur sem lágu til grundvallar ákvörðun stefnda um að hafna öllum tilboðum í umdeildu útboði hafi að öllu leyti verið málefnalegar. Kostnaðaráætlun sem stefndi vann í tengslum við verkið hafi verið í samræmi við ríkjandi markaðstæður og áætlun sem unnin var samhliða fjármögnun verksins. Að mati stefnda gaf áætlunin rétta mynd af kostnaði við framkvæmdirnar. Stefndi gerði sér því væntingar um að tilboðsfjárhæðir yrðu að hámarki 93.408.000 krónur, eða sem jafngilti kostnaðaráætlun. Síðar kom á daginn að lægsta tilboðið, þ.e. tilboð stefnanda, var umtalsvert hærra en áætlanir stefnda gerðu ráð fyrir. Stefnanda og öðrum tilboðsgjöfum hafi mátt vera það ljóst að tilboðsfjárhæðin væri ráðandi sjónarmið við ákvarðanir stefnda. Tilboðin sem bárust voru ekki í samræmi við áætlanir stefnda og því voru forsendur brostnar fyrir því að taka nokkru þeirra. Loks byggir stefndi á því að tilgangurinn með umræddu útboði hafi verið sá að leita hagkvæmasta verðs í framkvæmdina. Af þeim sex verktakafyrirtækjum sem boðin var þátttaka í útboðinu skiluðu einungis þrjú tilboðum í verkið. Hin dræma þátttaka hafi verið ákveðin vonbrigði enda hafi ekki fengist nægilega góð breidd í verkþáttinn. Þau tilboð sem þó bárust voru öll hærri en kostnaðaráætlun stefnda gerði ráð fyrir. Sú staða getur mögulega komið upp við opnun tilboða að þau séu öll hærri en áætlanir kaupanda gerðu ráð fyrir. Nákvæmlega vegna þeirrar stöðu hefur löggjafinn sett þá reglu að kaupandi hafi algerlega frjálsar hendur um það hvaða tilboði hann tekur eða hvort hann tekur yfirleitt nokkru tilboði. Sætir heimild kaupanda ekki öðrum takmörkunum en fram koma í útboðsgögnum. Ákvörðun stefnda um að nýta sér lögbundna heimild til að hafna öllum tilboðum í umræddu útboði, þar sem hann taldi þau fjárhagslega óhagstæð, geti ekki talist ómálefnaleg. Þaðan af síður geti ákvörðunin hafa bakað honum bótaskyldu. Skilyrði um saknæma háttsemi í skilningi almennu skaðabótareglunnar séu ekki uppfyllt. Beri því að taka sýknukröfu stefnda til greina. Niðurstaða:Kjarni ágreinings þessa máls lýtur að því hvort stefnda hafi verið heimilt, samkvæmt útboðsskilmálum og lögum nr. 65/1993 um framkvæmd útboða, að hafna tilboði stefnanda. Umrætt tilboð barst í lokuðu útboði stefnda í tiltekinn verkþátt við byggingu fjölbýlishúss í Einholti í Reykjavík og fór fram í janúar og febrúar 2014. Óumdeilt er að stefndi átti lægsta tilboðið í verkið. Jafnframt liggur fyrir að fimm öðrum verktökum var boðið að taka þátt í útboðinu og auk stefnanda skiluðu tveir aðrir verktakar gildum tilboðum. Þá liggur fyrir að í kostnaðaráætlun sem stefndi vann áður en efnt var til útboðsins var gert ráð fyrir því að kostnaður af verkinu yrði 93.408.000 krónur en tilboð stefnanda nam 97.778.000 krónum, sem er 4,7% yfir kostnaðaráætlun stefnda. Við úrlausn þessa máls verður að líta til réttinda og skyldna aðila samkvæmt ákvæðum laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða en samkvæmt 1. gr. laganna taka þau jafnt til útboða einkaaðila og opinberra aðila og til skilmála útboðsins. Útboð stefnda var lokað útboð. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 65/1993 er verkkaupa einungis heimilt að taka hagstæðasta tilboði eða hafna þeim öllum. Í greinum 0.1 og 0.4.6 í útboðsskilmálum var efnislega samhljóða ákvæði, að öðru leyti en því að þar segir að verkkaupa sé heimilt að taka lægsta tilboði eða hafna þeim öllum. Með hliðsjón af fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 182/2005, verður að túlka umrædda heimild á þann veg að réttur verkkaupa til að hafna öllum tilboðum sé háður því skilyrði að málefnalegar og rökstuddar ástæður liggi að baki slíkri ákvörðun. Fyrir liggur að ástæða þess að stefndi ákvað að hafna öllum tilboðum í umdeildu útboði var sú að ekkert tilboðanna var undir hans eigin kostnaðaráætlun vegna verksins. Þá kveður hann það einnig hafa valdið vonbrigðum að ekki hafi fleiri verktakar sent inn tilboð í verkið en svo sem áður greinir var sex verktökum boðið að taka þátt í útboðinu og þrír þeirra skiluðu inn tilboðum. Hefur hann ekki haldið fram að aðrar ástæður hafi legið að baki ákvörðun sinni. Við mat á því hvort framangreindar ástæður geti talist málefnalegar ástæður fyrir ákvörðun stefnda um að hafna öllum tilboðum verður að hafa í huga að lokað útboð er leið til að afla bindandi tilboða í tiltekið verk frá nánar greindum aðilum og markmið þess er að ganga til samninga við einn bjóðanda um verkið. Þegar verkkaupi ákveður að standa með þessum hætti að vali á verktaka felst í því yfirlýsing af hans hálfu að hann telji fyrirfram alla tilboðsgjafa almennt hæfa til að sinna verkinu nema annað komi í ljós. Er í útboðsgögnum nánar lýst þeim kröfum sem stefndi gerði til tilboðsgjafa. Þá eru tilboðsgjafar bundnir við tilboð sín samkvæmt skilmálum útboðsins og ákvæðum laga 65/1993. Verkkaupi getur ekki gengið út frá því, eða gert það að óorðaðri forsendu samninga á grundvelli lokaðs útboðs, að honum berist tilboð sem séu undir eigin kostnaðaráætlunum og ekki verður með sanngirni ætlast til þess að bjóðendur í verk líti svo á að það sé forsenda fyrir samningi um verkið að tilboð þeirra sé undir kostnaðaráætlun. Þá er hvergi vikið að þessum atriðum í útboðsgögnum, þar sem þó er að finna sérstakan kafla með forsendum og fyrirvörum. Að mati dómsins geta þessar ástæður því ekki réttlætt það að verkkaupi hafni öllum tilboðum í lokuðu útboði. Svo sem fram er komið var tilboð stefnanda um 4,7% yfir kostnaðaráætlun stefnda. Verður ekki talið að mismunurinn á fjárhæð tilboðs stefnanda og kostnaðaráætlunar stefnda hafi verið það mikill að hægt sé að líta svo á að almennar reglur fjármunaréttar um brostnar forsendur geti leitt til þess að stefnda hafi verið heimilt að hafna því að ganga til samninga á grundvelli þess. Með vísan til þess sem að framan greinir er fallist á með stefnanda að stefndi hafi ekki haft lögmætar ástæður til að hafna öllum tilboðum sem bárust í útboði hans í verkið Einholt- jarðvinna sem fór fram í janúar 2014. Var ákvörðun hans þar að lútandi því ólögmæt. Ekki er um það deilt að stefnandi átti lægsta tilboðið í umrætt verk. Samkvæmt útboðsskilmálum bar stefnda að taka lægsta tilboði. Því hefur ekki verið haldið fram af hálfu stefnda að aðrar ástæður en þær sem að framan hefur verið fjallað um hafi valdið því að ekki var gengið til samninga við stefnanda. Verður því að ganga út frá því að samið hefði verið við stefnanda á grundvelli tilboðs hans, ef hin ólögmæta ákvörðun hefði ekki verið tekin. Stefnandi hefur lagt fram kostnaðaráætlun, sem hann kveður hafa legið til grundvallar tilboði sínu, þar sem gert er ráð fyrir tilteknum hagnaði af verkinu. Þá er tilboð stefnanda hærra en kostnaðaráætlun stefnda en ætla verður að stefndi hafi í áætlun sinni gert ráð fyrir einhverjum hagnaði verktaka af verkinu. Er með þessu nægjanlega sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem nemi þeim hagnaði sem hann varð af og jafnframt að orsakatengsl séu milli tjóns stefnanda og hinnar ólögmætu ákvörðunar stefnda. Hefur stefndi því bakað sér bótaskyldu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar sbr. sbr. 20. gr. laga nr. 65/1993. Verður viðurkenningarkrafa stefnanda því tekin til greina, svo sem nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem er hæfilega ákveðinn 725.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn.D ó m s o r ð :Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, Búseta húsnæðissamvinnufélags, á hendur stefnanda, Hálsafelli ehf., vegna missis hagnaðar sökum ákvörðunar stefnda þann 20. febrúar 2014 um að hafna tilboði stefnanda í útboði um verkið „Einholt – Jarðvinna fyrir bílakjallara og húsum 2014“. Stefndi greiði stefnanda 725.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 351/2016
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 7. maí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. maí 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. maí 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi en til vara að beitt verði vægari úrræðum.Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Varnaraðili hefur játað að hafa framvísað við lögreglu vegabréfi í eiguannars manns. Að því gættu eru ekki fyrir hendi rannsóknarhagsmunir til þess aðvarnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008. Þá eru fyrir hendi önnur og vægari úrræði engæsluvarðhald til þess að tryggja nærveru varnaraðila, sbr. niðurlag 7. mgr.29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, en ekki hefur verið gripið til þeirragagnvart honum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. maí 2016.Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur krafist þess að aðila, sem kveðst heita, X, f.d. [...],verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 13. maí 2016, kl. 16:00 eða þar til að dómur fellur í málihans. Kærðimótmælti kröfu lögreglustjóra og krafðist þess að henni yrði hafnað og fallistyrði á vægari úrræði, en til vara að gæsluvarðhaldi yrði markaður skemmri tími.Hafi kærði aðstoðað við að upplýsa málið og vísað lögreglustjóra á réttpersónuskilríki sín og heimilað lögreglu skoðun upplýsinga í farsíma. Einfaltværi fyrir lögreglustjóra að sannreyna upplýsingar um hver hann væri. Þá værikærði með peninga og gæti því borgað fyrir hótelgistingu. Taldi kærði einnig aðstaða hans væri sambærileg og fram kæmi í dómi Hæstaréttar nr. 345/2015, enkærði væri frá [...]. IÍgreinargerð lögreglustjóra segir að starfsmenn flugstöðvardeildarLögreglustjórans á Suðurnesjum hafi í dag, 6. maí 2016, verið við almennteftirlit í tollsal Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar í kjölfar komu flugs FI-305frá Stokkhólmi hingað til lands. Hafi lögreglumenn beðið kærða um að framvísaskilríkjum við sig og hafi ákærði þá framvísað við lögreglu bresku vegabréfinr. [...], á nafni [...], fæddur [...]. Við skoðun lögreglu á vegabréfinu hafi lögreglatalið rökstuddan grun um að kærði væri ekki réttmætur handhafi vegabréfsins. Afþessum sökum hafi kærði verið handtekinn. Í kjölfarið hafi skilríkjafræðingurlögreglunnar rannsakað vegabréfið og hafi staðfest að aðilinn sem vegabréfið ségefið út til sé ekki sá sami og hafði framvísað vegabréfinu við lögreglu.Íviðræðum við kærða hafi hann greint lögreglu frá því að hann væri ekkiréttmætur eigandi vegabréfsins. Kvaðst kærði heita X f.d. [...] og vera ríkisborgari[...]. II Rannsókn þessa máls telst aðmati lögreglustjóra í fullum gangi. Rannsaka þurfi nánar ferðaleið kærða hingaðtil lands. Auk þess sem rannsaka þurfi nánar aðdraganda ferðar kærða hingað tillands, sögu hans hjá erlendum ríkjum og löggæslustofnunum og önnur atriði. Aðsvo stöddu telji lögregla sig ekki hafa nægjanlegar upplýsingar til að ætlahver kærði sé með fullri vissu. Af þeim sökum telji lögregla að kærði skulisæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til rannsóknar hjá lögreglu. Vísast íþessu skyni m.a. til Hæstaréttar Ísland í málum nr. 529/2012 og 558/2012.Lögreglatelji að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærði hafi, í blekkingarskyni,framvísað við lögreglu, bresku vegabréfi í eigu annars manns. Sé brot kærðatalið varðar við 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og liggi við þvíallt að 6 mánaða fangelsi. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi skv. a. og b. lið 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 og 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002. Með vísan til allsframangreinds, rannsóknarhagsmuna, a. og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 og 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 telji lögreglustjóri að kærða skuliverða gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 13. maí 2016 kl. 16:00eða þar til að dómur fellur í máli hans.IIISamkvæmtrannsóknargögnum málsins er kærði, sem er erlendur ríkisborgari, undirrökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Samkvæmt7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, sbr. 18. gr. laganr. 86/2008 er heimilt að handtaka útlendinga og úrskurða í gæsluvarðhaldsamkvæmt reglum um meðferð sakamála ef útlendingur neitar að gefa upp hver hanner eða rökstuddur grunur er um að útlendingur gefi rangar upplýsingar um hverhann er. Kærði var stöðvaður í dag og errannsókn lögreglu á því hver kærði sé í raun og ferðum hans á frumstigi. Þá erkærði erlendur ríkisborgari sem hefur engin sérstök tengsl við Ísland auk þesssem kærði hafi átt bókaðan flugmiða til Bretlands. Fallist er á meðlögreglustjóra að ætla megi að kærða muni reyna að komast úr landi, leynast eðakoma sér undan málssókn með öðrum hætti fari hann frjáls ferða sinna. Mál kærða þykir að mati dómsinsekki sambærilegt þeim málsatvikum sem greinir í dómi Hæstaréttar nr. 345/2015.Samkvæmt upplýsingum frá kærða sjálfum hefur hann dvalið í Evrópu meira ogminna síðastliðin fjögur ár, síðast í Svíþjóð þar sem hann hafi sótt um hæli enfengið synjun. Samkvæmt upplýsingum lögreglustjóra hafi kærða við þá synjunverið meinuð innganga á Schengen svæðið. Meðvísan til alls framangreinds, þykir lögregla hafa sýnt fram á að uppfyllt séuskilyrði laga til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan máli hans er ekki lokið.Er skilyrðum a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaog 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga fullnægt til þess að kærðaverði gert að sæta gæsluvarðhaldi eins og krafist er. Verður því fallist ákröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson, héraðsdómari.Úrskurðarorð: Kærði, sem kveðst heita X f.d. [...],er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. maí 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 73/2008
Vörumerki Gagnaöflun
HÖ var eigandi vörumerkjanna „C-TOX“ og „C-TOX Betri djúpverkun varanleg fúavörn“, ásamt uppskriftum af tilteknum fúavarnarefnum og framleiðslurétti þeirra hér á landi. Í málinu krafðist HÖ þess að viðurkennt yrði að H væri óheimilt að nota umrædd vörumerki og að HÖ ætti einn framleiðslurétt á Íslandi á fúavarnarefnum seldum undir þessum vörumerkjum. Þá krafðist HÖ þess jafnframt að H yrði gert að greiða sér 32.582.052 krónur sem hæfilegt endurgjald vegna notkunar á vörumerkjunum, en í málinu lá fyrir að H hafði um árabil selt vörur undir umræddum vörumerkjum í verslunum sínum. Fyrir Hæstarétti óskaði HÖ eftir því að koma að frekari gögnum í málinu sem meðal annars lutu að framleiðslu á umræddum vörum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem skilyrðum 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 hefði ekki verið fullnægt til að leggja mætti fram ný gögn eftir lok gagnaöflunarfrests, hefði málið ekki verið flutt með tilliti til nýju gagnanna og yrði ekki horft til þeirra við úrlausn málsins. Þar sem HÖ hafði ekki sýnt fram á í málinu að H hefði framleitt eða látið framleiða umræddar vörur var H sýknað af kröfum HÖ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2008. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt að nota vörumerkin „C-TOX“ og „C-TOX Betri djúpverkun varanleg fúavörn“ og að áfrýjandi eigi einn framleiðslurétt á Íslandi á fúavarnarefni, sem selt hafi verið undir vörumerkinu „C-TOX“. Hann krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða sér 32.582.052 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2006 til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi er áfrýjandi eigandi þeirra tveggja vörumerkja, sem áðurgreindar dómkröfur hans varða, en það fyrrnefnda er orð- og myndmerki og það síðarnefnda orðmerki. Vörumerkin keypti hann ásamt uppskriftum að tilteknum fúavarnarefnum og framleiðslurétti hér á landi að vörum undir merkjum „C-TOX“ af Ragnheiði Blandon 12. mars 1997. Fyrri eigandi vörumerkjanna og framleiðsluréttarins, Þorsteinn Blandon, hafði áður ráðstafað þeim rétti til Efnamiðstöðvarinnar hf. með samningum 30. september 1985 og 10. nóvember 1986, en í þeim síðarnefnda var honum áskilinn réttur til umboðslauna, sem skyldu nema „5% af heildsöluverði efnisins svo lengi sem hann telst vera umboðsmaður þess á Íslandi.“ Efnamiðstöðin hf. virðist síðast hafa greitt Þorsteini þessi umboðslaun 10. júlí 1992 í einu lagi fyrir tímabilið frá 1. janúar til 29. júlí 1991, samtals 102.736 krónur, en síðastgreindan dag hafði Ragnheiður Blandon, sem kvaðst vera orðin „einkaleyfishafi og umboðsmaður fyrir C-TOX á Íslandi“, lýst yfir riftun samningsins við Efnamiðstöðina hf. Félagið mun eftir sem áður hafa haldið áfram framleiðslu á þessum vörum, svo sem vikið var að í áðurnefndum samningi áfrýjanda við Ragnheiði 12. mars 1997, en þar sagði að þetta hafi verið gert í óþökk og gegn mótmælum hennar. Á þessu tímabili öllu og enn þegar mál þetta var höfðað munu vörur undir merkjum „C-TOX“ hafa verið seldar í verslunum stefnda. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, munu þær hafa verið framleiddar í verksmiðju Flügger ehf., áður Hörpu hf. og síðar Hörpu-Sjafnar hf., en eftir málatilbúnaði stefnda mun það hafa verið gert á grundvelli samnings milli þess félags og Efnamiðstöðvarinnar ehf. frá 17. febrúar 1997. Síðastnefnt félag mun nú heita GMG ehf. Áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti yfirlýsingu forráðamanns þess 23. febrúar 2008, þar sem meðal annars kemur fram að hann hafi orðið hluthafi í félaginu haustið 2002 og hafi það þá ekki verið starfrækt „um langt árabil“. Segir þar jafnframt að félagið hvorki láti framleiða né selji vörur af þeirri tegund, sem dómkröfur áfrýjanda lúta að. Eftir að lokið var fresti til gagnaöflunar fyrir Hæstarétti samkvæmt 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 14. gr. laga nr. 38/1994, óskaði áfrýjandi eftir að koma að frekari gögnum, meðal annars um framleiðslu á vörum undir vörumerkinu „C-TOX“. Með því að skilyrðum samkvæmt því ákvæði til að koma að þessum nýju gögnum var ekki fullnægt hefur málið ekki verið flutt með tilliti til þeirra og verður ekki horft til þeirra við úrlausn málsins. Eins og málið liggur fyrir er óumdeilt að vörur, sem bera fyrrnefnt vörumerki, hafa um langt árabil verið á boðstólum í verslunum stefnda. Gegn andmælum hans hefur áfrýjandi á hinn bóginn ekki sýnt fram á að stefndi hafi framleitt eða látið framleiða þessarar vörur. Að því virtu geta ekki verið efni til að fella dóm á hendur stefnda í samræmi við kröfugerð áfrýjanda. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hlöðver Örn Vilhjálmsson, greiði stefnda, Húsasmiðjunni hf., 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2007. Mál þetta, sem höfðað var 1. júní 2006 var dómtekið 22. maí. sl. Málið var endurflutt 23. október sl. og dómtekið sama dag. Stefnandi er Hlöðver Örn Vilhjálmsson, Glaðheimum 26, Reykjavík. Stefndi er Húsasmiðjan hf., Holtagörðum 10, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að dæmt verði að stefnda sé óheimilt að nota vörumerkin „C-TOX“ og “C-TOX Betri djúpverkun varanleg fúavörn“. 2. Að staðfest verði með dómi að stefnandi eigi einn framleiðslurétt á Íslandi á fúavarnarefni því sem selt hefur verið undir vörumerkinu „C-TOX“. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 32.582.052 krónur sem hæfilegt endurgjald vegna notkunar á vörumerkjum stefnanda með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 15. júní 2006 til greiðsludags. 4. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að með kaupsamningi, dags. 12. mars 1992, hafi hann keypt af Ragnheiði Blandon réttindi sem skilgreind séu í 1. gr. samningsins þannig: „1.1. Orðmerkið og myndmerkið „C-TOX“ og orðmerkið „C-Tox Betri djúpverkun varanleg fúavörn“ skv. skráningu í vörumerkjaskrá 26. júlí 1991 og 30. ágúst 1991. 1.2. Uppskriftir að glœru, brúnu og grænu C-TOX fúavarnarefni. 1.3. Framleiðslurétt seljanda að fúavarnarefni undir vörumerkinu C-TOX, sbr. bréf Kirk Chemicals as, dags. 11. janúar 1984, og bréf SKANDI FOOD, dags. 27. september 1992.“ Í samræmi við framangreindan kaupsamning hafi Ragnheiður framselt framangreind orð- og myndmerki til stefnanda, sbr. framsal dags. 13. mars 1997. Hafi stefnandi síðan endurnýjað skráninguna og séu vörumerkin skráð eign hans enn þann dag í dag. Í 3. gr. fyrrgreinds kaupsamnings sé svohljóðandi ákvæði: „Kaupanda er kunnugt um notkun Efnamiðstöðvarinnar hf. á vörumerkinu og framleiðslu á fúavörn undir heitinu C-Tox í óþökk seljanda og að hann hefur mótmœlt notkuninni og seljandi lýsir því yfir að enginn samningur er í gildi á milli seljanda og Efnamiðstöðvarinnar um notkun þessa vörumerkis.“ Stefnandi kveður Ragnheiði Blandon hafa um árabil reynt að stöðva notkun Efnamiðstöðvarinnar hf. á hinum tilgreindu vörumerkjum en án árangurs. Það félag hafi hins vegar, að því er virðist, hætt framleiðslu á „C-Tox“ og sé komið í allt aðra starfsemi. Sé félagið skráð í dag sem einkahlutafélagið GMG og samkvæmt upplýsingum úr hlutafélagaskrá sé aðal tilgangur þess eignarhald á verðbréfum og tengd starfsemi. Stefnanda sé ekki kunnugt hver framleiði C-TOX í dag en stefndi Húsasmiðjan hf. selji fúavarnarefni undir framangreindum vörumerkjum stefnanda. Hafi stefnandi ítrekað verið í sambandi við stefnda og óskað eftir að félagið láti af notkun vörumerkjanna en án árangurs. Hafi stefndi mótmælt kröfum stefnanda og vísað til 4. gr. í kaupsamningi, dags. 10. nóvember 1986 á milli nokkurra þar til greindra seljenda, 54,55% hluta í Efnamiðstöðinni hf. og Skilagreinar sf. sem kaupanda, en þar segi orðrétt: „Efnamiðstöðin hefur framleiðslurétt á C-Tox fúavarnarefni. Umboðsmaður C-Tox á Íslandi Þorsteinn Blandon, nnr. 9731-5515 samþykkir fyrri sitt leyti framleiðslurétt fyrirtækisins um ókomna tíð á nefndu efni. Þorsteinn Blandon fær greidd umboðslaun af heildsöluverði efnisins svo lengi sem hann telst vera umboðsmaður þess á Íslandi.“ Framangreint ákvæði í samningnum sé tekið upp úr samkomulagi, dags. 30. september 1985, á milli Þorsteins Blandon og Efnamiðstöðvarinnar hf. um framleiðslu á C-Tox fúavarnarefni. Þar segir orðrétt: „1. Þorsteinn Blandon veitir Efnamiðstöðinni hf. rétt til að framleiða og selja C-Tox fúavarnarefni skv. uppskrift. Efnamiðstöðin hf. skuldbindur sig til að fara í einu og öllu eftir gefinni uppskrift. Allar breytingar á uppskrift eru háðar samþykki Þorsteins Blandon. Sem þóknun greiðir Efnamiðstöðin hf. Þorsteini Blandon 5% af heildsöluverði á hverjum tíma. Efnamiðstöðin hf. skal á 3ja mánaða fresti senda yfirlit yfir framleiðslu til Þorsteins Blandon. Umboðslaun greiðast 4 sinnum á ári. Samningur þessi gildir svo lengi sem Þorsteinn Blandon er umboðsmaður C-Tox á Íslandi og er ekki framseljanlegur til annarra.“ Stefnandi kveður Ragnheiði Blandon, með bréfi lögmanns hennar, dags. 29. júlí 1991, hafa rift samningi við Efnamiðstöðina hf. um framleiðslurétt á C-Tox og hafi hún tilkynnt að frá dags. bréfsins væri fyrirtækinu óheimilt að framleiða C-Tox fúavarnarefni samkvæmt fyrirliggjandi uppskrift og óheimilt að framleiða nokkurt fúavarnarefni undir nafninu C-TOX eða C-TOX, betri fúavörn. Hafi hún jafnframt krafið Efnamiðstöðina hf. um söluskýrslur yfir heildsölu á C-TOX fúavarnarefni frá 1. janúar 1991 til dags dato og uppgjör á 5% umboðslaunum fyrir sama tímabil, en umboðslaun hafi ekki verið greidd frá 1. janúar 1991. Fyrrgreindu riftunarbréfi hafi Efnamiðstöðin hf. svarað með bréfi, dags. 13. ágúst 1991, þar sem riftun var hafnað á þeim grundvelli að Þorsteinn Blandon hefði afsalað sér framleiðsluréttinum á C-Tox fúavarnarefni til Efnamiðstöðvarinnar hf. um ókomna tíð. Kröfu um afhendingu söluskýrslna fyrir tímabilið 1. janúar 1991 til dags dato var einnig hafnað með þeim rökum að Þorsteinn Blandon hefði ekki lengur umboð fyrir C-Tox og hefði hann afsalað sér rétti til umboðslauna ef Ragnheiður Blandon hefði gerst umboðsmaður eða eigandi C-Tox á Íslandi, eins og það hafi verið orðað. Með bréfí, dags. 10. júlí 1992, til Þorsteins Blandon hafi Efnamiðstöðin hf. tilkynnt að hún hefði greitt 102.736,47 krónur inn á reikning hans vegna umboðslauna fyrir tímabilið 1. janúar 1991 til 29. júlí 1991. Því bréfi hafi Ragnheiður Blandon svarað f.h. föður síns, Þorsteins Blandon, þar sem hún dró í efa að uppgjör umboðslauna til föður síns væri rétt, en það gæfi til kynna 70-80% samdrátt á sölu á „C-Tox“ á milli áranna 1990 og 1991. Hafi hún óskað eftir að sér yrðu sendar ítarlegar sölu- og framleiðsluskýrslur fyrir tímabilið 1. janúar 1991 til 29. júlí 1991. Þær skýrslur hafi ekki borist og hafi aðilar aldrei náð samkomulagi um uppgjör umboðslauna. Með bréfi lögmanns Ragnheiðar, dags. 24. febrúar 1993, hafi hann ítrekað við Efnamiðstöðina hf. að henni væri algerlega óheimilt að framleiða eða selja fúavarnarefni undir umræddu vörumerki eins og það var orðað. Stefnandi kveðst, frá því að hann eignaðist vörumerkin, hafa átt fjölda samtala við fulltrúa stefnda og átt í bréfaskriftum við hann en án árangurs. Sé því málshöfðun þessi óhjákvæmileg. Stefndi bendi á að nauðsynleg sé að farið sé yfir málsatvik frá þeim tíma er Skilagrein sf. keypti meirihluta í Efnamiðstöðinni hf. eins og þau horfi við honum. Stefnandi byggi rétt sinn á kaupsamningi sem hann hafi gert þann 12. mars 1997 við Ragnheiði Blandon um orðmerkið og myndmerkið C-Tox, uppskriftir og framleiðslurétt. Fylgiskjöl kaupsamnings þessa séu meðal annars kaupsamningur, dags. 10. nóvember 1986, og samningur, dags. 30. september 1985. Skjöl þessi beri með sér í fyrsta lagi að Efnamiðstöðin hf. (sem í dag heiti GMG ehf.) hafi fengið fulla og ótakmarkaða heimild til að framleiða og selja C-Tox fúavarnarefni og í öðru lagi að Efnamiðstöðin hf. hafi framleiðslurétt á efninu um ókomna tíð, sbr. 4. grein kaupsamningsins. Á yfirlýsingu frá 30. september 1985 komi einnig fram að samningurinn gildi svo lengi sem Þorsteinn Blandon sé umboðsmaður C-tox á Íslandi og að hann sé ekki framseljanlegur til annarra. Þorsteinn Blandon hafi því ekki mátt framselja framleiðslurétt á C-Tox til annarra aðila en Efnamiðstöðvarinnar hf. Þetta bréf hafi tryggt Efnamiðstöðinni hf. rétt á framleiðslu C-Tox um ókomna tíð. Ítrekað sé að Þorsteinn Blandon hafi skuldbundið sig til að framselja ekki framleiðsluréttinn til annarra aðila. Hafi þetta ákvæði verið sett inn til að tryggja Þorsteini Blandon ákveðinn lífeyri, meðan hann lifði. Á móti hafi hann tryggt Efnamiðstöðinni hf. einkarétt á framleiðslu og notkun C-tox. Sé þetta m.a. staðfest í bréfi sem Jón Snorrason, einn af eigendum Skilagreinar sf. (sem kaupi meirihluta í Efnamiðstöðinni hf., sbr. kaupsamning, dags. 10. nóvember 1986) hafi sent Ragnheiði Blandon og dags. sé 15. maí 1991. Hafa skuli í huga að C-Tox hafi hvergi verið framleitt nema á Íslandi á þessum tíma (1985), en Kirk Chemicals fyrirtækið hafi hætt framleiðslu C-Tox, sbr. bréf þeirra dags. 23. september 1983. Í bréfi P. Wassber, framkvæmdastjóra Kirk Chemicals as, frá 23. september 1983, komi fram að Þorsteinn Blandon hafi haft heimild frá Kirk Chemicals til að framleiða og koma á fót eigin C-tox framleiðslu á Íslandi þar sem verið var að hætta framleiðslu í Danmörku vegna hertari krafna í reglugerðum um framleiðslu á C-Tox í Danmörku, sem hafi gert framleiðsluna tæknilega og fjárhagslega óarðbæra eins og segi í bréfinu. Í bréfi, dags. 11. nóvember 1986, sem Sigurbjörg Snorradóttir, einn eigenda Skilagreinar sf., skrifi f.h. félagsins, komi fram óskir um breytingar á endanlegum samningi, þess efnis m.a. að Þorsteinn Blandon skuli fá umboðslaun meðan hann telst umboðsmaður C-Tox á Íslandi. Það athugist að bréf þetta sé dagsett 11. nóvember 1986, en fyrrgreindur kaupsamningur sé dagsettur 10. nóvember 1986. Skýringin sé sú að kaupsamningurinn hafi verið undirritaður seinna en dagsetning hans gefi til kynna, enda séu breytingar sem farið hafi verið fram á í bréfinu frá 11. nóvember 1986 allar í endanlegum samningi sem dags. sé 10. nóvember 1986. Skýringin sé sú að á þessum tíma hafi tölvutæknin ekki verið komin til sögunnar og hafi samningurinn, sem dags. sé 10. nóvember 1986, verið vélritaður. Nóg hafi því verið að vélrita aftur þær síður sem breyttust, en síðasta blaðsíða samningsins, þar sem dagsetning hans komi fram, hafi ekki verið vélrituð aftur og því hafi upphafleg dagsetning, þ.e. 10. nóvember 1986 staðið óbreytt. Undir samninginn frá 30. september 1985 riti m.a. Ragnheiður Blandon og hafi henni, á þessum tíma, því verið fullkunnugt um réttarstöðu Efnamiðstöðvarinnar hf. hvað C-tox varðaði. Í kaupsamningi frá 10. nóvember 1986 selji þessi sama Ragnheiður Blandon, sem ein af 5 eigendum alls hlutafjár í Efnamiðstöðinni hf., Skilagrein sf., 54.55% alls hlutafjár í fyrirtækinu. Eftir þennan gjörning hafi Ragnheiður Blandon átt 18.64% hlutafjár í Efnamiðstöðinni hf. Í 4. grein þessa samnings komi skýrt fram að Efnamiðstöðin hf. hafi framleiðslurétt á C-Tox fúavarnarefni og hafi umboðsmaður C-Tox á Íslandi á þessum tíma, Þorsteinn Blandon, faðir umgetinnar Ragnheiðar Blandon, samþykkt framleiðslurétt á efninu um ókomna tíð. Hafi Þorsteinn átt að fá greidd umboðslaun svo lengi sem hann teldist umboðsmaður þess á Íslandi, enda myndi hann ekki framselja framleiðsluréttinn öðrum aðilum, sbr. það sem hann staðfesti gagnvart Efnamiðstöðinni hf. á fyrrgreindum samningum. Samkvæmt 7. grein þessa kaupsamnings frá 10. nóvember 1986 hafi þáverandi eiginmaður Ragnheiðar Blandon, Kristinn Clausen, verið ráðinn framkvæmdastjóri Efnamiðstöðvarinnar hf. Undir þennan samning riti Ragnheiður Blandon, sem og faðir hennar, Þorsteinn Blandon. Aðilum hafi á þessum tíma verið kunnugt um að Þorsteinn Blandon hafði á árinu 1970 skráð vörumerki C-tox. Eigendum Skilagreinar sf. hafi aftur á móti verið ókunnugt um að skráningunni hafði ekki verið haldið við, en í kaupsamningnum komi fram í 1. grein að fyrirtækinu (Efnamiðstöðinni hf.) fylgi allt sem því hafi fylgt hingað til, svo sem umboð og viðskiptasambönd, og sé vísað í greinar 3 og 4 í kaupsamningi aðila. Undir allt þetta skrifi Ragnheiður Blandon. Eftir að samningurinn frá 1986 var undirritaður hafi Efnamiðstöðin hf. framleitt C-Tox vörur og selt áfram. Kristinn Clausen hafi stjórnað fyrirtækinu til ársins 1989, er honum hafi verið sagt upp störfum af stjórn fyrirtækisins. Árið 1991 hafi það síðan gerst að Ragnheiður Blandon hafi, með leynd, skráð vörumerkið C-Tox í vörumerkjaskrá, án þess að Efnamiðstöðinni hf. hafi verið kunnugt um skráninguna og hafi því ekki getað mótmælt henni. Sé ljóst að hún hafi skráð vörumerkið gegn betri vitund um rétt Efnamiðstöðvarinnar hf. Eftir að skráning Ragnheiðar á vörumerkinu gekk í gildi hafi Efnamiðstöðinni hf. borist bréf, dags. 29. júlí 1991, þess efnis að Ragnheiður væri nú orðin einkaleyfishafi og umboðsmaður fyrir C-Tox á Íslandi og hafi hún einhliða rift framleiðslurétti Efnamiðstöðvarinnar hf. Hafi hún jafnframt krafið Efnamiðstöðina hf. um söluþóknun sér til handa. Ragnheiður hafi engan samning lagt fram til staðfestingar á því að hún væri einkaleyfishafi á framleiðslurétti eða vörumerkinu C-Tox. Rétt sinn hafi hún eingöngu byggt á skráningu vörumerkisins, sem hún hafi skráð án vitundar og vilja Efnamiðstöðvarinnar hf. Riftun þessi hafi gerst einhliða af hendi Ragnheiðar og hafi aldrei reynt á hana fyrir dómi. Efnamiðstöðin hf. hafi því talið hana marklausa á sínum tíma. Í framhaldinu hafi átt sér stað mikil bréfaskipti milli lögmanna Ragnheiðar Blandon og Efnamiðstöðvarinnar hf. Séu flest þau skjöl sem farið hafi á milli Ragnheiðar og Efnamiðstöðvarinnar hf. lögð fram af stefnanda, en stefndi leggi fram þau gögn sem upp á vanti og hafi verið í vörslu Efnamiðstöðvarinnar ehf. Meðal þeirra gagna sem stefndi hafi getað aflað frá Efnamiðstöðinni hf. sé kæra Ragnheiðar til Verðlagsstofnunar, dags. 9. júní 1992, vegna ólögmætrar notkunar á skrásettu vörumerki. Eftir að Efnamiðstöðin hf. hafi skilað inn greinargerð um málið hafi þáverandi Verðlagsstofnun ákveðið að fella málið niður þar sem engin rök þóttu vera fyrir kærunni. Efnamiðstöðin hf. hafi talið að málinu væri þar með lokið frá hendi Ragnheiðar Blandon. Frá árinu 1993 gerist ekkert í málinu, en 12 árum seinna, eða þann 16. júní 2004 berist stefnda bréf frá lögmanni stefnanda. Það hafi því liðið 12 ár án þess að nokkuð heyrðist af hinum meinta rétti Ragnheiðar Blandon, byggðum á einhliða riftun hennar á samningsbundnum rétti Efnamiðstöðvarinnar hf. sem hún sjálf hafði undirritað og selt og fengið greitt fyrir sem hluthafi í Efnamiðstöðinni hf. Tólf ár líði uns lögmaður stefnanda sendi bréf til Húsasmiðjunnar hf. vegna heimildarlausrar notkunar á vörumerkinu C-Tox. Ekkert sé getið um framleiðslurétt eða krafa gerð um umboðslaun, eins og gert sé í stefnu. Virðist sem stefnandi skrái vörumerkið á sitt nafn þann 15. apríl 2002. Komi fram í bréfi lögmanns stefnanda, sem dagsett sé 16. júní 2004, að stefnandi hafi áhuga á að selja stefnda vörumerkið og uppskriftir. Ef stefndi hefði ekki áhuga hafi því verið hótað að stefnandi myndi snúa sér til samkeppnisaðila stefnda og kanna áhuga hans á kaupum. Bréfi þessu hafi verið svarað með tölvupósti þar sem fram komi, eins og í tölvupóstssamskiptum á árinu 2005, að Húsasmiðjan hf. hafi á sínum tíma keypt Efnamiðstöðina hf. Hafi svör þessi verið á misskilningi byggð, enda liðin 12 ár frá því að mál þetta var á borði undirritaðs lögmanns. Hið rétta sé að Skilagrein sf. hafi keypt meirihluta hlutafjár í Efnamiðstöðinni hf. árið 1986, en Ragnheiður Blandon hafi rift framleiðslurétti gagnvart Efnamiðstöðinni hf. árið 1991. Stefndi Húsasmiðjan hf. hafi aldrei verið aðili að þeim bréfaskiptum og hinni meintu riftun sem áttu sér stað frá árinu 1991. Í málsatvikalýsingu stefnanda komi fram að hann hafi átt fjölda samtala við fulltrúa stefndu og átt í bréfaskriftum við hann án árangurs. Sé þessu harðlega mótmælt sem röngu. Eftir að stefnandi hafi gert kaupsamning þann sem hann byggi rétt sínn á, á árinu 1997, gerist ekkert marktækt í málinu fyrr en með bréfi stefnanda sem dagsett sé 16. júní 2004. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með kaupsamningi, dags. 12. mars 1997, hafi hann keypt orðmerkið og myndmerkið „C-TOX“ og orðmerkið „C-TOX Betri djúpverkun varanleg fúavörn“, uppskriftir að glæru, brúnu og grænu „C-TOX“ fúavarnarefni og framleiðslurétt að fúavarnarefni undir vörumerkinu „C-TOX“. Vörumerkin hafi verið skráð þegar hann keypti þau en með skráningunni hafi stofnast vörumerkjaréttur, sbr. 1. tl. 1. mgr. 3. gr. laga um vörumerki nr. 45/1997. Þennan rétt hafi hann öðlast fyrir framsal, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 45/1997. Hann hafi síðan haldið vörumerkjaréttinum við með endurskráningu. Stefndi hafi ekki andmælt skráningu vörumerkjanna eftir birtingu þeirra, svo sem heimilt sé samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 45/1997. Stefndi verði því að bera halla af því tómlæti sínu. Stefnandi byggir á því að í vörumerkjaréttinum felist að aðrir en eigandi vörumerkis megi ekki, án heimildar, nota í atvinnustarfsemi tákn sem séu eins eða lík vörumerki hans ef notkunin taki til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nái til og hætt sé við ruglingi, þar með talið að tengsl séu með merkjunum, sbr. 1. og 2. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Í því tilviki sem hér um ræði framleiði stefndi, Húsasmiðjan hf., eða láti framleiða fyrir sig, fúavarnarefni samkvæmt uppskrift frá stefnanda og selji síðan undir vörumerkjum hans. Bæði sé um að ræða orð- og myndverkið C-Tox sem komi fram á umbúðum utan um fúavarnarefnið og í auglýsíngum um það. Í þessu felist ótvírætt brot á vörumerkjarétti stefnanda. Varðandi þær mótbárur stefnda að fyrrum rétthafi Þorsteinn Blandon hafi afsalað sér framleiðsluréttinum til Efnamiðstöðvarinnar hf. á sínum tíma, þá vísar stefnandi til samkomulags Þorsteins og Efnamiðstöðvarinnar, dags. 30. september 1985, þar sem fram kemur að Þorsteinn veitir Efnamiðstöðinni rétt til að framleiða og selja fúavarnarefni samkvæmt uppskrift gegn 5% þóknun af heildsöluverði á hverjum tíma. Samkvæmt 3. gr. þess samnings hafi hann átt að gilda á meðan Þorsteinn væri umboðsmaður „C-TOX“ á Íslandi. Hann hafi hins vegar hætt sem slíkur í júlí 1991, sbr. bréf fyrrum lögmanns Ragnheiðar Blandon, dags. 29. júlí 1991, og bréf Skandi Food, dags. 29. september 1992. Frá þeim tíma hafi hvorki Efnamiðstöðin hf. né stefndi átt nokkurn rétt til notkunar á vörumerkjunum eða framleiðslu á fúavarnarefnum undir þeim merkjum. Enda hafí hvorki stefndi né Efnamiðstöðin hf. frá 29. júlí 1991 greitt nein umboðslaun vegna framleiðslu og eða sölu á fúavarnarefni undir vörumerkjunum „C-TOX“ og „C-TOX Betri djúpverkun varanleg fúavörn“. Með því hafi Efnamiðstöðin hf. í raun samþykkt riftunina. Stefnandi telur að ákvæði 4. gr. kaupsamnings, dags. 10. nóvember 1986, um kaup á hlutum í Efnamiðstöðinni hf., verði, að því leyti sem það kunni að vera óskýrt, að skýra með hliðsjón af samkomulaginu 1985 þar sem það sé augljóslega tekið upp úr því. Þá byggir stefnandi á því að samkvæmt 3. tl. í samkomulaginu frá 30. september 1985 hafi Efnamiðstöðin hf. ekki getað framselt þau réttindi sem hún átti samkvæmt samkomulaginu. Kröfu sína um að stefnda sé óheimilt að nota vörumerki stefnanda styður stefnandi við 1. mgr. 42. gr. laga nr. 45/1977. Stefnandi hafi öðlast rétt sinn til vörumerkjanna fyrir framsal. Svo sem lýst haf verið hér að framan, hafi stefndi af ásetningi brotið gegn rétti stefnanda þrátt fyrir ítrekuð mótmæli og viðvaranir stefnanda og fyrri rétthafa um að hann yrði látinn sæta ábyrgð. Kröfu sína um að staðfest verði með dómi að stefnandi eigi einn framleiðslurétt á Íslandi á fúavarnarefni því sem selt hafi verið undir vörumerkinu „C-TOX“, byggir stefnandi á kaupsamningi, dags. 12. mars 1997, sem hann kveðst hafa gert við Ragnheiði Blandon, sem hafi verið rétthafi samkvæmt samningi við Kirk Chemicals as, síðar Skandi Food, sem hafi verið eigandi vörumerkjanna og framleiðsluréttar á fúavarnarefninu, sbr. yfirlýsingu þess efnis, dags. 27. september 1992. Samkvæmt grein 1.2 í kaupsamningnum keypti stefnandi uppskriftir að fúavarnarefninu og samkvæmt grein 1.3 í samningnum keypti hann framleiðslurétt seljanda að efninu. Hann eigi því einn þennan rétt á Íslandi og geri þá kröfu að það verði staðfest með dómi. Kröfu sína um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 32.582.052 krónur í hæfílegt endurgjald vegna notkunar stefnda á vörumerkinu, styður stefnandi við 1. mgr. 43. gr. laga nr. 45/1997. Af gögnum málsins megi sjá að um ásetning stefnda hafi verið að ræða þar sem félagið hafi hvorki sinnt mótmælum og aðvörunum stefnanda né fyrri rétthafa. Upphæð kröfunnar sé fundin þannig að miðað sé við tölur í bréfi þáverandi lögmanns Efnavinnslunnar hf. og núverandi lögmanns stefnda, dags. 10. júlí 1992. Í því bréfi komi fram að vörunotkun á tímabilinu miðað við heildarsöluverð hafi verið 2.054.729 krónur eins og það sé orðað. Sé þarna vísað til tímabilsins 1. janúar 1991 til 29. júlí 1991. Þó ágreiningur hafi verið um þessa tölu og fyrri rétthafi hafi talið hana alltof lága þar sem hún endurspeglaði ótrúlega mikinn samdrátt á milli áranna 1990 og 1991, hafi stefnandi ekki aðrar tölur að miða við. Þessi tala sem taki til tæplega sjö mánaða gefi niðurstöðu upp á 293.532 krónur á mánuði. Stefnandi hafi orðið eigandi réttindanna 12. mars 1997. Stefndi hafi því hagnýtt þessi réttindi í óþökk stefnanda a.m.k. frá 12. mars 1997 til 12. júní 2006 eða í 111 mánuði. Ef sú tala sé margfölduð með 293.532 krónum (111 mán. x kr. 293.532) verði niðurstaðan 32.582.052 krónur sem stefnandi geri kröfu um að stefndi greiði honum sem hæfilegt endurgjald fyrir notkun á vörumerkjunum. Krafa um dráttarvexti styðjist við 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga og 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Aðalkrafa um sýknu þar sem málið sé höfðað gegn röngum aðila Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að málið sé höfðað gegn röngum aðila og beri því að sýkna stefnda með vísan til 2. mgr. 16. greinar laga 91/1991. Stefnandi byggi rétt sinn á samningi, dagsettum 12. mars 1997, þar sem hann kaupi vörumerkið C-tox, uppskriftir og framleiðslurétt. Fylgiskjöl samnings þessa beri það öll með sér að Efnamiðstöðin hf. (sem í dag heiti GMG ehf.) hafi verið sá aðili sem Ragnheiður Blandon, seljandi samkvæmt kaupsamningi, dags. 12. mars 1997, hafi deilt við um rétt til framleiðslu á C-tox fúavarnarefni og notkun vörumerkisins á árinu 1991. Stefnandi höfði því mál sitt á hendur röngum aðila. Verði ekki séð hvernig Húsasmiðjan hf. geti verið aðili að málinu þar sem Efnamiðstöðin hf. (nú GMG ehf.) sé sá aðili sem hafi framleiðslurétt á C-tox og byggi þann rétt sinn á samningi, dags. 10. nóvember 1986. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Krafa um sýknu þar sem stefnandi getur ekki öðlast betri rétt en viðsemjandi hans átti Komist dómurinn ekki að þeirri niðurstöðu að sýkna beri stefnda á grundvelli aðildarskorts krefst stefndi sýknu á þeim rökum að stefnandi geti aldrei átt betri rétt en viðsemjandi hans, Ragnheiður Blandon, átti. Ragnheiður Blandon, sá aðili sem selt hafi stefnanda þau réttindi sem stefna í máli þessu byggist á, byggi rétt sinn á einhliða riftun réttinda sem hún hafi talið sig hafa öðlast og tilkynnt var með bréfi, dags. 29. júlí 1991. Riftun þessi hafi aldrei verið staðfest fyrir dómi, né með öðrum hætti og hafi henni verið mótmælt harðlega af Efnamiðstöðinni hf. Ragnheiður hafi aldrei lagt fram neina samninga sem sönnuðu framsal á þeim réttindum sem hún taldi sig eiga, hvorki frá föður sínum né frá öðrum. Rétt sinn hafi hún eingöngu byggt á skráningu vörumerkisins C-Tox í vörumerkjaskrá og hafi talið sig þar með hafa öðlast einkarétt á framleiðslu á C-Tox og öllu öðru sem snerti vörumerkið C-Tox. Ragnheiður Blandon hafi kært notkun Efnamiðstöðvarinnar hf. á vörumerkinu C-Tox til Verðlagsstofnunar þann 19. júní 1992. Efnamiðstöðin hf. hafi sent inn skýringar sínar á málinu og hafi Verðlagstofnun felt málið niður eftir að hafa farið yfír þau gögn sem Verðlagsstofnun bárust frá Efnamiðstöðinni hf. Sé því ljóst að hin meinta riftun Ragnheiðar Blandon var ólögmæt með öllu og því markleysa ein, enda aldrei staðfest fyrir dómi né öðru yfirvaldi. Stefnandi byggi rétt sinn vegna máls þessa á þessari einhliða riftun, sem aldrei hafi verið staðfest og sé því ljóst að stefnandi geti aldrei byggt rétt sinn á slíkum málatilbúningi. Stefnandi geti aldrei átt betri rétt en viðsemjandi hans, Ragnheiður Blandon, átti og því ekki um nein réttindi að ræða sem hægt sé að byggja kröfur á. Sé því ljóst að allar kröfur stefnanda séu haldlausar og beri því af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda af þessari ástæðu. Ragnheiður Blandon hafi verið í slæmri trú þegar hún skráði vörumerkið C-tox á sínum tíma, vitandi um rétt Efnamiðstöðvarinnar hf. og þann samning sem gerður hafi verið um sölu á hlutafénu og þeim réttindnm sem Efnamiðstöðin hf. hafi átt. Þó svo að Ragnheiður Blandon hafi skráð vörumerkið C-Tox árið 1991, þá komi sú skráning ekki í veg fyrir samningsbundinn framleiðslurétt Efnamiðstöðvarinnar hf. á C-Tox, rétt sem Ragnheiður Blandon hafi sjálf staðfest með undirritun sinni á samninginn frá 30. september 1985 og kaupsamning frá 10. nóvember 1986 og sjálf fengið greitt fyrir við sölu á hlutafé sínu í Efnamiðstöðinni hf. Stefndi mótmæli því að vörumerkjarétturinn einn og sér, og endurskráning vörumerkisins C-Tox af Ragnheiði Blandon á sínum tíma, hafi orðið til þess að útrýma öllum réttindum sem Efnamiðstöðin hf. hafi eignast og greitt hafði verið fyrir tæplega nífalt nafnverð, eins og gert hafi verið með samningnum frá 1986. Viðsemjandi stefnanda, Ragnheiður Blandon, byggi rétt sinn á einhliða riftun samnings frá 1986 og leggi til grundvallar riftun sinni skráningu á vörumerkinu C-Tox í vörumerkjaskrá árið 1991. Riftun Ragnheiðar Blandon hafi verið einhliða og aldrei staðfest fyrir dómi né öðrum þar til bærum yfirvöldum. Stefnandi geti því aldrei unnið betri rétt en viðsemjandi hans átti og því ljóst að kröfur hans séu með öllu haldslausar og beri því af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Krafa um sýknu þar sem stefnandi hefur ekki formlegt umboð til málshöfðunar Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki formlegt umboð til málshöfðunar þessarar, þar sem bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta í byrjun árs 2003. Hafi skiptum lokið það sama ár á grundvelli 155. greina laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, þar sem engar eignir voru í búinu. Skiptastjóri í búinu sé Rúnar Gíslason hdl., og samkvæmt athugun stefnda hafi hann ekki verið upplýstur um málshöfðun þessa. Ljóst sé að verðmæti séu að baki þeim kröfum sem stefnandi geri í stefnu, eigi þau réttindi að renna til þrotabúsins, en ekki til stefnanda sjálfs. Þar sem skiptastjóri hafi ekki gefið heimild eða umboð til málshöfðunar þessarar beri að sýkna stefnda af öllum kröfum sökum aðildarskorts. Megi vísa til hæstaréttardóms 1999:4688 hvað þetta varðar. Þrotabú stefnanda sé því réttur aðili málshöfðunar þessarar og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum vegna aðilarskorts stefnanda. Sýkna á grundvelli þess að stefnandi hafi lýst því yfir fyrir skiptastióra að engar eignir séu fyrir hendi í búi hans Þá byggir stefndi enn fremur á því að í skýrslutöku af stefnanda hjá skiptastjóra hafi stefnandi lýst því yfir að hann eigi engar eignir og hafi ekki átt síðustu 2 árin, eins og staðfest sé í skýrslutöku sem undirrituð sé af stefnanda. Stefnandi hafi því lýst því yfir, með bindandi hætti, að hann telji meint verðmæti, samkvæmt samningi þeim sem hann gerði á árinu 1997, ekki fyrir hendi. Sé hér um bindandi yfirlýsingu að ræða sem bindi hendur stefnanda hvað varðar kröfugerð og umkrafin réttindi hans. Beri því að sýkna stefnda af þessari ástæðu. Þar sem stefnandi hafi ekki getið um réttindin við skýrslutöku og skiptum á þrotabúi hans hafi lokið á grundvelli eignaleysis, sé ljóst að sú niðurstaða „tæmi sök“ og því engin forsenda til málshöfðunar þessarar. Sýkna vegna tómlætis Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að með tómlæti sínu og athafnaleysi hafi stefnandi, og áður Ragnheiður Blandon, sem hafi selt stefnanda meint réttindi sín, sýnt af sér slíkt tómlæti að leiði til sýknu í málinu. Hafi Ragnheiður Blandon talið sig eiga þau réttindi sem hún hafi selt stefnanda málsins, hafi henni borið án ástæðulauss dráttar að hefja lögsókn til staðfestingar á meintum rétti sínum. Ragnheiður Blandon hafi lýst yfir einhliða riftun á samningsbundnum réttindum Efnamiðstöðvarinnar hf. árið 1991 og hafi byggt hana á skráningu í vörumerkjaskrá. Eftir að hún hafi lýst yfir riftun sinni hafi hún, án tafar, átt að leggja riftun sína fyrir dóm. Það eina sem Ragnheiður Blandon hafi gert var að senda bréf til Efnamiðstöðvarinnar hf. og kæra notkun vörumerkisins C-Tox til Verðlagsstofnunar, sem hafi fellt málið niður. Ragnheiður Blandon hafi ekki aðhafst meira í málinu og því ljóst að hafi hún átt einhver réttindi vegna skráningar sinnar á vörumerkinu C-Tox árið 1991, þá hafi hún, með tómlæti sínu, fyrirgert þeim öllum. Þá hafi stefnandi, eftir að hann kaupir hin meintu réttindi árið 1997 af Ragnheiði Blandon, án tafar átt að hefja málsókn til staðfestingar á þeim réttindum sem hann taldi sig vera að kaupa. Efnamiðstöðin hf. hafi öðlast framleiðslurétt á C-Tox árið 1985. Ragnheiður Blandon hafi einhliða rift samningsbundnum réttindum Efnamiðstöðvarinnar hf. árið 1991, án þess að höfða mál til staðfestingar á riftuninni. Stefndi hafi keypt hin meintu réttindi Ragnheiðar á árinu 1997, eða fyrir 9 árum síðan. Með tómlætí sínu og athafnaleysi hafi bæði Ragnheiður Blandon og stefnandi fyrirgert öllum rétti sínum, hafi hann einhver verið. Að vekja upp mál sem byggi á samningi frá árinu 1985, samningi sem verið hafi í fullu gildi og hafi ekki verið hnekkt, geti ekki gengið upp í almennu viðskiptalífi. Almennar tómlætisreglur séu til að vernda samfélagið og viðskiptalífið fyrir slíku. Eftir 20 ár sé örðugt um sönnun og minni þeirra aðila sem komi að málinu sé ekki treystandi. Almennt sé fyrirtækjum skylt að geyma bókhaldsgögn í 7 ár, en tilviljun ein hafi ráðið því að stefndi fékk aðgang að ýmsum gögnum Efnamiðstöðvarinnar hf. Í máli þessu sé tekist á um rúmlega 20 ára samninga og sé því ógjörningur að túlka þá samninga með hliðsjón af skýrslutökum af þeim aðilum sem að þessum samningi komu á sínum tíma. Leggja beri þá skyldu á aðila að þeir leiti réttar síns þegar í stað, telji þeir á sér brotið, þannig að hægt sé að meta réttarstöðu þeirra innan skynsamlegs tíma svo unnt sé að kalla eftir gögnum úr bókhaldi án erfíðleika. Sé þetta ekki gert beri viðkomandi aðili hallann af þeim drætti með tómlæti sínu og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda sökum tómlætis. Þá skuli ítrekað að þrotabú stefnanda hefði átt aðild að málshöfðun þessari, hefði stefnandi getið um hin meintu réttindi sem hann nú byggir kröfu sína á í stefnu. Þar sem stefnandi hafi ekki getið um réttindin við skýrslutöku og skiptum á þrotabúi hans hafi verið lokið sem eignalausu, sé ljóst að sú niðurstaða „tæmi sök“ og því séu engin frekari réttindi fyrir hendi lengur til málshöfðunar þessarar. Þar sem stefnandi hafi ekki getið um réttindi þessi við skýrslutöku, beri einnig, með vísan til tómlætis hans hvað þetta varðar, að sýkna stefnda af öllum kröfum. Sýkna vegna fyrningar Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að þær kröfur og þau réttindi sem stefnandi byggir rétt sinn á séu fyrnd. Almenna reglan um fyrningu byggi á 10 ára fyrningarfresti, með vísan til 2. mgr. 4. gr. laga 14/1905. Samkvæmt 1. mgr. 5. greinar sömu laga hafi fyrningarfrestur byrjað að líða þegar krafa varð gjaldkræf. Ragnheiður Blandon hafi byggt rétt sinn á riftun sinni frá árinu 1991. Það tímamark marki því gjaldkræfi kröfu hennar. 15 ár séu síðan þetta gerðist og krafan því löngu fyrnd. Stefnandi geti ekki byggt á víðtækari rétti en sá aðili sem seldi honum hin meintu réttindi. Séu því allar þær kröfur sem mál þetta byggist á löngu fyrndar. Hefð Þá byggir stefndi á því að í rúm 20 ár hafi Efnamiðstöðin hf. framleitt C-tox samkvæmt samningi og sé einhver vafi á heimild Efnamiðstöðvarinnar hf. þá hafi félagið hefðað þennan rétt í dag, þar sem rúm 20 ár séu síðan frameiðslan hófst. Sérstök mótmæli Stefndi mótmælir fjárkröfu stefnanda sérstaklega sem órökstuddri og vanreyfaðri. Krafan sé þess eðlis að rétt hefði verið að gera kröfu um frávísun þessa liðs með vísan til 1. mgr. 80. greinar laga nr. 91/1991. Stefnandi byggi kröfu sína hvað þetta varðar á því að um sé að ræða hæfilegt endurgjald vegna notkunar á vörumerki með vísan til 1. mgr. 43. greinar laga nr. 45/1997. Samkvæmt tilvitnaðri lagagrein sé krafist ásetnings eða gáleysis, og því um skaðabótakröfu að ræða. Sé því alfarið mótmælt að lagaskilyrði greinarinnar séu fyrir hendi. Einnig sé þeirri aðferð sem notuð sé við útreikning kröfunnar mótmælt og geti þessi útreikningur aldrei orðið grundvöllur að hæfílegu endurgjaldi samkvæmt 1. mgr. 43. grein laga 45/1997. Dómkrafan sé því vanreifuð og órökstudd með öllu. Aðili sem byggi framleiðslurétt og notkun á vörumerki á samningi uppfylli ekki skilyrði þess að brjóta gegn vörumerkjarétti með ásetningi eða gáleysi. Þá sé fjárhæð hins hæfílega endurgjalds algerlega vanreifuð. Ekki verði séð að stefnandi hafi orðið fyrir neinu tjóni, a. m. k. sé tjónið með öllu ósannað. Svo hægt sé að grundvalla slíka kröfu þyrfti að dómkveða matsmenn eða leggja önnur rök við útreikningi slíkrar kröfu svo að krafan sé dómtæk með vísan til 1. mgr. 80. greinar laga 91/1991. Sé gerð krafa til þess að dómurinn vísi kröfu stefnanda, um hæfilegt endurgjald, að fjárhæð 32.582.052 krónur, frá ex officio. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnda beri að greiða endurgjald fyir nokun á vörumerkinu, sé þess krafist að fjárhæðin verði lækkuð verulega. Þá sé yfirlýsingu Palle Wassberg frá 27. september 1992 sérstaklega mótmælt. Skjalið sé gefið út af fyrrverandi framkvæmdastjóra félags í Danmörku og hafi því ekkert gildi, enda hafi félag þetta hætt framleiðslu á C-Tox og gefið Þorsteini Blandon full umráð til að framleiða og selja C-Tox á Íslandi, sbr. bréf hans frá 23. september 1983 til Þorsteins. Áðurgreind yfirlýsing hafi því ekkert sönnunargildi gagnvart þeim samningi sem gerður var árið 1986. Ef Ragnheiður Blandon hafi öðlast einhvers konar einkarétt á nafninu C-Tox, hljóti að vera gerð sú krafa að stjórnendur þess fyrirtækis sem vísað sé til í Danmörku og framleiddi C-Tox á sínum tíma, hefðu gefið út slíka yfírlýsingu, en ekki fyrrum starfsmaður sem ekkert umboð hafi haft til útgáfu slíkrar yfírlýsingar af hálfu félagsins. Þá sé því alfarið mótmælt að Efnamiðstöðin hf. hafi á sínum tíma samþykkt riftun Ragnheiðar Blandon með því að greiða ekki umboðslaun til Þorsteins Blandon. Efnamiðstöðin hf. hafi greitt Þorsteini umboðslaun allt fram að þeim tíma er hann var umboðsmaður fyrir C-Tox. Hafi Þorsteinn Blandon ekki mótmælt útreikningi Efnamiðstöðvarinnar hf. og hafi hann ekki krafið félagið um umboðslaun í framhaldinu. Efnamiðstöðin hf. hafi verið með samning þess efnis að félagið öðlaðist framleiðslurétt á C-Tox um ókomna tíð. Þessum framleiðslurétti hafi aldrei verið hnekkt og sé hann því til staðar ennþá að því er stefnanda sé best kunnugt. Ragnheiður Blandon virðist hafa stjórnað málefnum föður síns að vild, sbr. umboð Þorsteins til Ragnheiðar, dags. 3. nóvember 1980, og virðist hún ekki hafa haft hagsmuni hans að leiðarljósi er hún rifti samningnum frá 1986 einhliða og tilkynni að hún sjálf sé orðin umboðsmaður fyrir C-Tox og að Þorsteinn Blandon sé ekki lengur umboðsmaður C-tox á Íslandi, sbr. bréf sem hún hafi sent Efnamiðstöðinni hf. þann 29. júlí 1991. Er öllum málsástæðum stefnanda, sem að öðru leyti fara í bága við málsástæður stefnda, mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Vísað sé til almennra reglna samninga og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og gildistöku samninga. Málskostnaðarkrafan byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Með samningi, dags. 30. september 1985, veitti Þorsteinn Blandon Efnamiðstöðinni hf. rétt til að framleiða og selja C-Tox fúavarnarefni samkvæmt uppskrift. Sem þóknun skyldi Efnamiðstöðin greiða Þorsteini Blandon 5% af heildsöluverði á hverjum tíma. Í 3. gr. samningsins segir: „Samningur þessi gildir svo lengi sem Þorsteinn Blandon er umboðsmaður C-Tox á Íslandi og er ekki framseljanlegur til annarra.“ Óumdeilt er að Þorsteinn Blandon hafi á þessum tíma haft framleiðslurétt á umræddu efni. Undir þennan samning ritar Þorsteinn og stjórn Efnamiðstöðvarinnar hf., þ.á m. Ragnheiður Blandon, dóttir Þorsteins. Árið 1986, 10. nóvember, var gerður kaupsamningur milli eigenda allra hlutabréfa í hlutafélaginu Efnamiðstöðin hf. og sameignarfélagsins Skilagreinar sf. þar sem Skilagrein sf. kaupir 54,55% eignarhlutdeild í Efnamiðstöðinni hf. Segir m.a. í samningi að fyrirtækinu fylgi allt sem því hafi fylgt fram að gerð samningsins og skuli ekkert undanþegið. Í 4. gr. kaupsamningsins segir m.a.: „Efnamiðstöðin hf. hefur framleiðslurétt á C-Tox fúavarnarefni. Umboðsmaður C-Tox á Íslandi Þorsteinn Blandon, nnr. 9731-5515, samþykkir fyrir sitt leyti framleiðslurétt fyrirtækisins um ókomna tíð á nefndu efni.“ Samninginn undirrita hluthafar f.h. Efnamiðstöðvrinnar hf., þ.á m. Ragnheiður Blandon og Þorsteinn Blandon og kaupendur, þ.e. stjórn Skilagreinar sf. Lögmaður Ragnheiðar sendi Efnamiðstöðinni hf. bréf 29. júlí 1991 þar sem tilkynnt er að Ragnheiður sé einkaleyfishafi og umboðsmaður fyrir C-Tox á Íslandi. Þá er jafnframt vísað til 4. gr. kaupsamnings frá 10. nóvember 1986 og tilkynnt að rift sé samningi um framleiðslurétt á C-Tox fúavarnarefni frá og með þeim degi sem bréfið var sent. Þá var tilkynnt að Efnamiðstöðinni hf. væri óheimilt að framleiða nokkurt fúavarnarefni undir nafninu C-Tox eða C-Tox Betri fúavörn. Engin gögn liggja fyrir í málinu um framsal á einkaleyfinu til Ragnheiðar á þessum tíma sem riftunarbréfið var sent en fyrir liggur bréf, dags. 27. september 1992, til Þorsteins Blandon frá Palle Waaberg, sem var fyrrverandi eigandi og stjórnandi Kirk Chemicals A/S, fyrirtækis sem á sínum tíma veitti Þorsteini Blandon rétt til að nota vörumerkið C-Tox og framleiða efnið á Íslandi. Í bréfinu lýsir nefndur Palle Wassberg því yfir að Ragnheiður Blandon hafi einkarétt á því að skrá vörumerkið C-Tox og framleiðslurétt á efninu. Áður en riftunarbréfið var sent lét Ragnheiður Blandon, samkvæmt framburði hennar fyrir dómi, skrá sig sem eiganda vörumerkisins C-Tox hjá Einkaleyfastofu, en hún kvaðst, samkvæmt samkomulagi hennar við Kirk Chemicals A/S í Danmörku, hafa fengið rétt til að skrá vörumerkið C-Tox á sitt nafn og framleiðslurétt á efninu. Samkvæmt gögnum málsins mun Þorsteinn Blandon hafa skráð vörumerkið C-Tox á Íslandi árið 1970. Ragnheiður Blandon endurnýjaði skráninguna 1991. Kröfu Ragheiðar Blandon um riftun var hafnað af hálfu Efnamiðstöðvarinnar hf., sbr. bréf Efnamiðstöðvarinnar hf. frá 13. ágúst 1991. Ekki liggur fyrir að Ragnheiður Blandon hafi fylgt eftir riftunarkröfu sinni fyrir dómstólum eða riftun verið staðfest með öðrum hætti. Þegar virt eru gögn málsins þykir ekki sýnt fram á að tilgreindu ákvæði í kaupsamningi milli hluthafa í Efnamiðstöðinni hf. og stjórnar Skilagreinar sf. hafi verið rift með lögformlegum hætti. Í kaupsamningi, dags. 12. mars 1997, selur Ragnheiður Blandon stefnanda orðmerkið og myndmerkið C-Tox og orðmerkið C-Tox Betri djúpverkun varanleg fúavörn og framleiðslurétt sinn að fúavarnarefni undirvörumerkinu C-Tox. Í 3. gr. kaupsamningsins segir að kaupanda, þ.e. stefnanda, sé kunnugt um notkun Efnamiðstöðvarinnar hf. á vörumerkinu og framleiðslu á fúavörn undir heitinu C-Tox í óþökk seljanda, þ.e Ragnheiðar Blandon, og lýsir hún því jafnframt yfir að enginn samningur sé í gildi á milli hennar og Efnamiðstöðvarinnar hf. um þessa notkun vörumerkisins. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari. Stefndi, Húsasmiðjan hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hlöðvers Arnar Vilhjálmssonar. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 128/2011
Kærumál Gjaldþrotaskipti Skuldabréf Kaupsamningur Riftun Fjárnám
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa A um að bú B yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kröfuna studdi A við árangurslaust fjárnám sem gert hafði verið hjá B að kröfu A. Málið átti rætur að rekja til samnings sem B og F gerðu 29. júní 2006, fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags, við A og E um kaup á öllum hlutum í fyrirtækinu D ehf. Í samningnum var m.a. kveðið á um að A og E færu ekki í samkeppni við rekstur D ehf. Einkahlutafélagið, sem var kaupandi hlutanna samkvæmt kaupsamningnum, fékk heitið C ehf. og gaf það m.a. út skuldabréf 13. september 2006 til A sem B gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Félögin C ehf. og D ehf. munu svo hafa verið sameinuð undir nafni þess síðarnefnda sem tók þar með við réttindum og skyldum fyrrnefnda félagsins. D ehf. gaf út yfirlýsingu 7. október 2008 sem beint var til A og E þar sem fram kom að tilkynnt hefði verið á hluthafafundi í félaginu að ákveðið hefði verið að rifta samningnum um kaup á öllum hlutum í því vegna stórfelldra vanefnda A og E á samningsskyldum sínum sem fólust í því að þeir hefðu leyst út leyfi sín til fasteignasölu. A og E beindu tilkynningu 24. júní 2008 til D ehf., B og F og annars hluthafa í félaginu um gjaldfellingu á skuldabréfunum vegna vanskila á þeim, þ.á m. skuldabréfinu sem C ehf. gaf út til A. Í málinu hélt B því fram að krafan væri niður fallin sökum fyrrgreindrar riftunar á kaupsamningnum. Hæstiréttur taldi að fyrrgreind yfirlýsing D ehf. hefði í raun verið um riftun á kaupum á sér. Talið var að B hefði verið fullkunnugt um starfsemi A og E. Þá yrði að líta til þess að starfsemi D ehf. hefði í reynd verið lögð niður og færð til annars félags áður en yfirlýsingin kom fram. Var riftun ekki talin geta komið til álita vegna ákvæða 2. mgr. 39. gr. og 1. mgr. 66. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Var lagt til grundvallar að A ætti kröfu á hendur B samkvæmt skuldabréfinu. B hafði hvorki borið því við í málinu að hann ætti eignir sem hefði mátt benda á til fjárnáms fyrir kröfu A né að hann væri eða yrði innan skamms fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þrátt fyrir árangurslausa fjárnámið sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Að því virtu gætu þau atvik að B hefði borið undir héraðsdóm kröfu um ógildingu fjárnámsins engu skipt um sönnunargildi þess um ógjaldfærni hans. Var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um gjaldþrotaskipti á búi B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðli krefst þess að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað og honum gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu sóknaraðili, sem mun vera héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, og F fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags samning við varnaraðila og E 29. ágúst 2006 um kaup á öllum hlutum í D ehf. fyrir 55.000.000 krónur. Í samningnum var kveðið á um að kaupverðið yrði allt greitt með átta skuldabréfum, sem bundin yrðu neysluverðsvísitölu, bæru 8,1% ársvexti og greidd yrðu með jöfnum mánaðarlegum afborgunum á sex árum, en fyrsti gjalddagi flestra skuldabréfanna átti að verða síðar á árinu 2006. Sóknaraðili skyldi gangast í ábyrgð fyrir greiðslu tveggja af þessum skuldabréfum og yrði annað þeirra gefið út til varnaraðila að fjárhæð 8.000.000 krónur, en hitt til E að fjárhæð 2.000.000 krónur. Þá átti F að gangast í ábyrgð vegna tveggja sams konar skuldabréfa. Í kaupsamningnum var áskilið að ákvæði yrði í skuldabréfunum um að óheimilt yrði að framselja þau „til fasteignasala eða aðila sem er í beinni samkeppni við rekstur D ehf.“ Þá var einnig tekið fram í samningnum að varnaraðili og E myndu „ekki á greiðslutíma kaupverðsins fara í samkeppni við rekstur D ehf.“, en sóknaraðila og F væri þó kunnugt um að þeir fyrrnefndu hygðust stunda útleigu fasteigna, sem fæli í sér í kaup og sölu þeirra, og skyldi sá rekstur ekki teljast í samkeppni við þá eða D ehf. Í samningsákvæðum um skuldabréfin var mælt fyrir um að greiða mætti þau upp eða aukaafborganir af þeim hvenær sem er „á líftíma þeirra“, en þó þannig að óheimilt yrði að greiða örar af skuldabréfunum, sem tryggð yrðu með sjálfskuldarábyrgð, en hinum nema því aðeins að þau yrðu „framseld til fasteignasala eða aðila sem er í beinni samkeppni við rekstur D ehf. eins og hann er á kaupsamningsdegi eða komi seljendur með einhverjum hætti að rekstri í beinni samkeppni við D ehf. áður en bréfin hafa verið greidd upp.“ Einkahlutafélagið, sem var kaupandi hlutanna samkvæmt kaupsamningnum, fékk heitið C ehf. og gaf það meðal annars út skuldabréf 13. september 2006 að fjárhæð 8.000.000 krónur til varnaraðila með þeim kjörum, sem áður var lýst, en sóknaraðili gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu þess og voru að auki veðsettir til tryggingar skuldinni allir hlutir í útgefandanum og D ehf. Í skuldabréfinu voru meðal annars ákvæði um heimild kröfueiganda til að láta selja veðið nauðungarsölu án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms, svo og til að fá fjárnám gert hjá aðalskuldara eða sjálfskuldarábyrgðarmanni án undangengins dóms eða sáttar, sbr. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Óumdeilt er í málinu að C ehf. og D ehf. hafi í framhaldi af þessu verið sameinuð undir nafni þess síðarnefnda. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili og E lögðu 7. september 2006 inn til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins réttindi sín til fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, en fengu að nýju löggildingu til þeirra starfa 8. október og 19. nóvember 2007. Eftir framlögðum gögnum virðast þeir hafa rekið frá þeim tíma leigumiðlun og fasteignasölu undir heitinu I, en í orðsendingu til þeirra 19. nóvember 2007 gerði sóknaraðili athugasemdir af því tilefni með vísan til fyrrgreinds samkeppnisákvæðis í kaupsamningnum frá 29. ágúst 2006. Ekkert liggur fyrir um viðbrögð þeirra fyrrnefndu við því eða hvort sóknaraðili hafi nokkuð frekar aðhafst um sinn vegna þessa. Starfsemi D ehf. virðist hafa haldið áfram þar til í september 2008 þegar fasteignasalar hjá félaginu, þar á meðal sóknaraðili, tilkynntu þeim, sem höfðu fasteignir þar í sölu, að þeir hefðu „fært sig um set og hafið störf hjá G“, þar sem viðskiptamönnunum yrði áfram veitt þjónusta. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá var G ehf. stofnað 11. ágúst 2008 og eini stjórnarmaðurinn þar H, sem jafnframt gegndi starfi framkvæmdastjóra og fór með prókúruumboð, en eftir gögnum málsins mun hún vera eiginkona sóknaraðila. Í bréfi 7. október 2008 til varnaraðila og E kvað nafngreindur lögmaður stjórn D ehf. hafa falið sér að tilkynna þeim að á hluthafafundi í félaginu 3. sama mánaðar hafi verið ákveðið að rifta samningi um kaup á öllum hlutum í því, svo og að stjórnarmaður og framkvæmdastjóri í félaginu hefðu tilkynnt hlutafélagaskrá að þeir hefðu látið af störfum. Þá sagði meðal annars eftirfarandi í bréfinu: „Ástæða riftunarinnar eru stórfelldar vanefndir yðar á samningsskyldum yðar. Þannig var um það samið að þér skiluðuð inn leyfi yðar til reksturs fasteignasölu og færuð þannig ekki í samkeppni við kaupendur D ehf. Nú liggur það fyrir að þér hafið leyst út leyfi yðar, auglýst yður sem fasteignasala og auglýst fasteignir til sölu á almennum markaði. Þannig hafið þér gróflega brotið ákvæði 9. gr. í kaupsamningi frá 20. ágúst 2006 ... Með því að leysa til yðar leyfi til fasteignasölu, auglýsa eignir á frjálsum markaði og stunda þannig fasteignasölu í samkeppni við D ehf. hafið þér gerst sekir um verulega vanefnd á kaupsamningnum ... Samningnum er því hér með rift. Þá er krafist afhendingar á skuldabréfum sem gefin voru út vegna kaupanna gegn framsali á hlutafé í D ehf.“ Þessari riftun var mótmælt af hálfu varnaraðila og E í bréfi til lögmannsins 30. október 2008. Bú D ehf. mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta á fyrri helmingi ársins 2009. Varnaraðili og E munu hafa beint tilkynningu 24. júní 2008 til D ehf., sóknaraðila, F og annars hluthafa í félaginu um gjaldfellingu á skuldabréfunum, sem um ræddi í kaupsamningnum frá 29. ágúst 2006, vegna vanskila á þeim, þar á meðal skuldabréfinu að upphaflegri fjárhæð 8.000.000 krónur, sem C ehf. gaf út til varnaraðila 13. september 2006. Síðastnefnt skuldabréf virðist hafa verið til innheimtu í Kaupþingi banka hf., en samkvæmt áritun hans á bréfinu 14. júlí 2008 voru eftirstöðvar þess „eftir síðasta greidda gjalddaga þann 10.7.2008“ alls 6.990.476 krónur með áföllnum verðbótum. Að undangenginni greiðsluáskorun beindi varnaraðili til sýslumannsins í Reykjavík beiðni 23. nóvember 2009 um fjárnám hjá sóknaraðila fyrir kröfu samkvæmt skuldabréfinu að fjárhæð samtals 9.447.248 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Samkvæmt gögnum málsins sendi sýslumaður 14. desember 2009 boðun til sóknaraðila um að beiðni þessi yrði tekin fyrir 19. janúar 2010 og virðist boðunin hafa verið birt fyrir honum 12. sama mánaðar. Aftur sendi sýslumaður boðun til sóknaraðila 10. ágúst 2010 um að beiðnin yrði tekin fyrir 25. sama mánaðar og var boðunin birt fyrir eiginkonu hans 21. þess mánaðar. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila mætti sóknaraðili í hvorugt skipti til sýslumanns. Enn var sóknaraðila send boðun 28. september 2010 um að beiðnin yrði tekin fyrir 11. október sama ár. Í vottorði stefnuvotts 1. október 2010 sagði að þessi boðun hafi verið birt fyrir sóknaraðila sjálfum, en eftirfarandi var ritað þar í reit fyrir athugasemdir: „Neitar móttöku, bréf skilið eftir“. Sóknaraðili mætti ekki til sýslumanns þegar beiðnin var tekin fyrir áðurgreindan dag, en varnaraðili krafðist fjárnáms og var eftirfarandi fært í gerðabók: „Gerðarbeiðandi lýsir því yfir eftir eignakönnun að engin vitneskja liggur fyrir um eign sem má gera fjárnám í. Að kröfu gerðarbeiðanda er fjárnámi lokið án árangurs með vísan til 2. tl. 62. gr. laga um aðför nr. 90/1989, sbr. 1. gr. laga nr. 95/2010.“ Á grundvelli þessarar fjárnámsgerðar beindi varnaraðili kröfu 26. október 2010 til héraðsdóms um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta, en hún var árituð af dóminum um fyrirkall til sóknaraðila og birt fyrir honum af stefnuvotti með sömu athugasemd og fram kom í áðurgreindu birtingarvottorði frá 1. október 2010. Sóknaraðili sótti þing í samræmi við þetta fyrirkall og hélt uppi fyrir dómi vörnum gegn kröfu varnaraðila, sem tekin var til greina með hinum kæra úrskurði. II Fjárkrafan, sem varnaraðili telur sig eiga á hendur sóknaraðila og lögð er til grundvallar kröfu um gjaldþrotaskipti, er reist á sjálfskuldarábyrgð þess síðarnefnda á skuldabréfinu frá 13. september 2006. Samkvæmt kröfunni nam skuldin 10.760.741 krónu með áföllnum verðbótum, vöxtum og kostnaði 26. október 2010. Í málinu hefur ekki verið hreyft andmælum við fjárhæð kröfunnar, en sóknaraðili ber því á hinn bóginn meðal annars við að hún sé fallin niður sökum riftunar á kaupsamningnum frá 29. ágúst 2006, sem skuldabréfið var gefið út til að efna. Sem upphaflegur eigandi skuldabréfsins verður varnaraðili að hlíta því að sóknaraðili komi að vörnum, sem lúta að lögskiptum að baki skuldabréfinu. Eins og ráðið verður af því, sem áður greinir, háttar svo til í málinu að C ehf., sem gaf út skuldabréfið til varnaraðila 13. september 2006, mun hafa runnið saman við D ehf., sem tók þar með við réttindum og skyldum fyrrnefnda félagsins, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar með talda skuldbindingu sem aðalskuldari skuldabréfsins og réttindi samkvæmt kaupsamningnum frá 29. ágúst sama ár. Sá kaupsamningur var sem fyrr segir gerður um alla hluti í D ehf. Yfirlýsingin, sem D ehf. gaf sem réttartaki C ehf. 7. október 2008 og beindi að varnaraðila og E, var þannig um riftun á kaupum á sér. Án tillits til þess var því eins og áður greinir borið við í yfirlýsingunni að viðtakendur hennar hafi verulega vanefnt samninginn um þessi kaup með því að hafa fengið á ný leyfi til starfa sem löggiltir fasteignasalar og hafið starfsemi sem slíkir í samkeppni við D ehf. Um þetta verður að gæta að því að auglýsingar um þessi starfsleyfi varnaraðila og E birtust í Lögbirtingablaði í október og nóvember 2007, en elstu auglýsingarnar um starfsemi þeirra við fasteignasölu, sem sóknaraðili hefur lagt fram í málinu til sönnunar um ætlaðar vanefndir þeirra, stafa frá þeim tíma. Sóknaraðila var á þeim tíma fullkunnugt um þessa starfsemi, enda gerði hann athugasemdir af þessu tilefni 19. nóvember 2007, en riftun var þó ekki lýst yfir fyrr en tæpu ári síðar. Þá er til þess að líta að ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að starfsemi D ehf. hafi í reynd verið lögð niður og færð til annars félags áður en yfirlýsing þessi kom fram. Riftun gat þegar af þessum ástæðum ekki komið til álita vegna ákvæða 2. mgr. 39. gr. og 1. mgr. 66. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Í skuldabréfinu frá 13. september 2006 var sem áður segir meðal annars kveðið á um bann við framsali þess til fasteignasala eða einhvers, sem væri í „beinni samkeppni við rekstur D ehf.“ Þótt varnaraðili sé eftir gögnum málsins fasteignasali hefur hann ekki fengið skuldabréfið framselt, heldur var það gefið út til hans. Varnir sóknaraðila, sem reistar eru á þessu ákvæði skuldabréfsins, eru því með öllu haldlausar. Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður lagt til grundvallar að varnaraðili eigi kröfu á hendur sóknaraðila samkvæmt skuldabréfinu frá 13. september 2006. Hann getur því sem lánardrottinn sóknaraðila í skilningi 65. gr. laga nr. 21/1991 krafist gjaldþrotaskipta á búi hans. Til sönnunar um ógjaldfærni sóknaraðila hefur varnaraðili skírskotað til árangurslausa fjárnámsins, sem gert var fyrir þessari kröfu hjá sóknaraðila 11. október 2010. Samkvæmt vottorði stefnuvotts var boðun til þeirrar gerðar birt fyrir sóknaraðila sjálfum 1. október 2010 og getur engu breytt um lögmæti þeirrar birtingar samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 86. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að stefnuvottur hafi séð ástæðu til að láta þess sérstaklega getið í vottorðinu að sóknaraðili hafi neitað að taka við afriti boðunar, sem hafi við svo búið verið „skilið eftir“. Sóknaraðili hefur hvorki borið því við í málinu að hann eigi eignir, sem hefði mátt benda á til fjárnáms fyrir kröfu varnaraðila, né að hann sé eða verði innan skamms tíma fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þrátt fyrir árangurslausa fjárnámið, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Að því virtu geta þau atvik að sóknaraðili hafi borið undir héraðsdóm kröfu um ógildingu fjárnámsins frá 11. október 2010 engu skipt um sönnunargildi þess um ógjaldfærni hans, sbr. að nokkru dóm Hæstaréttar 18. febrúar 2011 í máli nr. 58/2011. Vegna þessa alls verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, B, greiði varnaraðila, A, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 45/2017
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. janúar 2017 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 18. janúar 2017 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila8. sama mánaðar um að varnaraðili skuli sæta nánar tilgreindunálgunarbanni og brottvísun af heimili. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laganr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að brottvísun af heimili og nálgunarbanni verðimarkaður skemmri tími, en að því frágengnu að varnaraðila verði ekki gert aðsæta nálgunarbanni.Eftir 2. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 er heimilt aðbeita nálgunarbanni samhliða brottvísun af heimili ef það þykir nauðsynlegt tilað tryggja hagsmuni brotaþola. Samkvæmt því verður nálgunarbanni markaður samitími og brottvísun af heimili. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorðigreinir.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, semákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðistúr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála,sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti enþví að varnaraðili, X, sæti nálgunarbanni til sunnudagsins 5. febrúar 2017klukkan 16.00.Þóknun verjanda varnaraðila, Jóhannesar Alberts Kristbjörnssonarhéraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18.janúar 2017. Þann 10. janúar síðastliðinnkrafðist lögreglustjórinn á Suðurnesjum þess að héraðsdómur Reykjanessstaðfesti ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum frá 8. janúar 2017 þess efnisað X, kt. [...], sé gert að sæta brottvísun af heimili sínu að [...], [...],[...], frá uppkvaðningu úrskurðar til sunnudagsins 5. febrúar 2017, kl. 16:00og nálgunarbanni frá uppkvaðningu úrskurðar til mánudagsins 3. júlí 2017, kl.16:00, þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimiliA, kt. [...], að [...], [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíusumhverfis [...], mælt frá miðju hússins.Jafnframt er lagt bann við því að hann veiti A eftirför, nálgaðist hana áalmannafæri, hringi í heima-, vinnu- eða farsíma hennar, sendi henni tölvupósteða setji sig á annan hátt í beint samband við hana. Varnaraðili mótmælti kröfunni ogkrafðist þess að henni yrði hafnað. Í greinargerð lögreglustjóra segir vegna máls lögreglu nr.008-2107-[...] að brotaþoli, A, kt. [...], hafi komið á Lögreglustöðina viðHringbraut og greint frá því að hún hefði orðið fyrir líkamsárás af hálfuvarnaraðila, X, fyrr um kvöldið 7. janúar 2017, á sameiginlegu heimili þeirraað [...], [...]. Lögregla hafi rætt við brotaþola og hafi hún sjáanlega ímiklu uppnámi. Hún hafi meðal annars greint lögreglu frá því að hún hefði orðiðfyrir líkamsárás af hálfu varnaraðila. Aðspurð um atburðarásina fyrr um nóttinahafi hún greint frá því að ágreiningur á milli hennar og varnaraðila hafi endaðmeð því að hún hafi hlaupið út á svalir sem séu við íbúð þeirra á 3. hæð oghafi hún hangið fram af þeim þegar nágrannar í íbúð á hæðinni fyrir neðan hafagripið um fætur hennar og bjargað henni. Brotaþoli hafi verið með sjáanlegaáverka í andliti og verið draghölt. Lögregla hafi farið með brotaþola til skoðunarhjá lækni. Daginn eftir hafilögregla tekið skýrslu af brotaþola og hafi hún þá greint frá atburðum á samahátt. Hún hafi greint frá því að varnaraðili væri mjög oft illskeyttur í hennargarð þegar hann drykki áfengi. Varnaraðili hafi verið að drekka bjór sem hafiendað með því að hann kýldi brotaþola í andlit og höfuð hennar og reif í hárhennar. Greindi brotaþoli jafnframt frá því að hún væri hrædd við varnaraðilaog að hún óttaðist um eigið öryggi. Taldi hún líklegt að varnaraðili myndiskaða hana frekar og óttaðist hún að hann kynni að framkvæma hótun sína um aðdrepa hana. Varnaraðili hafi margoft hótað að drepa brotaþola, einnig með orðumí SMS skilaboðum. Brotaþoli hafi einnig greint frá því að varnaraðili séákaflega stjórnsamur og hann sendi henni mjög mörg SMS skilaboð á hverjum degiog hún megi ekki eiga karlkynsvini á Facebook. Einnig hafi hún greint frá þvíað varnaraðili hefði hana algerlega undir eftirliti og sé hún ekki frjáls.Einnig hafi brotaþoli greint frá því að hún og varnaraðili hafi verið gift ílangan tíma og eigi sama fjögur uppkomin börn. Hafi varnaraðili beitt hanaandlegu og líkamlegu ofbeldi síðastliðin 10 ár og óttist hún hann afar mikið.Hafi brotaþoli verið með áverka við vinstri auga og munn og kvaðst vera mjögillt í vinstra hné og í maganum. Hafi hún óskað eftir nálgunarbanni ogbrottvísun af heimili. Í skýrslutökuna varnaraðila hjá lögreglu 8. janúar 2017 hafihann neitað því að hafa beitt brotaþola ofbeldi. Hafi hann greint frá atburðummeð þeim hætti að hann og brotaþoli hafi verið að rífast eða aðallega brotaþoliað nöldra í honum og svo hafi hún farið út á svalir og hótað því að hoppa framaf. Greindi varnaraðili frá því að hann hefði haldið í hendur brotaþola þannigað hún myndi ekki falla fram af svölunum og þannig hafi hann bjargað lífihennar. Aðspurður hafi varnaraðili sagt það rangt að hann hefði beitt brotaþolaofbeldi síðastliðin 10 ár. Þau hafa bara rifist annað slagið eins og gengur oggerist. Spurður um það hvernighann skýri áverka á brotaþola bar varnaraðili að þeir hefðu komið til þegarbrotaþoli var að reyna hoppa fram af svölunum. Varnaraðili neitaði að gera samning við lögregluum að hann færi tímabundið af heimilinu þannig að brotaþoli gæti búið örugg ásínu heimili. Í málinu komi fram að íbúar hafi aðstoðað brotaþola aðkomast í skjól með því að grípa í fætur hennar þar sem hún hafi hangið á svölumþriðju hæðar. Þá komi fram hjá vitni að heyrst hafi mikið öskur frá íbúðinni aðofan og þegar vitnið hafi komið út á svalir hafi vitnið veitt brotaþola athygliþar sem hún hafi hangið fram af svölum á þriðju hæð. Vitnið hafi sagt að ef þaðhefði ekki gripið inn í og dregið brotaþola inn á svalir á 2. hæð hefði húnfallið niður þrjár hæðir, enda hafi hún misst gripið þegar vitnið hafi tekið ummitti hennar. Þegar hún hafi verið komin inn í íbúðina á ný hafi hún rokið út. Við skoðun á málaskrá lögreglu megi finna eitt mál þar semdeilur virðist hafa verið á milli brotaþola og varnaraðila, það erlögreglumálið númer 008-2016-[...]. Í málinu hafi lögreglu borist tilkynningaðfaranótt [...]. desember 2016 um hugsanlega yfirstandandi líkamsárás að[...], [...], heimili brotaþola ogvarnaraðila. Lögregla hafi farið á vettvang og hitt brotaþola þar fyrir. Hafihún setið í stiga á milli 2. og 3. hæðar hússins og sjáanlega verið í mikluuppnámi. Í viðræðum við lögreglu hafi hún meðal annars greint frá því aðvarnaraðili hefði fyrr um kvöldið hótað að beita hana líkamlegu ofbeldi, veriðmjög ógnandi og til alls líklegur og því hafi hún flúið fram á stigagang þar semnágrannkona hafi aumkað sér yfir hana og hringt á lögreglu. Spurð um forsögumálsins hafi brotaþoli greint frá því að varnaraðili hafi beitt hana andlegu oglíkamlegu ofbeldi í 10 ár og að hann sé veikur á geði. Hún hefði margoft flúiðíbúð þeirra hjóna vegna ofbeldis og farið niður í kjallara og gist þar ígeymslu sem fylgi íbúð þeirra. Geymslan sé mjög lítil og yrði hún því að sofasitjandi þar inni. Þá sé hvorki hiti nérafmagn í geymslunni. Síðar um nóttina hafi lögregla tekið skýrslu af brotaþola og hún þágreint frá atburðum á sama veg og lýst sé að framan. Hafi brotaþoli jafnframtgreint frá því að hún væri hrædd við varnaraðila og að hún óttaðist um eigiðöryggi. Taldi hún líklegt að varnaraðili myndi skaða hana frekar og óttaðisthún um að hann kynni að framkvæma hótun sína um að drepa hana. Þann 11. janúar síðastliðinn hafi lögreglumenn farið aðheimili brotaþola og hafi hún virst vera mjög hrædd við varnaraðila. Hún hafiekki þorað að afhenda farsíma sinn þar sem hún óttaðist að þá myndi varnaraðilidrepa hana. Eftir að lögreglustjóri hafi tekið ákvörðun um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili hafi brotaþoli sagt að varnaraðili hafi sent sér SMS ogreynt að hringja í hana. Varnaraðili kveðst hins vegar einungis hafa sent henniSMS. Miðað við þau gögn sem unnt hafi verið að afla og þeirra framburða aðilasem liggi fyrir telji lögreglustjóri að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um aðvarnaraðili hafi framið refsiverð brot og/eða raskað friði brotaþola, sbr. 4.og 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Að virtum atvikum málsins teljilögreglustjóri að hætta sé á því að varnaraðili muni á ný brjóta gegn brotaþolaá sambærilegan hátt eða á annan hátt er raski friði hennar eins og kveðið er áum í 4. og 5. gr. nefndra laga nr. 85/2011. Jafnframt telji lögreglustjórinn á Suðurnesjum hættuá að varnaraðili muni brjóta gegn brotaþola ef brottvísun og nálgunarbanniverði ekki beitt í máli þessu. Samkvæmt þessu telji lögreglustjóri að skilyrði4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt og að verndarhagsmunir standi tilþess að tryggja brotaþola þann rétt að geta hafst við á heimili sínu og getaverið óhult gagnvart yfirvofandi ófriði af hálfu varnaraðili. Þá þykilögreglustjóra með vísan til 1. mgr. 6. gr. nefndra laga að ekki sé unnt aðvernda friðhelgi brotaþola með öðrum og vægari hætti en með brottvísun afheimili og nálgunarbanni.Vísað er tilframangreinds, framlagðra gagna og laga nr. 85/2011, einkum 4., 5. og 12. gr.er þess krafist að fallist verði á hina umbeðnu kröfu. Samkvæmt 4. og 5. gr. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbannog brottvísun af heimili er heimilt að beita nálgunarbanni og brottvísun afheimili ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafi framið refsivert broteða raskað á annan hátt friði brotaþola. Jafnframt er heimilt að beitanálgunarbanni og brottvísun af heimili ef hætta er á að viðkomandi brjóti gegnbrotaþola. Þá er heimilt að beita nálgunarbanni samhliða brottvísun af heimilief nauðsynlegt þykir til að vernda hagsmuni brotaþola, sbr. 2. mgr. 5. gr.laganna. Með hliðsjón af öllu framangreindu og rannsóknargögnum málsins þykjavera fyrir hendi skilyrði samkvæmt 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 til að beitabrottvísun af heimili og nálgunarbanni eins og kveðið er á um í ákvörðunlögreglustjórans á Suðurnesjum frá 8. janúar 2017, enda er ekki talið sennilegtað friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðru og vægari móti. Verður ákvörðunlögreglustjóra því staðfest svo sem greinir í úrskurðarorði. Þóknun skipaðsverjanda varnaraðila og réttargæslumanns brotaþola, sem greiðist úr ríkissjóði,er ákveðin eins og nánar greinir í úrskurðarorði, að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. Jón Höskuldsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ Staðfest er ákvörðunlögreglustjórans á Suðurnesjum frá 8. janúar 2017 um að X, kt. [...], sé gertað sæta brottvísun af heimili sínu að [...], [...], [...], frá uppkvaðninguúrskurðar til sunnudagsins 5. febrúar 2017, kl. 16:00 og nálgunarbanni fráuppkvaðningu úrskurðar til mánudagsins 3. júlí 2017, kl. 16:00, þannig að lagter bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt.[...], að [...], [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis[...], mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bann við því að hann veiti Aeftirför, nálgaðist hana á almannafæri, hringi í heima-, vinnu- eða farsímahennar, sendi henni tölvupóst eða setji sig á annan hátt í beint samband viðhana. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila Jóhannesar Alberts Kristbjörnssonar hdl., 286.440 krónur og 17.354krónur í aksturskostnað greiðist úr ríkissjóði. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, HalldóruAðalsteinsdóttur hdl., 245.520 krónur og 17.354 krónur í aksturskostnaðgreiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 732/2016
Kærumál Vitni
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu X um að tiltekið vitni skyldi gefa skýrslu fyrir héraðsdómi í tengslum við rekstur máls fyrir Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 25. október 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2016 þar sem hafnað var kröfuvarnaraðila um að tiltekið vitni skyldi gefa skýrslu fyrir héraðsdómi í tengslum við rekstur máls fyrirHæstarétti. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa sín verði tekintil greina.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25.október 2016Málþetta var þingfest 12. október sl. og tekið til úrskurðar í dag. Sóknaraðili er X, [...], [...], envarnaraðili er ríkissaksóknari. Sóknaraðilikrefst þess að tekin verð skýrsla fyrir dómi af A [...] í tengslum við áfrýjun á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. [...].Afhálfu varnaraðila er kröfunni mótmælt.Málavextir og málatilbúnaðursóknaraðila Meðákæru embættis sérstaks saksóknara útgefinni 10. febrúar 2014 var sóknaraðili,ásamt tveimur öðrum, ákærður fyrir umboðssvik, sbr. 249. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 en brotin átti sóknaraðili að hafa framið í störfumsínum hjá Glitni banka hf. Með dómiHéraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum [...], var hann sakfelldur og dæmdur tilfangelsisrefsingar. Dóminum hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar Íslands og ermálið nr. [...] á málaskrá réttarins. Ágrip mun ekki enn hafa verið afhentréttinum. Telur sóknaraðili nauðsynlegt að leiða vitnið í tengslum við meðferðmálsins í Hæstarétti. Sóknaraðilirekur í beiðni sinni að hann hafi fengið upplýsingar frá rannsakendum málsinsum að símtölum milli hans og lögmanns hans, sem sætt hafi hlustun í þágurannsóknar málsins, hafi ekki verið eytt jafnóðum eins og krafa sé gerð um i85. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Umræddar upplýsingar hafi komiðfram í tölvupóstum milli hans og A [...]. Til að fá þetta staðfest fyrir dómióskar sóknaraðili eftir því að tekin verði skýrsla af A fyrir dómi með heimildí 141. gr., sbr. 140. gr. og 138. gr., laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.Við fyrirtöku málsins vísaði sóknaraðili jafnframt til þess að hann hyggist ennfremur spyrja A hvernig staðið hafi verið að símhlustun vegna hans og lögmannshans.Málsástæður varnaraðilaVarnaraðilivísar til þess að ekki séu uppfyllt skilyrði 138. gr. laga nr. 88/2008 til aðtaka skýrslu af [...]. Umrædd heimild eigi við þegar afla eigi sönnunargagnasem varði sakamál sem sé til meðferðar og leiða eigi vitni um atvik málsins.Umbeðin skýrslutaka hafi ekkert með sönnunarfærslu eða sönnunargögn, í sakamálþví sem er til meðferðar í Hæstarétti, að gera, heldur sé ætlunin að láta [...]svara spurningum um störf rannsakenda hjá embætti sérstaks saksóknara ogmistökum þeirra við eyðingu gagnanna. Umræddar upptökur hafi ekki verið lagðarfram, það hafi ekki verið byggt á þeim og þeim mun nú öllum hafa verið eytt.Nægilegt sé að upplýsa um mál þetta skriflega, sbr. 4. mgr. 117. gr. nefndralaga.Varnaraðilivísar enn fremur til þess að ekki liggi fyrir á hvern hátt umbeðin skýrslutakasnerti meðferð máls varnaraðila í Hæstarétti en augljóst sé að eyðing upptakaaf umræddum símtölum hafi ekkert með sekt eða sýknu sóknaraðila að gera. Vísar varnaraðilií þessu samhengi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 456/2014.NiðurstaðaÍ framlögðutölvuskeyti frá A [...] kemur fram að símtöl milli sóknaraðila og verjandahans, sem voru hljóðrituð, hafi verið eytt. Krafa sóknaraðila, um að A, semstarfaði hjá embætti sérstaks saksóknara meðan málið var þar til rannsóknar ennú hjá héraðssaksóknara, verði leiddur fyrir dóm til skýrslugjafar, er á þvíreist að staðfesta þurfi framangreint tölvuskeyti hans og þá óskar sóknaraðilieftir að yfirheyra hann um framkvæmd símhlustana. Telur sóknaraðili aðhljóðritun á símtölunum hafi falið í sér brot gegn grundvallarréttindum hans.Nauðsynlegt sé, í tengslum við rekstur málsins fyrir Hæstarétti á hendur honum,að leita sönnunar um framkvæmd hlustunarinnar og eyðingu símatal meðvitnaleiðslu.Meðalgrundvallarréttinda manns, sem borinn er sökumum refsiverða háttsemi, erað hann fái notið aðstoðar löglærðs verjanda og geti óhindrað ráðgast við hannán þess að aðrir fylgist með þeim samskiptum. Í samræmi við það er kveðið svo áum í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 88/2008 að verjanda sé heimilt að tala einslegavið skjólstæðing sinn um hvað eina sem mál hans varðar. Samkvæmt lokamálslið 1.mgr. 85. gr. laganna er skylt að eyða þegar í stað upptökum af símtölum ef íljós kemur að þau hafa að geyma samtöl sakbornings við verjanda sinn. Jafnframter svo fyrir mælt í 4. mgr. 134. gr. laganna að óheimilt sé að leggja fram ísakamáli gögn ef þau hafa að geyma upplýsingar um það sem sakborningi ogverjanda hans hefur farið á milli. Af þessum ákvæðum leiðir að ekki verðurbyggt á slíkum gögnum af hálfu ákæruvalds í máli sem það kann að höfða á hendursakborningnum.Í dómi ímálinu nr. [...] kemur fram að á tímabilum á árunum 2010 og 2011 hafi farið fram símahlustanir í þágurannsóknar málsins hjá ákærðu og vitnum. Engar af upptökum úr símtölum hafiverið taldar hafa sérstakt sönnunargildi í málinu og hafi öllum upptökunumverið eytt í framhaldi. Samkvæmtframansögðu munu þær upptökur af samtölum varnaraðila við verjanda sinn, semáður er vísað til, ekki koma á neinn hátt til álita þegar leyst verður úrsakamálinu á hendur honum sem til meðferðar er fyrir Hæstarétti. Af þeim sökumhefur það enga þýðingu við úrlausn þess máls að upplýst verði frekar um hvernigstaðið var að framkvæmd upptakanna við rannsókn málsins. Verður kröfuvarnaraðila því hafnað með vísan til 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Hafnaðer kröfum sóknaraðila, X, um skýrslutöku af A [...].
Mál nr. 93/2003
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Aðild
Í kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á beiðni H um dómkvaðningu tveggja matsmanna til að leggja mat á nánar tiltekin atriði, sem vörðuðu framkvæmdir við stækkun Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli. Í mótmælti kröfu H um dómkvaðningu matsmanna á þeirri forsendu að H gæti ekki að réttu lagi átt aðild að henni, en Í hafði gert verksamning við samstarfsfélag tveggja verktakafyrirtækja, H&S og M, um fyrrnefnda framkvæmd. Talið var að með verksamningnum hafi Í gengist undir þann skilmála að reikningar vegna verksins yrðu gefnir út af samstarfsfélaginu H og þannig viðurkennt að H væri réttur kröfuhafi gagnvart sér um greiðslu verklauna. Þótt krafa, sem kynni að verða gerð á hendur Í á grundvelli umbeðinnar matsgerðar, gæti orðið um annað en greiðslu verklauna með stoð í verksamningnum, tengdist H hvað sem öðru liði svo náið því réttarsambandi sem samningurinn myndaði, að honum yrði ekki meinað að leita matsgerðarinnar í eigin nafni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2003, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu tveggja matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að dómkvaddir verði tveir menn samkvæmt matsbeiðni. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði er mál þetta komið til vegna beiðni varnaraðila 28. nóvember 2002 um að dómkvaddir yrðu tveir menn til að leggja mat á atriði, sem tiltekin eru í matsbeiðni í tíu liðum og varða framkvæmdir við stækkun Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli. Verk þetta hafði Framkvæmdasýsla ríkisins boðið út í tvennu lagi í desember 1999. Lægsta tilboðið í annan hluta þess barst frá Højgaard & Schultz AS og Miðvangi ehf. í sameiningu og var því tekið 7. febrúar 2000. Skriflegur verksamningur var síðan undirritaður 9. júní og 19. júlí 2000, en fyrir þann tíma mun Ístak hf. hafa gengið til samstarfs við áðurnefnd tvö félög um framkvæmd verksins. Í upphafi samningsins sagði að hann væri gerður milli utanríkisráðuneytisins sem verkkaupa og verktaka, sem þar var nefndur „samstarfsfélag (Joint Venture) Højgaard & Schultz AS ... og Miðvangur ehf.“ Í 5. gr. samningsins var tekið fram að „samningsaðili verkkaupa í þessum samningi er samstarfsfélag Højgaard & Schultz AS og Miðvangur ehf. en reikningar verða gefnir út af sameignarfélagi ofangreindra aðila annars vegar og Ístak hf. hins vegar, Hávirki sf.“ Í málinu mótmælir sóknaraðili kröfu um dómkvaðningu matsmanna á þeirri forsendu að varnaraðili geti ekki að réttu lagi átt aðild að henni. Í matsbeiðni varnaraðila er þess getið að með matsgerð hyggist hann sanna að fyrrgreint verk hafi aukist verulega að umfangi frá því, sem vænta mátti af útboðsgögnum, auk þess að sanna hversu kostnaður hans af framkvæmd verksins hafi aukist af þeim sökum. Þetta kostnaðarmat hyggist hann leggja til grundvallar fjárkröfu á hendur verkkaupa. Með framangreindu ákvæði í 5. gr. verksamningsins gekkst verkkaupi undir þann skilmála að reikningar vegna verksins yrðu gefnir út af varnaraðila. Viðurkenndi verkkaupinn á þann hátt að varnaraðili væri réttur kröfuhafi gagnvart sér um greiðslu verklauna. Þótt krafa, sem kynni að verða gerð á hendur sóknaraðila á grundvelli umbeðinnar matsgerðar, gæti orðið um annað en greiðslu verklauna með stoð í verksamningnum, tengist varnaraðili hvað sem öðru líður svo náið því réttarsambandi, sem leiddi af samningnum, að honum verður ekki meinað að leita matsgerðarinnar í eigin nafni. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, Hávirki sf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 389/2015
Kærumál Aðför Útburðargerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu F ehf. um að B yrði borinn út úr nánar tilgreindum eignarhluta í húsnæði félagsins þar sem óljóst væri með þinglýsta eignarheimild þess. Í dómi Hæstaréttar kom fram að afrit afsals fyrir eignarhlutanum bæri með sér að það hefði verið móttekið til þinglýsingar í desember 2013 og því þinglýst í janúar 2014. Af málatilbúnaði B í héraði væri ljóst að hann drægi ekki í efa að F ehf. hefði öðlast eignarrétt að eignarhlutanum með afsölum í desember 2013. Enginn skriflegur samningur um leigurétt B yfir eignarhlutanum lægi fyrir í málinu, hvorki við fyrri eigendur né við F ehf., og ósannað væri að munnlegur leigusamningur hefði verið gerður um þann eignarhluta. Að því gættu og í ljósi atvika málsins að öðru leyti væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til þess að fallast á kröfu F ehf. um útburð B úr eignarhlutanum. Gæti engu breytt í því sambandi þótt B kynni að hafa framkvæmt endurbætur á eignarhlutanum með samþykki fyrri eigenda hans. Væri þá til þess að líta að samkvæmt nauðungarsöluafsali vegna þessa eignarhluta hafði verið tekið fram að á honum hvíldi áfram eftir þinglýsingu afsalsins eignaskiptayfirlýsing og lóðarleigusamningur eignarinnar og kvaðir tengdar þeim, ef einhverjar væru, en afmá bæri úr veðmálaskrá eignarinnar allar aðrar þinglýstar veðkröfur og öll önnur óbein eignarréttindi, sbr. 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Dómsorð:
Mál nr. 386/1998
Kröfugerð Biðlaun Ómerking Frávísun frá héraðsdómi
Ó var í hópi starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins sem taldi sig eiga rétt á biðlaunum úr hendi ríkisins þegar hlutafélag tók við rekstri verksmiðjanna. Eftir að ríkið hafði í Hæstarétti verið dæmt til að greiða einum starfsmanni úr þessum hópi biðlaun, voru biðlaunin gerð upp ásamt dráttarvöxtum við aðra þá starfsmenn síldarverksmiðjanna sem nutu stöðu opinberra starfsmanna, þ.á m. Ó. Ó hafði leitað aðstoðar lögmanns vegna máls þessa. Eftir að ríkið hafði greitt biðlaunin, stefndi hún ríkinu til greiðslu þeirra. Var krafa hennar orðuð svo að krafist væri biðlauna, dráttarvaxta og málskostnaðar að frádreginni þeirri fjárhæð sem ríkið hafði þegar greitt. Talið var hugsanlegt að Ó ætti rétt á greiðslu innheimtulauna úr hendi ríkisins, en þar sem fyrrgreind kröfugerð þótti ekki endurspegla þann ágreining aðila sem leitað var lausnar á, né heldur voru sóknargögn við hann miðuð, var málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 17. september 1998. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði sér biðlaun 1.508.854 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 122.925 krónum frá 1. ágúst 1993 til 1. september sama ár, af 245.850 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 368.775 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 491.700 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 623.210 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1994, af 746.135 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama ár, af 869.060 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 991.985 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 1.114.910 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 1.237.835 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 1.368.760 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár en af 1.508.854 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann skaðabóta sömu fjárhæðar og með sömu vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til frádráttar kröfunum komi 2.274.450 krónur, sem gagnáfrýjandi greiddi 20. desember 1996. Málinu var gagnáfrýjað 13. nóvember 1998. Gagnáfrýjandi krefst staðfestingar niðurstöðu héraðsdóms um annað en málskostnað. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi var í hópi fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins sem leitaði aðstoðar Starfsmannafélags ríkisstofnana eftir að SR-mjöl hf. hafði tekið við rekstri síldarverksmiðjanna 1. ágúst 1993. Á árinu 1995 var höfðað mál til innheimtu biðlaunakröfu eins starfsmannsins. Eftir að héraðsdómur gekk í því máli í janúar 1996 hófst lögmaður starfsmannafélagsins handa við að afla upplýsinga um aðra starfsmenn verksmiðjanna, sem hugsanlega ættu samsvarandi réttindi. Innheimtubréf vegna sjö þessara starfsmanna, þar á meðal aðaláfrýjanda, voru send 5. júní 1996. Hæstiréttur kvað upp dóm í fyrrgreindu máli 7. nóvember 1996 og var þar fallist á biðlaunakröfur starfsmannsins. Biðlaunakröfur vegna annarra starfsmanna voru eftir það ítrekaðar og auk þess settar fram kröfur vegna tveggja starfsmanna í viðbót. Starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins greindi lögmanni aðaláfrýjanda í héraði frá því 25. nóvember 1996 að óskað hefði verið eftir upplýsingum frá SR-mjöli hf. um ráðningarkjör starfsmannanna. Biðlaun ásamt dráttarvöxtum voru síðan greidd inn á launareikninga starfsmannanna 20. desember sama ár án þess að innheimtuþóknun væri greidd eða samráð haft við lögmenn starfsmannafélagsins um greiðsluna. Krafa aðaláfrýjanda er um greiðslu biðlauna auk dráttarvaxta og málskostnaðar, allt að frádreginni innborgun gagnáfrýjanda. Af gögnum málsins má ráða að biðlaun ásamt dráttarvöxtum voru greidd aðaláfrýjanda eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar 7. nóvember 1996, H.1996.3417. Af greiðslunum varð ráðið hvað verið var að greiða. Aðaláfrýjandi taldi fyrir dómi að biðlaunin hefðu verið réttilega útreiknuð ásamt dráttarvöxtum og kvað gagnáfrýjanda ekki skulda sér biðlaun. Verður því að telja að biðlaunakrafan sé greidd ásamt dráttarvöxtum. Mál þetta var höfðað 11 mánuðum eftir að greiðslan hafði verið innt af hendi og er höfuðstóll kröfunnar miðaður við útreikning gagnáfrýjanda. Málið er þó höfðað eins og ágreiningur sé um biðlaunin og dráttarvexti af þeim. Bera kröfugerð og sóknarskjöl þessa merki. Af málinu má hins vegar ráða að raunverulegur ágreiningur aðilanna varðar greiðslu innheimtuþóknunar. Lögmaður aðaláfrýjanda hafði, þegar biðlaunin voru greidd, lagt í nokkra vinnu vegna innheimtu kröfunnar og getur því aðaláfrýjandi átt að greiða honum sanngjarna þóknun þess vegna. Var því hugsanlegt að gera þá kröfu á hendur gagnáfrýjanda að hann bætti aðaláfrýjanda þann kostnað, sem hann hefði haft af innheimtunni. Sú krafa rúmast hins vegar ekki innan kröfugerðar aðaláfrýjanda í héraði, eins og hún var fram sett, og sóknargögnin voru ekki miðuð við slíka kröfu. Þar sem kröfugerð verður að endurspegla þann ágreining aðila, sem leitað er lausnar á, og í sóknargögnum ber að leggja réttan grundvöll að máli verður ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er, eins og málsatvikum er háttað, að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. . Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1998. Árið 1998, þriðjudaginn 30. júní er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-5440/1997: Ólöf Markúsdóttir gegn íslenska ríkinu, kveðinn upp svohljóðandi dómur: Mál þetta sem dómtekið var 2. júní sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ólöfu Markúsdóttur, kt. 130943-7569, Hlíðarvegi 19, Siglufirði, gegn íslenska ríkinu með stefnu sem birt var 11. nóvember 1997. Dómkröfur stefnanda eru: Aðallega þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda biðlaun að fjárhæð 1.508.854 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 122.925 kr. frá 1. ágúst 1993 til 1. september 1993, af 245.850 kr. frá þeim degi til 1. október 1993, af 368.775 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 1993, af 491.700 kr. frá þeim degi til 1. desember 1993, af 623.210 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1994, af 746.135 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 1994, af 869.060 kr. frá þeim degi til 1. mars 1994, af 991.985 kr. frá þeim degi til 1. apríl 1994, af 1.114.910 kr. frá þeim degi til 1. maí 1994, af 1.237.835 kr. frá þeim degi til 1. júní 1994, af 1.368.760 kr. frá þeim degi til 1. júlí 1994 en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist skaðabóta sömu fjárhæðar og með sömu dráttarvaxtakröfu. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að stefndi verði dæmdur til að greiða virðisaukaskatt af aðkeyptri lögmannsþjónustu. Allt að frádregnum 2.274.450 kr. sem greiddar voru stefnanda 20. desember 1996. Dómkröfur stefnda eru: Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. I. Málsatvik séð frá sjónarhóli stefnanda. Stefnandi var starfsmaður Síldarverksmiðja ríkisins, þegar SR-mjöl hf. tók yfir rekstur Síldarverksmiðjanna 1. ágúst 1993. Stefnandi réð sig til hins nýja félags þegar við stofnun þess. Stefnandi fékk laun sín greidd fyrirfram, greiddi iðgjöld í lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og var félagi í Starfsmannafélagi ríkisstofnana. Stefnandi var því ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er hann gegndi starfi hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Með lögum nr. 20/1993 var ríkisstjórninni falið að stofna hlutafélag til að taka við rekstri Síldarverksmiða ríkisins. Á þeim grundvelli varð til hlutafélagið SR-mjöl hf. og tók það við rekstri Síldarverksmiðjanna þann 1. ágúst 1993. Í 7. gr. laga nr. 20/1993 kom fram að 14. gr. laga nr. 38/1954 ætti ekki við um þá starfsmenn sem tækju við starfi hjá SR-mjöli hf., en síðarnefnda greinin fjallaði um biðlaun ríkisstarfsmanna ef staða þeirra væri lögð niður og sambærileg staða hjá ríkinu stæði ekki til boða. Stefnanda var boðið starf hjá SR-mjöli hf. sem hún þáði. Stefnandi telur hins vegar að lög nr. 20/1993 geti ekki orðið til þess að hún sé svipt réttindum sem hún hafði áunnið sér sem ríkisstarfsmaður, skv. 1. gr. laga nr. 38/1954. Verði lagastoð til sviptingarinnar hins vegar talin fyrir hendi, telur stefnandi sig eiga að fá bætur fyrir þá sviptingu réttinda sem varð með l. nr. 20/1993. Í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 í máli íslenska ríkisins gegn Guðnýju Árnadóttur, þar sem fyrrum starfsmanni Síldarverksmiðja ríkisins voru dæmd biðlaun vegna niðurlagningar stöðu hans hjá verksmiðjunni var með bréfi dags. 18. nóvember 1996 sett fram krafa um greiðslu biðlauna til stefnanda. Þann 20. desember 1996 greiddi stefndi 1.641.637 kr. inn á launareikning stefnanda. Sundurliðun þeirrar greiðslu er að finna í gögnum málsins. Stefnda hefur ekki talið sér skylt að bæta stefnanda þann kostnað sem hún hefur óhjákvæmilega hlotið af aðstoð lögmanns við innheimtu biðlauna. Því sé málssókn nauðsynleg. II. Málsatvik séð frá sjónarhóli stefnda. Stefndi lýsir málsatvikum á eftirfarandi hátt. Stefnandi hafi verið starfsmaður Síldarverksmiðjanna og sé nú starfsmaður SR-mjöls. Þegar niðurstaða hafi legið fyrir í máli Guðnýjar Árnadóttur gegn ríkissjóði, í Hæstaréttarmálinu nr. 90/1996 þann 7. nóvember 1996, hafi verið óumdeilt að stefnandi hafi átt rétt til greiðslu biðlauna með vísan til 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefnanda hafi þá verið greidd biðlaun með dráttarvöxtum þann 20. desember 1996. Fjárhæð biðlaunanna sé ekki umdeild, né útreikningur dráttarvaxta miðað við greiðsludag. Eigi að síður höfði stefnandi mál þetta til greiðslu biðlauna ásamt dráttarvöxtum. III. Framburður stefnanda. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Hún kannaðist ekki við að ríkið skuldaði sér biðlaun. Í málinu liggur frammi minnisblað Önnu Sigríðar Örlygsdóttur. Anna Sigríður Örlygsdóttir sem er starfsmaður fjármálaráðuneytisins hafði ekki tök á því að staðfesta minnisblaðið fyrir dómi, en lögmaður stefnanda kvaðst líta á það sem staðfest væri. Í minnisblaðinu rekur Anna Sigríður samskipti sín við lögmann stefnanda og starfsmenn SR-mjöls vegna frágangs á biðlaunagreiðslum til fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins. Þar sem þeim atriðum eru gerð ítarleg skil í öðrum köflum dómsins þykir ekki ástæða til að rekja það frekar. IV. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hún hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Aðalkrafan sé reist á réttindum stefnanda sem ríkisstarfsmanns, en samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi hún átt rétt til biðlauna í tólf mánuði frá því að starf hennar var lagt niður. Ekki sé vafi á því að starf stefnanda sem ríkisstarfsmanns hafi verið lagt niður er SR-mjöl hf. hafi tekið til starfa og yfirtekið rekstur Síldarverksmiðja ríkisins. Stefnandi vísar til 7. gr. laga nr. 20/1993 og umfjöllunar í greinargerð um þá grein. Þá vísar stefnandi til sambærilegra tilvika sem Hæstiréttur hafi dæmt um í Hrd. 1964:936, 1964:942, 1964:948, 1964:954 og 1990:452. Við niðurlagningu stöðunnar telji stefnandi að réttindi hennar til biðlauna hafi orðið virk og þau verði ekki tekin af með almennum lögum eins og tilraun hafi verið gerð til með 7. gr. laga nr. 20/1993. Stefnandi telji að 7. gr. laga nr. 20/1993 brjóti í bága við jafnræðisreglu þá sem víða sé byggt á í stjórnarskrá Íslands og alþjóðasáttmálum sem Ísland hafi gerst aðili að. Vitnað er sérstaklega til 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. mgr. 2. gr. Sáttmála Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Stefnandi telji það ekki standast gagnvart stjórnarskránni og tilvitnuðum alþjóðasáttmálum að taka þennan þrönga afmarkaða hóp út úr þeim stóra hópi ríkisstarfsmanna, sem njóti verndar 14. gr. laga nr. 38/1954, og taka af honum biðlaunaréttinn loks er hann verði virkur. Í greinargerð með lögum nr. 20/1993 komi fram að fastráðnir starfsmenn Síldarverksmiðja ríkisins hafi verið 50 og af þeim hafi 14 greitt iðgjöld í Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna. Það sé því ljóst að ekki hafi verið um almenna lagasetningu að ræða, þvert á móti hafi verið um að ræða lagasetningu sem feli í sér að áunnin og lögbundin réttindi þröngs og afmarkaðs hóps hafi verið afnumin vegna þess að þau séu að verða virk. Stefnandi telji að löggjafanum geti því aðeins talist heimilt að skerða réttindi þegnanna, með þeim hætti sem réttindi stefnanda hafi verið skert, með því að skerðingin sé almenn, fyrir henni séu gild rök og hagsmunir sem ætlunin hafi verið að ná fram með lagasetningunni séu að mun meiri en þeir sem hafi verið skertir með henni. Stefnandi telji engum þessara skilyrða hafa verið fullnægt í máli þessu. Til frekari stuðnings máli sínu vísar stefnandi til Hrd. 1992:1962. Stefnandi heldur því fram að það megi ráða af texta 7. gr. laga nr. 20/1993 og greinargerð með frumvarpi að lögunum, að forsenda ákvæðisins hafi verið sú að fastráðnum starfsmönnum yrðu tryggð sambærileg störf hjá SR-mjöli hf. og þeir hafi áður haft hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Það sé hins vegar ómögulegt þar sem starf hjá hlutafélagi geti aldrei orðið sambærilegt starfi hjá ríkisfyrirtæki með þeirri vernd sem lög nr. 38/1954 veita. Hlutafélag geti ekki veitt stefnanda þá vernd sem hann njóti sem ríkisstarfsmaður. Ríkisstarfsmenn njóti t.d. aðildar að Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna og sérstakra réttinda í veikinda- og slysatilvikum. Þar sé einnig meira starfsöryggi en gerist og gengur. En það sem sé mikilvægast er að ríkisstarfsmenn njóti réttar til biðlauna sé staða þeirra lögð niður. Þessi réttindi verði stefnanda ekki tryggð í starfi sínu hjá hinu nýja hlutafélagi. Þessa röngu forsendu fyrir 7. gr. laga nr. 20/1993 telji stefnandi valda því að hin umdeilda grein svipti hana ekki rétti samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefnandi telji jafnframt að niðurstaða á þann veg að hin umdeilda lagagrein verði til þess að svipta hana biðlaunaréttinum, opni leið til þess að fara í kringum biðlaunaréttinn, með því að stofna hlutafélag um starfsemi sem leggja á niður, áður en til niðurlagningarinnar komi. Þar með telji stefnandi að rómað starfsöryggi ríkisstarfsmanna færi fyrir lítið. En fyrir starfsöryggið hafi ríkisstarfsmenn goldið með lægri launum en tíðkist fyrir sambærileg störf á hinum almenna markaði. Verði ekki fallist á ofangreindar málsástæður gerir hún þá kröfu til vara, að fá sér tildæmdar bætur fyrir sviptingu biðlaunaréttarins, jafnar þeim sem biðlaun hefðu orðið, hefði biðlaunarétturinn ekki verið afnuminn með lögum nr. 20/1993. Stefnandi telur óumdeilanlegt að staða sú sem hún gegndi hjá Síldarverk­smiðjum ríkisins hafi verið lögð niður. Við niðurlagningu stöðunnar hafi komið fram skilyrði til greiðslu biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Svipting biðlauna­réttarins hafi verið sérstök aðgerð en ekki almenn og standist hún því ekki gagnvart 67. gr. (nú 72. gr.) stjórnarskrárinnar nema fullar bætur komi fyrir sem séu sömu fjárhæðar og biðlaun hefðu orðið. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að biðlaunarétturinn njóti tvímælalaust verndar 67. gr. (nú 72. gr.) stjórnarskrárinnar þar sem skilyrði hans hafi komið fram með því að starf stefnanda hafi ekki verið lagt niður með sömu lögum og afnámu biðlaunaréttinn. Stefnandi telur því að stefndi geti ekki lagt niður stöðu sína með lögum án þess að fullar bætur komi fyrir. Fullar bætur séu að mati stefnanda bætur sömu fjárhæðar og biðlaun hefðu orðið. Stefnandi telur jafnframt að sjónarmið sem fram komi í rökstuðningi fyrir aðalkröfu um brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og alþjóðasáttmála, sem Ísland eigi aðild að, eigi við um varakröfuna. Stefnufjárhæð í aðal- og varakröfu grundvalli stefnandi á útreikningi frá fjár­málaráðuneyti á því hver föst laun stefnanda hefðu orðið mánuðina frá ágúst 1993 til og með júlí 1994. Til fastra launa, í skilningi 14. gr. laga nr. 38/1954, telji stefnandi vera laun samkvæmt launaflokki sínum, fasta umsamda yfirvinnu og desemberuppbót og orlofsuppbót. Stefndi hafi þegar greitt innborgun inn á kröfu stefnanda að fjárhæð 2.274.450 kr. Biðlaun telji stefnandi gjaldfalla á sama hátt og ef hún hefði haldið starfi sínu óbreyttu. Sé því gerð krafa um hver mánaðarlaun frá þeim tíma er þau hefðu átt að koma til útborgunar og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 krafist af þeim frá sama tíma. Aðalkrafa sé reist á réttindum stefnanda sem ríkisstarfsmanns skv. lögum nr. 38/1954 og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og tilgreindum sáttmálum sem Ísland hefur undirgengist. Varakrafan grundvallist á 67. gr. (nú 72. gr.) stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og tilgreindum alþjóðasáttmálum sem Ísland hefur undirgengist. Krafa um dráttarvexti er reist á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Er þess krafist að stefnanda verði bættur sá kostnaður sem hún hefur óhjákvæmilega orðið fyrir vegna aðstoðar lögmanna við innheimtu biðlauna úr höndum stefnda. Um fjárhæð málskostnaðar er vísað til fyrirliggjandi málskostnaðarreiknings. Krafa um kostnað vegna virðisaukaskatts á aðkeypta lögmannsþjónustu sé skaðleysiskrafa, reist á lögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. V. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er haldið fram að enginn ágreiningur hafi verið um skyldu stefnda til greiðslu biðlauna eftir að dómur Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 í máli nr. 90/1996 hafi legið fyrir, enda hafi biðlaunin verið gerð upp strax og búið hafi verið að afla gagna og sannreyna þær upplýsingar sem fram hafi komið um launakjör starfsmannanna. Engin þörf hafi verið á lögmannsaðstoð í samskiptum starfsmannanna við fjármálaráðuneytið. Það eitt að einstaklingur kjósi að leita sér aðstoðar lögmanns í samskiptum við þriðja aðila feli ekki í sér skyldu þriðja aðila til að greiða fyrir lögmannsaðstoð og þaðan af síður þegar enginn ágreiningur sé um réttmæti kröfu, eftir að dómur Hæstaréttar hafi gengið í máli sem stefndi hafi áður lýst yfir að hefði fordæmisgildi. Lögmannsstofan, sem fari með mál þetta f.h. stefnanda, hafi þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þann 25. nóvember 1997 níu mál á hendur íslenska ríkinu til greiðslu biðlauna vegna niðurlagningar á stöfum stefnenda hjá Síldarverksmiðjum ríkisins 1. ágúst 1993. Málin séu höfðuð í nafni stefnenda sem öllum hafi verið greidd biðlaun 20. desember 1996 ásamt dráttarvöxtum, en að frádregnum staðgreiðsluskatti, sbr. greiðsluseðil dags. 20. desember 1996. Sýknukröfur stefnda í öllum málunum níu séu fyrst og fremst byggðar á því að stefnukröfurnar séu þegar greiddar. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi óuppgerða lögvarða kröfu á hendur stefnda. Á milli aðila máls séu engin óuppgerð lögskipti. Héraðsdómur í máli Guðnýjar Árnadóttur hafi verið kveðinn upp 5. janúar 1996. Áfrýjunarstefna hafi verið gefin út 27. febrúar 1996 og hún birt Gesti Jónssyni hrl. 6. mars 1996. Greinargerð áfrýjanda sé dagsett 3. apríl 1996 og greinargerð stefndu til Hæstaréttar sé dags. 16. apríl 1996. Í greinargerð stefndu segi: "Stefnda telur málskostnaðarákvörðun í héraði ekki vera í samræmi við umfang og fordæmisgildi málsins og fer því fram á að Hæstiréttur ákvarði málskostnað bæði fyrir héraði og Hæstarétti." Eigi að síður hafi lögmannsstofan sent bréf dags. 5. júní 1996 vegna sjö stefnenda af níu þar sem sett hafi verið fram krafa um greiðslu biðlauna ásamt innheimtu­kostn­aði. Bréfi lögmannsstofunnar hafi verið svarað með bréfi starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins, dags. 1. júlí 1996. Þar sé bent á að lögmannsstofunni sé kunnugt um að dómi héraðsdóms hafi verið áfrýjað. Efnisleg afstaða til biðlaunakröfu annarra fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðjanna verði tekin þegar dómur Hæstaréttar liggi fyrir. Eftir að dómur Hæstaréttar hafi verið kveðinn upp 7. nóvember 1997 hafi þannig verið ljóst að starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins myndi greiða öðrum fyrrverandi starfsmönnum Síldarverksmiðja ríkisins sem féllu undir lög nr. 38/1954 biðlaun ef þeir óskuðu eftir því. Lögmannsstofan hafi óskað eftir uppgjöri á dómi Hæstaréttar í málinu nr. 90/1996 með bréfi til ríkislögmanns, dags. 11. nóvember 1996. Ríkissjóðsávísun hafi verið gefin út daginn eftir og lögð inn á bankareikning lögmannsstofunnar 19. sama mánaðar. Afgreiðsla launa starfsmanna, sem hafi átt rétt á greiðslu biðlauna í kjölfar dóms Hæstaréttar, hafi farið fram hjá Síldarverksmiðjunum en ekki hjá starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Því hafi þurft að afla gagna frá SR-mjöli hf. til að reikna fjárhæð biðlauna í hverju tilviki svo og dráttarvexti. Hinn 25. nóvember 1996 hafi ráðuneytið óskað eftir umsögn og upplýsingum um launa- og ráðningarkjör þeirra sömu starfsmanna sem nú hafi höfðað mál til heimtu biðlauna. Afrit þess bréfs hafi verið sent lögmönnum Mörkinni 1 og tekið fram að afgreiðsla biðlaunanna myndi frestast þar til umbeðnar upplýsingar lægju fyrir. Svarbréf SR-mjöls hf. hafi borist starfsmannaskrifstofunni 10. desember 1997. Þá hafi verið hafist handa við útreikning á launum og dráttarvöxtum. Ráðuneytið hafi jafnframt fengið frekari upplýsingar frá Kristjáni Erni Ingibergssyni, fjármálastjóra SR-mjöls og fyrrum starfsmanni Síldarverksmiðja ríkisins, en hann sé einn stefnenda. Kristján Örn hafi m.a. veitt upplýsingar um bankareikninga sem starfsmenn hafi kosið að biðlaunin yrðu greidd inn á og hafi upplýst þá, að beiðni starfsmannaskrifstofunnar, um fyrirhugaðan greiðsludag. Af hálfu þeirra hafi verið lögð á það áhersla að greiðslur færu fram fyrir áramót m.a. vegna væntanlegs fjármagnstekjuskatts. Þótt lögmannsstofan hafi ritað ráðuneytinu öðru sinni innheimtubréf 18. nóvember 1996, og þá fyrir starfsmennina níu sem hafi átt rétt til biðlauna eftir að dómur Hæstaréttar hafði gengið, telur stefndi það ekki fela í sér skyldu til greiðslu biðlauna starfsmannanna inn á reikning lögmannsstofunnar auk lögmannskostnaðar. Enginn ágreiningur hafi verið um skyldu stefnda til greiðslu biðlauna eftir að dómur Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 lá fyrir enda hafi þau verið gerð upp strax og búið hafi verið að afla gagna og sannreyna þær upplýsingar sem fram hafi komið um launakjör starfsmanna. Engin þörf hafi verið á lögmannsaðstoð í samskiptum starfsmanna við ráðuneytið, enda hafi ekki verið til að dreifa neinum ágreiningi við þá, hvorki um málsatvik, lagatúlkun né upphæð biðlauna. Það eitt að einstaklingur kjósi að leita sér aðstoðar lögmanns í samskiptum við þriðja aðila feli ekki í sér skyldu þriðja aðila til að greiða fyrir lögmannsaðstoð og þaðan af síður þegar enginn ágreiningur sé um réttmæti kröfu eftir að dómur Hæstaréttar hafi gengið í máli sem stefndi hafi áður lýst að hefði fordæmisgildi. Stefndi ítrekar að málinu sé stefnt inn til greiðslu biðlauna sem séu sannanlega greidd. Stefnan sé nánast orðrétt og efnislega samhljóða stefnu útgefinni 23. júní 1995 í máli Guðnýjar Árnadóttur gegn ríkissjóði Íslands, en í því máli hafi verið deilt um skyldu til greiðslu biðlauna. Stefnandi byggi kröfugerð sína á sömu lagasjónarmiðum og þar hafi verið gert þrátt fyrir að ekki sé um þau deilt eftir dóm Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996. Málinu sé nú eigi að síður stefnt inn til greiðslu biðlauna, launa sem stefnanda hafi þegar verið greidd að fullu. Stefnandi hefur ekki gert neinar athugasemdir við fjárhæð greiðslunnar og móttekið hana fyrir rúmu ári, án fyrirvara um að krafan hafi ekki verið efnd. Þrátt fyrir að stefnukrafan sé í engu sundurliðuð með því að hluti greiðslunnar 20. desember 1996 hafi gengið til greiðslu á öðru en biðlaunum og dráttarvöxtum og þrátt fyrir að mál þetta sé því ekki höfðað til greiðslu á innheimtukostnaði, þá sé það mat stefnda að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hún hafi þurft að greiða kostnað vegna uppgjörs ríkissjóðs á biðlaunagreiðslu til hennar þar sem enginn reikningur eða greiðslukvittun þess efnis hafi verið lögð fram. Þar sem umkrafin og óumdeild fjárhæð biðlauna auk dráttarvaxta til greiðsludags hafi þegar verið innt af hendi til stefnanda beri að sýkna hann af öllum kröfum í máli þessu. Þar sé vísað til almennra reglna kröfuréttar um endalok kröfu við greiðslu, sbr. og 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Þá bendir stefndi á að starfsmannaskrifstofa fjármálaráðuneytisins hafi annast allan útreikning á biðlaunum og dráttarvöxtum og enn sé ítrekað að stefnandi hafi engum athugasemdum hreyft við þann útreikning. Stefnukrafan sé í samræmi við útreikning starfsmannaskrifstofunnar en ekki innheimtubréf lögmannsstofunnar dags. 18. nóvember 1996. Á það sé bent að lögmannsskrifstofan hafi í engu tilviki reiknað launin rétt, ýmist ofreiknað þau eða vanreiknað. Í þessu máli nemi mismunurinn 8.000 kr. VI. Niðurstaða. Stefnandi kom fyrir dóm og kvað stefnda ríkið hvorki skulda sér biðlaun né dráttarvexti af þeim. Þegar litið er á dómkröfur stefnanda sést að í raun er ekki verið að krefja um greiðslu biðlauna. Enda er óumdeilt að þau hafa verið greidd þann 20. desember 1996 þó að stefnandi krefjist greiðslu þeirra allt að þeirri upphæð sem greidd hefur verið. Dómkrafan er með öðrum orðum ekki til staðar. Í kröfurétti gildir sú almenna regla að endalok kröfu eru við greiðslu hennar. Stefnandi hefur því ekki með málatilbúnaði sínum sýnt fram á að hún hafi lögvarða hagsmuni af að fá niðurstöðu í málinu. Í kröfugerð sinni leggur stefnandi útreikning starfsmannaskrifstofu fjármála­ráðuneytisins til grundvallar og er fjárhæð kröfunnar því einnig óumdeild. Ljóst er að biðlaun auk dráttarvaxta voru greidd eins fljótt og auðið var eftir að dómur í máli nr. 90/1996 var kveðinn upp í Hæstarétti, en með bréfi 1. júlí 1996 til lögmannsstofu stefnanda var viðurkennt af hálfu stefndu fordæmisgildi dómsins. Síðara innheimtubréf lögmannsstofunnar frá 18. nóvember 1996 var því óþarft. Af því sem hér að framan hefur verið rakið er ljóst að í öllum frágangi biðlaunagreiðslna naut starfsmannaskrifstofan í engu aðstoðar lögmannsstofunnar heldur starfsmanna SR-mjöls hf., fyrrum starfsmanna Síldarverksmiðja ríkisins. Tæpu ári eftir greiðslu biðlauna auk dráttarvaxta, inn á bankareikning stefn­anda, höfðar hún málið ásamt átta öðrum umbjóðendum lögmannsstofunnar, sem einnig höfðu verið starfsmenn Síldarverksmiðja ríkisins en voru nú starfsmenn SR-mjöls hf. Stefna sú sem birt var í þessum níu málum virðist vera að mestu leyti sama stefna og í Hæstaréttarmálinu nr. 90/1996: Guðný Árnadóttir gegn íslenska ríkinu, í lítið breyttri mynd, þrátt fyrir að aðstæður væru nú allt aðrar. Með vísan til þess sem hér að framan greinir virðist skína í gegn sú fyrirætlan stefnanda og lögmanns hans að fá dóm um málskostnaðarkröfu lögmannsstofunnar Lögmanna Mörkinni 1 og að stefnda íslenska ríkið beri þann kostnað. Það er stefnda íslenska ríkinu óviðkomandi hvort stefnandi kýs að ráða sér lögmann til að koma fram fyrir hans hönd í samskiptum aðila. Stefndi íslenska ríkið gaf ekkert tilefni til að mál þetta yrði höfðað enda krafa um biðlaun auk dráttarvaxta fyrir löngu greidd og móttekin án fyrirvara. Er málshöfðun þessi því með öllu þarflaus og mátti umboðsmanni stefnanda vera ljóst að dómkröfur í máli þessu væru haldlausar. Þegar litið er til þess sem hér að framan er rakið er stefnda íslenska ríkið sýknað af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Halla Bachmann Ólafsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, Ólafar Markúsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 324/2007
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabótalög Örorkulífeyrir
R lenti í umferðarslysi 7. september árið 2000 og var óumdeilt í málinu bótaábyrgð vegna tjónsins hvíldi á S, sem eiganda ökutækis þess sem tjóninu olli og T sem vátryggjanda sama ökutækis. Greiddi T bætur til R að frádregnum 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris sem R átti rétt til úr lífeyrissjóðum. Við útreikning umræddrar fjárhæðar miðaði T afvöxtunarhlutfallið 4,05. Í málinu krafðist R þess aðallega að T og S yrði gert að greiða 2.239.544 krónur en það var fjárhæð þess frádráttar sem bætur til R sættu samkvæmt framansögðu. Til vara krafðist R greiðslu á 76.302 krónum og miðaðist sú fjárhæð við að rétt hefði verið að nota afvöxtunarhlutfallið 4,5 við útreikninginn. Ekki var fallist á með R að regla 4. ml. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, væri í andstöðu við 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og var aðalkröfu hans því hafnað. Hins vegar var fallist á varakröfu hans, enda byggði hún á skýru ákvæði síðastnefndrar lagagreinar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2007. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði dæmd til að greiða honum 2.239.544 krónur, en til vara 76.302 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2002 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 7. september 2000 og hlaut við það líkamstjón. Stefnda Signý var eigandi bifreiðar, sem slysinu olli, en hún var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni h/f. Óumdeilt er að stefndu bera ábyrgð á tjóni áfrýjanda. Tveir menn lögðu mat á umfang þess 27. desember 2001 og komust meðal annars að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka áfrýjanda af völdum slyssins væri 25%. Ekki er ágreiningur um örorkustig. Bótauppgjör fór fram 31. júlí 2002 með greiðslu stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar h/f. Við uppgjörið dró stefndi frá skaðabótakröfu áfrýjanda 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris, sem sá síðarnefndi átti rétt til úr nokkrum lífeyrissjóðum, með vísan til ákvæðis 4. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og greininni var breytt með lögum nr. 37/1999. Frádráttur frá skaðabótakröfu nam samkvæmt því samtals 2.239.544 krónum og tók áfrýjandi við bótum með fyrirvara. Hann heldur fram að óheimilt hafi verið að beita frádrætti vegna greiðslu örorkulífeyris úr lífeyrissjóðum samkvæmt áðurnefndu ákvæði skaðabótalaga og nemur aðalkrafa hans sömu fjárhæð og dregin var frá við bótauppgjörið. Málsástæður eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um aðalkröfu áfrýjanda, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 311/1997 í dómasafni réttarins 1998, bls. 1976 að því er varðar nokkurt svigrúm löggjafans til að leggja mat á hvort reglur skaðabótalaga fullnægi því markmiði að tryggja tjónþolum fullar bætur fyrir fjártjón. II. Varakrafa áfrýjanda er á því reist að ef heimilt telst að draga hluta örorkulífeyris frá skaðabótakröfunni, beri að afvaxta framtíðarverðmæti hans með 4,5% til að ákveða eingreiðsluverðmæti lífeyrisins, en ekki 4,05% eins og stefndi hafi gert. Er óumdeilt að fjárhæð varakröfu nemur þeirri fjárhæð sem munar á þessum tveimur reikniforsendum. Í héraðsdómi er greint frá ummælum í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 37/1999. Þar segir meðal annars í umfjöllun um 4. gr. frumvarpsins að nauðsynlegt sé við uppgjör bóta að reikna verðmæti örorkulífeyris til eingreiðslu og að eðlilegt sé að sú fjárhæð sé fundin með sömu afvöxtunarprósentu og notuð er til ákvörðunar á margfeldisstuðli í 5. gr. frumvarpsins, sbr. 6. gr. laganna. Verulegar breytingar voru gerðar á frumvarpinu við meðferð Alþingis á því og benda stefndu sérstaklega á ummæli varðandi tillögu um breytingu á margfeldisstuðli í áliti meiri hluta allsherjarnefndar Alþingis þar sem segir: „Tryggingafræðilegu stuðlarnir í 2. dálki sýna núvirði 1 kr. árslauna miðað við 4,05% ávöxtun (þ.e. 4,5% fyrir fjármagnstekjuskatt) ...“. Telja stefndu hafið yfir vafa að af hálfu löggjafans hafi bótakerfi skaðabótalaga verið hugsað þannig að sama vaxtaprósenta yrði notuð við afvöxtun örorkulífeyris til eingreiðslu og sú, sem notuð hafi verið við ávöxtun árslauna við ákvörðun margfeldisstuðuls í 6. gr. skaðabótalaga. Í báðum tilvikum skuli miðað við 4,05%. Sama vaxtaprósenta hljóti að vera notuð í báðum tilvikum svo samræmi náist. Í 4. gr. frumvarps, sem varð að lögum nr. 37/1999, var lagt til að við útreikning á eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði yrði miðað við 4,5% ársafvöxtun. Eftir breytingar, sem urðu á frumvarpinu við meðferð Alþingis á því, stóð sú tillaga óbreytt og var hún lögfest í því horfi. Áðurnefnd lögskýringargögn benda til þess að vilji hafi staðið til að sömu vaxtaprósentu yrði beitt við afvöxtun örorkulífeyris til eingreiðsluverðmætis samkvæmt 4. gr. frumvarpsins og beitt var við ákvörðun margfeldisstuðuls samkvæmt 5. gr. þess. Hvað sem því líður er texti laganna skýr um það að miðað skuli við 4,5% vexti við afvöxtun áðurnefnds lífeyris og verður ótvíræðu lagaákvæði ekki vikið til hliðar með stoð í lögskýringargögnum, svo sem stefndu krefjast í raun. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjanda óskipt fjárhæð samkvæmt varakröfu þess síðastnefnda með vöxtum eins og krafist er. Stefndu verða jafnframt dæmd til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu greiði óskipt samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renna í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2007. Mál þetta, sem dómtekið var í gær er höfðað með stefnu birtri 16. apríl 2004. Stefnandi er Reynir Már Sigurvinsson, Blómsturvöllum 6, Stokkseyri. Stefndu eru Tryggingamiðstöðin h/f, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, og Signý Þorbjörg Sigurðardóttir, Markarflöt 14, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda 2.239.544 krónur auk vanskilavaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2002 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda 76.302 krónur auk vanskilavaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2002 til greiðsludags Þá krefst stefnandi málskostnaðar ein og mál þetta væri ekki gjafsóknamál. Af hálfu stefndu er þess aðallega krafist að stefndu verði sýknuð af kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu. Til vara er þess krafist að stefnufjárhæð verði lækkuð og málskostnaður verði látinn niður falla. Jafnframt er þess krafist að fjárhæð tildæmdra bóta beri dráttarvexti frá endanlegum dómsuppsögudegi til greiðsludags, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Hinn 7. september 2000 var bifreiðinni AX-886, sem er af gerðinni Toyota Yaris, ekið aftan á bifreið stefnanda á Breiðholtsbraut í Reykjavík. Stefnda Signý var eigandi bifreiðarinnar. Óumdeilt er að stefndu bera ábyrgð á slysinu og að stefnda, Tryggingamiðstöðinni h/f, beri að greiða bætur úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar. Tjón stefnanda var metið af læknunum Leifi N. Dungal og Atla Þór Ólasyni hinn 27. desember 2001. Niðurstaða þeirra var sem hér segir: Fullnaðaruppgjör fór fram 31. júlí 2002 um aðra þætti en á eftir greinir. Við uppgjörið kom fram ágreiningur um frádrátt vegna eingreiðsluverðmætis greiðslna úr lífeyrissjóðum. Ágreiningur þessi lýtur að tvennu. Annars vegar hvort heimilt sé að beita frádrættinum og þá um leið hvort ákvæði 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um þann frádrátt hafi stjórnskipulegt gildi. Telur stefnandi að ákvæðið fari gegn 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hins vegar lýtur ágreiningurinn að því hvernig eigi að reikna út eingreiðsluverðmætið en stefndi notar 4,05% afvöxtun á meðan stefnandi telur að nota eigi 4,5%. Ágreiningurinn felst í því að stefnandi telur að beita eigi þeirri prósentu sem 5. gr. skl. gefi fyrirmæli um en stefndi telur að þrátt fyrir ákvæði laganna beri að nota aðra prósentutölu en þar segir, þegar búið er að taka tillit til 10% fjármagnstekjuskatts. Vegna ágreinings þessa var slysið gert upp með fyrirvara um frádrátt vegna greiðslu úr lífeyrissjóðum. Þótt í tjónskvittuninni standi „Bætur frá Tr.stofn. og líf.sj.“ þá sé eingöngu um að ræða bætur frá lífeyrissjóðum sem haldið hafi verið eftir. Stefnandi á lífeyrisréttindi í fimm sjóðum. Þar er í fyrsta lagi um að ræða Lífeyrissjóð Suðurlands, Lífeyrissjóð Suðurnesja og Lífeyrissjóð Vestmannaeyja. Lífeyrissjóður Suðurlands yfirtekur stigin úr tveimur síðastnefndu sjóðunum og annast uppgjörið. Einnig fær stefnandi greitt úr Sameinaða lífeyrissjóðnum. Þeir sjóðir sem hér hafa verið nefndir til sögunnar eru ekki stofnaðir á grundvelli sérstakra laga heldur grundvallast stofnun þeirra á samningi. Stefnandi fær einnig greiðslur frá Lífeyrissjóði sjómanna. Um þann sjóð vísast til laga nr. 45/1999. Fyrir liggja samþykktir Lífeyrissjóðs Suðurlands en stefnandi hefur ekki talið efni til að leggja fram frekari uppgjör frá sjóðunum, enda væri slíkt utan við grundvöll málsins þar sem ekki sé tölulegur ágreiningur um það frá hvaða fjárhæðum skuli reikna tekjutapið. Tekið skal fram að frádráttarliðirnir voru reiknaðir til 1. desember 2004 enda var ekki búist við að stefnandi fengi greitt úr lífeyrissjóðum til lengri tíma en það. Krafan á hendur stefndu Signýju byggist á 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en hún er skráður eigandi ökutækisins sem olli tjóninu, sbr. 88. gr. skaðabótalaga. Stefndi Tryggingamiðstöðin h/f vátryggði ökutækið og ber að höfða mál á hendur félaginu in solidum með stefndu Signýju sbr. 97. gr. umferðarlaga. Á því er byggt að ákvæði 3. mgr. 5. gr. skl. um að 40% af höfuðstólsverðmæti greiðslna úr lífeyrissjóði dragist frá skaðabótum, fari gegn ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar og 65. gr. hennar. Bæði að um sérstakt brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar sé að ræða, óháð jafnræðisreglunni í 65. gr., og einnig að reglna hennar hafi ekki verið gætt þannig að þeir sæti frádrætti sem eins standi á um. Í stefnu eru rakin þau sjónarmið stefnanda að því hafi stundum verið haldið fram að lífeyrissjóðir séu á sviði opinbers réttar og hluti hins félagslega kerfis. Þetta sé alrangt og hafi leitt til þeirrar röngu niðurstöðu löggjafans að heimilt sé að skerða bætur vegna greiðslna úr slíkum sjóðum. Lífeyrissjóðir séu undirorpnir eignarrétti viðkomandi sjóðfélaga, þeir séu hluti hins einkaréttarlega kerfis og þeim megi öldungis jafna við aðrar tryggingar eða sparnað sem menn verði sér úti um. Þeir séu hins vegar ekki eðlislíkir hinu opinbera velferðarkerfi þannig að hægt sé að skerða tjónabætur af þeim ástæðum. Er síðan rakið upphaf hinna almennu lífeyrissjóða og afskipti löggjafans af starfsemi þeirra á hverjum tíma. Telur stefnandi að þau afskipti hafi verið misskilin og rekur ákvæði laga þar að lútandi og fjallar um upphaf og eðli almennra lífeyrissjóða. Vísar hann til 11. gr. þágildandi skattalaga nr. 74/1921 um rétt manna til að draga iðgjöld við kaup á lífeyri eða lífsábyrgð frá skattskyldum tekjum sínum. Í 10. gr. skattalaga nr. 46/1954 hafi verið sett þau skilyrði fyrir frádráttarbærni iðgjalda að hin ólögboðna lífeyristrygging væri keypt hjá lífeyrissjóði, tryggingarfélagi eða stofnun sem starfi eftir reglum sem fjármálaráðuneytið samþykkir og í þeim reglum þurfi að vera ákvæði um ávöxtun fjár og eftirlit með starfseminni. Hafi aðstæður verið þær að stéttarfélög og launþegar hefðu stofnað almenna lífeyrissjóði í frjálsum samningum án atbeina ríkisvaldsins. Engin tengsl hafi verið milli þessara sjóða og hins opinbera velferðarkerfis. Allt hafi þetta verið val viðkomandi aðila og hafi hið opinbera ekkert haft með málið að gera. Aðkoma fjármálaráðuneytisins að lífeyriskaupum hafi öldungis verið með þeim hætti sem tíðkist um hvers kyns opinbert eftirlit með starfsemi einkaaðila. Til þessa lagaákvæðis megi rekja upphaf þeirrar lögvillu að almennir lífeyrissjóðir séu hluti hins opinbera velferðarkerfis. Ákvæði 13. gr. skattalaga nr. 68/1971 sé í svipuðum dúr og fjalli um þá aðila sem ekki séu að lögum skyldugir til að kaupa sér lífeyri og skattaafslátturinn takmarkaður við 10% af launum. Á þessum tíma hafi þorri manna ekki verið skyldugur til að vera í almennum lífeyrissjóði. Með lögum nr. 9/1974 um starfskjör launþega o.fl. hafi sú meginbreyting orðið í 2. gr. laganna að öllum launþegum hafi verið gert skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps. Hvergi hafi verið hróflað við þeirri skipan að almennir lífeyrissjóðir skyldu vera einkaréttarlegs eðlis. Þannig hafi ákvæðið ekki útilokað stofnun nýrra sjóða, t.d. með samningum, eða að vinnumarkaðurinn sjálfur gerði breytingar á þeim án athafna eða samþykkis ríkisins. Í þessu hafi heldur ekki falist að starfsemi almennra lífeyrissjóða yrði leyfisskyld. Með þessum lögum hafi hið opinbera styrkt þá einkaréttarlegu skipan sem aðilar vinnumarkaðarins hefðu komið á lífeyrissjóðakerfið. Hafi ríkisvaldið þar með fest hið einkaréttarlega fyrirkomulag lífeyrismála í sessi. Í 2. gr. laganna sé skyldutryggingin takmörkuð við þá sjóði sem hlotið hafi staðfestingu fjármálaráðuneytisins. Í þessu ákvæði hafi ekki falist sú skylda að reglur almennu lífeyrissjóðanna væru staðfestar af fjármálaráðuneytinu heldur að skylduaðildin næði eingöngu til þeirra sjóða sem slíkrar staðfestingar hefðu leitað. Með lögum nr. 55/1980 hafi þessi skipan verið staðfest enn frekar. Þar hafi fjármálaráðuneytinu verið fengið úrskurðarvald um skylduaðildina, þ.e. ef ágreiningur kom upp um til hvaða sjóðs skyldi greiða. Hér hafi hins vegar verið um ósköp venjulega stjórnsýslu að ræða eins og tíðkist víða á einkaréttarlegu sviði, þ.e.a.s. að til séu úrskurðaraðilar í einkaréttarlegum málum innan stjórnsýslunnar. Með setningu laga nr. 30/1995 sem fólu í sér breytingu á skattalögum nr. 75/1981 hafi menn misst fótanna. Í 5. tl. 30. gr. A sé fjallað um frádráttarbærni iðgjalda í lífeyrissjóð og hljóðar það svo: „Iðgjöld launþega sem greidd hafa verið til lífeyrissjóða sem starfa samkvæmt lögum eða hlotið hafa staðfestingu fjármálaráðuneytisins skv. 2. gr. laga nr. 55/1980, að hámarki 4% af heildarlaunum.“ Grein þessi beri vott um hreint kunnáttuleysi og misskilning þeirra sem samið hafi frumvarpið. Lög um starfskjör launþega hafi ekki falið í sér sjálfstæðar skyldur almennra lífeyrissjóða til að sækjast eftir staðfestingu fjármálaráðuneytisins heldur það að enginn yrði skyldaður til að greiða í almennan lífeyrissjóð sem ekki hefði leitað slíkrar staðfestingar skv. skattalögum. Hér hafi verið komin hringskilgreining. Þetta hafi gengið svo langt að nú hafi bætur tjónþola skv. skaðabótalögum verið skertar, með rökum sem eigi rætur að rekja til þessa misskilnings og sé réttlætingin sótt í hann að töluverðu leyti. Nú gildi um starfsemi lífeyrissjóða lög nr. 129/1997 og felist ekkert í þeim annað en að lífeyrissjóðir séu einkaréttarleg starfsemi sem njóti opinbers eftirlits eins og viðskiptabankar, sparisjóðir o.fl. Niðurstaðan sé sú að almennir lífeyrissjóðir starfi á einkaréttarlegum grundvelli og eingöngu slíkum. Þeir séu ekki opinbers eðlis og ekki hluti af almannatryggingakerfinu í landinu þótt tilvist sjóðanna létti álagi á slíku kerfi. Regla 3. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, miði að því að draga frá skaðabótum tekjur sem menn hafi annars staðar. Í henni séu hins vegar undanskildar greiðslur sem stafi frá tryggingarkaupum og sparnaði tjónþola sjálfs með einni undantekningu, lífeyrissjóðsframlög eigi að dragast frá skaðabótum. Hugmyndin með ákvæðinu sé að 60% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris dragist frá skaðabótum. Það sé gert með því að lækka bætur vegna varanlegrar örorku um 40% (60% - 1/3 vegna skatta = 40%). Sams konar regla sé um tímabundið tekjutap, sbr. 2. gr. skaðabótalaga (þar sé notað 60% þar sem dregið er frá tekjum sem skattleggjast að fullu). Ákvæði 72. gr. stjórnarskrár mæli fyrir um að eignarétturinn sé friðhelgur. Skerðing verði að byggjast á lögum og fullar bætur að koma fyrir. Það sem vegi þyngst að mati stefnanda sé sú staðreynd að frá bótum fyrir missi aflahæfis hans séu dregin hans eigin eignarréttindi. Stefnandi lítur svo á að réttur hans úr lífeyrissjóði séu eignarréttindi, hann fái greiðslur úr sameiginlegum sjóði allra aðila lífeyrissjóðsins eftir reglum sem þeir hafi sjálfir sett sér, af höfuðstól sem þeir eigi í sameiningu. Tjónvaldur geti ekki fengið frádrátt á bótagreiðslu sinni m.t.t. eignarréttinda stefnanda í lífeyrissjóði frekar en gagnvart öðrum eignum hans. Eignir manna og eignatekjur koma aldrei til frádráttar skaðabótum nema í þessu eina tilfelli. Telur stefnandi þetta brjóta gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar en auk þess gegn 65. gr. þar sem þessi uppgjörsaðferð sé einsdæmi. Engu máli skiptir í þessu samhengi hvernig eigendur sjóðsins ákvarða útgreiðslur úr honum innbyrðis. Það sé þeirra mál og ákvæðum skaðabótalaga óviðkomandi. Ákvæði 5. gr. skaðabótalaga um skerðingu bóta vegna greiðslna úr lífeyrissjóði feli í sér að arður af eignarréttindum sjóðfélaga komi til frádráttar bótum þótt arður af öðrum eignarréttindum geri það ekki. Réttur til greiðslna í tilefni af tjónsatburðum skerði bætur þótt aðrar öldungis sambærilegar greiðslur geri það ekki, hvort sem sé úr slysa- og sjúkratryggingum, lífeyrissjóðum annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu eða frjálsum kaupum á tryggingum úr öldungis sambærilegum sjóðum. Ekkert hafi verið fært til réttlætingar því að láta þennan eina hóp, sem svona stendur á um, þola skerðingu bóta. Lögin mismuni og séu ekki nægilega almenn til að réttlæta þessa skerðingu á eignarréttindum. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda á þessum grundvelli er á því byggt að skv. reglum lífeyrissjóðanna þurfi örorkan að vera 40% að lágmarki til að réttur sé til greiðslna úr henni. Með því að aðilar geri upp miðað við 25% örorku sé ekki slíkt orsakasamband milli slyssins og þeirra greiðslna sem stefnandi njóti úr lífeyrissjóðum, að heimilt sé að draga þær greiðslur frá bótum. Verði ekki fallist á þetta beri með sömu rökum að álykta að stefndi megi ekki draga frá hærri upphæð en 25/40 bóta. Sjóðurinn byggi á fleiri atriðum en örorku stefnanda þegar hann ákveði bótagreiðslur, m.a. taki hann tillit til þátta af félagslegum toga o.fl. sem ekki sé gert við mat skv. skaðabótalögum. Framangreind rök fyrir aðalmálsástæðunni styðja og þessa niðurstöðu. Um varakröfuna: Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda telur hann að lækka hefði átt bætur frá lífeyrissjóðum miðað við 4,5% afvöxtun skv. skýrum fyrirmælum í 5. gr. skl. Ekkert tilefni er til að víkja frá þeim með hugrenningum um fjármagnstekjuskatt. Auk þess sem slík niðurstaða styðst alls ekki við fullnægjandi rök. Þegar löggjafinn ákvað 4,5% vaxtafót lágu reglur um fjármagnstekjuskatt fyrir. Varakrafan sundurliðast þannig: 40% af eingreiðsluverðmæti lífeyris í 36 mánuði skv. útreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar á dskj. nr. 11 kr. 2.163.242 Frádrag stefnda kr. 2.239.544 Mismunur kr. 76.302 Lagarök: Um lagarök vísast til 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 3.-7. gr. og 10. gr. Um málskostnað vísast til XXI. kafla l. nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Tekið verði tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og þarf því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. Stefndu telja stefnanda hafa fengið tjón sitt vegna varanlegrar örorku bætt að fullu skv. ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. breytingar sem gerðar voru á þeim með lögum nr. 37/1999, ákvæði laganna gangi ekki gegn stjórnarskrá og beri því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Með setningu skaðabótalaga nr. 50/1993 og breytingum á þeim lögum, hafi löggjafinn búið til ramma utan um bótakerfi sem innihaldi útreikningsreglur vegna bóta fyrir líkamstjón. Hafi lögin meðal annars miðað að því að færa til nútímahorfs reglur um tengsl skaðabótaréttar og annarra bótaúrræða. Ekki hafi falist í þessu nokkur breyting á þeirri meginreglu skaðabótaréttarins að tjónþoli eigi ekki rétt á hærri bótum en svari raunverulegu fjártjóni hans og hafi dómstólar byggt á þeirri meginreglu í dómsúrlausnum sínum eftir gildistöku laganna, sbr. t.d. Hrd. 1998/1762. Í þessu máli sé ágreiningur um greiðslu bóta fyrir varanlega örorku stefnanda og komi þá til skoðunar ákvæði 5.-9. gr. skaðabótalaga. Þegar skaðabótalögin hafi verið sett árið 1993 hafi margföldunarstuðull 6. gr. laganna verið ákveðinn 7,5. Í athugasemdum með 5. gr. frumvarps til þeirra laga segi að ástæða þess, að hann sé ekki hærri en það, sé meðal annars sú að engin ákvæði séu um að greiðslur frá þriðja manni, til dæmis bætur almannatrygginga, vátryggingarfé og fleira, séu dregnar frá bótakröfu hans. Hagræði þessa hafi vegið á móti því að margföldunarstuðullinn var lágur. Verulegar breytingar hafi verið gerðar á ákvæðum skaðabótalaga með lögum nr. 37/1999. Hafi 5. og 6. gr. laganna verið breytt og verði við það að líta bæði til laga nr. 42/1996, sem breytt hafi margföldunarstuðli laganna frá 7,5 upp í 10, og fyrrnefndra laga nr. 37/1999, þar sem útreikningskerfi skaðabótalaganna hafi tekið verulegum breytingum hvað varðar bætur fyrir varanlega örorku. Eftir breytingu skaðabótalaganna með lögum nr. 37/1999 sé nú í 5. og 6. gr. skaðabótalaga að finna reglur um hvernig reikna eigi skaðabótakröfu vegna varanlegrar fjárhagslegrar örorku. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 37/1999 komi fram að margföldunarstuðullinn í skaðabótalögum, eins og tillaga frumvarpsins reiknaði með að honum yrði breytt, sé annars eðlis en hann hafi verið í upphafi skv. skaðabótalögum nr. 50/1993. Stuðullinn nú meti heildartekjuskerðingu tjónþola, þess vegna séu ákvæði skaðabótalaga miðuð við það að greiðslur af félagslegum toga frá þriðja manni, þar á meðal hluti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum, komi til frádráttar bótum. Annars myndu bætur til tjónþola verða hærri en raunverulegt fjártjón hans. Í 4. mgr. 5. gr. laganna sé kveðið á um hvers konar greiðslur skuli koma til frádráttar skaðabótakröfu vegna varanlegrar örorku. Til grundvallar þessu ákvæði liggi meginregla skaðabótaréttarins að tjónþoli eigi ekki rétt á hærri bótum en svari raunverulegu fjártjóni hans, eins og áður sagði. Sambærilega reglu og er í 4. mgr. 5. gr. sé að finna í 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga hvað varði tímabundið atvinnutjón og byggist hún ennfremur á títtnefndri meginreglu skaðabótaréttarins um að tjónþoli eigi rétt á bótum sem samsvara raunverulegu tjóni hans. Ágreiningur í máli þessu lúti fyrst og fremst að því hvort það álit frumvarpshöfunda laga nr. 37/1999, framsögumanns á Alþingi sem og meirihluta allsherjarnefndar Alþingis, um að bótaréttur úr lífeyrissjóði sé bótaúrræði af félagslegum toga, standist ákvæði stjórnarskrárinnar um jafnræði og friðhelgi eignarréttarins. Vísa stefndu til lögskýringargagna, þar á meðal umfjöllunar í frumvarpi til laga nr. 37/1999 sem og nefndarálits meirihluta allsherjarnefndar um frv. til laga um breytingar á skaðabótalögum, nr. 50 19. maí 1993, sbr. lög nr. 42 13. maí 1996. Stefndu árétta að fyrir gildistöku skaðabótalaga hafi dómstólar tekið mið af rétti tjónþola til greiðslu örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum við ákvörðun skaðabóta og liggi fyrir um það fjölmörg dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Ekki sé að sjá að slík framkvæmd hafi verið metin í andstöðu við áðurnefnd ákvæði stjórnarskrárinnar. Stefndu telja einnig ótvírætt að löggjafinn leggi þá skyldu á alla launamenn og þá sem stunda atvinnurekstur og sjálfstæða atvinnustarfsemi, að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Í dag sé skylda þessi bundin í lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrissjóða og starfsemi lífeyrissjóða. Vegna þessarar lagaskyldu verði að telja rétt til örorkulífeyris úr lífeyrissjóðum annars eðlis en bótarétt úr almennum slysatryggingum. Því breyti ekki á hvaða grundvelli hver og einn lífeyrissjóður starfi, hvort sem starfsemi þeirra sé bundin í lög eða ekki. Vegna skyldutryggingarinnar verði að telja örorkulífeyri til greiðslna af félagslegum toga. Réttindi manna til greiðslu örorkulífeyris séu heldur ekki til þess fallin að skerða önnur réttindi þeirra vegna aðildar að lífeyrissjóði. Stefndu mótmæla því þeirri fullyrðingu stefnanda að eignarréttindi hans hafi verið nokkuð skert með ákvörðun hins stefnda félags á greiðslu bóta fyrir varanlega örorku hans. Stefndu telja heildartjón stefnanda vegna varanlegrar örorku rétt reiknað 12.812.122 krónur, sbr. dskj. nr. 8. Heildartjónið sé því ákveðið. Stefnandi fái tjón sitt að fullu bætt, annars vegar með greiðslu 10.572.578 króna frá hinu stefnda félagi og hins vegar með metinni greiðslu örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum, 2.239.544 krónur. Lagaregla 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga sé sett með stjórnskipulegum hætti, með það fyrir augum að tjónþoli fái raunverulegt fjártjón sitt bætt en ekki ofbætt. Því er mótmælt að lagaregla þessi leiði til þess að aflahæfi stefnanda hafi verið skert á þeim grundvelli að skaðabótalögin tryggi ekki fullar bætur. Eins sé farið með alla tjónþola sem eins hátti til um að þessu leyti en eins og áður segi sé öllum skylt að greiða í lífeyrissjóð, sbr. lög nr. 129/1997. Mótmæla stefndu því að ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eða útreikningsreglur skaðabótalaganna, hvað varði mál stefnanda, brjóti í bága við 65. gr. eða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Skýr fordæmi liggi fyrir hjá Hæstarétti Íslands um þetta álitaefni. Varakrafa stefndu byggist á því að ef fallist er á kröfu stefnanda, beri við útreikning tjóns hans að miða við 4,05% ársafvöxtun við útreikning eingreiðsluverðmætis skv. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Í lögskýringargögnum komi skýrt fram að afvöxtunarprósenta sú sem greind er í 4. mgr. 5. gr. eigi að vera sú sama og notuð sé til ákvörðunar á stuðlinum í 5. gr., nánar tiltekið í athugasemdum með 4. gr. laga nr. 37/1999. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar komi fram hvernig stuðlar 6. gr. skaðabótalaga séu byggðir upp. Þar komi skýrt fram að tryggingarfræðilegir stuðlar miði við 4,05% ávöxtun, þ.e. 4,5% fyrir fjármagnstekjuskatt. Stefndu telja því ótvírætt að miða verði við 4,05% ársafvöxtun og eru mótmæli gegn varakröfu stefnanda ítrekuð. Vaxtakröfum stefnanda er almennt mótmælt. Ef til þess kæmi að stefnanda yrðu tildæmdar bætur þá er augljóst að slíkt mundi byggjast á túlkun og skýringu á skaðabótalögum sem er engan veginn auðsæ. Stefndu telja eins og áður segir að lagaákvæðin sjálf og lögskýringargögn með þeim bendi til þess að stefnandi eigi ekki rétt til frekari bóta en hann hefur þegar fengið og er fjarri lagi að stefndu dragi greiðslur til stefnanda að nauðsynjalausu. Við þessar aðstæður er óeðlilegt að hin umdeilda krafa beri dráttarvexti fyrr en endanlega hefur verið skorið úr deilunni fyrir dómi. Samkvæmt þessu og með vísan til síðari málsliðar 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eru ekki skilyrði til að dæma dráttarvexti frá því tímamarki sem stefnandi gerir kröfu um. Málskostnaðarkröfur stefndu eru reistar á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með lögum nr. 37/1999 voru gerðar breytingar á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Útreikningskerfi skaðabótalaganna tók við það verulegum breytingum hvað varðar bætur fyrir varanlega örorku. Nú er í 5. og 6. gr. skaðabótalaga að finna reglur um hvernig reikna eigi skaðabótakröfu vegna varanlegrar fjárhagslegrar örorku. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 37/1999 kemur fram að margföldunarstuðullinn í skaðabótalögum, eins og tillaga frumvarpsins reiknaði með að honum yrði breytt, er annars eðlis en hann var í upphafi skv. skaðabótalögum nr. 50/1993. Stuðullinn nú metur heildartekjuskerðingu tjónþola, þess vegna eru ákvæði skaðabótalaga miðuð við það að greiðslur af félagslegum toga, eins og það er orðað í frumvarpinu, frá þriðja manni, þar á meðal hluti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum, komi til frádráttar bótum. Í athugasemdum við 4. gr. frumvarps til laga nr. 37/1999 segir: „Samkvæmt gildandi lögum dragast bætur frá almannatryggingum og lífeyrissjóði ekki frá bótum fyrir varanlega örorku. Í greinargerð með frumvarpinu að skaðabótalögum, nr. 50/1993, kemur fram að margföldunarstuðull laganna hafi öðrum þræði verið ákveðinn með hliðsjón af því að tjónþoli héldi óskertum rétti til bóta frá þriðja manni, t.d. almannatryggingum og vátryggingum. Þessi sjónarmið eiga ekki við í þessu frumvarpi. Margföldunarstuðull 5. gr. frumvarpsins er annars eðlis en í gildandi lögum og við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt það tekjutap sem hann verður fyrir vegna varanlegrar örorku. Vegna þessa er lagt til að til frádráttar bótum komi greiðslur af félagslegum toga sem koma í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Við frádráttinn þarf að huga að því að greiðslur séu sambærilegar með því að taka tillit til skattskyldu og greiðsluforms, áður en dregið er frá skattfrjálsum og afvöxtuðum bótum fyrir varanlega örorku. Ekki er lagt til að bætur skerðist vegna slysatrygginga eða annarra bótaúrræða sem tjónþoli hefur sjálfur kostað með greiðslu iðgjalds.“ Í 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga er kveðið á um hvers konar greiðslur skuli koma til frádráttar skaðabótakröfu vegna varanlegrar örorku. Til grundvallar þessu ákvæði liggur sú meginregla skaðabótaréttarins að tjónþoli eigi ekki rétt á hærri bótum en svara raunverulegu fjártjóni hans. Í núgildandi 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga segir: „Frá skaðabótakröfu fyrir varanlega örorku skuli draga allar þær greiðslur sem tjónþoli fær frá almannatryggingum, bætur frá slysatryggingu ökumanns eftir umferðarlögum og bætur frá sams konar slysatryggingu manns sem slasast sem farþegi í eigin ökutæki. Greiðslur frá samnings- eða lögbundinni atvinnuslysatryggingu launþega dragast frá skaðabótakröfu hans á hendur vinnuveitanda þeim sem slysatrygginguna keypti. Bætur samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu skal einnig draga frá skaðabótakröfu. Jafnframt skal draga skaðabótakröfu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og skal við útreikninginn miðað við 4,5% ársafvöxtun. Aðrar greiðslur sem tjónþoli fær frá þriðja manni vegna líkamstjóns, svo sem lífeyrissjóði eða vátryggingarfélagi, dragast ekki frá skaðabótakröfu.“ Sambærilega reglu er að finna í 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga hvað varðar tímabundið atvinnutjón og byggist hún enn fremur á þeirri meginreglu skaðabótaréttarins að tjónþoli eigi rétt á bótum sem samsvara raunverulegu tjóni hans. Í áliti meirihluta allsherjarnefndar um frv. til laga um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50 19. maí 1993, sbr. lög nr. 42 13. maí 1996, sem varð að lögum nr. 37/1999 segir eftirfarandi: „Meðal þess sem rætt var ítarlega í nefndinni er sú breyting sem lögð er til í frumvarpinu að bætur frá lífeyrissjóði og almannatryggingum dragist frá bótum vegna varanlegrar örorku. Ástæða þeirrar breytingar er sú að allt önnur sjónarmið eru uppi í frumvarpinu en í gildandi lögum hvað þetta varðar. Margföldunarstuðullinn er annars eðlis og við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt það tekjutap sem hann verður fyrir vegna varanlegrar örorku. Áður var margfeldisstuðullinn hins vegar við það miðaður að tjónþoli héldi óskertum rétti til bóta frá þriðja aðila, t.d. almannatryggingum og vátryggingum. í frumvarpinu er við það miðað að bætur skerðist ekki vegna slysatrygginga eða annarra bótaúrræða sem tjónþoli hefur sjálfur kostað með greiðslu iðgjalds en hins vegar komi bætur af félagslegum toga að fullu til frádráttar. Litið er svo á að bótaréttur frá lífeyrissjóði sé í senn af félagslegum toga og úrræði sem launþegi kostar sjálfur. Algengast er að vinnuveitandi greiði 60% iðgjalds til lífeyrissjóðs en launþegi 40%. Með hliðsjón af þessari skiptingu er lagt til í frumvarpinu að 60% bóta frá lífeyrissjóði komi til frádráttar skaðabótakröfu vegna varanlegrar örorku eins og aðrar félagslegar greiðslur. Meirihlutinn leggur til að sömu reglur gildi um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, enda eðlilegt að hið sama gildi um þetta tvennt hér. Því verði 60% af greiðslum frá lífeyrissjóði vegna tímabundins tekjutjóns dregin frá skaðabótum fyrir tímabundna örorku. Þess þarf hins vegar að gæta þegar verðmæti örorkulífeyris er dregið frá bótum fyrir varanlega örorku að við útreikning bótanna eru þær lækkaðar um þriðjung vegna skattfrelsis og svokallaðs hagræðis af eingreiðslu. Örorkulífeyrir er hins vegar skattskyldur eins og launatekjur. Af þeirri ástæðu er nauðsynlegt að skerða útreiknað eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris um þriðjung áður en dregið er frá. Því er lagt til í frumvarpinu að til frádráttar skaðabótum fyrir varanlega örorku komi 40% (þ.e. 2/3 af 60%) af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, sbr. 4. gr. frumvarpsins.“ Samkvæmt þessu er við það miðað að bótaúrræði sem launþegi kostar sjálfur sé af öðrum toga en framlag atvinnurekanda til lífeyrissjóðs en litið er á það framlag sem greiðslur frá þriðja aðila. Fyrir gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 tóku dómstólar mið af rétti tjónþola til greiðslu örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum við ákvörðun skaðabóta og liggja fyrir um það fjölmörg dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Sú framkvæmd hefur ekki verið metin í andstöðu við ákvæði 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður að líta til þess að löggjafinn leggur þá skyldu á alla launamenn og þá sem stunda atvinnurekstur og sjálfstæða atvinnustarfsemi, að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Í dag er skylda þessi bundin í lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrissjóða og starfsemi lífeyrissjóða. Vegna þessarar lagaskyldu má líta á rétt til örorkulífeyris úr lífeyrissjóðum öðrum augum en bótarétt úr almennum slysatryggingum. Ekki þykir skipta máli á hvaða grundvelli hver og einn lífeyrissjóður starfar, hvort sem starfsemi þeirra er bundin í lög eða ekki. Vegna skyldutryggingarinnar verður litið á örorkulífeyri, að því leyti sem hann myndast vegna framlags annarra en lífeyrisþega, öðrum augum en þann hluta örorkulífeyris sem myndast vegna beinna framlaga lífeyrisþegans sjálfs en sú leið var farin við breytingu á 5. gr. skaðabótalaga með lögum nr. 37/1999 eins og að framan er rakið. Dómari telur að sú leið hafi hvorki falið í sér skerðingu á eignarréttindum stefnanda né heldur felist í henni mismunun sem varði við 65. gr. stjórnarskrár. Þykir orðalagið „af félagslegum toga“ ekki skipta máli hér heldur sú staðreynd að löggjafinn lítur mismunandi augum á greiðslur úr lífeyrissjóðum eftir því hvort þær stafa frá þeim hluta sem lífeyrisþegi hefur lagt fram sjálfur eða þeim hluta sem hefur myndast vegna framlags annars aðila. Fram kemur í lögskýringargögnum að afvöxtunarprósenta samkvæmt 4. mgr. 5. gr. eigi að vera sú sama og notuð sé til ákvörðunar á stuðli samkvæmt 5. gr. Kemur þetta fram í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar Alþingis við meðferð frumvarps þess sem varð að lögum nr. 37/1999 þar sem segir að tryggingafræðilegir stuðlar miði við 4,05% ársafvöxtun, þ.e. 4,5% fyrir fjármagnstekjuskatt. Verður fallist á það með stefndu að miða verði við 4,05% ársafvöxtum eins og á er byggt af hans hálfu. Samkvæmt öllu framansögðu verða stefndu sýknuð af öllum kröfum stefnanda en málskostnaður milli aðila fellur niður. Stefnandi hefur fengið gjafsóknarleyfi og greiðist málskostnaður hans, sem er þóknun lögmanns hans að fjárhæð 651.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, 159.495 krónum, eða samtals 810.495 krónur, úr ríkissjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Tryggingamiðstöðin hf. og Signý Þorbjörg Sigurðardóttir, skulu sýkn af kröfum stefnanda, Reynis Þórs Sigurvinssonar. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 810.495 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 57/2014
Lánssamningur Gengistrygging
H ehf. krafðistþess að viðurkennt yrði að lán sem bar yfirskriftina fjölmyntalán semfyrirtækið hafði tekið hjá S hf. og D hf. tók síðar yfir og framseldi til HIehf., væri í íslenskum krónum bundið ólögmætri gengistryggingu. Að virtriyfirskrift lánsins og texta þess auk texta þeirra skilmálabreytinga sem gerðarhöfðu verið lagði Hæstiréttur til grundvallar að um hefði verið að ræða giltlán í erlendum gjaldmiðlum og staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um sýknu HI ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómariog Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar2014. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinuvísað heim í hérað til löglegrar meðferðar á ný, en til vara að viðurkenntverði að skuldabréf nr. 1150-74-048939, frá 21. júlí 1998, upphaflega aðfjárhæð 15.000.000 krónur sé skuldabréf í íslenskum krónum bundið ólögmætrigengistryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir áfrýjun héraðsdóms fékk stefndi framseldakröfuna sem mál þetta varðar frá Dróma hf. sem var stefnandi þess í héraði. I Af gögnum málsins verður ráðið að aðilar telja skuldaskjalþað sem um er deilt í málinu vera skuldabréf en ekki lánssamning og var um þaðbókað í þingbók héraðsdóms 9. október 2013 að beiðni lögmanns áfrýjanda. Áfrýjandireisir ómerkingarkröfu sína á því að dómur héraðsdóms hafi ekki tekið mið afbreytingum á kröfugerð við flutning málsins fyrir héraðsdómi sem orðið hefðuþegar hann hafi fallist á þann skilning stefnda að umþrætt skuldaskjal væriekki lánssamningur, heldur skuldabréf. Einnig reisir hann kröfu sína umómerkingu héraðsdóms á því að hinn áfrýjaði dómur hafi verið kveðinn upp áttavikum eftir að aðalmeðferð málsins fór fram. Við aðalmeðferð málsins 22. nóvember 2013 var bókaðí þingbók héraðsdóms að sömu dómkröfur væru gerðar og í stefnu, þar sem umþrættskjal er nefnt ,,lánasamningur“ en ekki breytir nokkru um niðurstöðu máls þessahvort hið umþrætta skuldaskjal teljist skuldabréf eða lánssamningur. Verður málið því ekki ómerkt af þeim sökum að skjaliðsé nefnt lánssamningur í dómi héraðsdóms og að forsendur dómsins hafi tekið miðaf því. Mál þetta var tekið til dóms 22. nóvember 2013.Dómur var kveðinn upp í héraðsdómi 17. janúar 2014, en áður hafði verið gættákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem ekkiliðu meira en átta vikur frá því að málið var dómtekið og þar til dómur var uppkveðinn í því verður hinn áfrýjaði dómur ekki ómerktur, sbr. til hliðsjónar meðalannars dóm réttarins 20. janúar 2005 í máli nr. 304/2004. II Svokallað skuldabréf sem mál þetta snýst um beryfirskriftina ,,Fjölmyntalán“. Undir fyrirsögninni lánsupphæð segir aðheildarfyrirgreiðsla SPRON til lántaka í formi fjölmyntaláns nemi samtals15.000.000 íslenskum krónum, eða jafngildi þeirrar upphæðar í svissneskum frönkumog/eða japönskum jenum eða í öðrum myntum sem Seðlabanki Íslands skrái, sem áhverjum tíma megi ekki vera fleiri en þrjár. SPRON láni á útgáfudegi, 21. júlí1998, ofangreinda fjárhæð í íslenskum krónum og sé upphafs myntsamsetninglánsins samsett af eftirfarandi myntum, miðað við kaupgengi SPRON sama dag,158.498,70 svissneskum frönkum og 14.654.161,78 japönskum jenum. Vextir vorutilgreindir LIBOR vextir. Með skuldskeytingu 24. ágúst 1998 tók áfrýjandi aðsér sem nýr skuldari í stað Húsakaupa ehf. greiðslu á láninu sem var tilgreint„upphaflega að fjárhæð“ 158.498,70 svissneskir frankar og 14.654.161,78 japönskjen. Skilmálum lánsins var fyrst breytt 21. júlí 2004. Í þeirriskilmálabreytingu segir að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis samþykkieftirfarandi breytingu á erlendum myntum skuldabréfs, upphaflega að fjárhæð158.498,70 svissneskir frankar og 14.654.161,78 japönsk jen. Eftirstöðvarlánsins voru tilgreindar í fyrrgreindum gjaldmiðlum. Þá segir ískilmálabreytingunni að eftirstöðvar lánsins breytist í eftirfarandi myntir,55.641 bandaríkjadal, 9.904 bresk pund, 22.803,00 svissneska franka, 2.012.686japönsk jen og 59.740 evrur. Í skilmálabreytingunni er ekki getiðjafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum. Skilmálum lánsins var öðru sinni breytt 4. febrúar2005. Eftirstöðvar þess voru þar tilgreindar í bandaríkjadölum, breskum pundum,svissneskum frönkum, japönskum jenum ogevrum, en breytt í svissneska franka, japönsk jen og evrur. Ekki var getiðjafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum. Þriðja skilmálabreytinginvar gerð 2. mars 2009 og bar yfirskriftina ,,breyting á greiðsluskilmálumfjölmyntareiknisláns nr. 140.“ Eftirstöðvar höfuðstóls lánsins voru tilgreindarí svissneskum frönkum, evrum og japönskum jenum. Vanskil að fjárhæð 1.381.086 krónurskyldu bætast við höfuðstól láns í evrum. Eins og að ofan er rakið bar lán það sem um er deilt í málinuyfirskriftina fjölmyntalán. Síðasta skilmálabreyting sem gerð var á því baryfirskriftina breyting á greiðsluskilmálum fjölmyntareiknisláns. Lánsfjárhæðvar upphaflega tilgreind 15.000.000 íslenskra króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðarí tveimur erlendum gjaldmiðlum, þar sem fjárhæð hinna erlendu gjaldmiðla vartilgreind. Vextir samkvæmt láninu voru til samræmis við að um erlent lán væriað ræða tilgreindir LIBOR vextir. Í fyrrgreindum skilmálabreytingum varjafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum ekki getið, einungis eftirstöðva ítilgreindum erlendum gjaldmiðlum. Hvað sem líður heimildum til gengistryggingarskuldbindinga í íslenskum krónum á þeim tíma er umrætt lán var veitt, verður íljósi alls framangreinds lagt til grundvallar að lán þetta hafi verið gilt lání hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum og niðurstaða hins áfrýjaða dóms þvístaðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hurðarbak ehf., greiði stefnda, Hildu ehf.,500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17.janúar 2014. Mál þetta, sem dómtekiðvar að lokinni aðalmeðferð 22. nóvember 2013, var höfðað fyrir dómþinginu afHurðarbaki ehf., Ármúla 15, Reykjavík, á hendur Dróma hf., Lágmúla 6,Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 24. júní 2013. Dómkröfur stefnanda eruþær, að viðurkennt verði með dómi að fjölmyntalán samkvæmt lánasamningi aðilanr. 1150-74-048939, dagsettum 21. júlí 1998, upp­haflega að fjárhæð 15.000.000króna, sé lánasamningur í íslenskum krónum bund­inn ólögmætrigengistryggingu. Stefnandi krefst einnigmálskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eruþær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verðigert að greiða honum málskostnað, að skaðlausu. Gætt var ákvæða 115. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, aðhinn 21. júlí 1998 gaf félagið Húsakaup ehf. út skuldabréf vegna lántöku hjáSparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., að fjárhæð 15.000.000 króna, eðajafngildi þeirrar fjárhæðar í CHF og/eða JPY eða í öðrum myntum sem SeðlabankiÍslands skráir, sem á hverjum tíma megi þó ekki vera fleiri en þrjár. Lánið var yfirtekið af stefnanda, samanberskuldskeytingu, dagsetta 24. ágúst 1998, og hefur stefnandi verið greiðandi afláninu frá þeim tíma. Til tryggingarskuldinni var lagt fram veðtryggingarbréf, útgefið 8. júlí 1998, að fjárhæð15.000.000 króna, með veði í hluta fasteignarinnar að Ármúla 15, Reykjavík. Um var að ræða svokallað fjölmyntalán og varupphafsmyntsamsetning lánsins 158.498,70 svissneskir frankar og 14.654.161,78japönsk jen. Lánið var veitt til þriggjamánaða frá útborgunardegi lánsins en lántaka var heimilt að framlengja það 80sinnum á þriggja mánaða fresti. Lániðbar millibankavexti hlutaðeigandi myntar, LIBOR-vexti, auk 2% álags. Í skilmálum lánsins segir að ef vanskil varilengur en 15 daga teljist lánið allt í gjalddaga fallið. Þá er einnig kveðið á um það í skilmálumlánsins að kæmi til vanskila yrði vanskilafjárhæðin umreiknuð í íslenskar krónurá gengi á gjalddaga. Hinn 24. ágúst 1998 fórfram svokölluð skuldskeyting og varð stefnandi, Hurðarbak ehf., skuldarilánsins. Í skuldskeytingunni vartiltekið hverjar eftirstöðvar lánsins voru í erlendri mynt, það er, 158.498,70svissneskir frankar og 14.654.161,78 japönsk jen. Samkvæmt skuldskeytingunni skuldbatt stefndisig til að greiða af láninu LIBOR-vexti, auk 2% álags. Skilmálum skuldabréfsinsvar í þrígang breytt, 21. júlí 2004, 4. febrúar 2005 og 2. mars 2009. Með skilmálabreytingunni 21. júlí 2004 varmyntsamsetningu lánsins breytt. Þarsegir að lánið hafi upphaflega verið að fjárhæð 158.498,70 svissneskir frankarog 14.654.161,78 japönsk jen. Eftirstöðvarþess á þeim tíma væru 110.824 svissneskir frankar og 10.247.104 japönsk jen. Með skilmálabreytingunni var höfuðstóllánsins breytt þannig að eftirstöðvar þess yrðu í eftirfarandi myntum: 55.641 Bandaríkjadalur,9.904 sterlingspund, 22.803 svissneskir frankar, 2.012.686 japönsk jen og59.740 evrur. Með skilmálabreytingunni4. febrúar 2005 var myntsamsetningu lánsins breytt í 65.803,41 svissneskafranka, 5.748.643 japönsk jen og 57.606,42 evrur. Í skilmálabreytingunni 2.mars 2009 voru eftirstöðvar lánsins 27. febrúar 2009 sagðar vera 46.306,10svissneskir frankar, 40.537,86 evrur og 4.045.341 japanskt jen. Endurgreiðsluskilmálum lánsins var breytt áþann hátt að greiða átti 1/40 af höfuðstól lánsins á þriggja mánaða fresti, ífyrsta sinn 21. apríl 2010. Vexti áttiað greiða á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn hinn 21. apríl 2009. Lokagjalddagi lánsins átti að verða 21. apríl2012, þó þannig að framlengja mætti lánið tvisvar sinnum til þriggja ára í sennog einu sinni til eins árs, með sama greiðslufyrirkomulagi, næðist samkomulag umkjör þess. Að öðru leyti áttu skilmálarað haldast óbreyttir. Stefnandi kveðst áundanförnum árum hafa greitt afborganir lánsins með því að greiða inn áreikning sinn hjá lánveitanda nr. 201341.Starfsfólk lánveitanda hafi síðan fært afborganir af nefndum reikningiog inn á lánið. Við rekstrarstöðvun SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis hf. hafi því fyrirkomulagi lokið án þess að gert værinýtt samkomulag um tilhögun endurgreiðslu lánsins. Síðan hafi komið í ljós að áðurnefndurreikningur hafi verið færður til Arion banka hf. ogþangað hafi stefnandi greitt um skeið.Síðan hafi stefnanda verið vísað á stefnda en ekki hafi náðst samkomulagum greiðslufyrirkomulag þar sem aðilar hafi ekki verið sammála um hverjareftirstöðvar lánsins væru. Stefnandi greiddi ekki afláninu innan fimmtán daga frá gjalddaga þess, 21. apríl 2010, og gjaldfelldistefndi þá lánið. Stefnandi hefurmótmælt gjaldfellingu skuldabréfsins og telur hana óheimila. Verulega hafi verið ofgreitt af láninu þarsem lánið sé ólögmætt gengistryggt lán. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins frá 21. mars 2009 tók stefndi yfir allar eigur og önnurréttindi SPRON hf., þar með talin kröfuréttindi samkvæmt umdeildumlánssamningi. SPRON hf. er nú í slitameðferð samkvæmt ákvæðum XII. kafla laganr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Ágreiningur aðila lýturað því hvort umrædd skuldbinding stefnanda sé í íslenskum krónum og þágengistryggð með ólögmætum hætti samkvæmt ákvæðum þágildandi vaxtalaga nr.25/1987 og núgildandi laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eða hvort húnsé í erlendri mynt og lánið þar með lögmætt erlent lán. III Stefnandibyggir kröfu sína á því að umþrættur lánssamningur sé skuldbinding í íslenskumkrónum og fjárhæð hans hafi verið verðtryggð miðað við gengi erlendragjaldmiðla. Slíkt fyrirkomulag sé ímótsögn við ákvæði 20. gr., sbr. 21. gr., þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987 og13. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefnandibyggir á því að gengistrygging sú sem fyrir hendi sé í umþrættum lánssamningisé ólögmæt og hafi verið það allt frá öndverðu.Um slíkar gengistryggingar hafi, á þeim tíma sem lánið var tekið, hinn21. júlí 1998, gilt vaxtalög nr. 25/1987.Með lögum nr. 13/1995 hafi verið sett ákvæði um gengistryggingarfjárskuldbindinga í íslenskum krónum í vaxtalög nr. 25/1987, þar sem þeim hafiverið skipað í nýjan V. kafla laganna.Rekja megi forsögu reglna um verðtryggingu í þágildandi vaxtalögum nr.25/1987 og núgildandi lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 allt afturtil laga nr. 4/1960, um efnahagsmál. Ílögum um efnahagsmál nr. 4/1960 hafi 6. gr. þeirra kveðið á um að ekki væriheimilt að stofna til skuldar í íslenskum krónum með ákvæði þess efnis að húneða vextir af henni breyttust í samræmi við gengi erlends gjaldeyris, nema umværi að ræða endurlánað erlent lánsfé, sbr. umfjöllun í dómum HæstaréttarÍslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Í20. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 hafi sagt að ákvæði kaflans giltu umskuldbindingar um sparifé og lánsfé í íslenskum krónum, þar sem skuldari lofaðiað greiða peninga og áskilið væri að greiðslurnar skyldu breytast í hlutfallivið verðvísitölu eða vísitölu gengis á erlendum gjaldmiðli, sbr. 21. gr.laganna. Í þeirri lagagrein hafi sagt aðþað væri skilyrði verðtryggingar sparifjár og lánsfjár samkvæmt 20. gr.laganna, að grundvöllur hennar væri annaðhvort vísitala neysluverð, semHagstofa Íslands reiknaði samkvæmt lögum sem um vísitöluna gilti og birtimánaðarlega í Lögbirtingablaði, eða vísitala gengis á erlendum gjaldmiðli eðasamsettum gjaldmiðlum, sem Seðlabanki Íslands reiknaði og birti mánaðarlega íLögbirtingablaði. Um sé að ræða tæmanditalningu á þeim tilvikum þar sem gengistrygging hafi verið heimil samkvæmtþágildandi vaxtalögum nr. 25/1987.Viðskiptaráðherra hafi verið heimilað að setja nánari ákvæði umgengisvísitölur í reglugerð að fenginni tillögu Seðlabankans. Með stoð í þessari heimild hafi verið settreglugerð nr. 151/1995, um almenna heimild til að binda inn- og útlán viðgengisvísitölur SDR og ECU. Umþrættgengistrygging sé hvorki bundin við gengisvísitölur SDR eða ECU né uppfylli húnönnur skilyrði laganna þar að lútandi og hafi því gengistrygging lánsins veriðólögmæt er það var tekið 21. júní 1998. Hinn1. júlí 2011 hafi lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, tekið gildi oghafi þá samhliða fallið brott vaxtalög nr. 25/1987. Í lögum nr. 38/2001 hafi fortakslaust veriðkveðið á um bann við að gengistryggja fjárskuldbindingar gengi erlendragjaldmiðla. Samkvæmt 14. gr. laganna séeinungis heimilt að verðtryggja skuldbindingar sem varði lánsfé í íslenskumkrónum við vísitölu neysluverðs sem Hagstofa Íslands reikni samkvæmt lögum semum vísitöluna gildi. Þá sé einnigheimilt að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda sem erlenda, eða safn slíkravísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Lögnr. 38/2001 heimili því ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með þvíað binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla.Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr.laganna, og þar með sé jafnframt ekki heimilt að semja sérstaklega um grundvöllslíkrar verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Gengistrygging hins umþrætta láns hafi þvíverið ólögmæt er lánið var tekið hinn 21. júlí 1998 og sé enn, fyrst ágrundvelli vaxtalaga nr. 25/1987 og síðar á grundvelli laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandibyggir kröfu sína á því að umþrættur lánssamningur sé skuldbinding í íslenskumkrónum. Byggist það á eftirgreindu: Fyrirsögnlánssamningsins sé „Fölmyntalán“, sem bendi til þess að um ólögmættgengistryggt lán sé að ræða, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr.155/2011, nr. 30/2011 og nr. 31/2011. Ímálum þar sem Hæstiréttur Íslands hafi komist að þeirri niðurstöðu að um lán íerlendri mynt væri að ræða hafi fyrirsögn skuldaskjals ýmist kveðið skýrt á umað lánið væri í erlendum gjaldmiðli eða að um svokallað „Fjölmyntareikningslán“væri að ræða, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í máli nr. 520/2011, þar semfyrirsögn skuldabréfsins sem þar hafi verið deilt um hafi verið „Skuldabréf íerlendum gjaldmiðlum“, í málinu nr. 551/2011, þar sem fyrirsögn skuldabréfshafi verið „Lánssamningur í erlendri mynt“, mál nr. 524/2011, þar sem fyrirsögnskuldabréfs hafi verið „Skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“, nr. 127/2013, þarsem fyrirsögn skuldabréfs hafi verið „Veðskuldabréf í erlendri mynt“ og í málinr. 552/2011, þar sem fyrirsögn lánssamnings hafi verið„Fjölmyntareikningslán“. Íumþrættu skuldabréfi sé lánsfjárhæðin fyrst tilgreind í íslenskum krónum. Í fyrsta málslið kafla lánsins „lánsfjárhæð“segi: „Heildarfyrirgreiðsla SPRON til lántaka í formi fjölmyntaláns nemursamtals ISK 15.000.000/ ISK Fimmtánmilljónir 00/100 eða jafngildi þeirrarupphæðar í CHF og/eða JPY eða öðrum myntum sem Seðlabanki Íslands skráir, sem áhverjum tíma mega þó ekki vera fleiri en þrjár.“ Lánsfjárhæðin sé því tilgreind í íslenskumkrónum, en þess svo getið að hún jafngildi fjárhæð í erlendum myntum, þeim semtilgreindar séu í framhaldinu. Þó aðfjárhæðir séu síðar í lánasamningnum einnig tilgreindar í erlendri mynt séu þærfyrst tilgreindar í íslenskum krónum og það eigi að hafa áhrif á það hvort umlán í íslenskum krónum sé að ræða eða erlendum myntum, sbr. dóm HæstaréttarÍslands í málinu nr. 524/2012. Lánsfjárhæðinsé aðeins tilgreind í bókstöfum fyrir lánsfjárhæðina í íslenskum krónum,þ.e.a.s. „Fimmtánmilljónir“, en ekki með bókstöfum fyrir hinar erlendu myntirsem sé getið sem jafngildi þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Meginregla kröfuréttar sé að ef fjárhæð ertilgreind í bókstöfum gildi það framar tölustöfum. Þessa meginreglu megi m.a. finna í 1. mgr. 6.gr. laga um víxla nr. 93/1933. Sústaðreynd að fjárhæð lánsins sé aðeins tiltekin í bókstöfum fyrirlánsfjárhæðina í íslenskum krónum gefi óneitanlega til kynna að lánið hafiverið veitt í íslenskum krónum og aðeins gengistryggt þeim viðmiðunarmyntum semgetið sé í töflu að neðan í lánasamningnum. Íöðrum málslið kafla lánasamningsins: „Lánsfjárhæð“ segi að „SPRON lánar áútgáfudegi, þann 21. júní 1998 ofangreinda fjárhæð í ISK og erupphafsmyntsamsetning lánsins samsett af eftirfarandi myntum. m.v. kaupgengiSPRON sama dag“. Þetta ákvæðilánasamningsins kveði með skýrum orðum á um að lánið sé veitt í íslenskumkrónum og beri lánasamningurinn þannig klárlega með sér að um lán í íslenskumkrónum sé að ræða. Þetta ákvæðilánasamningsins taki því af öll tvímæli um að lánið hafi verið veitt ííslenskum krónum þar sem sérstaklega sé tekið fram að lánveitandi lánilánsfjárhæðina í íslenskum krónum og aðeins í framhaldinu sé getið um með hvaðahætti lánið í íslenskum krónum greinist upp í ákveðnar viðmiðunarmyntir, sem séþá tilvitnuð myntsamsetning lánsins og þar með vísitölugrunnur. Ílánasamningnum sé stimpilgjald og lántökukostnaður reiknaður af höfuðstóllánsins í ákveðnum hlutföllum af lánsupphæð, þ.e. 1% lántökugjald og 0,5%stimpilgjald. Stimpilgjald oglántökugjald séu bæði tilgreind undir liðnum „Lánsupphæð“ í íslenskum krónum ogbendi það til þess að lánsupphæðin sjálf hafi verið í íslenskum krónum. Kaflilánasamningsins undir fyrirsögninni: „Upphafstími vaxta“ kveði á um að lániðhafi verið greitt út í íslenskum krónum á reikning í íslenskum krónum, sembendi til þess að um lán í íslenskum krónum sé að ræða. Lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónumog endurgreiðsla lánsins hafi einnig farið fram í íslenskum krónum. Gæta verði að því hvernig háttað hafi veriðákvæðum samningsins um efndir aðilanna og hvernig að þeim hafi í raun veriðstaðið. Báðir aðilar hafi efntskuldbindingar sínar í íslenskum krónum og ekki hafi verið kveðið á um það ánokkurn hátt að hægt væri að efna þær með öðrum hætti. Við mat á því hvort um lán í íslenskumkrónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, hafi verið að ræða eða lögmætt erlentlán verði að líta til þess hvernig aðilar hafi efnt skuldbindingar sínar meðsama hætti og gert hafi verið í dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 3/2012og nr. 155/2011. Engin ákvæði sé aðfinna í umþrættum lánsamningi um að lántaka hafi verið heimilt eða mögulegt aðendurgreiða lánið í þeim gjaldmiðlum sem lánsfjárhæðin, í íslenskum krónum, sébundin við. Ef í raun hefði verið um aðræða lán í erlendum gjaldmiðlum verði að telja að a.m.k. hefði verið gert ráðfyrir að lántaki gæti efnt skuldbindingar sínar í þeim myntum sem lánið hafi þáverið veitt í. Það hafi hins vegar ekkiverið gert og aðeins hafi verið mögulegt að greiða með íslenskum krónum, endahafi sérstaklega verið tekið fram í lánasamningnum að lánið væri veitt ííslenskum krónum. Trygginghafi verið sett fyrir láninu í formi tryggingarbréfs í íslenskum krónum, sembundið hafi verið lánskjaravísitölu.Umrædd trygging sé aðeins tilgreind í íslenskum krónum en ekki erlendrimynt. Efhorft sé heildstætt á þau atriði sem að framan séu rakin verði ekki annað ráðiðen að um lán í íslenskum krónum sé að ræða, með ólögmætri gengistryggingu. Stefnandirökstuddi málskostnaðarkröfu sína sérstaklega með því að ósanngjarnt yrði aðteljast að hann þyrfti að bíða tjón af því að standa undir málskostnaði sínumsjálfur vegna þessa máls ef niðurstaða málins yrði á þá leið að fallist yrði ákröfur hans. Stefnandi hafi allt frá þvíað dómar Hæstaréttar Íslands féllu, um ólögmæti gengistryggingar í sambærilegummálum, krafist þess að lánið yrði endurreiknað í samræmi við niðurstöður dómaHæstaréttar. Stefndi hafi ekki orðið viðþeirri beiðni heldur ýmist ekki svarað erindum stefnanda, krafist greiðslu aðfullu á grundvelli dómafordæma, sem ekki standist skoðun að mati stefnanda, oggjaldfellt umþrætt lán hans. Stefnandikveðst hafa gefið stefnda fullt tækifæri til að viðurkenna að um lán ííslenskum krónum sé að ræða með ólögmætri gengistryggingu og fullnægjandisvigrúm til að endurreikna umþrættan lánasamning, lögum samkvæmt. Stefnanda hafi því verið nauðugur einn kosturað fara með ágreininginn fyrir dóm. Umlagarök vísar stefnandi til brottfallinna vaxtalaga nr. 25/1987, laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, ogmeginreglna kröfu- og samningaréttar. Kröfuum málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr.91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Kröfuum virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefnandisé hvorki með virðisaukaskattsskylda starfsemi samkvæmt lögum nr. 50/1988 némeð opið virðisaukaskattsnúmer.Lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun,sbr. lög nr. 50/1988, sem stefnandi geti ekki nýtt sér í rekstri sínum sökumþess að hann stundi ekki virðisaukaskattsskylda starfsemi og beri því nauðsyntil að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. IV Stefndibyggir sýknukröfu sína á því, að umdeild skuldbinding stefnanda á grundvelliskuldabréfs, sem hafi verið stimplað í samræmi við stimpilskyldu skuldabréfasamkvæmt lögum nr. 36/1978, um stimpilgjald, sé lögmætt lán í erlendri mynt. Skuldabréf teljist til viðskiptabréfa oggildi því reglur viðskiptabréfaréttar við úrlausn málsins. Viðskiptabréf hafi að geyma tæmandi lýsingu áréttindum sem það veiti og þeim takmörkunum sem á þeim réttindum kunni að vera. Skuldabréfhafi verið skilgreind sem skrifleg yfirlýsing þar sem útgefandi viðurkennieinhliða og skilyrðislaust skyldu sína til að greiða ákveðnapeningagreiðslu. Skuldabréf sé þvíeinhliða yfirlýsing skuldara en ekki gagnkvæmur samningur. Áskilnaður framangreindrar skilgreiningar umað skuldabréf þurfi að hljóða upp á ákveðna peningagreiðslu snúi að því að íbréfinu þurfi að koma afdráttarlaust fram hver höfuðstóll skuldarinnar sé. Ekki sé unnt að komast að þeirri niðurstöðuað skuldabréf, sem skilmerkilega tilgreini skuld í erlendum myntum, sé skuld ííslenskum krónum, þvert gegn orðalagi þess.Slík niðurstaða stríði gegn meginreglum viðskiptabréfaréttar. Stefndikveður að af dómafordæmum Hæstaréttar verði ráðið að þegar metið sé hvort láneða skuldbinding á grundvelli skuldabréfs sé í erlendri mynt eða íslenskumkrónum skipti fyrst og fremst máli hvernig sjálf lánsfjárhæðin sé tilgreind ískuldabréfinu, sbr. einkum dóma réttarins í málum nr. 524/2011, nr. 127/2013,nr. 715/2012, nr. 757/2012 og nr. 3/2013. DómafordæmiHæstaréttar séu í fullu samræmi við efni og orðalag 13. og 14. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Í13. gr. laganna sé fjallað um heimildir til að verðtryggja „skuldbindingar semvarða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum“.Augljóst sé að forsenda þess að skuldbinding verði talin verðtryggð séað hún sé samkvæmt orðalagi ákvæðisins ákveðin og tilgreind í íslenskum krónum,enda falli skuldbindingar í erlendri mynt ekki undir VI. kafla laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr.92/2010 og 153/2010. HæstirétturÍslands hafi aldrei komist að þeirri niðurstöðu að lán, þar sem lánsfjárhæð sétilgreind í erlendri mynt í skuldabréfi og síðar í skilmálabreytingum, eins ogí máli þessu, sé lán í íslenskum krónum sem sé gengistryggt með ólögmætumhætti. Það sama eigi við um lán ágrundvelli lánssamninga. Í þeim dómumHæstaréttar Íslands þar sem lán hafi verið talin gengistryggð, en ekki lögmæterlend lán, hafi skuldbindingin aðeins verið tilgreind í íslenskum krónum ískuldaskjali og gjarnan sögð jafnvirði erlendra mynta í tilteknumprósentuhlutföllum. Stefnditelur ljóst að skuldbinding stefnanda hafi frá upphafi verið í erlendrimynt. Í upphaflegu skuldabréfi segi að„upphafleg lánsfjárhæð“ sé 158.498,70 CHF og 14.654.161,78 JPY. Þegar skuldskeyting hafi farið fram hafiupphafleg lánsfjárhæð verið tilgreind með sama hætti og jafnframt tekið fram aðeftirstöðvar lánsins væru þær sömu.Stefndi kveðst leggja áherslu á að stefnandi hafi yfirtekiðskuldbindingu sem tilgreind sé í skuldskeytingunni. Í skuldskeytingunni sé nákvæmlega tiltekiðhver hafi verið staða lánsins í hinum erlendu myntum, sem staðfesti að lániðhafi frá upphafi verið í erlendri mynt.Stefnandi geti enda ekki borið því við að lánið hafi verið í íslenskumkrónum þegar hann hafi undirritað yfirlýsingu um skuldskeytingu, þar sem hvorttveggja, upphafleg lánsfjárhæð og eftirstöðvar lánsins, sé tilgreint í erlendummyntum. Skilmálumskuldabréfsins hafi tvívegis verið breytt og skuldabréfið áritað um þær, og séskuldbinding stefnanda þar tilgreind í fjárhæðum hinna erlendu mynta lánsins íbáðum tilvikum. Hvergi sé minnst áfjárhæð lánsins í íslenskum krónum. Öllþessi skjöl séu gefin út af stefnanda og séu skýr og ótvíræð um skuldbindingustefnanda. Sú regla gildi umskilmálabreytingar skuldabréfa að ef getið er breytinga á höfuðstól bréfsins ískilmálabreytingu miðist eftirstöðvar þess við þann höfuðstól, sbr. dómHæstaréttar Íslands í málinu nr. 332/2013.Um þá þætti skuldabréfsins sem ekki sé getið um í skilmálabreytingugildi upphaflegur texti bréfsins. Stefndiáréttar sérstaklega að lokagjalddagi lánsins hafi verið 21. apríl 2012. Þann dag hafi stefnanda borið að greiða CHF46.306.10, EUR 40.537,86 og JYP 4.045.341 auk LIBOR-vaxta og álags. Þetta séu þeir skilmálar sem í gildi hafiverið milli aðila á lokagjalddaga lánsins og hafi tilgreining skuldbindingarstefnanda verið skýr og afdráttarlaus í erlendum myntum. Stefndikveðst hafna því að inntak og eðli skuldbindingarinnar geti ráðist af því í hvaðamynt aðalskyldur aðila hafi verið, þ.e. í hvaða mynt lánsfjárhæðin hafiupphaflega verið greidd af lánveitanda eða í hvaða mynt hafi verið miðað við aðlánið yrði endurgreitt. Slíkt hafi engaþýðingu í málum þar sem lánsfjárhæð sé skýrlega tilgreind í erlendum myntum ískuldabréfi, sbr. áðurnefnda dóma Hæstaréttar Íslands og einkum þó dómréttarins í máli nr. 715/2012. Auk þesssé á það bent að aðalskyldur aðila hafi enga þýðingu í þeim málum þar semlánsfjárhæð sé skýrlega tilgreind í erlendri mynt í skuldaskjali, sbr. dómHæstaréttar Íslands í málinu nr. 50/2012. Aukþess vísar stefndi til þessa að lán stefnanda hafi borið LIBOR-vexti, semóumdeilt sé að eigi aðeins við um erlend lán, enda hafi LIBOR-vextir aldreiverið skráðir á lán í íslenskum krónum, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunumnr. 92/2010 og 153/2010. Stefndibyggir kröfur sínar á því til vara, að heimilt hafi verið í lögum aðgengistryggja skuldbindingar í íslenskum krónum á árinu 1998 þegar lánveitinginhafi farið fram. Í 20. gr. vaxtalaga nr.25/1987, sem þá hafi verið í gildi, eins og þeim hafi verið breytt með lögumnr. 13/1995, hafi sagt að ákvæði V. kafla laganna gilti um skuldbindingar umsparifé og lánsfé í íslenskum krónum, þar sem skuldari lofaði að greiða peningaog áskilið væri að greiðslurnar skyldu breytast í hlutfalli við verðvísitölu„eða vísitölu gengis á erlendum gjaldmiðli“.Samkvæmt 21. gr. laganna hafi skilyrði verðtryggingar verið aðgrundvöllur hennar væri vísitala neysluverðs, vísitala gengis á erlendum gjaldmiðlieða samsettum gjaldmiðlum sem Seðlabanki Íslands reikni og birti. SeðlabankiÍslands hafi reiknað gengi á þeim erlendu gjaldmiðlum sem lánið hafi upphaflegastaðið saman af a.m.k. allt frá árinu 1981, samkvæmt heimasíðu SeðlabankaÍslands. Hafi það verið gert ágrundvelli laga nr. 36/1986 sem þá hafi gilt um starfsemi Seðlabankans, sbr.einkum 15. gr. laganna, og þeirra reglugerða sem settar hafi verið með stoð ígreininni. Því hafi verið heimilt aðlögum að gengistryggja skuldbindingar stefnanda. Umlagarök vísar stefndi til meginreglna kröfu- og samningaréttar, og samningalaganr. 7/1936. Jafnframt vísar stefndi tillaga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. laganna. Stefndi vísar og til brottfallinna laga umSeðlabanka Íslands nr. 36/1986 og þeirra reglugerða og reglna sem settar hafiverið á grundvelli þeirra. Kröfuum málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. V Í máli þessu greiniraðila á um hvort lán, sem Húsakaup ehf. tók hinn 21. júlí 1998, og stefnandivarð skuldari að með skuldskeytingu 24. ágúst 1998, hjá Sparisjóði Reykjavíkurog nágrennis, og sem stefndi leiðir rétt sinn frá, hafi verið í íslenskumkrónum bundið ólögmætri gengistryggingu, eða hvort um hafi verið að ræða lán íerlendum myntum. Eins og að framan hefurverið lýst ber lánssamningur aðila vegna þessarar lánveitingar yfirskriftina„Fjölmyntalán“, þar sem segir um lánsupphæð: „Heildargreiðsla SPRON til lántakaí formi fjölmyntaláns nemur ISK 15.000.000,00/ISK. Fimmtánmilljónir 00/100 eða jafngildi þeirrarupphæðar í SHF og/eða JPY eða í öðrum myntum sem Seðlabanki Íslands skráir, semá hverjum tíma mega þó ekki vera fleiri en þrjár. SPRON lánar á útgáfudegi, þann 21. júlí 1998ofangreinda fjárhæð í ISK og er upphafs myntsamsetning lánsins samansett afeftirfarandi myntum, m.v. kaupgengi SPRON sama dag.“ Í skjalinu var þar fyrir neðan tafla þar semtilgreindar voru myntirnar CHF og YPY, lánsfjárhæð í hvorri þeirra, kaupgengihvorrar þeirra, hverjir væru LIBOR-vextir af hvorri mynt og 2% álag á þávexti. Þá kemur þar fram að samtals tilútborgunar komi 14.775.000 krónur, þ.e. lánsfjárhæðin í íslenskum krónum aðfrádregnu stimpilgjaldi og lántökukostnaði.Samkvæmt lánssamningnum skyldi lánsfjárhæðin verða greidd út í íslenskumkrónum og ráðstafað inn á tilgreindan reikning stefnanda, sem óumdeilt er aðvar í íslenskum krónum. Þá var kveðið áum það í samningnum að greiðsla af láninu yrði skuldfærð af sama reikningi ágjalddaga og stefnandi ábyrgðist að næg innstæða væri á reikningnum. Í fyrrgreindum skilmálum lánssamningsinskemur fram að lánstími sé til þriggja mánaða frá útborgunardegi lánsins, enlántaka sé heimilt að framlengja það áttatíu sinnum á þriggja mánaða fresti. Hins vegar segir einnig í samningnum , aðóski samningsaðili að ljúka uppgjöri samningsins fyrir gjalddaga, 21. júlí2018, áskilji SPRON sér rétt til að hækka álag sitt á þriggja mánaðaútlánsvexti erlendra mynta, samkvæmt LIBOR úr 2% í 3%. Þegar leyst er úr þvíhvort samningur hafi verið gerður um lán í erlendri mynt eða um sé að ræða lání íslenskum krónum bundið gengi erlendra mynta verður fyrst og fremst lagðurtil grundvallar texti lánssamnings, þar sem lýst er þeim skuldbindingum semaðilarnir takast á hendur. Þegarframangreint er virt ber form og efni umdeilds lánssamnings ekki ótvírætt með sérhvort um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum eða hinum tilgreindu erlendumyntum. Tilgreining fjárhæðar lánsinsvar þannig í íslenskum krónum að jafnvirði hinna erlendu mynta miðað við kaupgengiSPRON á útgáfudegi þess. Hins vegarbendir hvort tveggja, yfirskrift samningsins „Fjölmyntalán“ og það að lánið áttiað bera LIBOR-vexti, til þess að lánið sé í erlendum myntum. Samkvæmt samningnum, sem liggur tilgrundvallar láninu sem hér um ræðir, var gert ráð fyrir að það yrði greitt inná bankareikning stefnanda, sem er í íslenskum krónum, og skuldfært af samareikningi á gjalddaga. Þannig var miðaðvið að skyldur beggja samningsaðila yrðu efndar með greiðslu í íslenskum krónum,sem og varð raunin. Með áðurgreindriskuldskeytingu 24. ágúst 1998 var fjárhæð lánsins hins vegar einungis tilgreindí hinum erlendu myntum. Skilmálum framangreindsláns var breytt 21. júlí 2004 þannig að höfuðstól þess var myntbreytt og skyldihann nú greinast í fimm myntir, Bandaríkjadali, sterlingspund, svissneskafranka, japönsk jen og evrur, og var fjárhæð höfuðstóls lánshlutans í hverriþessara mynta tilgreind í tölustöfum.Skilmálum lánsins var aftur breytt hinn 4. febrúar 2005 þannig aðhöfuðstól þess var myntbreytt og skyldi hann nú greinast í þrjár myntir,svissneska franka, japönsk jen og evrur, og var fjárhæð höfuðstóls lánshlutansí hverri þessara mynta tilgreind í tölustöfum.Skilmálum lánsins var enn á ný breytt hinn 2. mars 2009, þar semeftirstöðvar lánsins í hinum erlendu myntum voru tilgreindar ogendurgreiðsluskilmálum þess breytt. Meðtveimur þessara skilmálabreytinga sömdu aðilar að lánssamningnum um breytingu átilgreiningu þeirra gjaldmiðla sem mynduðu höfuðstól lánsins. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar verður að metasjálfstætt efni og orðalag samningsins um skilmálabreytingar, hvort sá hlutilánsins sem í skilmálabreytingunni var tilgreindur í erlendum myntum teldisteftirleiðis vera gild skuldbinding í þeim myntum eða skuldbinding í íslenskumkrónum, sem bundin hefði verið gengi erlendra gjaldmiðla. Í texta skilmálabreytinganna kemur fjárhæðskuldbindingar skuldara skýrt fram. Þarer fjárhæð höfuðstóls skuldar í hinum erlendu myntum tilgreind án nokkurrartilvísunar til íslenskrar krónu eða jafnvirðisviðmiðunar við hana. Að því virtu verður lagt til grundvallar að umhafi verið að ræða gilda skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum í öndverðu, semog eftir skilmálabreytingarnar, en ekki skuld í íslenskum krónum sem háð hafiverið gengistryggingu. Haggar það ekkiþeirri niðurstöðu að skuldin sé í erlendri mynt þótt greiðslur samkvæmtsamningnum hafi farið fram í íslenskum krónum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands ímálinu nr. 715/2012. Ber því þegar afþeirri ástæðu að hafna kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að lán þetta sé ííslenskum krónum bundið ólögmætri gengistryggingu. Með hliðsjón afframangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Hafnað erviðurkenningarkröfu stefnanda, Hurðarbaks ehf. Stefnandi,Hurðarbak ehf., greiði stefnda, Dróma hf., 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 61/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 17. febrúar 2010, kl. 16:00. Þess er krafist að X verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. febrúar 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 492/1999
Hundahald Stjórnsýsla Skaðabótamál Gjafsókn Aðfinnslur Sératkvæði
J fékk í september 1988 undanþágu frá banni við hundahaldi fyrir þrjá hunda í Reykjavík. J ræktaði hunda á heimili sínu í borginni og var yfirleitt með fleiri hunda en undanþágan náði til. Sótti hann ekki um sérstakt starfsleyfi fyrir starfsemina. Höfðu lögregla og heilbrigðiseftirlit oft afskipti af hundahaldi J. Í júlí 1996 var leyfi J til hundahalds fellt niður vegna vanskila á leyfisgjaldi og var skorað á hann að afhenda hunda sína hundaeftirlitsmanni. J sinnti því ekki og í september 1996 heimilaði héraðsdómur lögreglu húsleit hjá J til að kanna, hvort hann héldi þar hunda ólöglega. Við húsleitina voru 32 hundar fjarlægðir. Afsalaði J sér 31 hundi, en einn var aflífaður. Höfðaði J mál á hendur Reykjavíkurborg vegna meintrar ólögmætrar töku hundanna og krafðist bóta. Ekki var talið, að J hefði sýnt fram á, að hundaræktun hefði verið atvinnustarfsemi hans á þann veg, að hún hefði notið verndar 75. gr. stjórnarskrárinnar, enda hefði hann ekki haft leyfi að lögum til þeirrar starfsemi. Þá var talið ósannað, að gert hefði verið samkomulag við J þess efnis að hann greiddi einungis leyfisgjald af tveimur til fjórum hundum á ári en hefði heimild til að halda mun fleiri hunda vegna hundaræktunar sinnar. Einnig var talið óumdeilt, að leyfi J til að halda þrjá eða fjóra hunda hefði verið fallið úr gildi, þegar lögregla fjarlægði 32 hunda af heimili hans. Voru aðgerðir gagnvart J taldar réttmætar og samkvæmar lögum og var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Reykjavíkurborgar af kröfum J staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. desember 1999. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 7.680.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. september 1996 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Fjölmörg ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt, þar á meðal matsgerð dómkvaddra matsmanna 22. apríl 2000 og endurrit vitnamála fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 11. apríl og 3. maí 2000 og Héraðsdómi Suðurlands 19. apríl sl. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hundaræktun hafi verið atvinnustarfsemi hans á þann veg, að hún hafi notið verndar 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, enda hafði hann ekki tilskilin leyfi að lögum til þeirrar starfsemi, eins og rakið er í héraðsdómi. Þá er ósannað, að gert hafi verið samkomulag við áfrýjanda þess efnis, að hann greiddi einungis leyfisgjald af tveimur til fjórum hundum á ári en hefði þess utan heimild til að halda miklu fleiri hunda vegna hundaræktunar sinnar. Ekki hefur heldur verið bent á lagaheimild til slíkra samninga. Loks er óumdeilt, að leyfi áfrýjanda til að halda þrjá eða fjóra hunda var fallið úr gildi, þegar 32 hundar voru fjarlægðir af heimili hans með lögregluvaldi 26. september 1996 á grundvelli húsleitarheimildar Héraðsdóms Reykjavíkur. Þegar allt er virt verður að telja, að aðgerðir stefnda gagnvart áfrýjanda hafi verið réttmætar og samkvæmar lögum. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Rétt þykir, að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer eins og í dómsorði greinir. Það er aðfinnsluvert, að málatilbúnaður áfrýjanda hefur ekki verið svo skýr sem skyldi og framlagning gagna fyrir Hæstarétti langt umfram nauðsyn og áskilnað í d. lið 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefðu flest þessara gagna, þar á meðal matsgerð dómkvaddra matsmanna, að réttu lagi átt að koma fyrir héraðsdóm, ef þeirra var talin þörf til stuðnings dómkröfum og málsástæðum áfrýjanda, sbr. og 2. mgr. 163. gr. sömu laga. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jón Guðmundsson, greiði stefnda, Reykjavíkurborg, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Telja verður sannað í máli þessu, að áfrýjandi hafi á árunum 1991-1996 og fyrr haft með höndum atvinnustarfsemi að Álfabrekku í Laugardal í Reykjavík, sem í því var einkum fólgin að halda hunda til uppeldis, þjálfunar, undaneldis og sölu og geyma þá fyrir aðra. Til þessa hafi hann nýtt húseign sína á staðnum ásamt landi þar í kring, sem hann hafði umráð yfir samkvæmt samningum við Reykjavíkurborg, og hafi borgaryfirvöldum og lögreglustjóra verið kunnugt um starfsemina í meira eða minna mæli. Til marks um þetta má vísa til gagna og staðhæfinga frá báðum málsaðilum, en hér nægir að nefna þá staðreynd, að áfrýjandi var á miðju þessu tímabili rétthafi að leyfum fyrir sex hunda karlkyns og kvenkyns, sem skráðir voru með tilskildum hætti á hundatali Reykjavíkur samkvæmt 3. gr. samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík. Á hinn bóginn skortir mjög á, að áfrýjandi hafi gert glögga grein fyrir þessari starfsemi sinni og umfangi hennar við flutning málsins. Jafnframt gefa gögn þess til kynna, að hann hafi verið tregur til að veita Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur og öðrum yfirvöldum tæmandi upplýsingar um hundahald sitt, á hluta þessa tímabils að minnsta kosti. Hafi skipan starfseminnar að því leyti og ýmsu öðru verið til nokkurra vandræða fyrir Heilbrigðiseftirlitið og hann sjálfan. Segja má, að báðum aðilum hafi verið nokkur vorkunn í því efni, þar sem áðurgreind samþykkt hafi ekki verið fallin til leiðbeiningar um það, hvernig standa mætti að hundarækt eða annarri atvinnu vegna hunda innan borgarmarka Reykjavíkur, þar sem aðstaða kynni að vera til, heldur hafi ákvæði hennar fyrst og fremst verið sniðin að þörfum manna til að halda heimilis- og fjölskylduhunda eða aðra hunda í einkaþágu, þar sem undaneldi væri aukaatriði. Af ákvæðunum verður sú einfalda ályktun þó vart dregin, að víðtækara hundahald hafi verið með öllu bannað, og fyrrgreind leyfi til handa áfrýjanda gefa ekki til kynna, að borgaryfirvöld hafi lagt þann skilning í samþykktina. Á þessum vandræðum og þeim skorti reglna eða leiðbeininga, sem hér um ræðir, reyndi Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur sýnilega að ráða bót í október 1994, þegar það gaf áfrýjanda bréflega kost á að sækja um starfsleyfi fyrir starfsemi sína á grundvelli mengunarvarnarreglugerðar nr. 48/1994 og laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og hollustueftirlit. Vísaði stofnunin þar til þess, að samkvæmt viðauka 8 við reglugerðina, liðum 6.8 og 6.12, væri starfræksla á hunda- og kattageymslum og sambærilegu dýrahaldi starfsleyfisskyldur atvinnurekstur, sem heyrði í því efni undir heilbrigðisnefnd. Áfrýjandi virðist hins vegar hafa kosið að hafna þessu boði, og hefur hann ekki sýnt fram á, að Heilbrigðiseftirlitinu verði um það kennt eða boðið verið óraunhæft vegna íþyngjandi skilyrða um tilhögun starfseminnar eða væntanlegra gjalda til stefnda. Ákvæði umræddra laga um grundvöll og efni starfsleyfa eru að vísu mjög almenns eðlis, en áfrýjandi hefur þó ekki sýnt fram á, að lagastoð fyrir boðinu hafi verið ófullnægjandi. Það mátti og vera honum hvöt til að sinna því, að á þessum tíma voru gengin í gildi ný lög nr. 15/1994 um dýravernd, þar sem fjallað var um dýrahald í atvinnuskyni með almennum hætti. Var svo um mælt í 12. gr. þeirra, að leyfi lögreglustjóra þyrfti til hvers konar ræktunar, þjálfunar, tamningar og geymslu dýra og leigu og verslunar um þau, sem höfð væri um hönd í atvinnuskyni og ekki félli undir búfjárhald í landbúnaði. Reglugerð frá umhverfisráðuneytinu um þessi leyfi var að vísu ekki sett um sinn, en áfrýjandi mátti vita, að hann yrði fyrr en síðar að hlíta samvinnu við opinbera aðila um starfsemi sína, ef hann vildi halda henni í horfi, er telja mætti til atvinnureksturs. Samskiptum áfrýjanda og Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur eftir þetta virðist með sanngirni mega lýsa svo, eftir málsgögnum að dæma, að orðið hafi trúnaðarbrestur, sem að lokum leiddi til þess, að stofnunin og borgaryfirvöld knúðu fram þær aðgerðir, sem málið er af risið, í september 1996. Voru þær í því fólgnar, að lögreglan í Reykjavík framkvæmdi húsleit á heimili áfrýjanda og fjarlægði þaðan 32 hunda hans, ýmist fullorðna eða hvolpa, á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur, sem um var beðið í framhaldi af kæru Heilbrigðiseftirlitsins til lögreglustjóra, eins og frá greinir í hinum áfrýjaða dómi. Voru hundarnir fengnir Heilbrigðiseftirlitinu til umsjár og fluttir í geymslu til bráðabirgða austur í Landeyjum. Á það verður að fallast með dómara málsins í héraði, að stefndi hafi haft lögmætar ástæður til að leita eftir aðstoð lögreglu til töku á hundunum. Hefur áfrýjandi ekki sannað, að honum hafi verið mismunað með þeirri ráðstöfun eða stjórnsýslureglur verið brotnar við undirbúning hennar. Hins vegar fær það ekki samrýmst lögum og stjórnsýslureglum og rétti áfrýjanda til hundanna, hvernig málinu var fylgt eftir af hálfu stefnda, en áðurgreindur dómsúrskurður laut aðeins að tökunni sjálfri. Telja verður, að stefnda hafi eftir atvikum verið skylt að veita áfrýjanda hæfilegt færi á að taka aftur við hundunum með einhverjum þeim hætti, sem samrýmanlegur væri áframhaldandi eigu hans á þeim eða eðlilegri ráðstöfun úr hans hendi á grundvelli hennar, og þá án afarkosta að því er varðaði kostnað af tökunni og geymslu hundanna til bráðabirgða. Gat þetta meðal annars náð til þess að gera áfrýjanda kleift að koma þeim tímabundið í löglega umsjá annarra innan eða utan Reykjavíkur á eigin vegum. Þetta var ekki gert, svo viðhlítandi væri, og virðist áfrýjandi hafa neyðst til að afsala hundunum í skyndingu án eðlilegs endurgjalds eða eðlilegs forræðis á framsali þeirra. Hann uppskar það að vísu, að stefndi féll frá kröfu um greiðslu geymslukostnaðar, en sú tilhliðrun nægir ekki til þess, að sagt verði, að stefndi hafi ratað á hið rétta meðalhóf. Er nægilega í ljós leitt, að hann hafi valdið áfrýjanda umtalsverðu tjóni, er skylt sé að bæta eftir almennum lagareglum. Í framhaldi af tökunni reyndi áfrýjandi að sækja um starfsleyfi fyrir hundahald að Álfabrekku. Sú tilraun var þó fljótlega kæfð með neikvæðri umfjöllun af hálfu stefnda, og hefur hann ekki sýnt fram á, að málefnalegar aðstæður hafi þar ráðið að öllu leyti. Var meðferð umsóknarinnar þannig ekki til þess fallin að draga úr bótaábyrgð hans. Samkvæmt þessu er það niðurstaða mín, að áfrýjandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda, bæði fyrir fjártjón og miska. Eftir úrslitum málsins eru þó ekki efni til að ákvarða fjárhæð þeirra með tæmandi hætti, auk þess sem á því eru ýmsir örðugleikar. Auk bótanna ber að dæma stefnda til greiðslu hæfilegs málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Ég er sammála öðrum dómendum um gjafsóknarkostnað. Að því má finna, að ýmis gögn frá áfrýjanda eru mjög seint fram komin. Þau eru þó ekki til muna umfram nauðsyn og raska ekki grundvelli málsins, og hina síðbúnu framlagningu má að sumu leyti rekja til einhæfs málflutnings af hálfu stefnda, sem hefur meðal annars verið tregur til að horfast í augu við verðmæti þeirra vinalegu húsdýra, sem málið snerist um. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 2. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Jóni Guðmundssyni, kt. 040849-5999, Álfabrekku við Suð­ur­lands­braut, Reykjavík, gegn borgarstjóranum í Reykjavík fyrir hönd Reykjavíkurborgar vegna borgarráðs og Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur með stefnu birtri 28. janúar 1998. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda, Reykjavíkurborg, verði dæmd til að greiða stefnanda 7.680.000 kr. í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxta­laga frá 26. september 1996 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjaf­sókn í málinu með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins dags. 28. maí 1999. Dómkröfur stefnda eru aðallega um sýknu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að máls­kostn­aður verði í því tilviki felldur niður. Þá hefur stefndi uppi gagnkröfu til skulda­jafn­aðar að fjárhæð 582.314 kr. Hinn 27. september 1988 samþykkti borgarráð undanþágu til handa stefnanda frá banni við hundahaldi fyrir þrjá hunda í Reykjavík. Á þeim tíma var stefnandi þegar farinn að rækta hunda, English Springer Spaniel, á heimili sínu, Álfabrekku við Suð­ur­landsbraut. Starfsemi stefnanda fólst í hundaræktun, hundasölu og hundageymslu. Lengst af var hann með mun fleiri hunda en undanþágan náði til og hann sótti ekki um sér­stakt starfsleyfi fyrir starfsemi sinni. Í skýrslu tveggja dýralækna til lög­reglu­stjór­ans í Reykjavík, dags. 22. september 1991, kemur fram að húsnæðið sé ekki full­nægjandi fyrir starfsemina sem þar fari fram þ.e. geymslustaður, ræktun, þjónusta fyrir hunda­eigendur og verslun með hunda. Samkvæmt gögnum máls hefur hundaeftirlitsmönnum reynst erfitt að annast eftir­lit með hundahaldi stefnanda og afla upplýsinga um fjölda hundanna. Samkvæmt laus­legri talningu hundaeftirlitsmanna sumarið 1994 var talið að hundar stefnanda á staðn­um væru milli 20 og 30. Að ósk Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur fór lögregla að Álfa­brekku 21. september 1994 til að afla upplýsinga um aðbúnað og fjölda hunda þar. U.þ.b. 20 hundar voru lausir á lóðinni, en tveir voru bundnir. Stefnandi heimilaði lög­reglu ekki aðgang að íbúðarhúsi sínu. Með bréfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur til stefn­anda dags. 14. október 1994 var þess óskað að hann upplýsti um fjölda hunda í eigu og vörslu sinni fyrir 1. nóvember s.á. Jafnframt var vakin athygli á ógreiddum ár­gjöldum fyrir hunda vegna ársins 1994. Fyrirspurn þessari var ekki svarað. Hinn 15. júní 1995 óskaði Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur eftir aðstoð lögreglu til að telja hunda hjá stefnanda að Álfabrekku og kemur fram í lögregluskýrslu að fjöldi hunda þar hafi verið 24. Fyrir liggja í málinu fjölmargar lögregluskýrslur og kvörtunarnótur til Heil­brigð­is­eftirlits Reykjavíkur vegna hundahalds stefnanda á tímabilinu 1990 til 1996. Stefn­andi vanrækti skráningu hundanna og veruleg vanskil urðu á leyfisgjöldum stefnanda vegna þeirra þriggja hunda, sem undanþágan tók til. Með bréfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur til lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 3. júlí 1995, var stefnandi kærður fyrir ítrekuð meint brot á ákvæðum samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík og mengunarvarnarreglugerð nr. 48/1994. Kær­an var ítrekuð með bréfum dags. 1. mars og 29. maí 1996. Í bréfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur til stefnanda, dags. 26. júlí 1996, kemur fram að leyfi stefnanda til hundahalds sé fallið niður vegna vanskila á leyfisgjaldi sam­kvæmt c-lið 2. gr. samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík. Í nið­ur­lagi bréfsins er skorað á stefnanda að afhenda hunda sína hundaeftirlitsmanni Reykja­vík­urborgar. Að öðrum kosti yrði leitað eftir aðstoð lögreglu við að handsama hund­ana. Með bréfi, dags. 4. september 1996, fór Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur fram á að­stoð lögreglu við að fá hunda stefnanda afhenta með vísan til 5. gr. samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 19. september 1996, var lög­reglustjóranum í Reykjavík heimiluð húsleit á heimili stefnanda, Jóns Guðmunds­sonar, að Álfabrekku við Suðurlandsbraut í Reykjavík til að kanna hvort hann héldi þar hunda ólöglega og eftir atvikum taka þá úr vörslum hans. Lögreglan framkvæmdi húsleit að Álfabrekku við Suðurlandsbraut þann 26. sept­em­ber sama ár og kemur fram í lögregluskýrslu að fjarlægðir voru 32 hundar. Heil­brigð­iseftirlit Reykjavíkur kom hundunum í geymslu að Sperðli í Vestur-Landeyjum, Rang­árvallasýslu, þar sem rekin er hundageymsla samkvæmt starfsleyfi Heilbrigðis­eft­irlits Suðurlands. Hundar stefnanda voru geymdir að Sperðli í 16 daga en þá hafði stefnandi afsalað 31 hundi til annarra aðila. Einn hundur var aflífaður þar sem fyrir lá álit setts hér­aðs­dýra­læknis í Reykjavík að ekki væri forsvaranlegt að halda honum á lífi. Eftir að hundar stefnanda höfðu verið fjarlægðir sótti hann bæði um starfsleyfi fyrir rekstri hundaræktunarbús að Álfabrekku við Suðurlandsbraut og undanþágu frá banni við hundahaldi í borginni. Báðum umsóknum hans var hafnað af borgarráði í febrúar 1997. Stefnandi hefur krafið borgaryfirvöld um bætur vegna meintrar ólög­mætr­ar töku hunda hans. Þeim fjárkröfum hefur verið hafnað og hefur því stefnandi höfð­að dómsmál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir málshöfðun sína á því að aðgerðir borgaryfirvalda í Reykjavik við framkvæmd heilbrigðiseftirlits gegn stefnanda hafi hvorki haft stoð í (a) lögum nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit né lögum nr. 7/1953 um hundahald og varnir gegn sullaveiki. Einnig hafi borgaryfirvöld brotið gegn þeim grund­vall­ar­regl­um í íslenskri stjórnsýslu: (b) að stjórnvöld skuli sjá til þess að mál séu nægjanlega upp­lýst áður en ákvarðanir séu teknar í þeim og að því búnu sé gefinn kostur til and­mæla, (c) að þau sjónarmið sem liggi til grundvallar stjórnvaldsákvörðun séu mál­efna­leg og studd ákveðnu meðalhófi (d) og að gætt hafi verið jafnræðis í lagalegu tilliti við úr­lausn mála. a. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á þeim málsástæðum, að aldrei hafi verið bent á við­hlítandi lagagrundvöll fyrir hinum umdeildu ákvörðunum. Að heilbrigðisyfirvöld hafi gengið of langt í valdbeitingu sinni og beri því skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Stefn­andi bendir á að megintilgangur laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heil­brigð­is­eftirlit, sem og laga nr. 7/1953 um hundahald og varnir gegn sullaveiki, sé að stuðla að heilbrigði mannfólks í landinu. Þessu til grundvallar er vísað til tilgangs laganna og í hvaða markmiði þau séu sett. Bann við hundahaldi sé ekki meginregla samkvæmt þess­um lögum eða fortakslaust skilyrði fyrir því að menn búi saman í þéttbýli. Það sé ekki í sjálfu sér brot á ofangreindum lögum að menn haldi hunda eða umgangist dýr. Sam­kvæmt þessum lögum megi ekki banna hundahald, hvað þá atvinnurekstur eins og hunda­ræktunarbú stefnanda, nema til þess séu fullgildar ástæður þess efnis að heilsu manna sé hætta búin. Það sé hlutverk heilbrigðisyfirvalda að sanna að einhverjar at­hafn­ir manna skaði heilbrigði annarra manna og í því tilfelli, sem hér sé til úrlausnar, að hundaræktunarbú stefnanda hafi skaðað heilbrigði borgarbúa á einhvern hátt. Þá byggir stefnandi og á því að varðandi atvinnurekstur hans hafi samþykkt um bann við hundahaldi í Reykjavík frá 1989 takmarkað gildi. Enda einungis um að ræða sam­þykkt með óljósa stoð í settum lögum. Stefnandi byggir einnig á því að hann hafi haft atvinnu sína af hundaræktunarbúi sínu að Álfabrekku við Suðurlandsbraut, en þar hafi verið stunduð hundarækt frá árinu 1937. Einmitt þar af leiðandi verði sú búrækt sem þar hafi verið stunduð ekki stöðvuð á grundvelli þeirra krafna, sem gerðar hafi verið á síðustu árum til slíks atvinnurekstrar, öðru vísi en að fyrst verði veitt ákveðin að­lögun. Ekki síst eigi þetta við þegar aldrei hafi verið bent á skýra lagaheimild til grund­vallar þeim kröfum sem gerðar séu. Stefnandi mótmælir því að í lögum nr. 81/1988 séu skýr lagaákvæði til grundvallar skerðingar á atvinnufrelsi stefnanda. Einnig sé það grundvallarregla að eignir manna megi ekki gera upptækar, nema til þess sé lagaheimild og komi fullt verð fyrir. Þá þurfi lagaboð sem hefti atvinnufrelsi manna að vera skýr og ótvíræð. Stefnandi staðhæfir að réttum aðferðum hafi verið fylgt varðandi hundaræktun hans og engar réttarreglur brotnar. Þá hafi hún og átt sér langa hefð, sem ekki hafi verið hægt að hrófla við með þeim hætti sem gert var. Stefn­andi byggir á að það sé fjarstæða að atvinnurekstur hans hafi haft mengandi áhrif á umhverfið, heldur hafi hann þvert á móti verið í fyllsta máta vistvænn í alla staði. Ljóst sé samkvæmt framangreindu að ákvarðanir stefndu um upprætingu á hunda­rækt­unarbúi stefnanda hafi bæði verið saknæmar og ólögmætar. Eigi stefnandi af þess­um sökum tvímælalausan rétt til umkrafinna skaðabóta vegna þessara óheimilu at­hafna stefndu sem felist í verðmæti þeirra hunda sem af honum hafi verið teknir. b. Stefnandi byggir á því að enginn aðili sem þekkingu hafi á hundaræktunarbúum hafi skoðað aðstæður að Álfabrekku af hálfu borgaryfirvalda, en hér sé um flókna og vanda­sama starfsemi að ræða. Til dæmis megi alls ekki hafa hunda í búrum. Af slíku verði þeir geðveikir. Varast þurfi að króa þá of mikið af og vel þurfi ætíð að passa upp á að þeir hafi næga hreyfingu. Þá þurfi að stjórna þeim með ákveðnum aga, en samt góðvild. Auðvitað þurfi að gæta hreinlætis, en slíkt geti einnig auðveldlega snú­ist í andhverfu sína. Ljóst sé einnig að það sem einum finnist hreinlæti geti öðrum fund­ist sóðaskapur. Því verði ætíð að athuga hvaða afleiðingar slíkt ástand hafi í för með sér. En einmitt það sé hlutverk heilbrigðisyfirvalda. En varðandi slíkt eigi hinn al­menni borgari vissulega rétt á aðvörun og rétt á að gæta réttar síns á þann hátt að láta reyna á hvort heilbrigðisyfirvöld hafi rétt fyrir sér og byggi á réttum staðreyndum. Stefnandi heldur því fram að fyllsta hreinlætis hafi ætíð verið gætt á hundaræktunarbúi hans að Álfabrekku við Suðurlandsbraut. Engin marktæk rannsókn hafi hins vegar farið fram á því hvort svo hafi verið eða ekki. Auk þess sem rannsóknarreglan svokallaða hafi verið brotin á stefnanda, þá hafi honum aldrei í raun verið gefinn kostur á að andmæla þeirri ákvörðun að hunda­rækt­un­arbú hans skyldi upprætt þann 26. september 1996 eða ákveðnum efnislegum for­sendum sem undir hann hafi verið bornar. Byggir stefnandi á því að hefði hann fengið raun­verulegan möguleika til andmæla sé víst að mál hans hefðu skipast á annan hátt. Ákvörðun hafi verið tekin án þess að gefa stefnanda nokkurt færi á að skýra sjónarmið sín, þrátt fyrir að persónulegir og fjárhagslegir hagsmunir hafi verið í húfi og án þess að borgaryfirvöld hafi kynnt sér með skýrslum sérfræðinga hvernig að hundaræktun stefnanda var staðið. Þar sem borgaryfirvöld hafi ekki sinnt rannsóknarreglunni og andmælareglunni sé máls­meðferðarannmarki á þeirri stjórnvaldsákvörðun stefnda að uppræta skyldi hunda­ræktunarbú stefnanda. Sé því ljóst að borgaryfirvöld hafi í þessu efni sýnt af sér bóta­skylt gáleysi. c. Stefnandi byggir einnig á því að uppræting sú sem gerð var á ræktun hans með hunda, þann 26. september 1996, hafi verið liður í tilraun borgaryfirvalda til að kom­ast yfir Álfabrekku við Suðurlandsbraut, sem orðin sé fyrir í Laugardalnum. Að því leyti hafi verið byggt á ómálefnalegum sjónarmiðum og röngum forsendum. Slíkt sé efn­islegur annmarki á stjórnvaldsákvörðunum. Byggir stefnandi á að í þessum efnum verði borgaryfirvöld að fara að lögum. Stefnandi byggir einnig á að svokallaðrar meðalhófsreglu hafi ekki verið gætt. Horfa verði til þess að aðgerðir borgaryfirvalda hafi haft afgerandi áhrif á stöðu og hags­muni stefnanda miðað við þá hagsmuni sem í húfi voru fyrir borgaryfirvöld. Í þessu sambandi verði einnig að horfa til þess að ekki hafi verið um nokkra raun­veru­lega aðvörun að ræða af hálfu borgaryfirvalda. Hafi stefnanda ekki verið veittur kostur á eðlilegri umfjöllun úrskurðaraðila um málið, svo sem unnt hefði verið sam­kvæmt lögum, áður en hinum alvarlegu aðgerðum var beitt. Þá hafi ekki verið beitt mögu­legum vægari úrræðum, sem þó hefðu gætt hagsmuna borgaryfirvalda. Svo sem að gefa stefnanda kost á að bæta þá aðstöðu sem fyrir var, ef úrbóta var þörf. Einnig hafi stefnanda ekki verið veitt áminning og gefinn frestur til úrbóta. Þá hafi honum ekki verið veittur kostur á að losna við ræktunarhunda sína á einhverju lágmarksverði. Þá hafi það allt eins staðið uppá borgaryfirvöld eins og stefnanda sjálfan að girða land stefn­anda og var í raun miklu frekar þeirra hlutverk en hlutverk stefnanda. Stefnandi byggir einnig á því að ef aðstaða hans til hundaræktar hafi verið orðin fyrir í Laug­ar­daln­um, þá hafi borgaryfirvöldum verið skylt að sjá til þess að stefnandi fengi annan jafn­góðan stað fyrir að yfirgefa Álfabrekku. Ekkert af þessu hafi verið gert. Þar sem hvorki var beitt málefnalegum sjónarmiðum/ákveðnum efnislegum for­send­um og ekki gætt meðalhófs sé um að ræða efnisannmarka á stjórnvaldsákvörðun og um leið bótaskylt gáleysi . d. Stefnandi byggir einnig á því að jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins hafi ekki verið gætt. Er í því sambandi bent á að víða innan borgarmarkanna haldi menn dýr og stundi sölu þeirra án þess að hafa til þess leyfi samkvæmt dýraverndarlögum. Dæmi um það sé hald manna á reiðhestum innan borgarmarkanna, sem og köttum og öðrum gælu­dýrum. Varðandi stefnanda verði að líta til þess að dýraverndarlögin séu frá 1994, en starfsræksla stefnanda mun eldri. Stefnandi byggir á því að það hafi verið brot á jafn­ræðisreglu að leggja atvinnustarfsemi stefnanda að jöfnu við hundahald hins al­menna borgarbúa á heimilishundum. Eitt megininntak jafnræðisreglunnar sé einmitt að um mismunandi aðstæður gildi mismunandi reglur. Gefi augaleið að það geti ekki verið réttmæt krafa Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur að krefja stefnanda um gjald af hverjum og einum ræktunarhundi sínum til jafns við gjald af hinum venjubundna fjöl­skyldu­hundi. Í þessu efni verði ekki jafnað saman haldi hunda í ræktunarskyni á hunda­ræktunarbúi og síðan haldi heimilishunda. Slíkt yrði hverju hundaræktunarbúi, jafnt innan borgarmarkanna sem annars staðar, fjötur um fót fjárhagslega. Þá bryti slíkt einnig gegn samkeppnislögum með tilliti til ræktunarbúa sem staðsett væru í dreif­býli. Þessu til stuðnings bendir stefnandi á að jafnvel í 3. gr. laga nr. 7/1953 sé gerður munur á gjaldtöku af hundum búfjáreigenda og öðrum hundum. Stefnandi byggir einnig á því að þau gjöld sem stefndu hafi krafið stefnanda um varðandi hunda­hald hans hafi ekki lagastoð. Allt undirstriki þetta sök stefndu. e. Stefnandi byggir dómkröfu sína á að fjárhagslegt tjón hans vegna upprætingar á rækt­unarbúi hans sé aðallega kaupverð, enduröflunarverð þeirra 32 hunda sem upp­rættir voru og frá honum teknir: Varðandi frekari rökstuðning fyrir framangreindri fjárhæð er vísað til framlagðs verðmats stefnanda í málinu. Stefnandi byggir verðmat sitt á því að þetta sé það verð sem hann hefði orðið að greiða til að kaupa sér aftur slíkan hundaræktunarstofn sem að ofan greinir. Byggir stefnandi á að hér sé um að ræða svokallað beint tjón. Hér sé því um að ræða end­ur­öfl­unarverð eða kaupverð aðallega varðandi ræktunarhundana, en söluverð varðandi veiði­hundana og hvolpana. Verði ofangreindu verðmati mótmælt, þá áskilur stefnandi sér rétt til að leggja fram frekari gögn því til grundvallar eða að láta fram fara mat á verð­mæti hundanna. Auk greindrar skaðabótafjárhæðar telur stefnandi sig eiga rétt til miskabóta sam­kvæmt 26. grein skaðabótalaga nr. 50/1993. Gerir stefnandi kröfu um 1.000.000 kr. í miska­bætur. Miskabótakrafan er þannig rökstudd að í aðgerðum stefndu hafi falist ó­lög­mæt meingerð í garð stefnanda og því beri að greiða honum miskabætur samkvæmt 26. grein laga nr. 50/1993, en bótaskilyrði greinarinnar séu uppfyllt hvað þessar að­gerðir varðar, bæði ólögmæti, meingerð og ásetningur. Borgaryfirvöld hafi beitt að­ferð­um þeim sem notuð séu við gíslatöku og hótað lífláti hundanna og reyndar tekið einn þeirra af lífi, án dóms og laga. Þá hafi framferði forsvarsmanna Heil­brigð­is­eftir­lits Reykjavíkur í alla staði verið ámælisvert og þær hótanir sem hafðar voru uppi til að fá stefnanda til að afsala sér hundunum. Alls eru því stefnukröfur stefnanda 7.680.000 kr.­ Stefnandi áskilur sér rétt til að gera síðar í öðru máli kröfur um bætur vegna þess tekju­missis sem hann hafi orðið fyrir. f. Stefnandi byggir dómkröfu sína á því að varðandi ætluð brot stefnanda hafi stefnda alla sönnunarbyrði, bæði skv. meginreglum stjórnsýsluréttar og skaðabótaréttar. Vegna grófleika brotsins og erfiðrar sönnunarstöðu stefnanda hafi stefnda einnig sönn­un­arbyrði fyrir því að tjón stefnanda hafi ekki numið ofangreindum fjárhæðum. Varðandi lagarök vísar stefnandi til ákvæða stjórnarskrár um atvinnufrelsi og vernd­un eignarréttar, til stjórnsýslulaganna og ákvæða þeirra um rannsóknarskyldu stjórn­valda, andmælarétt hins almenna borgara, til meðalhófsreglunnar og jafn­ræð­is­regl­unnar. Þá vísar stefnandi til þess að til grundvallar sjálftökuúrræðum ríkis og sveit­arfélaga og stofnana þeirra verði að vera fyrir hendi skýr heimild í settum lögum. Er um það vísað til lögmætisreglunnar svokölluðu. Einnig er í þessu sambandi vísað til réttmætisreglunnar, reglunnar um að réttar efnislegar forsendur verði að liggja stjórn­valdsákvörðun til grundvallar. Byggist reglur þessar á þeim grundvelli að stjórn­völd hafi völd sín frá fólkinu. Að í framsali samfélagslegs valds til stjórnsýsluhafanna sé aldrei fólgið meir en svo að það sé innan þeirra marka sem þjóðfélagið viðurkennir að sé framseljanlegt. Samfélagslegu valdi beri því að beita í samræmi við heild­ar­hags­muni og með virðingu fyrir þeim meginreglum, sem réttarskipanin feli í sér. Af þessum sökum hvíli á stjórnvöldunum sjálfum sú skylda að sýna fram á á hvaða laga­grund­velli stjórnsýsluákvörðun byggist og á hvaða efnislegu forsendum. Stefnandi vísar einnig til eftirfarandi settra laga: Laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heil­brigð­is­eftirlit, l. greinar, 18. greinar og VI. og VII. kafla laganna. Laga nr. 7/1953, 1. grein­ar og 3. greinar. Laga nr. 10/1965, 4. greinar, 5. greinar og 6. greinar og til laga nr. 19/1964, VI. kafla. Þá er vísað til þeirra sönnunarreglna að fyrir dómstólum gildi, hvað sönnunarbyrði varðar, sömu reglur varðandi stjórnsýslumál og gilda fyrir stjórn­völd­unum sjálfum. Stefnandi vísar og til reglna skaðabótaréttarins um hús­bónda­ábyrgð og til sakarreglunnar á þá leið að stjórnvöld verði að bæta það tjón sem þau vinna með ólögmætum aðgerðum og löglausum stjórnsýsluákvörðunum. Málsástæður og lagarök stefnda Um aðalkröfu. Samþykkt um hundahald í Reykjavík, sem staðfest var af heilbrigðis- og trygg­ing­armálaráðherra 16. júní 1989, sé sett á grundvelli 22. gr. laga nr. 81/1988 um holl­ustu­hætti og heilbrigðiseftirlit (síðar 18. gr., sbr. lög nr. 70/1995), sbr. nú 25. gr. laga nr. 7/1998, og 1. gr. laga nr. 7/1953 um hundahald og varnir gegn sullaveiki. Sam­kvæmt 22. gr. 1. mgr. 1. tl. laga nr. 81/1988 geta sveitarfélög sett sér eigin heil­brigð­is­samþykktir, meðal annars um bann eða takmörkun hundahalds og annars gælu­dýra­halds. Samþykkt um hundahald í Reykjavík sé sérstök heilbrigðissamþykkt sveit­arfélags, sett á grundvelli þessa lagaákvæðis. Það sé ótvíræður lagagrundvöllur fyrir samþykktinni um hundahald í Reykjavík, sbr. t.d H. 1975: 601 og H. 1983: 1318 og 1322. Samkvæmt 1. gr. samþykktar um hundahald í Reykjavík frá 16. júní 1989 sé hunda­hald bannað í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Hér er um aðalreglu að ræða. Sam­kvæmt 2. gr. samþykktarinnar geti borgarstjórn (nú heilbrigðisnefnd, sbr. B-deild Stjórn­artíðinda nr. 647, 1996) veitt lögráða einstaklingum undanþágu frá aðalreglunni og leyfi til hundahalds að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Stefnandi hafi fengið undan­þágu frá banninu árið 1988 á grundvelli þágildandi samþykktar nr. 385/1984 um hundahald í Reykjavík. Leyfi stefnanda hafi verið bundið við þrjá hunda. Stefn­andi hafi verið með undanþágu frá banni við hundahaldi til ársins 1996 en með bréfi Heilbrigðiseftirlitsins, dags. 26. júlí 1996, hafi stefnanda verið tilkynnt að undanþága hans teldist niðurfallin þar sem tilskilin leyfisgjöld höfðu ekki verið greidd um langan tíma en samkvæmt c-lið 2. gr. samþykktarinnar falli leyfið úr gildi hafi gjald eigi verið greitt innan tveggja mánaða frá gjalddaga. Sérstök athygli er vakin á að undanþága stefn­anda frá banni við hundahaldi hafi á sínum tíma tekið til örfárra hunda. Af gögnum máls sé ljóst að afskipti Heilbrigðiseftirlits og lögreglu af ólögmætu hunda­haldi stefnanda hafi verið mjög mikil. Lengst af hafi hann verið með mun fleiri hunda en undanþágan hafi náð til og eftir að leyfið hafi verið fellt úr gildi hafi hann verið með tugi hunda í óleyfi. Eigi það jafnt við um fullorðna hunda sem og hvolpa, því að þrátt fyrir að ákvæði 4. mgr. 3. gr. samþykktar um hundahald í Reykjavík kveði á um að ekki sé skylt að sækja um leyfi fyrir hvolpa fyrr en þeir hafa náð þriggja mánaða aldri, sé með því ákvæði eðli málsins samkvæmt átt við að ekki þurfi að sækja um leyfi fyrir hvolpa leyfilegrar tíkur fyrr en við þriggja mánaða aldur þeirra en ekki að hvolpar undir þriggja mánaða aldri séu almennt leyfilegir í borginni. Stefnandi hafi aldrei sótt um starfsleyfi eins og honum hafi verið skylt samkvæmt 1. mgr. 56. gr. meng­unarvarnareglugerðar nr. 48/1994, sbr. tl. 6.8 í viðauka 8 með mengun­ar­varn­reglu­gerð og 1. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1994 um dýravernd en þar sé tilskilið leyfi lög­reglustjóra til hvers konar ræktunar, verslunar, þjálfunar, tamningar, geymslu og leigu dýra í atvinnuskyni sem ekki falli undir búfjárhald. Stefnandi hafi sótt um starfs­leyfi til Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur eftir að hundar hans höfðu verið fjar­lægðir. Heilbrigðiseftirlitið hafi fullnægt leiðbeiningarskyldu sinni og vakið athygli stefnanda á þeim skilyrðum sem slík starfsemi þyrfti að uppfylla. Í framhaldi af því barst byggingarnefnd fyrirspurn frá stefnanda um það hvort leyft yrði að reka hunda­rækt­unarbú að Álfabrekku. Byggingarnefnd vísaði fyrirspurninni til borgarráðs sem synjaði erindinu. Þó svo að umsókn hafi borist eftir að hundarnir höfðu verið fjar­lægð­ir liggi í augum uppi að umsókn sem borist hefði á þeim tíma er stefnandi hélt með ólögmætum hætti hunda að heimili sínu hefði fengið samsvarandi umfjöllun sem leitt hefði til sömu niðurstöðu, þ.e. synjunar. Aðgerðir lögreglu og Heilbrigðiseftirlits þann 26. september 1996 hafi ekki verið að tilefnislausu. Bæði lögregla og Heilbrigðiseftirlit höfðu margoft þurft að hafa af­skipti af ólögmætu hundahaldi stefnanda. Ítrekaðar kvartanir höfðu borist og fjöldi lög­regluskýrslna hafi legið fyrir. Starfsmenn Heilbrigðiseftirlitsins höfðu margsinnis reynt að fá stefnanda til þess að hætta hinu ólögmæta hundahaldi sínu. Stefnandi reynd­ist í alla staði ósamvinnuþýður og hafi ítrekað neitað að veita eftirlitsmönnum upp­lýsingar um fjölda hundanna. Stefnanda hlaut að vera ljóst að endir yrði bundinn á hið ólögmæta ástand. Sérstök athygli er vakin á bréfi Heilbrigðiseftirlitsins til stefnanda, dags. 26. júlí 1996, en þar sé skorað á hann að afhenda hunda­eftir­lits­mönn­um Reykjavíkurborgar hundana og jafnframt tekið fram að að öðrum kosti verði leitað eftir aðstoð lögreglu við að handsama þá. Samkvæmt 5. gr. samþykktar um hundahald í Reykjavík annast Heilbrigðis­eftir­litið framkvæmd og eftirlit með hundahaldi í Reykjavík. Stefnandi hafði brotið frek­lega gegn samþykktinni og þegar Heilbrigðiseftirlitið hafi leitað aðstoðar lögreglu hafi hann ekki haft leyfi fyrir einum einasta hundi. Samkvæmt 5. gr. samþykktarinnar geti Heil­brigðiseftirlitið leitað aðstoðar lögregluyfirvalda þegar þörf krefur. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. samþykktarinnar skal færa óleyfilega hunda í sérstakar hundageymslur. Þar sem sýnt þótti að stefnandi vildi ekki verða við kröfum Heilbrigðiseftirlitsins um að athenda hundana reyndist nauðsynlegt að leita aðstoðar lögreglu. Lögreglustjórinn í Reykjavík hafi fengið húsleitarheimild en um hana hafi verið sótt með vísan til 8. mgr. 27. gr. laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, l. mgr. 5. gr. sam­þykktar um hundahald í Reykjavík nr. 305/1989, 1. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1994 um dýra­vernd og með skírskotun til 89. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hús­leitarheimildin hafi verið veitt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 19. septem­ber 1996. Við húsleitina hafi verið viðstaddur réttargæslumaður fyrir stefn­anda tilkvaddur af lögreglu. Heimild til húsleitar og brottflutningur hundanna sé lög­reglu­aðgerð og heyri því ekki undir stjórnsýslu sveitarfélaga. Taka hundanna af heimili stefnanda hafi verið nauðsynleg aðgerð til að binda endi á áralangt ólögmætt ástand. Aðgerðirnar hafi verið óumflýjanlegar og styðjist við skýrar lagaheimildir. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna Reykjavíkurborg af öll­um kröfum stefnanda. Samkvæmt 6. gr. samþykktar um hundahald í Reykjavík sé heimilt að afhenda hand­samaðan hund ef leyfi sé framvísað innan 10 daga frá því að hundur kom í vörslur eftirlitsmanns, enda verði áfallinn kostnaður greiddur. Að öðrum kosti skuli hund­inum lógað. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 15/1994 um dýravernd sé geymslu­skyld­an 7 dagar en að þeim tíma liðnum sé heimilt að aflífa dýr sem ekki hafi verið vitjað. Hundar stefnanda hafi verið geymdir að Sperðli í Rangárvallasýslu í 16 daga eða mun lengur en skylt hafi verið. Á þessum tíma hafi stefnandi ekki sótt um leyfi fyrir einum einasta hundi. Aldrei hafi komið til þess að hundunum yrði lógað því stefn­andi afsalaði þeim til nokkurra aðila með fimm afsölum. Heilbrigðiseftirlitið hafi enga milligöngu haft um ráðstöfun hundanna en gætt þess einvörðungu að þeir sem við hundunum tóku hefðu til þess tilskilin leyfi viðkomandi sveitarstjórna. Af þessari ástæðu geti ekki verið um að ræða neina bótaskyldu af hálfu Reykja­vík­ur­borg­ar en telji stefnandi sig eiga einhverjar fjárkröfur vegna framsals hundanna sé það mál hans og þeirra sem við hundunum tóku. Með vísan til alls framanritaðs er þess krafist að Reykjavíkurborg verði sýknuð af öllum fjárkröfum stefnanda í máli þessu. Kröfu um greiðslu miskabóta er mótmælt af hálfu stefnda og er krafist sýknu. Byggir stefndi í fyrsta lagi á því að kröfu um greiðslu miskabóta skorti lagastoð. Þá byggir stefndi enn fremur á því að krafa um miskabætur sé algjörlega órökstudd. Allar aðgerðir lögreglu og Heilbrigðiseftirlitsins hafi stuðst við fullnægjandi laga­heim­ildir, þær hafi verið óhjákvæmilegar í ljósi aðstæðna og framkvæmd þeirra að öllu leyti tilhlýðileg. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála. Um varakröfu. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að borgaryfirvöld hafi með einhverjum at­höfn­um sínum brotið á rétti stefnanda þannig að það varði bótaskyldu er þess krafist að bótafjárhæðir sem um getur í stefnu verði stórlega lækkaðar. Samkvæmt stefnu sé verð­mæti hundanna sagt nema 6.680.000 kr. og hafi það því þrefaldast frá því að stefn­andi ritaði borgarstjóra bréf, dags. 16. desember 1996. Þá er því haldið fram að engin eftirspurn hafi verið eftir hundum stefnanda. Skorað er á stefnanda að leggja fram skattframtöl síðustu ára sem sýni bókfært verðmæti hundastofns hans og tekjur hans af sölu hunda. Komi til þess að dómurinn ákveði að greiða beri stefnanda ein­hverja bætur er gerð krafa á grundvelli 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að reikningur að fjárhæð 582.314 kr., sem Heilbrigðiseftirlitið greiddi vegna geymslu hund­anna að Sperðli, komi til skuldajöfnunar. Stefndi byggir málatilbúnað sinn m.a. á eftirfarandi réttarheimildum: Lög nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit með síðari breytingum. Lög nr. 7/1953 um hundahald og varnir gegn sullaveiki. Samþykkt nr. 305/1989 um hunda­hald í Reykjavík með síðari breytingum. Lög nr. 15/1994 um dýravernd.· Meng­unarvarnareglugerð nr. 48/1994. Lög nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Lög nr. 37/1993, stjórnsýslulög. Samþykkt nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík er sett á grundvelli 22. gr. laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, síðar 18. gr., sbr. lög nr. 70/1995 og nú 25. gr. laga 7/1998, og 1. gr. laga nr. 7/1953 um hundahald og varnir gegn sullaveiki. Samkvæmt lagaákvæðum þessum er sveitarfélögum heimilt að setja sér eigin samþykktir um þætti, sem ekki er fjallað um í heilbrigðisreglugerð, svo sem um bann eða takmörkun á hundahaldi. Samþykkt nr. 305/1989 um hundahald í Reykja­vík hefur því ótvíræða lagastoð, sbr. dóma Hæstaréttar 1975:601 og 1983:1318 og 1322. Samkvæmt 1. gr. samþykktar nr. 305/1989 gildir sú aðalregla að hundahald er bann­að í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Samkvæmt 2. gr. samþykktarinnar getur heil­brigðisnefnd í umboði borgarstjórnar, sbr. breytingu með samþykkt 647/1996, veitt lögráða einstaklingum undanþágu frá 1. gr. og leyfi til hundahalds með nánar til­greind­um skilyrðum. Stefnandi fékk undanþágu frá banninu árið 1988 á grundvelli þá­gildandi samþykktar nr. 385/1984 um hundahald í Reykjavík. Leyfi stefnanda var bundið við þrjá hunda. Samkvæmt 5. gr. samþykktar um hundahald í Reykjavík annast Heil­brigð­is­eftir­litið framkvæmd og eftirlit með hundahaldi í Reykjavík og getur það leitað að­stoð­ar lögregluyfirvalda þegar þörf krefur. Eins og fram kemur í gögnum máls hafa af­skipti Heilbrigðiseftirlits og lögreglu af hundahaldi stefnanda verið mjög mikil. Fyrir liggur að lengst af var hann með mun fleiri hunda en undanþágan náði til og eftir að leyfið var fallið úr gildi var stefnandi með tugi hunda í óleyfi. Stefnandi sótti ekki um starfsleyfi samkvæmt 1. mgr. 56. gr. meng­un­ar­varna­reglu­gerðar nr. 48/1994, sbr. tl. 6.8 í viðauka 8 með mengunarvarnareglugerð og 1. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1994 um dýravernd en þar er tilskilið leyfi lögreglustjóra til hvers konar ræktunar, verslunar, þjálfunar, tamningar, geymslu og leigu dýra í at­vinnu­skyni sem ekki fellur undir búfjárhald. Eins og fram kemur í gögnum máls höfðu bæði lögregla og Heilbrigðiseftirlit marg­oft þurft að hafa afskipti af hundahaldi stefnanda. Ítrekaðar kvartanir höfðu bor­ist og fjöldi lögregluskýrslna lá fyrir. Stefnandi reyndist ósamvinnuþýður og neitaði ítrekað að veita eftirlitsmönnum upplýsingar um fjölda hundanna. Af hálfu Heil­brigð­iseftirlits Reykjavíkur var leitað til lögreglu til að afla upplýsinga um aðbúnað og fjölda hunda hjá stefnanda hinn 21. september 1994. Reyndust þar vera 22 hundar utan­dyra. Stefnandi sinnti ekki fyrirspurn Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur í bréfi dags. 14. október 1994 um fjölda hunda í eigu og vörslu sinni. Hinn 15. júní 1995 fór fram talning á hundum stefnanda að Álfabrekku með aðstoð lögreglu og reyndust þeir vera 24 talsins. Með bréfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur til lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 3. júlí 1995, var stefnandi kærður fyrir ítrekuð meint brot á ákvæðum samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík og mengunarvarnarreglugerð nr. 48/1994. Var m.a. gerð krafa til þess að hið ólögmæta ástand yrði upprætt samkvæmt 6. gr. sam­þykkar um hundahald. Kæra þessi var ítrekuð með bréfum dags. 1. mars og 29. maí 1996. Í bréfi Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur til stefnanda, dags. 26. júlí 1996, kemur fram að leyfi stefnanda til hundahalds sé fallið niður vegna vanskila á leyfisgjaldi sam­kvæmt c-lið 2. gr. samþykktarinnar. Í niðurlagi bréfsins er skorað á stefnanda að af­henda hunda sína hundaeftirlitsmanni Reykjavíkurborgar. Að öðrum kosti yrði leitað eftir aðstoð lögreglu við að handsama hundana. Með bréfi, dags. 4. september 1996, fór Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur fram á að­stoð lögreglu við að fá hunda stefnanda afhenta með vísan til 5. gr. samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík. Lögreglustjórinn í Reykjavík fékk hús­leit­ar­heim­ild hjá stefnanda með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 19. september 1996. Í kjölfar þess fór fram þann 26. september 1996 húsleit lögreglu hjá stefnanda og brottflutningur hundanna. Samkvæmt 6. gr. samþykktar um hundahald í Reykjavík er heimilt að afhenda hand­samaðan hund ef leyfi er framvísað innan 10 daga frá því að hundur kom í vörslur eftirlitsmanns, enda verði áfallinn kostnaður greiddur. Að öðrum kosti skal hund­inum lógað, sbr. 10. gr. laga nr. 15/1994 um dýravernd. Hundar stefnanda voru geymdir að Sperðli í Vestur-Landeyjum, Rangárvallasýslu í 16 daga. Ekki kom til þess að hundunum yrði lógað, að frátöldum einum, því stefnandi afsalaði þeim til nokk­urra aðila með fimm afsölum. Af hálfu Heilbrigðiseftirlitsins var þess gætt að þeir sem við hundunum tóku hefðu til þess tilskilin leyfi viðkomandi sveitarstjórna. Ljóst er af gögnum máls að stefnandi hafði með hundahaldi sínu gerst brotlegur við ákvæði samþykktar nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík, sbr. lög nr. 81/1988 um holl­ustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Hann sinnti ekki skyldu um skráningu hunda sinna og torveldaði eftirlit með þeim. Fjölmargar kvartanir bárust Heilbrigðiseftirliti og lögreglu vegna hunda hans. Þá var leyfi, sem hann hafði fyrir þremur hundum, fallið niður vegna vanskila. Þá hafði stefnandi hvorki sótt um starfsleyfi til dýrahalds sam­kvæmt mengunarvarnareglugerð nr. 48/1994 né um leyfi lögreglustjóra sam­kvæmt lögum nr. 15/1994 um dýravernd. Því verður að telja að uppfyllt hafi verið skil­yrði til þess að leita eftir aðstoð lögreglu við töku hundanna, sbr. 5. og 6. gr. sam­þykktar um hundahald í Reykjavík. Sú lögregluaðgerð fór fram að undangengnum dóms­úrskurði. Taka hundanna af heimili stefnanda var lögmæt aðgerð til að binda endi á ólögmætt ástand. Ekki er fallist á þær málsástæður stefnanda að málsmeðferð gagnvart honum hafi falið í sér brot á 10.-13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Aðvörunarbréf Heilbrigð­is­eftir­lits Reykjavíkur, dags. 26. júlí 1996, sem stefnandi kveðst ekki hafa móttekið, hefur ekki sjálfstæða þýðingu að stjórnsýslurétti, þar sem meint brot stefnanda höfðu þá þegar verið kærð til lögreglu. Fullyrðingar af hálfu stefnanda um það að byggt hafi verið á ómálefnalegum sjónarmiðum og röngum forsendum gagnvart honum eru órök­studdar. Stefnandi mátti búast við því hvenær sem var að til róttækra aðgerða yrði gripið gegn honum vegna hins ólöglega hundahalds hans. Þegar framangreint er virt ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í mál­inu, en málskostnaður verður felldur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin mál­flutn­ings­þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hdl., 320.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefnda, Reykjavíkurborg vegna borgarráðs og Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Guðmundssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefn­anda, Steingríms Þormóðssonar hdl., 320.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 49/2008
Kærumál Aðfarargerð Kröfugerð
Í máli vegna beinnar aðfarargerðar krafðist U þess að viðurkennt yrði að tiltekin skylda hvíldi á H, en ekki að fá umræddri skyldu fullnægt með aðfarargerð. Þegar af þeirri ástæðu að engin heimild þótti fyrir slíkri kröfugerð í 78. gr. laga nr. 90/1989 var kröfu hans hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. janúar 2008, þar sem sóknaraðila var gert að fjarlægja nánar tilgreindar hindranir við því að varnaraðili fengi notið umferðarréttar til lóðar að Laugavegi 85 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað og honum gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Mál þetta á rætur að rekja til aðfararbeiðni varnaraðila 22. október 2007 til Héraðsdóms Reykjavíkur, þar sem hann krafðist „dómsúrskurðar um að Herði Jónssyni, sem jafnframt er eigandi Laugarvegar nr. 87 verði gert að fjarlægja allar þær bifreiðar, muni eða aðrar tálmanir sem takmarka umferðarrétt Uppsalamanna ehf. um lóðina og þar með aðgengi þeirra að lóð sinni nr. 85.“ Um heimild fyrir þessu vísaði varnaraðili til 78. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði er þeim, sem aftrað er með ólögmætum hætti að neyta réttinda, sem hann tjáir sig eiga og telur svo ljós að hann geti fært sönnur fyrir þeim með gögnum, sem aflað verður eftir 83. gr. laga nr. 90/1989, heimilað að beina til héraðsdóms beiðni um að skyldu þess efnis, sem getið er í 72. gr. eða 73. gr. laganna, verði fullnægt með aðfarargerð, þótt ekki liggi fyrir aðfararheimild samkvæmt 1. gr. þeirra. Eftir hljóðan beiðni varnaraðila leitar hann ekki eftir því að héraðsdómur veiti honum heimild til að fá tiltekinni skyldu sóknaraðila fullnægt með aðfarargerð, heldur dómsúrskurðar um að honum beri að gera tilgreindar ráðstafanir. Fyrir slíkri kröfugerð stendur engin heimild í 78. gr. laga nr. 90/1989, enda felur úrskurðarorð hins kærða úrskurðar, þar sem fallist var á dómkröfu varnaraðila, ekki í sér ákvörðun um að bein aðfarargerð megi fara fram. Þegar af þessum sökum verður ekki komist hjá því að hafna kröfu varnaraðila. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Uppsalamanna ehf., um að sóknaraðila, Herði Jónssyni, verði með dómsúrskurði gert að fjarlægja bifreiðar, muni og aðrar tálmanir, sem takmarki umferðarrétt varnaraðila til lóðar að Laugavegi 85 í Reykjavík. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Með beiðni, móttekinni 23. október 2007, hafa Uppsalamenn ehf., Bæjarlind 4, Kópa­vogi, krafist þess að varnaraðila, Herði Jónssyni, Bakkaflöt 12, Garðabæ, sem jafn­framt er eigandi Laugavegar 87, verði gert að fjarlægja allar þær bifreiðar, muni eða aðrar tálmanir sem takmarka umferðarrétt Uppsalamanna ehf. um lóðina og þar með aðgengi þeirra að lóð sinni nr. 85. Þá er krafist málskostnaðar auk þess að fjár­nám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá er krafist máls­kostnaðar. I. Málavextir eru þeir að sóknaraðili stendur í byggingaframkvæmdum við Lauga­veg 85. Varnaraðili, sem er eigandi lóðarinnar við Laugaveg 87, hefur lagt bifreiðum sínum þannig á lóð sinni að tálmað hefur umferð sóknaraðila að lóðinni við Laugaveg 85. Samkvæmt deiliskipulagi fyrir reit 1.174.1, sem samþykkt var í borgarráði 9. júní 2005, er kvöð um gegnumakstur á lóðinni nr. 87 við Laugaveg. II. Sóknaraðili byggir mál sitt á því að samkvæmt skipulagi sé umferðarkvöð um lóð­ina nr. 87 við Laugaveg inn á lóðina nr. 85 við Laugaveg. Í kvöðinni felist að lóðar­hafar verði að þola umferð annarra ökutækja um lóð sína. Sóknaraðili, sem standi í byggingarframkvæmdum við Laugaveg 85, hafi að undanförnu orðið fyrir um­tals­verðu tjóni vegna háttsemi eiganda lóðar nr. 87, sem leggi bifreiðum sínum á norð­vestur­enda lóðar sinnar, þvert á umferðarrétt sóknaraðila. Sóknaraðili kveðst ítrekað hafa óskað eftir því að varnaraðili fjarlægi fyrrnefndar bif­reiðar en án árangurs. Þá hafi sóknaraðili leitað liðsinnis hjá lögreglunni á höfuð­borgar­svæðinu vegna brota varnaraðila á umferðarlögum og umferðarrétti sóknaraðila, en þær aðgerðir hafi engu skilað. Sóknaraðili kveðst hafa orðið fyrir töluverði tjóni vegna tafa á bygg­inga­fram­kvæmdum sem hann hafi orðið fyrir vegna brota varnaraðila á skýrum umferðarrétti sókn­araðila sem eigi sér stoð í þinglýstum heimildum og deiliskipulagi svæðisins. Kveðst sóknaraðili ekki geta lokið lóðarframkvæmdum vegna varnaraðila. III. Varnaraðili byggir á því að einu kvaðirnar sem þinglýst hafi verið á lóð hans nr. 87 við Laugaveg séu svo kölluð „gangréttindi“ frá 16. mars 1944. Um aðrar kvaðir varð­andi umferðarréttindi eigenda Laugavegs 85 sé ekki að ræða. Það sé ekki á valdi borgaryfirvalda að setja á eignarlóðir einhliða kvöð um um­ferðar­rétt, þar sem verið sé án heimildar að skerða eignarrétt eignarlóðarhafa. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár sé eignarrétturinn friðhelgur og engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema að uppfylltum nánari skilyrðum. Byggingayfirvöld hafi því engan rétt til að skerða eignarréttindi manna, s.s. að láta einstaklingum í té ótilgreind­an umferðarrétt um eignarlóð annars manns. Staðfesting byggingafulltrúa Reykjavíkurborgar frá 3. október 2007 sé markleysa og hafi ekkert lagalegt gildi gagnvart varnaraðila sem eiganda að eignarlóðinni nr. 87 við Laugaveg. Eigendur Laugavegs 85 eigi engan rétt til umferðar um eignarlóð varnaraðila eða til þess að vera á eignarlóð hans með ökutæki eða hvers konar aðra muni. Réttur varnar­aðila til þess að vera með bifreiðar sínar á eignarlóð sinni og annað sem tálmað geti umferð að lóðinni nr. 85 við Laugaveg sé ótvíræður. Þá sé réttur sóknaraðila ekki svo skýr og ótvíræður að fullnægt sé skilyrðum 78. gr. laga nr. 90/1989. Þá byggir varnaraðili á því að sóknaraðili sé ekki einn eigandi að lóðinni nr. 85 við Laugaveg heldur sé hún í óskiptri sameign hans og Ofjarls ehf. skv. kaupsamningi dags. 20. júní 2007. Sóknaraðili standi einn að aðfararbeiðni en sameigandi, Ofjarl ehf., hefði einnig átt að standa að málinu með vísan til 18. gr. laga nr. 91/1991. IV. Í máli þessu er ágreiningur um það hvort varnaraðila, sem er eigandi lóðar nr. 87 við Laugaveg, sé heimild að hindra aðgang sóknaraðila að lóð sinni sem er nr. 85 við Laugaveg. Í deiliskipulagi fyrir reit 1.174.1, sem fékk meðferð í samræmi við ákvæði 25. gr. skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997 og samþykkt var í skipulagsráði þann 1. júní 2005 og borgarráði 9. sama mánaðar, kemur fram að á lóðinni nr. 87 við Laugaveg sé kvöð um gegnumakstur. Auglýsing um gildistöku deiliskipulagsins var birt í B-deild stjórnar­tíðinda þann 11. ágúst 2005. Í bréfi byggingarfulltrúans í Reykjavík, dags. þann 3. október 2007, kemur fram að í kvöðinni felist að lóðarhafar verði að þola um­ferð annarra ökutækja um lóð sína. Ótvírætt er því að á lóðinni nr. 87 við Laugaveg hvílir kvöð um gegnumakstur. Er þing­lýsing kvaðarinnar ekki skilyrði fyrir gildi hennar, líkt og gerðarþoli heldur fram. Þá verður ekki fallist á það með varnaraðila að með kvöð um gegnumakstur á lóð hans sé brotið gegn 72. gr. stjórnarskrár. Varnaraðili byggir einnig á að sóknaraðili sé ekki einn eigandi lóðarinnar nr. 85 við Laugaveg, og sameigandi hans, Ofjarl ehf., hafi einnig átt að standa að málinu með vísan til 18. gr. l. nr. 91/1991. Óumdeilt er að 18. gr. laga nr. 91/1991 eigi við um óskipta sameign. Af því leiðir þó ekki, að ávallt sé ófrávíkjanleg nauðsyn, að slíkir sameigendur eigi samaðild að höfðun máls út af sameigninni. Í máli þessu liggur fyrir að með kaupsamningi, dags. 20. júní 2007, seldi sóknar­aðili Ofjarli ehf. fasteign sína að Laugavegi 87. Kveðst sóknaraðili ekki hafa getað lokið lóðarframkvæmdum vegna hindrana varnaraðila. Í munnlegum málflutningi fyrir dóm­inum kom fram að málshöfðun þessi hafi verið sóknaraðila nauðsynleg svo hann geti efnt skyldur sínar gagnvart Ofjarli ehf. samkvæmt kaupsamningnum. Verður því að telja að sóknaraðila hafi verið nauðsynlegt að fá úrlausn dómstóla um um­ferðar­réttinn burtséð frá vilja sameigenda til þátttöku í málssókn með honum. Þegar það er virt og að fyrir dóminn hefur verið lögð yfirlýsing Ofjarls ehf., dags 26. nóvember 2007, þar sem fram kemur að sóknaraðili hafi fullt umboð til málarekstursins, verður ekki talið að ákvæði 18. gr. laga nr. 91/1991 séu, eins og hér stendur á, til fyrirstöðu því að dómur verði lagður á ágreiningsefni máls þessa. Því er það niðurstaða dómsins að vegna kvaðar um gegnumakstur á lóðinni nr. 87 við Laugaveg sé varnaraðila óheimilt að hindra umferð eiganda Laugavegar 85 inn á lóð sína. Þar sem fullnægt er skilyrðum 78. gr. laga nr. 90/1989 er því fallist á kröfur sókn­araðila um að varnaraðila, sem eiganda Laugavegar 87, verði gert að fjarlægja allar þær bifreiðar, muni eða aðrar tálmanir sem takmarka umferðarrétt gerðar­beið­anda um lóðina og þar með aðgengi gerðarbeiðanda að lóð sinni nr. 85. Með vísan til þessarar niðurstöðu málsins verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila 80.000 krónur í málskostnað. Ekki eru efni til að mæla fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði af væntanlegri gerð vegna ákvæða 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Varnaraðili, Hörður Jónsson, sem eigandi Laugavegar 87, skal fjarlægja allar þær bif­reiðar, muni eða aðrar tálmanir sem takmarka umferðarrétt sóknaraðila, Upp­sala­manna ehf., um lóðina og þar með aðgengi sóknaraðila að lóð sinni nr. 85. Varnaraðili greiði sóknaraðila 80.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 499/2007
Þjófnaður Hylming Ávana- og fíkniefni Tafir á meðferð máls Sakarkostnaður
B var sakfelldur fyrir sex þjófnaðarbrot, fíkniefnalagabrot og hylmingu í 12 ákæruliðum. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu fyrir hylmingu staðfest en eins og atvikum, sönnunarfærslu og ákæru var háttað var fallist á það með B að um eitt brot hafi verið að ræða og ekki skipti máli í því samhengi að munirnir hafi verið úr mörgum þjófnaðarbrotum. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að tafir umfram sex mánuði á framgangi málsins fyrir héraðsdómi hafi ekki verið réttmætar. Var refsing hans ákveðin 12 mánaða fangelsi en til frádráttar kom gæsluvarðhaldsvist B á rannsóknarstigi málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. september 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst mildunar refsingar og að gæsluvarðhald í 22 daga komi til frádráttar refsingunni. Þá krefst hann þess að verulegur hluti áfrýjunarkostnaðar verði lagður á ríkissjóð. Ákærði telur að refsing sú sem ákveðin er í hinum áfrýjaða dómi sé of þung miðað við dóma í sambærilegum málum. Þá telur hann að skoða beri hylmingarbrotin, sem talin eru upp í 12 liðum í III. kafla ákæru 15. nóvember 2005, sem eitt brot. Telur hann líklegt að héraðsdómur hafi metið þetta sem 12 brot og jafnvel miðað refsingu við að ákærði hafi verið sekur um þau þjófnaðarbrot sem talin eru upp í hinum 12. liðum. Loks telur ákærði að meðferð málsins hafi tekið of langan tíma. Nær þrjú ár séu nú liðin frá því brotin í ákæru 15. nóvember 2005 voru framin. Beri að taka tillit til þess til mildunar ákvörðunar um refsingu. Af hálfu ákæruvalds er talið að ákærði eigi sjálfur sök á töfum á málsmeðferðinni, þar sem hann hafi farið úr landi og það hafi tafið hana. I Eins og málið liggur fyrir verður við það miðað að allir þeir hlutir, sem taldir eru upp í 12 liðum í III. kafla ákæru 15. nóvember 2005, hafi fundist í bifreiðinni UL 790, þegar lögregla gerði leit í henni 19. maí 2005. Ákærði vefengir ekki að um þýfi hafi verið að ræða. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu fyrir hylmingu en fallist á með ákærða að ekki skipti máli þó að munirnir hafi verið úr mörgum þjófnaðarbrotum. Eins og atvikum, sönnunarfærslu og ákæru er háttað telst vera um eitt brot að ræða. Í hinum áfrýjaða dómi er sagt að ákæra í máli ákæruvaldsins gegn ákærða og A hafi verið þingfest í héraðsdómi 15. desember 2005. Í framhaldi hafi ákærði horfið af landi brott og hafi þáttur meðákærðu verið klofinn frá málinu 24. febrúar 2006. Þar sem ákærði hafi ekki komið til landsins hafi málið verið sent lögreglustjóra á ný 5. september 2006. Þann 13. febrúar 2007 hafi málið verið endursent héraðsdómi, þar sem ákærði hafi þá verið nýkominn til landsins. Í bréfi lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu þennan dag kemur fram að ástæðan fyrir „endursendingu“ málsins til lögreglu hafi verið sú að ekki hafi náðst að færa ákærða fyrir dóminn. Er í bréfinu 13. febrúar 2007 óskað eftir að málið verði tekið fyrir við fyrsta tækifæri og tekið fram að skjöl þess séu geymd hjá héraðsdómi. Ekki nýtur í málinu annarra gagna um nefnda þingfestingu þess 15. desember 2005 en áritunar um framlagningu ákæru og fleiri skjala þann dag. Ekki liggur fyrir vottorð um birtingu fyrirkalls til ákærða þá samkvæmt 120. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hins vegar er meðal gagna málsins endurrit úr þinghaldi héraðsdóms 6. mars 2007, þar sem bréf lögreglustjóra 15. nóvember og 15. desember 2005 og 13. febrúar 2007 eru lögð fram ásamt ákærunum tveimur 15. nóvember og 15. desember 2005, sakavottorði ákærða og skjalaskrám ásamt fylgiskjölum. Miðað við þau gögn sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt verður lagt til grundvallar að málið gegn ákærða hafi þá verið þingfest. Ákærði mætti til þessa þinghalds ásamt verjanda sínum og voru kynntar ákærurnar. Við málflutning fyrir Hæstarétti var af hálfu ákærða upplýst, að hann hefði verið fjarverandi frá landinu frá janúar 2006 og fram til miðs þess árs. Í málinu nýtur engra skjallegra gagna um þetta og heldur ekki um hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar af hálfu ákæruvalds til að ná til ákærða á þessu tímabili. Með vísan til þess sem hér var rakið verður fallist á með ákæruvaldinu að ákærði geti sjálfum sér kennt um sex mánaða töf á framgangi málsins fyrir héraðsdómi. Tafir umfram þetta hafa ekki verið réttlættar. Verður tekið tillit til þessa við ákvörðun refsingar ákærða. II Ákærði er fæddur í ágúst 1978. Sakarferill hans er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Eftir að héraðsdómur gekk var ákærði 24. október 2007 dæmdur í Héraðsdómi Reykjavíkur í 60 daga fangelsi fyrir umferðarlagabrot og 21. nóvember 2007 af sama dómstól í sex mánaða fangelsi fyrir hylmingu, þjófnað og fíkniefnalagabrot. Um ákvörðun refsingar vísast til þeirra lagaákvæða sem í héraðsdómi greinir að því athuguðu að tilvitnun í 2. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hefur misritast og á að vera í 2. mgr. 70. gr. laganna. Með vísan til alls þess sem að framan greinir verður refsing ákærða ákveðin 12 mánaða fangelsi. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhald sem ákærði sætti 20. maí til 10. júní 2005. Ákvæði héraðsdóms um skaðabótakröfur og upptöku fíkniefna eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti og standa því óröskuð. Ákvæði dómsins um sakarkostnað verður staðfest. Ákærða verður með vísan til 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 gert að greiða helming áfrýjunarkostnaðar samkvæmt yfirliti ákæruvalds, þar með talinn helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Björn Bender, sæti fangelsi í 12 mánuði. Frá refsingu dregst gæsluvarðhaldsvist hans 20. maí til 10. júní 2005. Ákvæði héraðsdóms um skaðabótakröfur, upptöku fíkniefna og sakarkostnað eru óröskuð. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, sem samtals nemur 344.615 krónum, þar sem með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Páls A. Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Helmingur kostnaðarins greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 102/2000
Sjómaður Skiprúmssamningur
R var vélavörður á skipi Ú. Skiprúmssamningi hans var slitið á þeim forsendum að hann hefði hlaupist á brott úr skiprúmi í heimildarleysi. R kvaðst hins vegar hafa fengið leyfi skipstjórans frá störfum í eina viku til að sinna tilteknu erindi og byggði kröfu sína um laun í uppsagnarfresti á því að sér hefði verið sagt fyrirvaralaust upp störfum. Skipstjórinn neitaði afdráttarlaust að hafa gefið umrætt leyfi og taldi R hafa brotið alvarlega gegn skyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningi. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að skipstjóranum hefði verið heimilt að víkja R úr skiprúmi á grundvelli 2. tölul. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, eins og málum var komið og hafnaði kröfum R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem falli niður í héraði. Í því tilviki krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 31. maí 2000. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 1.129.809 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 9. júlí 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi greinir málsaðila á um atvik, sem leiddu til þess að skiprúmssamningi gagnáfrýjanda sem vélarvörður á fiskiskipi aðaláfrýjanda, Bjarma BA 326, var slitið 5. júní 1998. Deila þeir meðal annars um hvort gagnáfrýjandi hafi fengið leyfi frá störfum í lok maímánaðar sama árs eða hvort um óheimila fjarvist hans frá störfum hafi verið að ræða. Heldur gagnáfrýjandi fram að hann hafi 22. maí 1998 óskað eftir og fengið leyfi skipstjórans frá störfum í eina viku frá og með 29. sama mánaðar til að fara til Reykjavíkur. Þangað hafi hann átt brýnt erindi vegna glasafrjóvgunar, sem hann og kona hans hugðust gangast undir. Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi neitaði skipstjórinn hins vegar afdráttarlaust að hafa gefið umrætt leyfi, heldur hafi gagnáfrýjandi tekið sér frí án heimildar eða vitneskju sinnar. Skipstjórinn kannaðist þó við að gagnáfrýjandi hafi einhvern tíma áður nefnt við sig að hann þyrfti á leyfi að halda vegna væntanlegrar glasafrjóvgunar. Kvaðst skipstjórinn ekki hafa haft ástæðu til annars en að taka þá vel í það, en ekkert hafi verið rætt um þetta nánar. Yfirvélstjórinn á skipinu bar fyrir dómi að honum hafi ekki verið kunnugt um að gagnáfrýjanda hefði verið veitt leyfi frá störfum í lok maí 1998. Eftir ferð sína til Reykjavíkur kveðst gagnáfrýjandi hafa komið aftur til Flateyrar síðdegis 4. júní 1998. Sá hann Bjarma liggja þar bundinn við bryggju og stóð yfir löndun úr skipinu. Ekki gaf hann sig þó fram við skipstjórann eða aðra úr áhöfninni, en hélt heim til sín á Flateyri. Gaf hann þá skýringu að hann hafi verið í viku leyfi frá störfum, auk þess sem hann hafi talið að skipinu yrði ekki haldið til veiða, heldur siglt til heimahafnar á Tálknafirði til að vera þar á sjómannadeginum, sem fór í hönd. Þegar skipið hafði lagt úr höfn næsta dag tilkynntu skipstjórnarmenn honum símleiðis að skiprúmssamningi hans væri slitið vegna óheimillar fjarvistar. Fyrir dómi kváðust skipstjórinn og yfirvélstjórinn hafa frétt af komu gagnáfrýjanda til Flateyrar deginum áður og reynt án árangurs að ná sambandi við hann símleiðis. II. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Útgerðarfélagið Tálkni ehf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Rune Verners Sigurðssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 17. desember 1999: Mál þetta, sem dómtekið var þann 9. nóvember sl. að undangengnum munn­legum málflutningi, hefur Rune Verner Sigurðsson, kt. 270461-6549, Búhamri 19, Vestmannaeyjum, höfðað hér fyrir dómi þann 6. júlí 1999 með stefnu á hendur Útgerðarfélaginu Tálkna ehf., kt. 650697-2009, Eyrarvegi 13, Flateyri. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.610.280 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af þeirri fjárhæð frá 15. júlí 1998 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 894.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 912.492 krónum frá 15. júlí 1998 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist sjóveðréttar í fiskiskipinu Bjarma BA-326, skipaskrárnúmer 1321, fyrir ofangreindum fjárhæðum og málskostnaðar að skað­lausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af kröfum stefnanda og málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi, en til vara þess að krafa stefnanda verði lækkuð í 647.849 krónur með vöxtum af 414.636 krónum frá 9. júlí 1998 og af 647.849 krónum frá 9. ágúst 1998 til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefndi þess að krafa stefnanda verði lækkuð í 1.129.809 krónur með vöxtum af 414.636 krónum frá 9. júlí 1998 til 9. ágúst sama ár, af 647.849 krónum frá þeim degi til 9. september sama ár, af 996.810 krónum frá þeim degi til 9. okóber sama ár, en af 1.129.809 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Bæði í vara- og þrautavarakröfu er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður. Málsatvik eru umdeild í verulegum atriðum. Stefnandi var skráður vélavörður á fiskiskip stefnda, Bjarma BA-326, skipa­skrár­nr. 1321, þann 5. mars 1998, en kveðst áður hafa starfað á samnefndu skipi, ýmist sem háseti eða vélstjóri í afleysingum, frá því í nóvember árið áður. Það skip var í eigu einkahlutafélagsins Tálkna á Tálknafirði. Sami skipstjóri var á báðum skipunum. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Stefnandi sagði skiprúmi sínu lausu með ódagsettu bréfi „frá og með laugardeginum 25/4 ‘98“. Segir hann tilefnið hafa verið að hann hefði þjáðst af tann­rót­arbólgu í nokkra daga og skipstjórinn neitað honum um leyfi til að leita tannlæknis á Ísafirði. Aðilar töldu uppsagnarfrestinn vera einn mánuð. Segir stefnandi að þann 15. maí 1998 hefði hann spurt yfirvélstjórann hvort hann hefði náð að útvega annan mann í sinn stað og yfirvélstjórinn tjáð sér að svo væri ekki. Hefði hann þá rætt við skipstjórann á Bjarma og boðist til að vera á skipinu fram á haustið eða lengur þar sem ekki væri búið að ráða nýjan vélavörð. Að loknum tveggja daga um­hugs­un­ar­fresti hefðu þeir handsalað samkomulag um að uppsögnin yrði dregin til baka og stefnandi myndi halda áfram á skipinu fram á haust, eða jafnvel lengur. Þann 22. maí 1998 hefði hann beðið um leyfi í eina viku frá og með 29. sama mán­aðar og fengið það. Hefði hann þurft að fara til Reykjavíkur, þar sem þau kona hans hefðu verið boðuð þangað vegna glasafrjóvgunar. Hann hefði komið aftur til Flateyrar fimmtudaginn 4. júní 1998, en daginn eftir hefði yfir­vél­stjórinn hringt og sagt að dót hans væri á bryggjunni og þyrfti hann ekki að koma aftur til skips þar sem ráðinn hefði verið annar maður í hans stað og að litið væri svo á að uppsögn hans frá 24. apríl 1998 hefði tekið gildi. Stefndi kveður það rangt að stefnandi hefði aldrei fengið frí. Hann hefði aðeins starfað hjá sér frá 8. mars 1998, en áður fengið öll þau frí sem hann hefði óskað eftir hjá fyrri vinnuveitanda, Tálkna ehf., eftir því sem stefndi viti best. Kveður hann sér vera ókunnugt um ástæðu uppsagnar stefnanda 25. apríl 1998, en hún hafi ekki verið sú sem stefnandi haldi fram. Hann hefði reynt að draga hana til baka en því hefði verið hafnað. Hefði hann horfið frá borði þann 29. maí 1998 í heimildarleysi, þrátt fyrir að hann vissi að skipið væri að fara til veiða. Ekki hefði náðst í hann þann dag eða næstu daga og eftirgrennslan lokið með því að ákveðið hefði verið að skilja eigur hans eftir í landi þann 5. júní 1998. Það kvöld hefði loks náðst í stefnanda heima hjá honum og honum þá verið tjáð að litið væri svo á að hann hefði hlaupist á brott úr skiprúminu og að nýr maður yrði ráðinn í hans stað. Þann 8. júní hefði nýr maður verið ráðinn og skráður á skipið í stað stefnanda. Stefnandi kveðst byggja á því að sér hafi verið fyrirvaralaust sagt upp störfum þann 5. júní 1998. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 beri skip­verja kaup til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans ljúki og skipti þá ekki máli þó hann hafi áður verið afskráður. Samkvæmt 25. gr. laganna eigi skip­verji rétt á kaupi þann tíma sem mælt sé fyrir um í 9. gr. þeirra, sé honum vikið úr skiprúmi áður en ráðningartími hans sé liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. eða 24. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laganna sé uppsagnarfrestur á ráðn­ing­ar­samningi yfir­manns 3 mánuðir, nema um annað hafi verið sérstaklega samið og eigi það einnig við um skipverja sem starfað hafi sem afleysingamaður í 9 mánuði sam­fleytt hjá sama útgerðarmanni. Samkvæmt 5. gr. sjómannalaga teljist stýrimenn, vél­stjórar, loft­skeytamenn og brytar til yfirmanna. Sér hefði ekki verið ætlað að starfa á Bjarma BA-326 eftir 5. júní 1998 og eigi hann því rétt til launa í upp­sagnarfresti tímabilið 6. júní 1998 til 6. september sama ár, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjó­mannalaga, samtals í 90 daga. Varakröfu sína kveðst stefnandi miða við það að ekki teljist sannað að hann hafi dregið til baka uppsögn sína 25. apríl 1998 og eigi hann þá rétt til launa frá 6. júní 1998 til 25. júlí sama ár. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að sér hafi verið heimilt samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 24. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 3. mgr. sömu gr., að víkja stefnanda úr skiprúmi, þar sem hann hefði horfið á brott af vinnustað án heimildar, þegar fyrir hefði legið að skipið væri að fara til veiða. Með því hefði hann brotið alvarlega gegn skyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningi og megi því til frekari áréttingar vísa til 2. mgr. 60. gr. sjómannalaga. Stefnandi hefði ekki verið rekinn úr starfi, heldur hefði hann horfið fyrirvaralaust og án nokkurra skýringa úr því. Liggi ekkert fyrir í gögnum málsins sem renni stoðum undir fullyrðingar hans um annað, en sönn­unarbyrðin hvíli alfarið á honum. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins og einnig vitnin Einar Ólafur Steinsson, yfirvélstjóri og Níels Adolf Ársælsson, skipstjóri á Bjarma BA-326, sá síðarnefndi símleiðis. Stefnandi lýsti atvikum nánar svo hér fyrir dómi að hann hefði áskilið það í upphafi að hann fengi leyfi til nauðsynlegra fjarvista vegna tannsmíða og tilrauna til glasafrjóvgunar. Engum hefði verið kunnugt um það á skipinu hver uppsagnarfrestur sinn ætti að vera og hefði hann fengið þær upplýsingar símleiðis frá stéttarfélagi á Ísa­firði að sér bæri eins mánaðar uppsagnarfrestur. Hefði hann ekki vitað betur fyrr en þann 8. júní 1998, er hann hefði haft samband við lögmann. Hann hefði kvatt skipstjórann áður en hann hefði yfirgefið skipið þann 29. maí og síðan farið í land og sleppt endum er skipið lagði frá. Hann hefði komið til Flateyrar á ný um klukkan 15.30 fimmtudaginn 4. júní og þá séð skipið þar við bryggju. Mjög óvenjulegt hefði verið að landað væri á þeim degi vikunnar. Hefði hann ályktað að ákveðið hefði verið að sigla heim til Tálknafjarðar og taka langt helgarfrí í tilefni sjómannadagsins næsta sunnudag. Hann hefði því ekki séð ástæðu til að mæta til skips, en síðan hugsað sér að fara til Tálknafjarðar á sjómannadaginn og halda hann hátíðlegan þar ásamt skipsfélögum sínum. Ekki hefði hann orðið var við að reynt hefði verið að hafa samband við sig, fyrr en að kvöldi 5. júní, þegar yfirvélstjórinn hefði hringt í sig. Vitnið Einar Ólafur Steinsson bar að hann hefði ekki haft hugmynd um það hvort stefnandi hefði fengið frí, en heyrt af afspurn að hann þyrfti að taka frí. Sagði hann að menn hefðu orðið hissa á því að hann hefði orðið eftir. Hefði skipstjórinn tjáð sér að hann hefði ekki vitað að stefnandi ætlaði að verða eftir. Aðspurt sagði vitnið að það hefði reynt tvívegis þann 5. júní að hringja heim til stefnanda, en ekki hefði verið svarað. Eftir að lagt hefði verið frá landi hefði náðst í stefnanda og vitnið þá tjáð honum að fötin hans væru á bryggjunni og að líklega væri búið að ráða mann í hans stað. Vitnið Níels A. Ársælsson bar að stefnandi hefði ekki fengið leyfi sitt til að fara í frí. Aðspurt kannaðist vitnið við að það hefði einhvern tíma borið á góma að stefnandi og kona hans væru að reyna að eignast barn með glasafrjóvgun, en neitaði því að stefnandi hefði sett einhver skilyrði varðandi það eða annað er hann var ráðinn, enda hefði hann ekki verið í aðstöðu til að setja slík skilyrði. Í bréfi frá síðastnefndu vitni, sem það ritaði lögmanni stefn­anda þann 30. júní 1998 og frammi liggur í málinu, segir að stefnandi hefði talið sig eiga eins mánaðar uppsagnarfrest. Samkvæmt þessu sama bréfi neitaði vitnið bón stefnanda um að fá að vera áfram fram á haustið, en féllst á að hann yrði um borð þar til annar yrði ráðinn, en í bréfinu segir að ekki hefði verið talið að það yrði í bráð. Samkvæmt þessu og framburði stefnanda voru báðir aðilar í villu um lengd uppsagnarfrestsins, en hér fyrir dómi er ekki ágreiningur með þeim um það að hann hafi átt að vera þrír mánuðir. Þegar þetta er virt þykir ekki verða við það miðað gegn staðhæfingum stefnda, að samið hafi verið um að réttaráhrif uppsagnarinnar féllu niður, en ekki verður heldur lagt til grundvallar að leggja beri villu þeirra að jöfnu við samkomulag um styttan uppsagnarfrest. Stefnanda og skipstjóra Bjarma, sem virðist alfarið hafa komið fram fyrir hönd stefnda í samningssambandi aðila varðandi þau atvik sem hér skipta máli, greinir alveg sérstaklega á um það hvort stefnandi hafi beðið um og fengið leyfi til að fara í frí þann 29. maí 1998. Eru þeir tveir til frásagnar um samskipti sín að þessu leyti. Samkvæmt framburði stefnanda átti hann brýnt erindi til Reykjavíkur eins og að ofan er lýst. Við munnlegan málflutning var því lýst yfir að ekki væri í sjálfu sér vefengt af stefnda hálfu að stefnandi hefði farið þessara erinda í umrætt sinn. Aðilar eru sammála um að stefnandi hafi viljað halda áfram störfum í þágu stefnda og er hann fór skildi hann föggur sínar eftir um borð í skipinu. Var það ekki til þess fallið að álykta að stefnandi væri alfarið hlaupinn úr skiprúmi. Ekki var orðið við áskorun stefnanda til stefnda undir rekstri þessa máls um að leggja fram upplýsingar úr dagbók skipsins á um­ræddu tímabili, og verður stefndi að bera hallann af því að ekki liggur fyrir hvort og þá hvernig ástæðu þess er þar getið að stefnandi var ekki um borð er lagt var úr höfn þann 29. maí. Fjarveru hans er að engu getið í véladagbók samkvæmt framlögðu ljósriti úr henni. Einnig verður að líta til sönnunarstöðu aðila, og virða stefnanda það til vorkunnar að hafa ekki tryggt sér skriflega sönnun fyrir því að vera í leyfi, einkum þegar til þess er litið að hann var ráðinn í þjónustu stefnda með munnlegum samningi, þrátt fyrir ákvæði 6. gr. sjómannalaga um skyldu stefnda til að gera skriflegan ráðningarsamning. Þegar þessa alls er gætt þykir verða að leggja hallann af því á stefnda, eins og atvikum er hér háttað, að ekki verður sannað hvort stefnandi fékk munnlegt leyfi hjá skipstjóra Bjarma eða ekki. Stefnandi kveðst ekki hafa komið að borði er hann kom aftur til Flateyrar þann 4. júní 1998, þar sem hann hefði ályktað að ákveðið hefði verið að taka langt frí um sjó­manna­dags­helgina og því lægi ekki annað fyrir en heimsigling til Tálkna­fjarðar og einnig hefði hann talið sig vera í fríi. Tilraunir yfirmanna hans í þá veru að hafa samband við hann báru fyrst árangur skömmu eftir að ákvörðun hafði verið tekin um að víkja honum úr skiprúminu og föggur hans settar á land. Ekki liggur annað fyrir en að þessar tilraunir hafi einskorðast við nokkrar símhringingar. Þegar þetta er virt telur dómurinn ekki verða lagt til grundvallar að stefnda hafi verið rétt að víkja stefnanda fyrirvaralaust úr skiprúmi eins og hér stóð á. Með vísan til 1. mgr. 25. gr., sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 35/1985 verður stefndi því dæmd­ur til að greiða honum kaup þann tíma sem eftir stóð af þriggja mánaða upp­sagn­arfresti hans, eða frá 6. júní 1998 til 24. júlí sama ár. Í stefnu kveðst stefnandi miða við svokallaða meðallaunareglu, og reiknar út meðallaun stefnanda síðustu mánuðina áður en störfum hans lauk, eða frá 9. mars 1998 til 29. maí sama ár, kr. 17.892 á dag. Í stefnu var skorað á stefnda að leggja fram launaseðla ef hann teldi þessa áætlun of háa. Varð stefndi við því með því að leggja fram afrit launaseðla þess skipverja sem ráðinn var í stað stefnda og er vara­krafa hans tölulega byggð á þeim. Því var lýst yfir við munnlegan málflutning að af hálfu stefnanda væru engar athugasemdir gerðar við þá útreikninga, en því samt sem áður haldið fram að ekki ætti að miða kröfu stefnanda við staðgengilslaun heldur ofannefnda meðallaunareglu. Stefndi þykir ekki eiga frekari rétt til bóta en sem nemur launum, sem sá sem kom í hans stað hafði, meðan uppsagnarfresturinn varaði. Verða bætur því dæmdar í samræmi við varakröfu stefnda, þ.e. 647.849 krónur, með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 150.000 krónur. Stefnandi á sjóveð í Bjarma BA-326, skipaskrárnr. 1321, fyrir hinni tildæmdu skuld. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsuppsaga hef­ur dregist vegna anna. Lögmenn aðila féllu frá endurflutningi málsins. DÓMSORÐ: Stefndi, Útgerðarfélagið Tálkni ehf., greiði stefnanda, Rune Verner Sigurðs­syni, 647.849 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 414.636 krónum frá 9. júlí 1998 til 9. ágúst sama ár, en af 647.849 krónum frá þeim degi til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað. Stefnandi á sjóveð í Bjarma BA-326, skipaskrárnr. 1321 fyrir hinni tildæmdu skuld.
Mál nr. 335/2006
Kröfugerð Getraunir Frávísun frá héraðsdómi að hluta
E, sem var handhafi tólf kvittana vegna þátttöku í getraunaleiknum Lengjunni í 35. leikviku 2004, krafðist þess að viðurkennt yrði að Í bæri að greiða sér vinninga samkvæmt stuðli sem fram kom á kvittununum við tilgreindan leik milli tveggja spænskra knattspyrnuliða, eins og úrslitin hefðu staðið óbreytt. Fyrir lá að kvittanirnar voru keyptar eftir að nefndum leik var lokið. Talið var að getraunaleikurinn Lengjan byggðist samkvæmt 2. gr. laga um getraunir nr. 59/1972 og ákvæðum reglugerðar nr. 543/1995 eðli málsins samkvæmt á þeirri meginforsendu að giskað væri á væntanleg úrslit íþróttakappleikja áður en þeim væri lokið. Með vísan til framangreindra ákvæða var talið að af eðli leiks þess sem E gekk til með kaupum á umræddum getraunaseðlum leiddi að hafna yrði kröfu hans um greiðslu vinninga. Var Í því sýknað af viðurkenningarkröfu E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2006. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefnda beri að greiða sér vinninga samkvæmt stuðli sem fram kemur á nánar tilgreindum þátttökukvittunum við leik nr. 49 í 35. leikviku Lengjunnar 2004, eins og úrslitin hefðu staðið óbreytt. Þá krefst hann þess einnig að „heildarvinningsupphæð 2.944.560 krónur beri dráttarvexti frá 25. ágúst 2004.“ Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrri hluti kröfu áfrýjanda er viðurkenningarkrafa, en í síðari hluta hennar krefst hann þess að nánar tilgreind „heildarvinningsupphæð“ beri dráttarvexti frá tilteknum tíma. Síðari hluti kröfu áfrýjanda samræmist ekki viðurkenningarkröfunni, enda hefur hann ekki gert fjárkröfu í málinu og verður þessum hluta kröfunnar því vísað frá héraðsdómi án kröfu. Áfrýjandi er handhafi tólf kvittana vegna þátttöku í getraunaleiknum Lengjunni í 35. leikviku 2004. Með vísan til 38. gr. reglugerðar nr. 543/1995 fyrir Íslenskar getraunir telst áfrýjandi eigandi kvittananna og er því réttur aðili máls þessa. Samkvæmt 23. gr. reglugerðarinnar er Lengjan getraunaleikur sem stefndi starfrækir og tekur til úrslita í íþróttakappleikjum. Þeir leikir sem Lengjan tekur til í hverri umferð eru tilgreindir í leikskrá sem útgefin er af stefnda, sbr. 24. gr. reglugerðarinnar, en þar kemur jafnframt fram hvenær sölu ljúki fyrir hvern og einn leik. Í 25. gr. reglugerðarinnar kemur fram að þátttakandi í Lengjunni geti valið þrjá, fjóra, fimm eða sex leiki úr leikskránni og giskað á hvort þeim ljúki með heimasigri, jafntefli eða útisigri. Þátttakandi fyllir út sérstakan getraunaseðil og tilgreinir getraunatáknin 1, X eða 2, á hvern þann leik sem hann vill giska á hver úrslit verði í, sbr. 26. gr. reglugerðarinnar. Þegar þátttakandi hefur lokið við útfyllingu seðilsins, afhent hann söluaðila og greitt þátttökugjald fær hann afhenta þátttökukvittun þar sem ágiskun þátttakandans, upphæð þátttöku og heildarstuðull kemur fram, sbr. 29. gr. reglugerðarinnar. Getraunaleikurinn Lengjan byggist samkvæmt 2. gr. laga um getraunir nr. 59/1972 og framanröktum ákvæðum reglugerðar nr. 543/1995 eðli málsins samkvæmt á þeirri meginforsendu að giskað er á væntanleg úrslit íþróttakappleikja áður en þeim er lokið. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður stefndi sýknaður af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Einars Gunnars Sigurðssonar, um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Íslenskar getraunir, er sýkn af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms 8. mars sl. er höfðað með stefnu birtri 16. maí 2005. Stefnandi er Einar Gunnar Sigurðsson, Prestastíg 8, Reykjavík. Stefndi er Íslenskar Getraunir, Engjavegi 6, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að viðurkennt verði að íslenskum getraunum beri að greiða vinninga út samkvæmt stuðli sem tilgreindur er á þátttökukvittunum á dskj. nr. 21-23, við leik nr. 49 í 35. leikviku Lengjunnar, eins og úrslitin hefðu staðið óbreytt. Þess er krafist að heildarvinningsupphæð 2.944.560 krónur beri dráttarvexti frá 25. ágúst 2004. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður. MÁLSATVIK Stefndi starfrækir íþróttagetraunastarfsemi hér á landi á grundvelli laga nr. 59/1972 um getraunir. Samkvæmt þeim fer stefndi með einkarétt til rækslu þessarar starfsemi hér á landi. Með íþróttagetraunum er átt við að á þar til gerða miða eru merkt væntanleg úrslit íþróttakappleikja. Stjórn stefnda er í höndum aðila sem tilnefndir eru af helstu íþrótta- og ungmennasamtökum Íslands. Ágóði af starfsemi stefnda rennur til íþróttamála. Á meðal þeirra getraunaleikja sem stefndi rekur er Lengjan. Leikurinn fer þannig fram, að stefndi gefur í hverri viku út leikskrá, sem inniheldur nokkra tugi leikja sem fram eiga að fara í þeirri viku. Leikurinn gengur út á að þátttakendur giska á úrslit leikja með því að velja táknið 1 ef viðkomandi telur að lið á heimavelli muni sigra, táknið x ef viðkomandi telur að leiknum muni ljúka með jafntefli en táknið 2 ef viðkomandi telur að lið á útivelli muni sigra. Að hámarki má giska á úrslit sex leikja á hverjum keyptum þátttökuseðli. Almennt ber að giska á úrslit þriggja leikja að lágmarki en þó er heimilt að giska á úrslit einstakra leikja ef íslenskar getraunir hafa merkt viðkomandi leik með tilteknu tákni. Að taka þátt í íþróttagetraun af þessu tagi kallast í daglegu tali að "tippa". Lágmarksfjárhæð sem tippa má fyrir á hverjum þátttökuseðli er 100 krónur en hámarksfjárhæð er 12.000 krónur. Hver leikur í leikskrá gefur samkvæmt framansögðu þrjá möguleika á úrslitum. Í leikskránni koma fram þær líkur eða stuðlar sem eiga við um hver úrslit. Þessa stuðla ákveða starfsmenn stefnda. Ef fyrirfram þykir líklegt að úrslit leiks verði 1 er lágur stuðull settur við þau úrslit. Ef fyrirfram þykir ólíklegt að úrslit leiks verði 2 er hár stuðull settur við þau úrslit. Stuðull allra úrslita sem þátttakandi tippar á er margfaldaður saman og myndar hann heildarstuðul þess miða sem keyptur var. Ef öll úrslit reynast rétt er stuðullinn margfaldaður með þeirri fjárhæð sem keypt var fyrir og fæst þannig vinningsfjárhæðin. Af framansögðu leiðir að hægt er að taka mikla áhættu með því að giska á mörg ólíkleg úrslit, fá þannig háan heildarstuðul og háan vinning ef öll úrslit ganga eftir. Einnig er hægt að giska á nokkur líkleg úrslit en ein ólíkleg, í því skyni að hífa heildarstuðulinn upp ef svo má segja, o.s.frv. Í 35. leikviku ársins 2004 gerðist það, að í leikskrá stefnda var leikur ranglega skráður. Um var að ræða leik nr. 49 í umræddri leikskrá, á milli liðanna Valencia og Real Zaragoza í spænsku bikarkeppninni. Í leikskránni kom fram að leikurinn yrði leikinn miðvikudaginn 25. ágúst 2004. Staðreyndin er sú að leikurinn var leikinn þriðjudaginn 24. ágúst 2004. Stuðlar leiksins voru þeir að fyrir heimasigur, merkið 1, var stuðullinn 1,30, fyrir jafntefli, merkið x, var stuðullinn 3,50 og fyrir útisigur, merkið 2, var stuðullinn 5,15. Síðastnefndi stuðullinn er með hæsta móti fyrir úrslit í knattspyrnuleik. Ástæða þess að hann var svona hár var sú að mjög ólíklegt þótti að Real Zaragoza myndi sigra í leiknum. Um var að ræða síðari leikinn af tveimur milli þessara tveggja liða í umræddri keppni. Fyrri leikinn hafði Valencia stuttu áður unnið með yfirburðum, á heimavelli Real Zaragoza, og styrkur Valencia um þessar mundir var mun meiri en Real Zaragoza. Erlend getraunafyrirtæki voru öll með sambærilega stuðla á þessum leik og stefndi. Starfsmenn stefnda uppgötvuðu ekki fyrr en á miðvikudeginum 25. ágúst 2004 að umræddur leikur væri enn opinn í sölukerfi getrauna þótt honum hefði lokið deginum áður. Var leiknum tafarlaust lokað fyrir sölu. Stuðli leiksins, á þeim seðlum sem keyptir höfðu verið eftir að leikurinn hófst, var breytt úr 5,15 í 1, skv. reglum um getraunir. Stefnandi hefur lagt fram gögn sem upplýsa hvernig giskað hafði verið á úrslit leiksins á meðan hann var opinn fyrir sölu: Á þriðjudeginum 24. ágúst, áður en leikurinn hófst, voru keyptir 14 miðar sem innhéldu ágiskun á úrslit þessa leiks. Í öllum tilfellum var giskað á heimasigur Valencia, þ.e. merkið 1. Alls var tippað fyrir 3.600 krónur á þeim miðum sem innihéldu umræddan leik, eða að meðaltali 257 krónur á hvern miða. Eftir að leiknum var lokið, eða frá klukkan 22.12 - 22.21, voru keyptir 21 miði, allir að hámarksfjárhæð 12.000 krónur hver miði. Allir miðarnir voru keyptir í sama söluumboði, Prinsinum á Ólafsvík. Á öllum miðunum var giskað á útisigur í leiknum, eða merkið 2. Þegar þetta gerðist var orðið ljóst að leiknum hafði raunverulega lokið með útisigri. Miðvikudaginn 25. ágúst voru keyptir 25 miðar sem innihéldu ágiskun á heimasigur, eða merkið 1. Heildarfjárhæð sem keypt var fyrir var 16.900 krónur eða að meðaltali 676 krónur á hvern miða. 1 seðill var keyptur sem innihélt merkið x á þessum leik, fyrir 500 krónur. Hins vegar voru 77 seðlar keyptir sem innihéldu merkið 2. Upphæðin sem keypt var fyrir var 807.400 krónur eða að meðaltali 10.485 krónur á hvern miða. Eftir að lokað hafði verið fyrir sölu umrædds leiks og stuðli hans breytt í 1 var haft samband við stefnda og óskað skýringa á því, hvers vegna ekki væru greiddir út vinningar með stuðlinum 5,15 á þessum leik, á miðum sem keyptir höfðu verið eftir að honum lauk. Viðkomandi voru gefnar umbeðnar skýringar. Í samtölum starfsmanns stefnda við tvo einstaklinga, sem keypt höfðu slíka miða, kom fram að þeim hefði verið kunnugt um úrslit leiksins þegar þeir keyptu miðana. Þann 31. ágúst 2004 barst stefnda bréf frá Magnúsi Inga Erlingssyni hdl. þar sem óskað var skýringa á framangreindu fyrir hönd umbjóðanda Magnúsar. Ekki kemur fram í bréfinu hver sá umbjóðandi sé. Samskiptum við Magnús lauk með því að hann lagði fram kæru til eftirlitsmanns íslenskra getrauna sem kvað upp úrskurð í málinu þann 8. október 2004. Að beiðni Magnúsar Inga var málið endurupptekið og nýr úrskurður kveðinn upp þann 2. febrúar 2005. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Engin sérstök ákvæði í lögum 59/1972 um getraunir eða reglugerð sem sett er með stoð í þeim lögum gildi um það hvernig á að fara með sambærileg tilvik. Í úrskurði eftirlitsmanns með Getraunum frá 5. febrúar 2005 sé það staðfest að óheimilt hafi verið að breyta stuðli leiksins í 1. Í forsendum úrskurðarins sé umrædd reglugerð skýrð með vísan til eðli getrauna sem ekki verði séð að hafi lagastoð. Stefnandi telur þá túlkun það víðtæka að henni megi jafna til nýs reglugerðarákvæðis sem sé án lagastoðar. Þessi túlkun hafi að mati stefnanda ekki neina stoð í reglugerðinni eða lögunum um getraunir en allar slíkar undanþágur frá greiðslu vinninga verði eðli sínu samkvæmt að túlka mjög þröngt og stefnanda í vil. Því sé ekki að fyrir að fara í þessu tilviki og því sé þessari túlkun eða nýju reglugerðarákvæði vísað á bug sem röngu og ólögmætu. Yrði fallist á slíka túlkun væri það andstætt kröfu réttarríkisins um réttaröryggi borgaranna ef unnt er að semja reglugerðir eftir á af stjórnvöldum, sérstaklega í þeim tilvikum sem slík niðurstaða beinist gegn borgara eða þeim sem halla ber af slíkum laga- eða reglugerðarákvæði. Stefnandi telur að svigrúm til túlkunar á gildandi reglum verði að uppfylla tvennt; annars vegar að vera hagfelld borgara og jafnframt að hafa lagastoð. Hvorugu þessu sé til að dreifa í þessu tilviki. Það sé mikilvægt að starfsemi eins og getraunum sé búin skýr laga- og reglugerðarrammi og að eftirlit með slíkri starfsemi sé virkt og hafið yfir allan vafa um hlutdrægni. Það veki athygli að eftirlitsaðili skuli ekki þrátt fyrir áskoranir óska eftir hlutlausri staðfestingu frá getraunum strax í upphafi um að leiknum hafi verið flýtt. Þá veki það einnig athygli að halda því fram að leik hafi verið flýtt án þess að hafa um það staðfest gögn. Geri starfsmenn mistök þegar valdir séu leikir á hvern getraunaleik Lengjunnar með tilliti til þess hvenær þeir eru leiknir - verði að gilda um það skýrar reglur sem verði að vera kunnar þeim sem spili leikinn svo að enginn vafi leiki á því hvernig meðhöndla skuli sambærileg tilvik. Stefnda sé í lófa lagið að óska eftir laga- eða reglugerðarbreytingu um þetta efni, telji forsvarsmenn þess og eftirlitsaðili að reglugerð þurfi að geyma slíkar sérreglur. Verði ekki ályktað annað en stefndi hafi reynt að leiðrétta mistök sín með vísan til reglugerðarheimildar með tilbúningi staðreynda svo að unnt væri að breyta stuðli á leik. Beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Þá sé öllum ásökunum um að stefndi hafi vitað um úrslit leiksins er hann spilaði í umræddri getraun vísað á bug sem röngum og ósönnuðum. Strangar kröfur verði að gera til aðila sem hafi einkarétt á getraunastarfsemi. Slík starfsemi þurfi að vera hafin yfir vafa um það að ekki sé verið að hlunnfara þátttakendur um vinninga komi upp vafatilvik, með því að túlka reglur og lög sér í hag. Slík framkvæmd sé til þess fallinn að rýra það traust sem almenningur þurfi að hafa til slíkra fyrirtækja enda sé þeim falin mikil ábyrgð. Stefnandi vísar til laga um getraunir nr. 59/1972, 2. og 10. gr. og reglugerðar um sama efni nr. 543/1995, 30., 31. og 32.gr. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ákvæði laga- og reglugerða, sem og þeirra skilmála sem gilda um getraunaleikinn Lengjuna, standi gegn kröfu stefnanda að þessu leyti, hvort sem litið sé til orðalags umræddra ákvæða eða eðlis máls og þeirra meginreglna sem ákvæðin styðjast við. Þá er á því byggt að samningur milli aðila um greiðsluskyldu, falli vinningur á þátttökuseðil við þær aðstæður sem fyrir hendi eru í málinu, sé ógildur vegna brostinna forsendna og sökum þess að óheiðarlegt sé að bera hann fyrir í sig. Samkvæmt 2. gr. laga um getraunir nr. 59/1972 sé með íþróttagetraunum átt við að merkt sé á þar til gerða miða væntanleg úrslit íþróttakappleikja eða íþróttamóta, sem íslenskum getraunum sé einum heimilt að gefa út. Hvað leikinn Lengjuna varði sé þetta framkvæmt á þann hátt að þátttakandi geti sér til um úrslit þriggja til sex leikja hverju sinni. Með útgáfu þátttökukvittunar og móttöku þátttökugjalds skuldbindi Íslenskar getraunir sig til þess að greiða ákveðna fjárhæð, séu allir leikir réttir. Fyrir hvern réttan leik fái þátttakandi fé sitt margfaldað í samræmi við fyrirframákveðinn stuðul, sem ákveðinn sé af íslenskum getraunum. Umræddur stuðull sé reiknaður eftir ákveðnum aðferðum, sem miðist við það hvernig líklegt sé að leikar fari. Þannig sé stuðull lágur þegar áhætta er lítil og líklegt er að þátttakandi eða lið í keppnisgrein fari með sigur af hólmi, en þessu sé öfugt farið og stuðull hár þegar sigur þátttakanda eða liðs teljist ólíklegur. Óvissuþátturinn hverju sinni sé hvernig úrslit viðkomandi íþróttakappleiks muni verða og getraunaleikurinn Lengjan felist í ágiskun á úrslit leikja. Þetta sé öllum ljóst sem taka þátt í leiknum. Í samræmi við þetta komi fram í 25. gr. reglugerðar um íslenskar getraunir nr. 543/1995 að þátttakandi geti valið þrjá, fjóra, fimm eða sex leiki úr leikskrá og giskað á hvort þeim leikjum ljúki með sigri fyrrnefnda liðsins, jafntefli eða að síðarnefnda liðið sigri. Jafnframt sé áréttað að um ágiskun sé að ræða í 25., 29., 31. og 34. gr. reglugerðarinnar. Vegna þessa sé eðlilegt að í 32. gr. umræddrar reglugerðar komi fram að ef leik hafi verið flýtt og upplýsingar þar að lútandi hafi ekki borist íslenskum getraunum í tæka tíð til að loka fyrir sölu leiksins, teljist leiknum ekki hafa lokið innan umferðar hjá þeim sem spilað hafi eftir að leikur hófst. Viðkomandi aðilar fái þá leikinn endurgreiddan með vinningsstuðli 1,00, óháð því hvernig raunveruleg úrslit leiksins hafi orðið. Ákvæðið endurspegli þann grundvöll sem getraunaleikurinn hvíli á, þ.e. að um ágiskun á úrslit þurfi að vera að ræða, sem eðli málsins samkvæmt geti ekki orðið af þegar úrslit liggi fyrir. Stefndi hafi, við útgáfu leikskrár vegna 35. leikviku ársins 2004, byggt á röngum upplýsingum um leikdag leiks nr. 49 á leikseðli. Upplýsingar um að leikurinn hefði í raun farið fram þann 24. ágúst 2004, hafi ekki borist í tæka tíð til íslenskra getrauna. Beri því að leggja 32. gr. reglugerðar nr. 543/1995 til grundvallar og endurgreiða umræddan leik með vinningsstuðli 1,00. Verði ekki fallist á með stefnda að byggja eigi niðurstöðu í máli þessu á umræddu ákvæði samkvæmt orðanna hljóðan megi leiða sömu niðurstöðu af þeirri grundvallar- og meginreglu sem gildi um getraunir, og m.a. birtist í 2. gr. laga um getraunir nr. 59/1972 og 25., 29., 31., 32. og 34. gr. reglugerðar nr. 543/1995, að leikurinn byggist á ágiskunum og sé í samræmi við þetta ómögulegt að taka þátt í getraun um úrslit sem þegar liggi fyrir. Fráleitt sé að nauðsyn sé á sérstöku laga- eða reglugerðarákvæði þessa efnis, enda verði varla gerð sú krafa að hið augljósa sé tekið fram, þ.e. að ómögulegt sé að giska á það sem þegar sé orðið. Hefðbundin lögskýringarsjónarmið og eðli málsins leiði því til þess að krafa stefnanda á ekki við lög að styðjast. Í raun virðist allur málatilbúnaður stefnda grundvallaður á því, að þar sem ekki sé beinlínis lagt bann við því, að mati stefnanda, að "giska" á úrslit sem þegar liggja fyrir, þá hljóti slíkt að teljast heimilt! Í þessu sambandi skuli þess jafnframt getið að um samning sé að ræða milli aðila um getraunir, sem heimilaður sé með lögum nr. 59/1972 um getraunir. Í lögunum og viðeigandi reglugerðum séu settar fram þær reglur sem um þessi viðskipti gildi, en að öðru leyti en því sem lögin og reglugerðir áskilja, liggi fyrir hefðbundinn samningur milli aðila. Með þátttöku í getrauninni samþykki þátttakandi að taka þátt í leiknum á grundvelli þeirra skilmála sem fram komi á bakhlið leikspjalds. Komi þar m.a. fram að mögulegt sé að velja leik á leikspjaldið allt að 5 mínútum fyrir upphaf hans en eigi síðar. Samkvæmt þessum skilmálum, sem samræmist því sem að framan hafi verið rakið um eðli getrauna, sé ekki hægt að giska á leik eftir að hann er hafinn. Þar sem giskað hafi verið á sigurlið leiks eftir að úrslit lágu fyrir, hafi verið valinn leikur á leikspjald eftir að hann var hafinn sem óheimilt sé samkvæmt nefndum skilmála sem um leikinn gildi. Séu leikspjald og þátttökukvittun því ekki gild og geti þessi gögn ekki leitt til greiðsluskyldu stefnda. Skipti grandsemi eða meint grandleysi stefnanda eða þeirra sem hann segist leiða rétt sinn frá engu í því sambandi. Hvað varðar sýknukröfu byggða á brostnum forsendum skuli þess getið að til grundvallar sérhverjum samningi liggi ákveðnar ástæður eða hvatir, sem í þessu tilfelli séu augljósar. Frá sjónarhóli íslenskra getrauna sé viðskiptavinum fyrirtækisins gefinn kostur á að geta sér til um úrslit kappleikja og greiði fyrirtækið hærri vinningsfjárhæð eftir því sem áhætta þess á greiðslu sé minni. Það sé augljós grundvallarforsenda fyrir samningsgerðinni af hálfu fyrirtækisins að um óorðinn atburð sé að ræða sem giskað sé á og megi það öllum ljóst vera sem nálægt getraunum koma. Fyrirtækið myndi aldrei taka að sér með samningi að greiða fimmfalda upphaflega upphæð til viðskiptavina sinna fyrir það eitt að merkja á seðil úrslit leiks sem þegar liggi fyrir. Yrði slíkt viðurkennt gætu óendanlega háar kröfur verið gerðar á stefnda, við þær aðstæður sem til umfjöllunar séu í máli þessu. Aðstaðan jafngilti því að stefnandi hreinlega tæki fé útúr stefnda, líkt og væri það hans eigið. Um algeran forsendubrest hafi því verið að ræða sem ógildi samninginn án tillits til þess hvort stefnanda, eða þeim sem hann segist leiða rétt sinn frá, hafiv erið kunnugt um úrslit leiksins eður ei. Stefnanda, eða þeim sem hann segist leiða rétt sinn frá, hafi verið eða mátti vera kunnugt um þá grundvallarforsendu sem leikurinn, og samningur stefnda um þátttöku í honum, hvíli á. Hvað sem öðru líði sé því mótmælt að stefnandi, eða þeir sem hann segist leiða rétt sinn frá, hafi ekki vitað að umræddur leikur hefði þegar farið fram, þegar þátttökuseðlarnir voru keyptir. Í þessu sambandi skuli þess getið að stefnandi leggi fram í málinu ljósrit 12 þátttökuseðla í Lengjunni þar sem í öllum tilfellum „geti“ þátttakendur sér til um úrslit í umræddum leik, sem þegar hefði farið fram. Í öllum tilfellum sé veðjað fyrir hámarksfjárhæð á hvern miða, 12.000 krónur. Mjög ólíklegt hafi þótt, áður en umræddur leikur var leikinn, að Real Zaragoza myndi vinna hann og var leiknum því gefinn stuðullinn 5.15, en svo hár stuðull endurspegli sem fyrr segi að verulega ólíklegt þyki að úrslit leiks verði á þann veg. Það geti ekki stafað af tilviljun að í þeim þátttökuseðlum sem lagðir hafi verið fram sé í öllum tilfellum giskað á þessi ólíklegu úrslit fyrir hámarksfjárhæð á hvern miða, eða 144.000 krónur alls. Verið sé að taka óhemju mikla áhættu, ef úrslit leiksins hafi verið aðilum ókunn. Jafnframt hafi verið reynt að hafa hraðar hendur til þess að afla sem flestra þátttökuseðla áður en þetta myndi uppgötvast af stefnda og seðlarnir allir keyptir á bilinu u.þ.b. 12:00 til 14:00, fyrst á sölustað 8161 um tólfleytið, því næst á sölustað 35021 um eittleytið og að síðustu á sölustað 8011 um tvöleytið þann dag. Sé framangreint borið saman við þær upplýsingar sem fyrir liggi um ágiskanir á umræddan leik fyrir og eftir að honum lauk, bæði með tilliti til þeirra úrslita sem giskað var á og með tilliti til þeirra fjárhæða sem lagðar voru undir, blasi við að þeir sem keyptu umrædda miða hafi haft vitneskju um úrslit leiksins þegar þeir voru keyptir. Til viðbótar sé það svo, að af framlögðum ljósritum þátttökuseðla megi sjá, að með kerfisbundnum hætti sé merkt við útisigur í hinum umdeilda leik en önnur úrslit, sem ekki hafi verið þekkt, höfð breytileg samkvæmt ákveðinni reglu. Þannig hafi stefnandi, eða þeir sem hann segist leiða rétt sinn frá, tryggt að vinningsfjárhæðin vegna þátttökuseðlanna varð margföld á við kostnaðinn af því að kaupa seðlana. Með vísan til þess sem hér hafi verið rakið blasi við að stefnandi og öðrum þátttakendum í tengslum við hann hafi verið fullkunnugt um úrslit umrædds leiks þegar tekið var þátt í Lengjunni þetta sinnið. Þar sem þeim hafi verið þetta ljóst og þar sem þeim hafi jafnframt verið ljóst að stefndi hefði aldrei skuldbundið sig á þennan hátt, hefði fyrirtækinu verið ljóst að leiknum var lokið, sé samningurinn milli aðila ógildur á grundvelli brostinna forsendna. Auk þess, með vísan til sömu sjónarmiða, telji stefndi að óheiðarlegt sé að bera umræddan samning fyrir sig, sbr. 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Ekki sé unnt samkvæmt ákvæðinu að bera fyrir sig samning verði það talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar viðsemjanda og ætla megi að hann hafi haft vitneskju um. Hér hafi verið rakið að útilokað sé að stefnanda og öðrum þátttakendum í tengslum við hann hafi verið ókunnugt um að umræddum leik væri lokið. Jafnframt hafi þeim verið ljóst að um þetta var stefnda ekki kunnugt. Sé samkvæmt þessu, og jafnframt með vísan til alls þess sem að framan hefur verið rakið um eðli getrauna og grundvöll þeirra, óheiðarlegt að bera fyrir sig umræddan samning. Þess skuli að lokum getið, að stefndi hafi lýst sig reiðubúinn til að greiða út vinninga vegna þátttökuseðla í leikviku 35, þar sem allir leikir hafi veirð réttir, hafi leikur 49 verið þar á meðal en miði keyptur eftir að sá leikur hófst, að því tilskyldu að stuðull leiks 49 verði settur á 1. Er það í samræmi við gildandi reglur um starfsemi stefnda, afgreiðslu sambærilegra mála hjá honum þar sem svo hafi háttað til að upplýsingar um leikdaga reynist rangar, leikjum er frestað eða aðrar breytingar verði á forsendum leiksins. Stefndi geti ekki einhliða endurgreitt umrædda fjárhæð enda liggi ekki fyrir hver telji til réttar samkvæmt þeim þátttökuseðlum sem framangreint eigi við um. Þótt fallist verði á kröfur stefnda um sýknu lýsir hann því yfir að hann muni greiða rétthöfum þessara þátttökuseðla þá fjárhæð sem þeir eigi tilkall til á grundvelli þessara forsendna, gefi þeir sig fram við stefnda og framvísi umræddum þátttökuseðlum. Sýknukrafa sé einkum byggð á 2. gr. laga um getraunir nr. 59/1972 og 25., 29., 31., 32. og 34. gr. reglugerðar nr. 543/1995, ásamt þeim grunnrökum sem að baki þessum ákvæðum hvíla. Þá er byggt á meginreglunni um skuldbindingargildi samninga með vísan til þeirra skilmála sem um leikinn giltu, en teljist skilmálinn ekki eiga við, þá er byggt á ógildingarreglum samningalaganna nr. 7/1936, einkum óskráðri reglu um brostnar forsendur og 32. gr. laganna. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Í 2. gr. laga um getraunir nr. 59/1972 sbr. 1. mgr. laga nr. 93/1988 segir að íslenskar getraunir starfræki íþróttagetraunir, en með íþróttagetraunum sé átt við að á þar til gerða miða, getraunaseðla, sem félagið eitt hafi rétt til að gefa út, séu merkt væntanleg úrslit íþróttakappleikja. Í reglugerð fyrir Íslenskar getraunir, nr. 543/1995, kafla II. 2 er að finna ákvæði um getraunaleikinn Lengjuna. Er í 23. gr. reglugerðarinnar sagt að Lengjan sé getraunaleikur sem Íslenskar getraunir starfræki og taki til úrslita í íþróttakappleikjum. Í 24. gr. segir m. a. að í leikskrá séu tilgreindir íþróttakappleikir umferðarinnar og hvenær sölu ljúki fyrir hvern og einn þeirra. Félagið sé ekki ábyrgt fyrir prentvillum í leikskrá. Í 25. gr. segir að þátttakandi giski á hvernig leikjum ljúki. Þá er orðið ágiskun notað í 29., 31., og 34. gr. reglugerðarinnar. Dómurinn telur ljóst af þessum ákvæðum að getraunaleikurinn byggist á ágiskunum um úrslit leikja en ekki vitneskju. Fyrir liggur að getraunaseðlar þeir sem stefnandi byggir kröfu sína á voru keyptir eftir að leik Valencia og Real Zaragoza var lokið. Verður því með vísan til framangreindra ákvæða byggt á því að af eðli leiks þess sem stefnandi gekk til með kaupum á seðlum þeim sem hann ber fyrir sig leiði að hafna beri kröfum um greiðslu vinninga. Samkvæmt þessu verður öllum kröfum stefnanda hafnað þegar af þessum ástæðum og stefndi sýknaður. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 608.151 krónu í málskostnað. Allan V. Magnússon kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Íslenskar getraunir, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Einars Gunnars Sigurðssonar. Stefnandi greiði stefnda 608.151 krónu í málskostnað.
Mál nr. 548/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2008, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 20. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að dómurinn úrskurði að X, kt. [...], [...], Reykjavík, verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 20. nóvember 2008, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfellt fíkniefnabrot, innflutning á fíkniefnum frá Hollandi gegnum Danmörku til Íslands. Þann 10. júní sl. hafi hollenski ríkisborgarinn Y verið handtekinn við komu til Íslands, Seyðisfjarðar, með Norrænu. Í hús­bíl Y hafi fundist tæp 200 kg af ætluðum fíkniefnum, mest hass. Y hafi játað að hafa tekið að sér að flytja fíkniefnin til landsins. Við rannsókn málsins hafi héraðsdómur úrskurðað um heimild lögreglu til að fá afhent gögn varðandi síma þá sem Y hafi verið með og símanúmer þeim tengdum. Við skoðun þeirra gagna hafi komið fram ítrekuð samskipti við aðila sem Y segi vera Íslending kallaðan ,,Kimma“, sem hann hafi átt að afhenda efnin hér á landi. Kveðist Y hafa hitt „Kimma“ bæði í Amsterdam og hér á Íslandi á árinu 2007. Y segist hafa komið í sama tilgangi árið 2007, þ.e. að flytja fíkniefni fyrir “Kimma” til landsins. Allar upplýsingar sem fram hafi komið við rannsókn lögreglu bendi til að “Kimmi” sé kærði. Við skýrslutökur hjá lögreglu hafi kærði alfarið neitað sök og kannist ekki við að þekkja Y. Upplýsingarnar frá símafyrirtækjum, sem veittar voru skv. dómsúrskurði, sýni að sími kærða hafi færst austur á land á nákvæmlega sömu tímum og Y hafi komið til landsins árið 2007 og fylgi síminn í raun staðsetningum á landinu, sem Y segist hafa verið með ,,Kimma” á. Við fyrstu yfirheyrslur hafi kærði alfarið neitað að þekkja Y og að hafa hitt hann hér á landi. Þegar framangreindar símaupplýsingar hafi verið bornar undir kærða þá hafi hann sagst bara ferðast mikið um landið en ekki getað skýrt ferðir sínar nánar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 16. júlí sl. hafi kærði svo breytt framangreindum framburði sínum og kvaðst hafa hitt Spánverja að nafni ,,Rabido” 5. júlí 2007 á Seyðisfirði. Hafi Spánverjinn verið á rauðum húsbíl og hafi kærði hitt hann vegna samkomulags sem hann hefði gert við spænska ferða­skrif­stofu um að fylgja hópi spænskra ferðamanna um Ísland, en þessi Spánverji hafi komið einn til landsins. Lögregla hafi reynt að fá staðfestingu á þessum framburði kærða en umrædd ferðaskrifstofa finnist hvergi á Spáni. Við skoðun á tölvu kærða hafi fundist skrá undir heitinu “contacts” og hafi þar verið að finna nafnið Rabit og undir því sé skráð hollenskt farsímanúmer Y. Greind færsla hafi verið færð í tölvuna þann 20. maí 2007, daginn eftir að kærði komi til Íslands úr ferð frá Hollandi. Við skoðun á dagatali í farsíma kærða hafi verið skráðar áminn­ingar 8. og 9. júní sl. – “Eric /Rabit”, sem bendi til þess að áminning sé um komu Y til landsins, en hann hafi verið handtekinn þann 10. júní sl. Í dagatali far­síma kærða hafi einnig fundist áminning 17. Janúar, áminning er “Rabit”, en 17. janúar sé afmælisdagur Y. Sambærileg skoðun hafi farið fram á símanúmerinu [...] sem Y hafi við yfirheyrslur sagt vera símanúmer ,,Kimma” og sú skoðun sýni fram á að símarnir [...] (sem sé skráður á X) og [...] hafi í fjölmörg skipti verið stað­settir á sama stað á landinu. Þá beri símarnir áþekka kveðju í talhólfi og hljómi röddin í talhólfunum eins. Gögn lögreglu sýni fram á ítrekuð samskipti [...] við Y á árinu 2008 og hafi Y sagt þessi símtöl snúast um að “Kimmi” hafi verið að boða komu sína til Amsterdam og þá að boða til fundar. Þessi símtöl hafi iðulega farið fram 1-2 dögum áður en gögn lögreglu sýni að kærði hafi ferðast til Amsterdam. Í minnis­bók í eigu Y sem haldlögð hafi verið í þágu rannsóknarinnar séu hvoru tveggja símanúmerin [...] og [...] undir nafninu “Kimi”. Í myndsakbendingu hjá lögreglu sem staðfest hafi verið fyrir dómi, hafi Y bent á kærða sem “Kimma”, skipuleggjanda innflutnings bæði árið 2007 og 2008 og eiganda þeirra fíkniefna sem flutt voru til landsins. Kveðist Y hafa hitt “Kimma” oftar en einu sinni, bæði í Amsterdam þar sem lagt hafi verið á ráðin um inn­flutninginn og þegar Y hafi komið til Íslands árið 2007. Gögn frá símafyrirtækjum beri einnig með sér samskipti milli símanúmersins [...] og númera frá þýsku pari sem hafi komið til landsins í haustbyrjun 2007 á húsbíl með ferjunni Norrænu. Grunur sé um að þýska parið hafi komið til Íslands í sama tilgangi og Y, þ.e. til að flytja inn fíkniefni til landsins að beiðni kærða. Við yfirheyrslur hjá lögreglu hafi kærði viðurkennt að hafa hitt umrætt par hér á landi sumarið 2007 í þeim tilgangi að sýna þeim landið. Rannsóknaraðgerðir séu hafnar í Þýskalandi á grundvelli réttarbeiðni sem þangað hafi verið send. Þar hafi komið fram að karlmaðurinn sem kom til landsins og móðir hans hafi tjáð sig við lögreglu um að hafa verið í símasambandi við kærða, en skv. símagögnum sjáist engin samskipti þeirra á milli, aðeins samskipti við farsímanúmerið [...], sem eins og áður greinir er númer “Kimma”. Húsleit var gerð hjá greindum aðilum og fannst þar lítið magn af kannabisefnum Gögn frá símafyrirtækjum beri einnig með sér samskipti kærða við spænskt síma­númer, en þann 23. ágúst 2007, sama dag og Y hafi farið frá Íslandi eftir ætlaðan fyrri innflutning fíkniefna sem Y greini frá, hafi verið sama spænska síma­númerið í samskiptum við síma kærða [...] kl. 13.32, stutt samtal, og við síma Y kl. 13:34, en því símtali hafi ekki verið svarað. Að lokum hafi verið hringt úr sama spænska númeri í númer ,,Kimma” [...]. Beðið sé upplýsinga frá Spáni varð­andi greint símanúmer. Í símabókum kærða og Y sé að finna fleiri en eitt síma­númer á konu kallaða Z. Eftir fyrirspurnir lögreglu hafi nú komið í ljós um hvaða konu sé að ræða og verði send réttarbeiðni til erlendra lögregluyfirvalda varð­andi skýrslutöku af henni. Auk framangreinds hafi verið að finna hollenskt farsímanúmer undir nafninu “Kimmi” í síma Y. Sama símanúmer sé undir nafninu “MU MU NI” í síma kærða, en hann kveði að um sé að ræða dreng af arabískum uppruna sem hann hafi ekki getað gert frekari grein fyrir. Við hringingu í greint númer komi eins svörun og á talhólfi [...] og talið að um kærða sé að ræða. Þá veki það athygli að öryggisnúmer inn í talhólf símans sé sama og pin númer inn á gsm síma kærða og sama númer sé öryggisnúmer inn í talhólf símans [...]. Sé grunur um að greint hollenskt farsímanúmer hafi verið notað af kærða er hann var staddur erlendis í samskiptum við ætlaða samstarfsaðila. Réttarbeiðni hafi verið send hollenskum lögregluyfirvöldum varðandi það að afla upplýsinga um framangreint síma­númer auk upplýsinga um símanúmer Y, svo unnt sé að kanna með hvort tengingar séu þar á milli. Beðið sé svars frá Hollandi Skoðun á fjármálum kærða sýni mikinn neikvæðan lífeyri árin 2007 og það sem af sé ári 2008. Neikvæður lífeyrir sé það fjármagn eða óútskýrðar tekjur sem ekki sé hægt að rekja til launa eða lögmætrar atvinnustarfsemi. Þá hafi lögregla upplýsingar um innistæður kærða í banka í Luxembourg, þar sem aflétt hafi verið bankaleynd og sé von á gögnum hvað það varði innan skamms. Af skoðun á bráðabirgðagögnum endurskoðenda sem fengnir hafi verið af lögreglu til að yfirfara fjármál kærða megi sjá að skýringar sem kærði hafi gefið varðandi hagnað af rekstri tiltekinna fyrirtækja standist illa. Y hafi nú breytt framburði sínum hjá lögreglu, en hann hafi óskað eftir því nokkrum dögum eftir að kærði hafi verið laus úr einangrun og gæslulvarðhaldið að öðru leyti án takmarkana skv. 1. mgr. 108. gr. laga um meðferð opinberra mála. Hafi Y og kærði þá báðir verið vistaðir á Litla-Hrauni og hafi því átt möguleika á að eiga samskipti þar, auk þess sem Y hafi borið um að hann og kærði hafi rætt saman. Litlar skýringar hafi fylgt breyttum framburði Y og sé hann metinn mjög ótrúverðugur í ljósi annarra gagna málsins og þess framburðar sem Y hafði áður haldið sig við og staðfest fyrir dómi. Framburður kærða hjá lögreglu hafi verið metinn mjög ótrúverðugur, þá með hliðsjón af gögnum sem aflað hafi verið við rannsóknina, framburði meðkærða Y og framburði vitna. Eigi það hvoru tveggja við um ætlaðan fíkniefnainnflutning sem slíkan og skýringar á fjármálum. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 2. júlí sl. á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 um meðferð opinberra mála og frá 5. september sl. á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 483/2008. Með vísan til alls framangreinds og hjálagðra gagna telur lögreglustjóri að fram sé kominn sterkur rökstuddur grunur um aðild kærða að stórfelldum fíkniefnabrotum. Ætluð aðild kærða sé talin felast í skipulagningu og fjármögnun fíkniefnainnflutningsins og dreifingu og sölu fíkniefnanna hér á landi. Í málinu hafi verið haldlagt mjög mikið magn af fíkniefnum, sem nær öruggt þyki að hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í sambærilegum málum, sem dæmd hafa verið í Hæstarétti, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Í engu framangreindra mála hafi þó verið um eins mikið magn fíkniefna að ræða og í þessu máli. Þá hafi Hæstiréttur fallist á með dómi í máli nr. 483/2008 að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála varðandi gæsluvarðhald kærða í þessu máli. Til rannsóknar séu ætluð brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum, sem varðað geta allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærði hefur mótmælt kröfunni og telur að farbann muni nægja til að tryggja nærveru sína. Hér að framan hefur verið rakin greinargerð lögreglustjóra sem er samantekt á því sem fram hefur komið við rannsókn málsins og hafa þau gögn verið lögð fyrir dóminn. Þá hafa og verið lögð ný gögn fyrir dóminn sem verjandi kærða hefur ekki fengið aðgang að. Öll þessi gögn renna sterkum stoðum undir þær röksemdir lögreglu að kærði hafi framið brot gegn nefndri grein almennra hegningarlaga. Kærði er þannig undir grun um að hafa framið brot sem getur varðað allt að 12 ára fangelsi og er eðli og umfang þess slíkt að fallast ber á að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísun til þessa fellst dómurinn á að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og verður því orðið við kröfunni eins og hún er fram sett. Arngrímur Ísberg kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 20. nóvember 2008, kl. 16:00.
Mál nr. 100/2016
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
K höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að K hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði K stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 til heimtu bóta vegna ólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni á Álftanesi, þar sem hann hafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla með friðsamlegum hætti framkvæmdum, sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags við lagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málum nr. 812/2014 til 820/2014 voru níu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með því að hafa 21. október 2013 neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að flytja sig um set, en ákærðu voru staddir á vinnusvæði, þar sem unnið var að lagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindum dómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hafi átt sér viðhlítandi lagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu því borið, í samræmi við fyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að ljá Vegagerðinni aðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmt fyrirmælum í 15. gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu á vettvangi umræddan dag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi sinnti ekki ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19. gr. lögreglulaga, um að víkja af vinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni og leitaðist þannig við að hindra lögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu var lögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga að handtaka áfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, og hefur eins og atvikum er háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Að framansögðu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað eins og greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Kári Waage, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015. Mál þetta höfðaði Kári Waage, Laugarásvegi 1, Reykjavík, með stefnu birtri 26. júní 2014 á hendur innanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn 14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bóta vegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja um stund í fangaklefa þann 21. október 2013. Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti að hefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unnin á hrauninu. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 22. október sl. Samhliða þessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinn og krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku. Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðu einungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburður stefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maí sl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum sem tóku þátt í mótmælunum. Stefnandi var ekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einu þessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, var sú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðs Álftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnar voru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu í för með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkur hópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðal annars komið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur um lögmæti framkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðu höfðað dómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þess að lagt yrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaði aðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir á framkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 með því að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefni með viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að. Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sér fyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlíta fyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsins verður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra að framkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svo að lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirra voru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voru leiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa verið aðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið við stjórninni. Hann sagði að það hefði verið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrir vinnusvæðið. Þau sem hefðu komið aftur inn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir. Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað við hvern einasta mann. Það hefði orðið ljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn. A sagði að mótmælin hefðu verið friðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeir hefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk að fara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það af vinnusvæðinu. Þau sem hafi komið aftur hafi verið handteknir. B sagði að mótmælin hefðu verið friðsöm. Hann kvaðst ekki muna hvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hann hefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekki að fyrirmælum. Fyrst hafi fólk verið borið af svæðinu. Þau sem hafi komið aftur hafi verið handteknir. C sagði að mótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeir hefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst verið beðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E, fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið á vettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfu Vegagerðarinnar. Hann sagði að engar merkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setja upp plastkeilur. Síðan hafi lögreglan farið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei verið merktur. E kvaðst aldrei hafa séð lögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna. Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr öllu hófi. F sagði að ekki hefði verið afmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Það hefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri en mótmælendur. Einn stefnenda, Sævar Siggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendur sem hefðu betur verið ósögð. Þá sagði Lárus Vilhjálmsson, sem er einnig einn stefnenda, að lögreglumenn hefðu sagt að þau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandi sagði fyrir dómi að þarna hefði verið unnið að ólöglegri vegagerð. Hann hafi viljað vernda þetta hraun. Þegar lögregla kom hefði hún gefið þeim fyrirmæli um að fara út fyrir svæðið og þau hafi hlýtt því. Svo hafi þeir komið aftur og sett borða í kringum þau og farið að tala um 19. gr. Þá hafi þau verið borin burt af lögreglu. Hann hefði verið spurður hvort hann ætlaði að yfirgefa svæðið, en hann hefði neitað því. Stefnandi kvaðst hafa verið spurður hvort hann vildi fá lögfræðing og hafi hann sagst vilja það. Hann hafi samt ekki fengið neinn lögfræðing. Þegar komið var niður á stöð hafi hann verið kallaður inn í yfirheyrsluherbergi, en þá hafi verið sagt að það væri enginn við og að hann þyrfti ekki að fá neinn lögfræðing. Stefnandi sagði að sér hefði verið gróflega misboðið þennan dag. Stolt sitt væri verulega laskað. D lögreglumaður bar fyrir dómi að þeir hefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að yfirgefa vinnusvæðið. Það hafi nokkur verið handtekin á sama hátt, fyrst beðin um að fara, en síðan handtekin er þau vildu ekki fara. Stefnandi hafi verið einn af þeim. D kvaðst ekki hafa haft afskipti af honum eftir að hann var kominn inn í lögreglubíl. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að aðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki í samræmi við tilefnið. Framferði lögreglu hafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum og handjárnum. Markmiðið hafi augljóslega verið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn til friðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafi búið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðum og kalla vinnusvæði. Engum reglum um afmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt. Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus og ólögmæt. Stefnandi byggir á því að í 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs né séu því sett önnur takmörk. Engin rök hafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi engin ógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika og þess að hún valdi réttaróöryggi. Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikil skerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotið gegn þessum rétti stefnanda með handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínum til frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálans. Handtakan og vistun í fangaklefa hafi brotið gegn rétti hans til frelsis og mannhelgi. Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæði um bótarétt þess sem hefur verið handtekinn að ósekju og að unnt sé að koma honum fram. Þá feli ákvæðið í sér lögmætiskröfu, kröfu um að landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur. Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki það skilyrði. Stefnandi telur að með handtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægari úrræðum, eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra sem safnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla. Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandi gagnvart stefnanda. Hafi hún valdið tilfinningalegu raski og varanlegum miska. Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísar hann til 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og í samræmi við lög. Þá hafi meðalhófs verið gætt. Þar til bær stjórnvöld hafi ákveðið að leggja veg um Gálgahraun. Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýtt vegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr. lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu og stöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr. 171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr. stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði í bráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr. lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum og reglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkum fyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði í a-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr. lögreglulaga. Honum hafi verið gefin fyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri að vinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafi verið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddi ekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekki hlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr. Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því að meðalhófs hafi verið gætt. Stefnandi hafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dóma héraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níu einstaklingum sem mótmæltu um leið og stefnandi. Þau hafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málum séu sambærilegar aðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því að bótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því að skilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hann var handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veiti ríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Varakrafa stefnda um lækkun bótafjárhæðar er byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og að kröfufjárhæðin sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Að morgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi, samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði bæði stefnanda og annarra sem gáfu skýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfir hraunið. Hæstiréttur hefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28. maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærum aðilum á lögmætan hátt. Verður því ekki hægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendur sem þarna voru hafi ætlað sér að koma í veg fyrir lögleysu. Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmt náttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinn gæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnu með dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnandi telur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki í samræmi við tilefnið. Framferði hennar hafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð. Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslega mikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindum stefnanda. Ósannað er að framganga lögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða það fólk sem þarna hafði safnast saman. Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi verið fyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvik málsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna að stefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið og að lögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnanda voru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eða ekki fékk hann skýr fyrirmæli og ákvað að hunsa þau. Blasir við að hann ætlaði sér að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig að svæðið hafi ekki verið nægilega merkt. Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli frá lögreglu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann vísvitandi hlýddi ekki. Í 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir um skyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu. Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegn þessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eru ekki handtökuheimild, þetta eru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmt dómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessu tilviki var í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Var fullnægt skilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Um framkvæmd handtökunnar gilda almennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan um nauðsyn aðgerða í 14. gr. og síðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga og reglur XIII. kafla laga nr. 88/2008. Handtaka stefnanda var nauðsynleg eins og á stóð. Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utan þess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst að flytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri að hefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra sem handteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus í skilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða sært stefnanda. Óumdeilt er að mótmælin voru friðsöm. Eins og fram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnar almennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir á friðsaman hátt. Þá veita þau hópi manna rétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegum mótmælum. Þessum rétti má setja skorður með lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sér viðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e- og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar rétti manna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og segir í greindum dómum sem vörðuðu sömu mótmæli gengu aðgerðir lögreglu á vettvangi ekki lengra en þörf krafði og mótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla á vinnusvæðinu sjálfu. Ekki var byggt á því í stefnu að stefnandi hefði óskað eftir lögfræðingi eða verjanda eftir að hann hafði verið handtekinn, en því hefði ekki verið sinnt. Þetta kom hins vegar fram í aðilaskýrslu hans. Þar sem stefnanda var sleppt jafnskjótt og hann hafði verið handtekinn, án þess að skýrsla væri tekin af honum, getur þetta ekki haft sérstakar afleiðingar. Handtaka stefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði og stefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr. laga um meðferð sakamála. Þá var ekki unnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verða því heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Verður stefndi sýknaður af kröfum hans. Þótt niðurstaða málsins sýnist vafalaus er þó rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn og er þóknun lögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekin samhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Kára Waage. Málskostnaður fellur niður. Málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði
Mál nr. 761/2016
Börn Forsjá Lögheimili
M og K voru sammála um að fara áfram sameiginlega með forsjá fjögra barna sinna en deildu um hvar lögheimili þeirra ætti að vera og hvernig umgengni skyldi háttað. Komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að lögheimili dætranna tveggja yrði hjá M en sonanna hjá K og að börnin A, B og C skyldu dveljast viku og viku í senn hjá hvoru foreldri. Eftir uppsögu dómsins aflaði M matsgerðar, meðal annars um hagi og aðstæður barnanna og hvaða áhrif breyting á búsetu þeirra hefði haft fyrir börnin í kjölfar hins áfrýjaða dóms. Í dómi Hæstaréttar var talið að af matsgerðinni yrði helst hægt að álykta að breytingarnar sem hefðu orðið á högum barnanna hefðu verið þeim til góðs. Með vísan til þess og forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi. I. Jónsson hæstaréttardómariog Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar14. nóvember 2016. Hann krefst þess að lögheimili barna aðila, A, B, C og D,verði hjá sér og að stefndu verði gert að greiða einfalt meðlag með börnunum.Þá krefst hann þess að ákvörðun héraðsdóms um umgengni barnanna við stefnduverði endurskoðuð. Loks krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eftir uppsögu hins áfrýjaða dómsaflaði áfrýjandi matsgerðar um hagi og aðstæður barna málsaðila, vilja barnannatil búsetu hjá foreldrum, hvaða áhrif breyting á búsetu þeirra hafi haft fyrirbörnin í kjölfar hins áfrýjaða dóms og hvort og þá hvaða áhrif það hafi haft ábörnin að stefnda sé enn í tengslum við fyrrum sambýlismann sinn. Til þess að framkvæma hið umbeðna matvar dómkvödd 12. janúar 2017 E sálfræðingur og lá matsgerð hennar fyrir 6.febrúar sama ár. Í niðurstöðum matsgerðarinnar kom fram að frá því aðhéraðsdómur var kveðinn upp hafi umgengni barnanna við málsaðila veriðvikuskipt. Matsmaður hafi átt viðtöl við þrjú elstu börnin, sem lýst hafiánægju með núverandi fyrirkomulag með vikuskiptri umgengni og ekki óskað eftirbreytingu á högum sínum. Báðum stúlkunum liði nú vel og að sögn kennara eldridrengsins hafi hann tekið miklum framförum, bæði í þroska og líðan, og tengduþeir það við aukna umgengni hans við móður. Þá hafi kennarar yngri drengsinsengan mun merkt á hegðun hans. Jafnframt hafi enginn kennaranna fundið mun álíðan barnanna eftir því hjá hvoru foreldri þau dvelja. Af ofangreindu værihelst hægt að álykta að þær breytingar, sem orðið hafi á högum barnanna undanfarið,hafi verið þeim til góðs. Að lokum kom fram í viðtölum matsmanns við stúlkurnarað fyrrum sambýlismaður stefndu væri ekki í neinum tengslum við fjölskylduna ogað þær teldu hana ekki vera lengur í sambandi við hann. Væri stefnda íeinhverju sambandi við manninn virtist það ekki trufla dæturnar og þá líklegaekki drengina.Með hliðsjón af framansögðu, en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. október 2016 Mál þetta varhöfðað 1. apríl 2016 og dómtekið 22. september s.á. Stefnandi er M, [...], [..].Stefnda er K, [...], [...]. Dómkröfur stefnandaeru þær að lögheimili barna aðila, A, kt. [...], B, kt. [...], C, kt.[...], og D,kt. [...], skuli vera hjá honum. Einnig krefst stefnandi þess að kveðið verði ámeð dómi um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær lögheimili barnanna.Þá er þess krafist að stefndu verði með dómi gert að greiða stefnanda meðlagmeð börnunum frá 1. ágúst 2015 til 18 ára aldurs barnanna. Einnig gerirstefnandi kröfu um málskostnað. Stefnda krafðist sýknu af kröfumstefnanda og gerði kröfu um að lögheimili barna aðila A og B, yrði hjá henni,en lögheimili C og D yrði hjá honum. Einnig var þess krafist að umgengni yrðivika í senn hjá hvoru foreldri en skipta ætti um hádegi hvern mánudag. Þá varþess krafist að meðlag yrði ekki dæmt enda skipti aðilar sameiginlegum kostnaðiá milli sín. Auk þess gerði stefnda kröfu um málskostnað. Við aðalmeðferðmálsins breytti stefnda kröfugerð sinni á þá leið að þess er krafist aðlögheimili stúlknanna verði hjá föður og lögheimili drengjanna verði hjá móður,umgengni verði vika og vika. Hvað varði stúlkuna A verði umgengni komið á ísamráði við sérfræðinga eftir því sem barnið treysti sér til. Faðir standistraum af föstum útgjöldum allra barnanna en móðir greiði meðlag með tveimurbörnum. I.Aðilar þessa málskynntust um mitt ár 2003 og gengu í hjónaband [...] 2006. Þau eignuðust fjögurbörn, A árið [...], B árið [...], C árið [...] og D á árinu [...]. Í stefnu málsinskemur fram að um miðjan apríl 2013 hafi stefnda tilkynnt stefnanda að hún vildiskilnað. Stefnda hafi flutt til [...] í september 2013 og börnin búið þar aðrahverja viku, og hina hjá stefnanda að [...] í [...], sem hafi verið heimilimálsaðila frá árinu 2007. Í janúar 2014 hafi stefnda flutt í [...], að [...],þar sem hún hafi búið ásamt sambýlismanni sínum, F. Aðilar hafi veriðsammála um að fara sameiginlega með forsjá barnanna en ágreiningur hafi veriðum hvar lögheimili barnanna ætti að vera. Aðilar hafi farið í sáttameðferð hjásýslumanninum í [...], en sættir ekki tekist og sáttamaður gefið út vottorðþess efnis 17. desember 2013. Fram kemur í gögnummálsins að á árinu 2014 höfðaði stefnandi mál á hendur stefndu og krafðistforsjár allra barnanna. Málið var þingfest 16. apríl 2014. Í málinu lá fyrirmatsgerð E, dags. 13. október 2014. Við aðalmeðferð málsins 17. mars 2015 varðmeð aðilum sátt, þannig að ákveðið var að forsjá yrði sameiginleg og börninskyldu ganga áfram í [...]. Lögheimili stúlknanna yrði hjá stefndu ogdrengjanna hjá stefnanda. Hefði stefnda ekki flutt á [...] í [...] innantveggja ára frá gerð sáttarinnar skyldi lögheimili stúlknanna aftur flytjasttil stefnanda enda byggi hann á [...] í [...]. Eftir að aðilargerðu framangreinda sátt dvöldu börnin til skiptis hjá aðilum viku í senn, eðafram til 23. maí 2015. Þann dag tilkynnti sambýliskona stefnanda, G, tilbarnaverndarnefndar að sambýlismaður stefndu, F, hefði þá um nóttina leitað ábarnið A á heimili stefndu og F að [...]. [...] var handtekinn af lögreglu samadag, 23. maí, og var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald til 27. s.m. Tekin varskýrsla af A í Barnahúsi 26. s.m., á grundvelli 1. mgr. 59. gr. laga nr.88/2008. Stefnandi kveður aðfyrst eftir framangreint atvik hafi stefnda brugðist við með stuðningi viðdóttur aðila og stefnandi talið að hún myndi slíta sambandi sínu við F. Þaðhafi þó ekki orðið raunin. Stefnda hafi búið áfram með F, en fest kaup á íbúð á[...] og flutt þangað 1. júlí 2015. Stefnda og F séu enn í miklum samskiptum,en þau reki saman fyrirtæki og aki iðulega bílum hvort annars. Stefnda kveðst hinsvegar hafa slitið sambúðinni við F í kjölfar framangreinds atviks en þau rekisaman fyrirtæki með nokkrum öðrum. Þau búi ekki saman og séu ekki í sambandi. Í júlí 2015 fórstefnandi til sýslumanns og óskaði eftir því að lögheimili allra barnanna yrðihjá honum. Börnin munu hafa búið hjá stefnanda frá 23. maí 2015 en farið íumgengni til stefndu yfir laugardag og sunnudag aðra hverja helgi og annanhvern þriðjudag eftir skóla, en aldrei gist. Stefnda hafnaði hjásýslumanni kröfu stefnanda um að lögheimili allra barnanna yrði hjá honum.Aðilar fóru í sáttameðferð en án árangurs og var sáttavottorð gefið út 8. mars2016. Stefnandi höfðaði svo mál þetta.II.Stefnandi telur aðþað sé börnunum fyrir bestu að lögheimili þeirra verði hjá honum. Stefnandi búií góðu húsnæði að [...] þar sem börnin hafi alist upp og búið flest fráfæðingu. Skóli og leikskóli séu í nágrenninu sem og vinir þeirra. Stefnandi sé með góða menntun ogtekjumöguleika. Hann starfi sjálfstætt í eigin fyrirtæki. Stefnandi geti boðiðbörnunum öryggi hvað varðar búsetu, fjárhag, stöðugleika og tengsl og stuðningstórfjölskyldu. Stefnandi telurbörnin vel tengd sér, hann hafi annast þau og sinnt þeim öllum vel allt fráfæðingu þeirra. Börnin hafi öll búið hjá stefnanda frá 23. maí 2015, eða fráþví að F hafi brotið kynferðislega gegn A dóttur þeirra. Stefnandi telur sigafar ábyrgan, traustan, ástríkan og góðan föður. Hann njóti góðs liðsinnis G,sambýliskonu sinnar, sem og foreldra sinna. Auk þess hafi systkini stefnandaliðsinnt þeim vel og mikið frá fæðingu allra barnanna. Stefnandi telurstefndu ekki búa við öryggi hvað varðar búsetu. Það hafi sýnt sig allt fráskilnaði þeirra. Hún hafi fyrst búið í [...], svo á [...] í [...] og loks á [...].Stefnandi telur stefndu ekki hafa sterkt bakland og að hún sé ekki eins veltengd börnunum og hann. Hana skorti þolinmæði gagnvart þeim, hún eigi erfittmeð að setja sig í spor annarra og hafi ekki myndað eðlileg tengsl við yngstabarnið. Stefnda hafi umtíma búið með manni sem börnin hafi kvartað undan að væri að skamma þau ogleggja á þau hendur. Þá hafi sambýlismaður stefndu hinn 23. maí 2015 orðiðuppvís að því að brjóta kynferðislega gegn elstu dóttur aðila. Eftir það brothafi stefnandi talið að stefnda myndi slíta öll tengsl við F, en sú hafi ekkiorðið raunin. Stefnda segi að hún búi ekki með F í dag en þau séu í miklumsamskiptum, reki saman fyrirtæki og aki um á bifreiðum hvort annars. Þess utanhafi stefnda í tæpt ár ekki sinnt börnunum nema stuttlega aðra hverja helgi ogannan hvern þriðjudag, alltaf aðeins að deginum til. Verði stefnandadæmt lögheimili barnanna muni hann stuðla að umgengni þeirra við stefndu einsog hann hafi gert. Um lagarök vísarstefnandi til barnalaga nr. 76/2003, einkum 34. gr., 35. gr., 56. gr. og 57. gr sömu laga. Krafa ummálskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr.50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustusinnar. Stefnandi máls þessa sé ekki virðisaukaskattsskyldur og sé honum þvínauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefndu. III. Stefndabyggir á því að það sé börnunum fyrir bestu að þau dvelji hjá foreldrum sínumtil skiptis. Stefnda hafnar því að ekki séu tengsl á milli hennar og barnannaen stefnandi hafi með frekju og yfirgangi reynt að spilla sambandi stefndu ogbarnanna. Stefnda mótmælir því að það sé einlægur vilji barnanna að þau búialfarið hjá honum. Stefndasegir að stefnandi hafi takmarkað umgengni stefndu við börnin þrátt fyrir aðengin rök séu til þess og kvarti svo undan því að stefnda hafi börnin ekkimeira. Stefndamótmælir því að hún búi ekki við öryggi hvað varðar búsetu. Stefnda hafi keyptsér íbúð steinsnar frá stefnanda og búi þannig við öryggi varðandi búsetu. Stefnda hafnar þvíað hún sé ekki tengd börnunum, að hana skorti þolinmæði og að hún eigi erfittmeð að setja sig í spor annarra. Stefnda telur að súlýsing sem stefnandi gefi af sjálfum sér í stefnu málsins fái ekki mikla stoð ímatsgerð E sálfræðings, dags. 13. október 2014. Stefnda telur aðstefnandi höfði mál þetta að þarflausu. Stefnda hafi flutt í hverfið, eins ogdómsátt aðila hafi kveðið á um, og hún sé ekki í sambúð eða samvistum viðfyrrverandi sambýlismann sinn. Þrátt fyrir það vilji stefnandi ekki kappkostaað koma samskiptum aðila í lag með velferð barnanna að leiðarljósi. Telurstefnda að velferð barnanna sé ekki driffjöðurin í málsókn stefnanda. Um lagarök vísarstefnda til ákvæða barnalaga nr. 76/2006, einkum 34. gr. Krafa ummálskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Meðvísan til 1. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003 fól dómurinn E sálfræðingi aðkynna sér viðhorf barnsins A og gefa skýrslu um það. Viðhorf annarra barna aðilavoru ekki könnuð vegna ungs aldurs þeirra. Ískýrslu sálfræðingsins, dags. 9. júní 2016, kemur fram að stúlkan hafi veriðóöruggari í fasi en hún hafi verið í viðtölum fyrir tveimur árum. Stúlkunnihafi fundist erfitt að ræða málefni tengd sambýlismanni móður sinnar og ekkiviljað nefna hann með nafni heldur notað nafn óvættarins úr Harry Pottersögunum, Voldemort. Stúlkan hefði greint frá því að F hefði áreitt hana áafmælinu hennar fyrir rúmu ári. Hún hefði sagt móður sinni frá því morguninneftir en svo hafi hún og systkini hennar farið til föður síns og þau hafi veriðþar síðan. Stúlkan hafi lýst miklum áfallaeinkennum eftir árás F. Hún eigi mjögerfitt með svefn og fái miklar martraðir, auk þess sem minningar um atvikiðleiti á hugann þegar hún væri vakandi. Hún væri stöðugt hrædd um að rekast á Fog forðist því [...] þar sem hún telur hann búa. Hún hafi t.d. sleppt [...] í[...] með skólanum vegna ótta við hann. Hún væri viðbrigðin og hrökkvi við íhvert sinn sem hún sjái stóra bíla svipaða þeim sem F keyri. Hún ætti erfiðarameð að einbeita sér en áður og hún væri eirðarlaus. Hún segi líka að hún værioftar leið en áður. Hún hafi skýrt frá því að hafa séð F fyrir nokkrum mánuðum.Hann hafi verið að keyra bíl sem móðir hennar keyri oft og hún hafi verið búinað vinka til hans þegar hún hafi áttað sig á því hver hafi verið við stýrið.Henni hefði brugðið mjög við þetta. Þegarstúlkan hafi verið spurð hvernig umgengni við móður hennar væri núna háttað oghvort henni líkaði fyrirkomulagið hafi hún sagt að hún væri vön því og ekkiviljað segja til um hvort hún óskaði breytinga þar á. Hún hafi slegið úr og ímeð hvort hún myndi vilja gista hjá móður sinni. Stúlkan hafi sagt að hún hefðigist með móður hjá móðursystur sinni og hún hafi þá átt mjög erfitt með aðsofna. Þegar stúlkan hafi verið spurð hvort hún myndi vilja fara aftur ívikuskipta umgengni eins og áður hafi hún strax svarað að slíkt yrði of mikilbreyting. Hún hafi sagt að hún væri ekki tilbúin að biðja um aðra útfærslu áumgengni en núverandi umgengni þar sem hún óttist að eiga erfitt með breytinguog sjá eftir því að hafa beðið um slíkt. Hún hafi sagt að hún vildi hitta móðursína reglulega og það fengi hún að gera og að hún vildi helst hafa óbreyttástand. Stúlkan hafi sagt að henni finnist „pínulítið“ meira gaman hjá föður enmóður. Helstu ástæður þess væru þær að þar væri alltaf allt til sem hana langitil að borða og að vinkonur hennar og B, systur hennar, komi þangað að spyrjaeftir þeim og húsið væri því iðulega fullt af börnum. Þásegir í skýrslunni að stúlkan hafi greint frá því að þegar hún væri á heimilimóður finnist henni vont þegar sími móður hennar hringi og móðir stökkvi til aðsvara og læsi sig oft inni á baðherbergi meðan hún tali. Stúlkan hafi sagt aðhún viti að móðir hennar reki ennþá fyrirtæki með F og hún væri hrædd um aðhann kæmi á heimili móður. Stúlkan velti einnig fyrir sér hvort móðir hennar ogF væru ennþá kærustupar. Einnig hafi stúlkan sagt að henni finnist erfitt aðmóðir hennar gráti stundum mikið og segist þá vera að eiga „erfiða daga“.Stúlkan hafi sagt að hún reyni að hugga móður sína sem jafni sig svo alltafsjálf. Einnigkemur fram í skýrslunni að stúlkan hafi sagt að henni þyki móðir sín hafabreyst eftir áreiti F og vera orðin „skrítin“ án þess að geta lýst því frekar.Einnig hafi stúlkan sagt að hún leiti ekki lengur til móður sinnar. Síðast hafihún sagt henni frá því þegar hún sá F í bílnum. Hún leiti núna til sálfræðingsí Barnahúsi, föður síns eða föðurömmu þegar hún þurfi stuðning. Stúlkan hafi sagtað hún viti ekki hvort hún eigi aftur eftir að eiga náið samband við móðursína. Móðir hennar hafi breyst og hún ætti erfitt með að treysta henni á ný.Spurð hvort hún sakni móður sinnar hafi stúlkan sagt að það gerðist stundum, enekki oft. Þá hafi stúlkan sagt að faðir hennar hefði einnig breyst, á þann háttað hann ofverndi hana og dekri með alls konar gjöfum. Stúlkan treysti föðursínum og vilji ekki að hann breytist á nokkurn hátt. Spurð hvort það værieitthvað fleira sem hún vildi koma á framfæri greindi stúlkan frá því að faðirhennar hefði haft áhyggjur af því að þegar matið fór fram á árinu 2014 hefðihún ekki sagt frá því hvernig F hefði komið fram við börnin. Hann hefði skammaðþau og öskrað og sent þau inn í herbergi. Um mikil læti hefði verið að ræða ognágrannar hefðu eitt sinn komið til að athuga hvort allt væri í lagi. Samkvæmtniðurstöðum matslista sem sálfræðingurinn lagði fyrir stúlkuna hefur hún mikileinkenni þunglyndis, kvíða og reiði. Sjálfsmat stúlkunnar mælist afar lágt.Stúlkan sýni mjög mikla vanlíðan og lélegt sjálfstraust. Niðurstaðasálfræðingsins er sú að stúlkan lýsi miklum einkennum áfallastreitu, en hún séí viðtölum í Barnahúsi til að vinna úr kynferðisofbeldinu. Á matslista um líðansýni stúlkan mikla vanlíðan og slakt sjálfsmat. Stúlkan hafi áður tengstforeldrum sínum á svipaðan hátt. Nú hafi orðið mikil breyting þar á en stúlkanlýsi því að samband hennar við móður hafi breyst til mikilla muna þannig að ídag leiti hún ekki til hennar og treysti henni ekki. Það valdi stúlkunnióöryggi að móðir hennar sé enn í samskiptum og fyrirtækjarekstri með F. Stúlkanlýsi litlum söknuði eftir móður sinni. Hún vilji umgangast móður sína og hittahana reglulega en hún virðist ekki treysta sér fyllilega til að gista hjáhenni. Stúlkan sé ekki tilbúin til að biðja um neinar breytingar á núverandifyrirkomulagi um umgegni. V. Ímáli þessu eru aðilar sammála um að fara áfram sameiginlega með forsjá barnasinna en ágreiningur er um það hvar lögheimili barnanna eigi að vera. Einnig erágreiningur um það hvernig umgengni skuli háttað og um meðlagsgreiðslur. Fyrirliggur matsgerð E sálfræðings úr forsjármáli aðila á árinu 2014. Í niðurstöðummatsgerðarinnar segir um persónulega eiginleika aðila að á persónuleikaprófumkomi fram að stefnanda skorti innsæi og hann sé tortrygginn og ósveigjanlegur.Stefnda komi á persónuleikaprófum fyrir sjónir sem heiðarleg og áreiðanleg oghún vilji trúa hinu besta upp á fólk. Stefnda forðist höfnun og tjái því ekkivanlíðan sína eða ósætti. Matsmaður taldi báða foreldra vera mjög vel hæfa ogtengjast öllum börnum sínum vel. Þá taldi matsmaður að það fyrirkomulag semhefði ríkt nánast frá skilnaði, að börnin væru með foreldrum sínum á víxl vikuí senn, hentaði öllum börnunum ágætlega. Einsog rakið hefur verið greindi elsta dóttir aðila, A, frá því að þáverandisambýlismaður stefndu, F, hefði beitt sig kynferðislegu ofbeldi á tíu ára afmælisdegisínum, hinn [...]. Stefnda kveðst hafa slitið sambúðinni við F eftir þetta enhún á enn hlut í fyrirtæki með honum ásamt fleiri aðilum. Þessi tengsl stefnduvið F valda stúlkunni mikilli vanlíðan og óöryggi og standa í vegi fyrir því aðtraust geti myndast að nýju á milli stefndu og stúlkunnar. Þessi tengsl standaeinnig í vegi fyrir því að hægt sé að byggja upp traust milli stefnanda ogstefndu, en það kom skýrt fram við aðalmeðferð málsins að stefnandi ber ekkitraust til stefndu. Stefnandi virðisthafa ákveðið einhliða það fyrirkomulag sem hefur verið með umgengni stefndu viðbörnin frá 23. maí 2015. Nánar tiltekið að börnin fari í umgengni til stefnduaðra hverja helgi en gisti ekki. Auk þess séu þau hjá henni eftir skóla áþriðjudögum aðra hverja viku. Við aðalmeðferð málsins kom fram að stefnanditelur að það sé börnunum fyrir bestu til frambúðar að hafa aðeins umgengni viðstefndu aðra hverja helgi og annan hvern þriðjudag. Umgengni í viku og vikuhafi verið reynd en ekki gengið vel og telur hann að stefnda ráði ekki við það.Stefnda mótmælti þessu. Fullyrðingar stefnanda um þetta eru ekki í samræmi viðþað sem fram kemur í fyrirliggjandi matsgerð sálfræðings og er ekkert komiðfram í málinu um að þetta fyrirkomulag hafi ekki gengið vel eða henti ekkibörnunum. Aðilar búa í sama skólahverfi og stendur búseta ekki í vegi fyrir þvíað börnin viðhaldi jöfnum tengslum við foreldra sína. Vegnapersónuleikaeinkenna stefnanda, tortryggni hans og ósveigjanleika sem fram komaá persónuleikaprófi í fyrirliggjandi matsgerð E, sem hafa komið vel fram eftirað A varð fyrir framangreindu áfalli, og neikvæðrar afstöðu hans til umgengnibarnanna við stefndu, verður að telja stefndu líklegri en stefnanda til aðstuðla að eðlilegri umgengni barnanna við hitt foreldri sitt til frambúðar. Tilað jöfn umgengni geti gengið, eins og stefnda gerir kröfu um, og til að byggjaupp traust við A og stefnanda, verður stefnda tafarlaust að slíta þau tengslsem hún hefur enn við F. Fyrir dómi lýsti stefnda því yfir með afdráttarlausumhætti að hún ætlaði að gera það. Það er því niðurstaða dómsins að það sébörnunum fyrir bestu að lögheimili drengjanna verði hjá stefndu en stúlknannahjá stefnanda og að þau hafi jafna umgengni við foreldra sína þannig að þaudvelji viku og viku í senn hjá hvoru foreldri sínu. A verður hins vegar ekkimeð dómi þessum gert að sæta umgengni við stefndu þar sem hún er að svo stödduekki tilbúin til að breyta núverandi fyrirkomulagi. Dómurinn leggur hins vegaráherslu á að unnið verði að því að koma á umgengni hvað hana varðar með aðstoðfagaðila þannig að umgengni verði eins og við hin börnin.Börnin skulu veraönnur hver jól hjá stefnanda frá Þorláksmessu og til 28. desember, fyrst 2016,og dvelji þá hjá stefndu um áramót, frá 28. desember til 2. janúar, og svoöfugt til skiptis hvert ár. Á sumrin dveljibörnin hjá hvoru foreldri fyrir sig tvisvar í tvær vikur í senn, samtals fjórarvikur hjá hvoru foreldri. Tími sumarleyfa skal vera ákveðinn hjá hvoru foreldrifyrir sig eigi síðar en 1. apríl ár hvert. Umpáska skulu börnin dveljast hjá foreldrum til skiptis, hjá stefnanda um páskana2017, en hjá stefndu um páskana 2018 og þannig koll af kolli. Miða skal viðpáskaleyfi í grunnskólum.Aðrir hátíðar- eðafrídagar en að framan greinir, þar á meðal skertir dagar í skóla, vetrarfrí eðaönnur skólafrí, falla innan hinnar reglulegu umgengni. Í ljósi þess aðforsjá er sameiginleg og lögheimili barnanna skiptist jafnt milli aðila, ogumgengni verður jöfn, verður meðlag ekki dæmt. Rétt þykir aðmálskostnaður falli niður milli aðila. Með vísan til 1.mgr. 44. gr. barnalaga er ákveðið að áfrýjun dóms þessa fresti ekkiréttaráhrifum hans. Dómþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari ásamt sálfræðingunum RögnuÓlafsdóttur og Þorgeiri Magnússyni sem meðdómsmönnum. D ó m s o r ð: BörninA og B skulu eiga lögheimili hjá stefnanda, M, en lögheimili barnanna C og Dskulu vera hjá stefndu, K. BörninB, C og D skulu dvelja viku og viku í senn hjá hvoru foreldri sínu, frámánudegi til mánudags. Börnin skulu veraönnur hver jól hjá stefnanda frá Þorláksmessu og til 28. desember, fyrst 2016,og dvelji þá hjá stefndu um áramót, frá 28. desember til 2. janúar, og svoöfugt til skiptis hvert ár. Á sumrin dveljibörnin hjá hvoru foreldri fyrir sig tvisvar í tvær vikur í senn, samtals fjórarvikur hjá hvoru foreldri. Tími sumarleyfa skal vera ákveðinn hjá hvoru foreldrifyrir sig eigi síðar en 1. apríl ár hvert. Umpáska skulu börnin dveljast hjá foreldrum til skiptis, hjá stefnanda um páskana2017, en hjá stefndu um páskana 2018 og þannig koll af kolli. Miða skal viðpáskaleyfi í grunnskólum.Málskostnaðurfellur niður milli aðila. Áfrýjundóms frestar ekki réttaráhrifum hans.
Mál nr. 510/2007
Endurupptaka Fjárdráttur Sönnun Sýkna Sératkvæði
Opinbert mál var höfðað á hendur E með ákæru 15. febrúar 2000. Með dómi Hæstaréttar 17. maí 2001 var E sýknaður af tveimur ákæruliðum en sakfelldur fyrir fjárdrátt, með því að hafa á árinu 1996, sem oddviti Vestur-Landeyjahrepps, dregið sér 500.000 krónur með því að hafa látið færa sér til inneignar á viðskiptareikning sinn umrædda fjárhæð sem hafði verið gjaldfærð hjá sveitasjóði sem kostnaður vegna vegagerðar við Þúfuveg í hreppnum, án þess að reikningar lægju þar að baki. Vegna beiðni E um endurupptöku á umræddum dómi lagði Hæstiréttur fyrir settan saksóknara í málinu að kveða til tvo óhlutdræga matsmenn til að semja rökstudda matsgerð um nánar tilgreind atriði í ákvörðun réttarins. Í kjölfar matsgerðarinnar og skýrslutöku af matsmönnum varð Hæstiréttur við beiðni E um endurupptöku á dómi Hæstaréttar. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að ekki yrði talið að þáverandi ríkissaksóknari hefði verið vanhæfur til að fara með málið þrátt fyrir að bróðir hans væri einn af eigendum endurskoðunarskrifstofu þeirrar er vann ársreikninga hreppsins, og synir hans ynnu hjá fyrirtækinu. Þá lá fyrir í málinu að umræddar 500.000 krónur hefðu verið færðar hreppnum til gjalda í ársreikningi fyrir árið 1996. Verulegt misræmi var annars vegar milli framburðar M, fyrrverandi endurskoðanda hreppsins, um það hvenær umrædd færsla hefði verið færð til inneignar á viðskiptareikning E og aðdragandann að því, og framlagðra bókhaldsgagna og niðurstöðu dómkvaddra matsmanna hins vegar. Í ljósi þess að vafi léki á hvort E hefði vitað um færsluna og hvort huglæg skilyrði um ásetning E samkvæmt 247. og 243. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væru uppfyllt, var það mat meirihluta Hæstaréttar að ákæruvaldinu hefði ekki tekist að sannað sekt E og var hann því sýknaður af kröfum þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómarinn Páll Hreinsson, Benedikt Bogason dómstjóri, Símon Sigvaldason héraðsdómari, Stefán Már Stefánsson prófessor og Viðar Már Matthíasson prófessor. Með bréfi 22. ágúst 2005 óskaði dómfelldi eftir endurupptöku hæstaréttarmálsins 71/2001 sem dómur var kveðinn upp í 17. maí 2001. Hinn 21. júní 2006 lagði Hæstiréttur fyrir settan ríkissaksóknara í málinu að kveða til tvo óhlutdræga, sérfróða matsmenn í málinu til að semja rökstudda matsgerð um nánar tilgreind atriði sem tilgreind voru í ákvörðun réttarins. Þeir skiluðu matsgerð sinni 6. febrúar 2007 og voru skýrslur af þeim teknar fyrir héraðsdómi 19. febrúar sama ár. Hinn 16. maí 2007 ákvað Hæstiréttur að verða við beiðni dómfellda um endurupptöku málsins. Í samræmi við ákvörðun Hæstaréttar gaf ríkissaksóknari út fyrirkall í málinu 10. september 2007. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að dómfelldi verði sakfelldur samkvæmt ákærulið II-2 í ákæru 15. febrúar 2000 og að dómfellda verði gerð sama refsing og honum var gerð með dómi Hæstaréttar frá 17. maí 2001 í máli nr. 71/2001. Þá er þess krafist að dómfellda verði gert að greiða sakarkostnað í samræmi við niðurstöðu síðast nefnds dóms. Dómfelldi krefst þess aðallega að ákæru verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu ákæruvaldsins. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður og allur kostnaður hans af endurupptöku málsins verði lagður á ríkissjóð. Málið var áður flutt í Hæstarétti 9. maí 2001 sem mál nr. 71/2001 og var kveðinn upp dómur í því 17. sama mánaðar. Með þeim dómi var dómfelldi sýknaður af tveimur ákæruliðum en sakfelldur samkvæmt ákærulið II-2 fyrir fjárdrátt, með því að hafa á árinu 1996, sem oddviti Vestur-Landeyjahrepps, dregið sér 500.000 krónur með því að hafa látið færa sér til inneignar á viðskiptareikning sinn umrædda fjárhæð, sem hafði verið gjaldfærð hjá sveitarsjóði sem kostnaður vegna vegagerðar við Þúfuveg í hreppnum án reikninga að baki þeirri færslu. I. II. Eins og áður greinir lagði Hæstiréttur fyrir settan ríkissaksóknara í málinu 21. júní 2006 að kveða til tvo sérfróða matsmenn til að semja matsgerð um atriði sem tilgreind voru í ákvörðun réttarins. Óskað var eftir að matsgerðin tæki meðal annars á eftirtöldum atriðum: Matsmenn skiluðu matsgerð sinni 6. febrúar 2007 og eru svör þeirra við framangreindum spurningum eftirfarandi: Það liggur fyrir í málinu að ákveðnar lokafærslur, sem tilheyra fskj. 346/1994, fskj. 239/1995 og fskj. 290-296/1996 eru ekki í samræmi við ársreikninga framangreindra ára og með færslu þeirra breytast lokaniðurstöður ákv. reikninga í bókhaldinu og verða þær þá ekki í samræmi við viðkomandi ársreikninga. Í fyrri gögnum v/málsins hefur komið fram að hluti þessa fylgiskjala finnst ekki í bókhaldi Vestur-Landeyjarhrepps og dagbækur vegna sömu bókhaldsfærslna eru ekki heldur á meðal bókhaldsgagna hreppsins. Það er því ekki hægt að fullyrða með fullri vissu hvenær þessar leiðréttingar voru framkvæmdar. Í fyrirliggjandi gögnum kemur fram ljósrit af fskj. 346/1994, fskj. 239/1995 og fskj. 296/1996. Á þessum fylgiskjölum kemur fram að þau eru send úr faxtæki Aðalendurskoðunar (Magnús Benediktsson) 3/8 1998. Af því má leiða líkur á, að leiðréttingar, skv. þeim séu gerðar í ágúst 1998, enda eins og áður sagði ekki í samræmi við ársreikninga hvers árs. [...] Ekki verður annað séð á gögnum málsins en að lokafærslur áranna 1994 til og með 1996 hafi allar verið færðar á árinu 1998. Bókhald hvers árs hefur verið opnað handvirkt þ.e. niðurstöður reikninga hafa verið slegnar inn m.v. stöðu þeirra í árslok án þess að tekið hafi verið tillit til „allra“ lokafærslna. Þetta skýrir af hverju opnunarfærslur 1/1 1996 og loka niðurstöður 31/12 1995 bera ekki saman. Ljóst er að áður en „sérstakar“ lokafærslur MB, sem eru á fskj. nr. 239/1995 eru færðar er staðan á viðsk.reikn. 26-63-416, skuld dómfellda kr. 694.206 og inneign á viðsk.reikn 26-63-430 (GB), kr. 193.364. Mismunurinn er því kr. 500.842, sem verður opnunartalan á viðskiptareikningi dómfellda (fskj. nr. 279/1996). Með fskj. nr 239/1995, sem virðast færðar 1998 er reikn. 26-63-416 settur á 0!! Af fyrirliggjandi gögnum er ekki annað að ráða en að þetta misræmi hafi viðgengist a.m.k. frá árinu 1994. Loka niðurstaða hvers árs á að vera í samræmi við ársreikning ársins og yfirfærð saldo 1/1 hvers árs á að vera lokaniðurstaða efnahags-reikninga liðins árs. Það er með öllu óskiljanlegt hvað liggur að baki þeim ruglingi sem á sér stað með þessum „sérstöku“ lokafærslum og ekki séð annað en þær eigi engan rétt á sér gagnvart viðskiptareikningi dómfellda og séu með öllu ónauðsynlegar og sumar jafnvel villandi. Með fskj. nr. 289 eru kr. 500.000.- færðar sem kostnaður við Þúfuveg og til skuldar við Ræktunarsamband Landeyja. Til grundvallar þessari færslu liggur ekki fullnægjandi reikningur skv. ákvæðum bókhaldslaga, heldur er þetta handskrifað fylgiskjal, sem ekki uppfyllir almennar reglur um fylgiskjöl í bókhaldi skv. bókhalds-lögum s.s. með tilvísun til hins formlega reiknings, hafi verið um að ræða leiðréttingu á áður færðu fylgiskjali.Þessi færsla er síðan bakfærð af viðskiptareikningi Ræktunarsambands Landeyja nr. 29-63-417 yfir á viðskiptareikning Eggerts Haukdal nr. 29-63-416. Hér er augljóslega um ranga leiðréttingu að ræða því ef þessi skuldfærsla var ekki rétt færð í bókhaldinu þá var gjaldfærslan ekki rétt heldur. Samkvæmt upplýsingum Vegagerðar ríkisins þá féll enginn kostnaður á Vestur Landeyjahrepp vegna framkvæmda við Þúfuveg. Rétt færsla er því að bakfæra viðskiptareikning Ræktunarsambands Landeyja nr. 29-63-417 og lækka kostnað vegna Þúfuvegar, reikningslykil að nafni „viðhald gatna“ nr. 10-22-444-1. Í gögnum málsins kemur það margoft fram að þessi umræddu fylgiskjöl eru sögð glötuð. Við undirritaðir höfum ekki, frekar en aðrir sem að þessu máli hafa komið, haft möguleika á því að upplýsa hvað hafi orðið um hin glötuðu fylgiskjöl og hver beri ábyrgð á því. Það bendir þó allt til þess að fylgiskjölin hafi verið færð eftir að ársreikningur vegna ársins 1996 var lagður fram og samþykktur. Því til staðfestingar eru afrit af símbréfum (föxum) sem borist hafa frá Magnúsi Benediktssyni þáverandi endurskoðanda Vestur Landeyjahrepps. Í framlögðum gögnum Jóns Þ. Hilmarssonar endurskoðanda kemur fram að þessi fylgiskjöl innihaldi fyrst og fremst færslur á milli einstakra efnahagslykla. Færslur einstakra fylgiskjala eru eftirfarandi: Í huga matsmanna er alveg ljóst að lögregluskjal nr. II/D1.18.1 sem ber merki 290/1997 er sama skjalið og fylgiskjal sem merkt er 270/1997. Skjölin eru nákvæmlega eins og með sama innihaldi. Hvort og hver hafi átt við skjalið er ekki á okkar færi að kveða upp úr um. [...] Niðurstöður Það er skoðun matsmanna eftir að hafa skoðað bókhaldsgögn Vestur Landeyjahrepps að færslu bókhalds hreppsins fyrir árin 1994, 1995 og 1996 hefur á ýmsan hátt verið ábótavant. Má í því sambandi benda á að hluti lokafærslna hvers árs voru ekki færðar fyrr en löngu eftir að bókhaldsárinu lauk og ársreikningur hafði verið saminn. Yfirfærð staða bókhaldsreikninga á milli reikningsára stemmdi ekki við árs-reikning viðkomandi árs. Leiðréttingar á röngum færslum voru ekki rétt færðar og varðveisla bókhaldsgagna s.s. millifærslu fylgiskjala og dagbókaútskrifta, var ekki með eðlilegum hætti. [...].“ III. Dómfelldi, Eggert Haukdal, lét af störfum sem oddviti Vestur-Landeyjahrepps í lok árs 1998 og hafði þá gegnt því starfi í 28 ár. Sem oddviti sá dómfelldi um gjaldheimtu og reikningshald hreppsins, sbr. 67. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986. Magnús Benediktsson endurskoðandi starfaði fyrir hreppinn á árunum 1993 til 1998 og stillti að eigin sögn upp bókhaldi og ársreikningi fyrir hann eftir að Guðrún Bogadóttir, sambýliskona dómfellda, hafði fært bókhaldið. Hann kveðst einnig hafa endurskoðað ársreikning hreppsins fyrir árið 1997. Á fundi hreppsnefndar Vestur-Landeyjahrepps 26. nóvember 1994 var samþykkt að leggja fram 300.000 krónur sem framlag hreppsins við lagfæringu á Landeyjavegi, milli Grímsstaðavegar og Ártúnsvegar, á hinum svonefnda Þúfuvegi Hreppsnefndin samþykkti síðan á fundi sínum 3. apríl 1996 að auka framlag hreppsins til þessara vegaframkvæmda í 500.000 krónur. Umdæmisstjóri Vegagerðarinnar staðfesti með bréfi 27. apríl 2001 til KPMG Endurskoðunar hf. að kostnaður af því að lagfæra Þúfuveg hefði verði færður á viðhald vega að öðru leyti en því að 500.000 krónur voru færðar á safnvegi í Vestur-Landeyjum og er fram komið að sá kostnaður var greiddur af sýsluvegasjóði Rangárvallasýslu. Kom því ekki til þess að Vestur-Landeyjahreppur væri krafinn um greiðslu fyrir nefndar vegaframkvæmdir. Fjárhæð þessa átti því ekki að gjaldfæra í bókhaldi hreppsins. Af bókhaldi hreppsins virðist mega ráða að hún hafi verið færð hreppnum til gjalda vegna vegamála án viðhlítandi gagna og í fyrstu til inneignar á viðskiptareikningi með heiti Ræktunarsambands Landeyja en þaðan til inneignar á viðskiptareikning 29-63-416 sem hafði að geyma viðskipti dómfellda og hreppsins. Í árslok voru dómfellda færðar til skuldar 500.841 króna sem „Saldó 1/1 Eggert Haukdal“. Viðskipta­reikningur 416 var jafnaður út miðað við árslok 1996 af ókunnum ástæðum og voru viðskipti dómfellda eftir það færð á reikning 29-63-430 sem var þá á nafni dómfellda. Á hann voru skráðar nær allar færslur ársins 1996 af reikningi 416 en þó ekki framangreindar fjárhæðir, sem gengu hvor á móti annarri með þeim afleiðingum að skuld dómfellda að fjárhæð 500.841 króna jafnaðist að mestu út, áður en fært var yfir á hinn nýja viðskiptareikning. Í framburði Guðmundar Jens Þorvarðarsonar matsmanns fyrir dómi kom fram að fylgiskjöl 290 til 296 hefðu vantað í bókhaldi hreppsins fyrir árið 1996 svo og dagbókarblöð fyrir þessar færslur, en með fylgiskjali 290 hefðu 500.000 krónur verið færðar af viðskiptareikningi Ræktunarsambands Landeyja á viðskiptareikning dómfellda. Ljósrit af fylgiskjali 296 hefði þó verið til í skýrslu Jóns Þ. Hilmarssonar endurskoðanda sem hann tók saman fyrir dómfellda. Í svari matsmanna við spurningu 1 og 3 kemur fram að samkvæmt ljósriti af fylgiskjölum 346/1994, 239/1995 og 296/1996 séu þau send úr faxtæki Aðalendurskoðunar, þ.e. Magnúsar Benediktssonar endurskoðanda, 3. ágúst 1998. Af því megi leiða líkur á að leiðréttingar, sem gerðar voru samkvæmt þeim á bókhaldi áranna 1994 til 1996, hafi verið gerðar í ágúst 1998, enda séu þær ekki í samræmi við ársreikninga hvers árs. Af fylgiskjali 289 úr bókhaldi hreppsins fyrir árið 1996 er ljóst að 500.000 krónur hafi verið færðar hreppnum til gjalda vegna vegamála og til inneignar á viðskiptareikningi með heiti Ræktunarsambands Landeyja. Efst á nefndu fylgiskjali er svohljóðandi áletrun: „03:05 ´97 FRI 10:30 FAX 354 553 9810 Aðalendurskoðun“. Af þessari áletrun virðist mega ráða að fylgiskjal 289 hafi verið sent bókara hreppsins 3. maí 1997 af Magnúsi Benediktssyni endurskoðanda hreppsins. Verður því að gera ráð fyrir að þessi færsla í bókhaldi hreppsins hafi verið framkvæmd 3. maí 1997 eða stuttu síðar. Styður þetta ennfremur niðurstöðu matsmanna um að færsla 500.000 króna á reikning dómfellda hafi ekki verið gerð árið 1996, en hún var flutt af reikningi Ræktunarsambands Landeyja eins og áður segir. Í gögnum málsins liggur fyrir að félagsmálaráðuneytið ritaði Vestur-Landeyjahreppi bréf 20. apríl 1998 og óskaði meðal annars eftir upplýsingum um hvaða einstaklingar hefðu skuldað hreppnum útsvar og fasteignagjöld árið 1996. Í framburði Reynis Ragnarssonar matsmanns kom fram að ætla mætti að fyrir endurskoðanda hreppsins hefði vakað að koma þessu í þann farveg að bókhaldið passaði við ársreikninga sem hann var búinn að gera og þar af leiðandi hefði hann þurft í ágúst 1998 að færa einhverjar færslur mörg ár aftur í tímann. Virtist honum sem þessar færslur hefðu verið færðar til þess að bókhaldið yrði í samræmi við viðskiptamannalista sem sendur var félagsmálaráðuneytinu, en fyrir liggur í gögnum málsins að það var gert 12. ágúst 1998. Þá bar Guðmundur Jens Þorvarðarson matsmaður að með þessu hefði samþykktum reikningum Vestur-Landeyjahrepp áranna 1994-1996 verið breytt án þess að þeir, í hinni breyttu mynd, hefðu á ný verið lagðir fyrir hreppsnefnd til samþykktar. Settur saksóknari lét gera reka að því að rannsakað yrði sérstaklega hvenær færsla á 500.000 krónum hefði átt sér stað inn á viðskiptareikning dómfellda í tilefni af endurupptökubeiðni hans. Fram kemur í greinargerð setts ríkissaksóknara 20. nóvember 2002 að þær upplýsingar hafi fengist frá tæknimanni að bókhaldsforritið SFS sem hreppurinn notaðist við á umræddum tíma hefði ekki að geyma bakskrá (loggskrá) sem sýndi hvenær viðkomandi hreyfing væri skráð eða af hverjum. Færslan væri því ekki rekjanleg vélrænt úr tölvu hreppsins. Hins vegar ætti dagbók að sýna innslátt í bókhaldskerfið tilgreindan dag en þá skrá þyrfti að prenta út í lok vinnslunnar til þess að innskráðar breytingar uppfærðust. Með bréfi Einars Sveinbjörnssonar endurskoðanda 8. nóvember 2002 kom hins vegar fram að fylgiskjöl 290-296 væru ekki að finna í fylgiskjalamöppu ársins 1996 né heldur útprentuð dagbók. Lægi því ekki fyrir hvaða dag fylgiskjölin hefðu verið tölvuskráð í bókhaldið. Af hálfu dómfellda hefur því verið borið við að honum hafi ekki verið kunnugt um að honum hefðu verið færðar 500.000 krónur til tekna í bókhaldi hreppsins fyrr en hann fór á fund Einars Sveinbjörnssonar endurskoðanda hjá KPMG Endurskoðun hf. 24. nóvember 1998 eða rúmum þremur mánuðum eftir að þær höfðu verið færðar á reikning hans. Magnús Benediktsson endurskoðandi bar á hinn bóginn fyrir rétti 4. janúar 2001 að fyrrnefnd færsla 500.000 króna á viðskiptareikning dómfellda hefði verið gerð að beiðni dómfellda þar sem að hann hefði ætlað að greiða sjálfur fyrir vegaframkvæmdirnar og leggja síðar fram reikning til framlagningar í bókhaldi. Þá má af framburði hans skilja að færslan hefði verið gerð árið 1996 og var við það tímamark miðað í ákæru svo og þegar dómur var á málið lagður í Hæstarétti 17. maí 2001. Þessi tímasetning, um að færslan hafi verið gerð á árinu 1996, samræmist ekki fyrrnefndum dagsetningum á fylgiskjölum fyrir færslu á reikning Ræktunarsambands Landeyja eða dagsetningu á fylgiskjali fyrir færslu af þeim reikningi yfir á reikning dómfellda og heldur ekki niðurstöðu matsmanna. Þá virðist nærtækast að tilefnið fyrir þeim færslum, sem gerðar voru á bókhaldi hreppsins fyrir árin 1994-1996, hafi verið fyrirspurn félagsmálaráðuneytisins um skuldir gjaldenda í bókhaldi hreppsins. Er þannig verulegt misræmi á milli framburðar Magnúsar Benediktssonar um þessi atriði annars vegar og framlagðra bókhaldsgagna og niðurstöðu dómkvaddra matsmanna hins vegar. Eins og að framan greinir voru 500.000 krónur færðar hreppnum til gjalda í ársreikningi fyrir árið 1996. Gögn málsins benda til að mótfærsla þessarar færslu hafi verið gerð á reikning Ræktunarsambands Landeyja og að þannig hafi verið gengið frá ársreikningi hreppsins fyrir það ár með áritun skoðunarmanna. Færsla til inneignar á viðskiptareikning 29-63-416, sem hafði að geyma viðskipti dómfellda og hreppsins, var hins vegar gerð síðar og sem einhvers konar leiðrétting á fyrri færslum. Í bókhaldi hreppsins fyrir árið 1996 er þó hvorki að finna fylgiskjal 290 um umrædda færslu á reikning dómfellda né heldur útprentaða dagbók eða önnur skrifleg gögn um hana. Er því óljóst um ástæður færslunnar og önnur atvik að henni. Af þessum sökum leikur slíkur vafi á því hvort dómfelldi hafi vitað um hana og þar með hvort uppfyllt séu huglæg skilyrði um ásetning dómfellda til að tileinka sér þessa fjármuni og auðgast, sbr. 247. gr. og 243. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 verður Hæstiréttur að meta hvort ákæruvaldinu hafi tekist að færa fram nægilega sönnun um sök ákærða, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. sömu laga. Slík sönnun hefur samkvæmt framansögðu hefur ekki tekist og verður því að sýkna dómfellda af kröfum ákæruvaldsins. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda dómfellda fyrir Hæstarétti verða ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði og hefur þar jafnframt verið tekið tillit til vinnu við endurupptökubeiðnir til Hæstaréttar svo og sakarkostnaðar vegna máls Hæstaréttar nr. 71/2001. Þá greiðist úr ríkissjóði kostnaður við sérfræðilegar álitsgerðir, mats- og skoðunargerðir og tengda vinnu sem dómfelldi hefur staðið straum af eins og í dómsorði greinir, sbr. b. liður 164. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Dómfelldi, Eggert Haukdal, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda dómfellda, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttar­lögmanns, 4.257.900 krónur svo og kostnaður dómfellda, við að afla sérfræðilegrar álitsgerðar svo og mats- og skoðunargerðar, 2.922.318 krónur. Sératkvæði Símonar Sigvaldasonar héraðsdómara Ég geri engar athugasemdir við niðurstöðu meirihluta dómenda fram að III. kafla dómsins. Svo sem rakið er í atkvæði meirihluta dómsins er dómfellda gefið að sök fjárdráttur með því að hafa á árinu 1996 látið færa til inneignar á viðskiptareikning sinn 500.000 krónur, sem höfðu verið gjaldfærðar hjá sveitarsjóði sem kostnaður vegna vegagerðar í hreppnum, án reikninga að baki þeirri færslu. Mótfærslan hafi í fyrstu verið færð á Ræktunarsamband Vestur-Landeyja, en síðan millifærð sem inneign dómfellda á viðskiptareikning hans. Dómfelldi hefur m.a. hagað vörnum sínum þannig að framangreind brotalýsing lýsi ekki fjárdrætti samkvæmt 247. gr. laga nr. 19/1940. Að mínu mati verður ekki á þá vörn dómfellda fallist. Brotið miðast við að færðir séu fjármunir á milli reikninga sem leiðir til þess að eign eða skuld samkvæmt viðskiptareikningi tekur breytingum til hækkunar eða lækkunar. Dómfelldi var oddviti Vestur-Landeyjahrepps og voru reikningar hreppsins í vörslu dómfellda. Þegar um það er að ræða að millifærðir eru fjármunir af reikningi hreppsins inn á eigin reikning dómfellda, án þess að baki liggi lögmætur reikningur, er um fjárdrátt að ræða í skilningi 247. gr. laga nr. 19/1940. Sakarefni það sem hér er til meðferðar sætti upphaflega lögreglurannsókn í framhaldi af endurskoðun Einars Sveinbjörnssonar endurskoðanda hjá KPMG Endurskoðun hf., en samþykkt var á fundi hreppsnefndar Vestur-Landeyjahrepps 11. nóvember 1998 tillaga þess efnis að unninn skyldi nýr ársreikningur fyrir sveitafélagið fyrir árið 1997. Skilaði endurskoðandinn greinargerð sinni um efnið 10. febrúar 1999. Eftir að fram var komin kæra tiltekinna íbúa Vestur-Landeyjahrepps 23. febrúar 1999 tók embætti Ríkislögreglustjóra málið til rannsóknar. Leiddi sú rannsókn til útgáfu ákæru í málinu. Svo sem rakið er í dóminum liggur nú fyrir Hæstarétti ný matsgerð sem lokið var 6. febrúar 2007. Verður að telja ótvírætt að á grundvelli upplýsinga í hinni nýju matsgerð hafi Hæstiréttur 16. maí 2007 heimilað endurupptöku málsins. Að mínu mati leggur matsgerðin hins vegar ekki neinn nýjan grunn að málinu. Þær upplýsingar sem þar koma fram ganga í reynd einungis að litlu leyti lengra varðandi upplýsingar um bókhald hreppsins en fyrir lágu fyrir þann tíma. Er það einna helst varðandi það álitaefni hvenær leiðréttingar á bókhaldi hreppsins hafi verið gerðar af Magnúsi Benediktssyni endurskoðanda, en honum hafði verið falið að færa bókhald hreppsins fyrir árin 1994 til 1996. Samkvæmt niðurstöðu matsmanna má leiða líkur að því að leiðréttingar á bókhaldi þessara ára hafi verið gerðar í ágúst 1998. Þá liggur fyrir af fylgiskjali nr. 289 úr bókhaldi hreppsins fyrir árið 1996 að 500.000 krónur voru færðar hreppnum til gjalda vegna vegamála til inneignar á viðskiptareikningi með heiti Ræktunarsambands Landeyja. Af áletrun virðist mega ráða að fylgiskjal nr. 289 hafi verið sent bókara hreppsins 3. maí 1997 af Magnúsi Benediktssyni endurskoðanda. Ályktar meirihluti dómsins út frá þessu að þessi færsla í bókhaldi hreppsins hafi verið framkvæmd 3. maí 1997 eða stuttu síðar. Ég tel þetta í raun geta staðist. Það liggur hins vegar fyrir að bókhald hreppsins var talsvert rangfært og leiðréttingar gerðar aftur í tíma. Ég tel vel geta staðist og ekki ganga gegn sönnunarfærslu ákæruvaldsins að þær færslur sem tilheyra bókhaldi hreppsins fyrir árið 1996 og hér er fjallað um hafi verið færðar á árunum 1997 til 1998. Ég tel að forsendur í niðurstöðu Héraðsdóms Suðurlands frá 6. febrúar 2001 þar sem staðhæft er að færslur samkvæmt fylgiskjölum 289 og 290 hafi verið gerðar á sama tíma, í árslok 1996, megi allt eins skilja þannig að miðað sé við bókhald ársins 1996, en ekki hvenær þær hafi í raun verið færðar. Þá verður heldur ekki séð að Hæstiréttur hafi í dómi sínum 17. maí 2001 í máli nr. 71/2001 gengið út frá þeirri forsendu að færslurnar hafi í reynd verið færðar í lok ársins 1996. Af þessum ástæðum tel ég hina nýju matsgerð frá 6. febrúar 2007 um bókhald hreppsins einungis varpa að óverulegu leyti ljósi á atriði sem ekki lágu áður fyrir um bókhald hreppsins. Svo sem fram kemur í matsgerðinni og þeim skýrslum sem unnar hafa verið um bókhald Vestur-Landeyjahrepps fyrir árin 1994 til 1996 má almennt segja að verulega hafi á það skort að bókhald hreppsins hafi verið fært í samræmi við lög. Það breytir hins vegar ekki þeirri staðreynd að það ákæruefni sem fyrir dóminum liggur er afmarkað og snýr einungis að því að leysa úr því hvort dómfelldi hafi látið færa sér til inneignar á viðskiptareikning 500.000 krónur úr sjóði hreppsins án reikninga að baki þeirri færslu og hvort ákæruvaldinu hafi tekist sönnun um að svo sé. Brotið er fullframið með slíkri færslu. Upplýst er um margvísleg fjármálaleg samskipti dómfellda og hreppsins á þessum árum en mikilvægt er að halda þeim aðskildum frá því sakarefni sem hér er til úrlausnar. Gögn málsins eru mikil að umfangi og eru mörg skjöl þar lögð fram í tví- og jafnvel þrígang, auk þess sem sum þeirra varða ákæruefni samkvæmt I. kafla og 1. tl. II. kafla ákæru frá 15. febrúar 2000 sem dómfelldi hefur þegar verið sýknaður af. Hefði betur mátt vanda til ágripsgerðar að þessu leytinu til, en slíkt hefði leitt til einföldunar málsins. Þegar kemur að sönnun um sakarefni samkvæmt ákæru er við ýmis venjubundin sönnunargögn að styðjast, svo sem jafnan er í málum af þessum toga, en sönnunarmat er frjálst, sbr. 46. gr. laga nr. 19/1991. Er þar fyrst að telja hin sýnilegu sönnunargögn sem eru bókhald hreppsins og þær skýrslur endurskoðenda sem unnar hafa verið upp úr bókhaldinu, sem og önnur gögn. Einnig hefur framburður dómfellda gildi um sönnun, sem og framburður vitna, en þar er einna helst við framburð Magnúsar Benediktssonar endurskoðanda að styðjast. Í seinni tíð hefur mál þetta að mínu mati verið talsvert markað af þeirri endurskoðunarvinnu sem átt hefur sér stað varðandi bókhaldið. Skipta framburðir einnig miklu um sönnun en sönnunargildi skýrslna dómfellda og vitna verður að leggja mat á. Tel ég rétt að gera grein fyrir nokkrum atriðum í því sambandi. Ef litið er til framburðar dómfellda sjálfs hefur hann ekki verið á einn veg frá því mál þetta fór af stað. Er tekin var skýrsla af honum hjá lögreglu 1. október 1999 kvaðst hann ekki geta skýrt gjaldfærslu á 500.000 krónum sem inneign á viðskiptareikningi sínum en bætti því við að hann hefði endurgreitt fjárhæðina. Er sama atriði var borið undir hann við yfirheyrslu hjá lögreglu 29. október sama ár kvaðst dómfelldi vísa til fyrri framburðar síns og kjósa að tjá sig ekki nánar um þetta atriði. Er bornar voru undir dómfellda hjá lögreglu 15. nóvember 1999 endurgreiðslur hans til Vestur-Landeyjahrepps á árinu 1998 staðfesti dómfelldi að 500.000 krónur hafi verið greiddar ,,vegna ólögmætrar lækkunar eigin viðskiptaskuldar 31. desember 1996”. Er sakamálið nr. 76/2000 var þingfest fyrir Héraðsdómi Suðurlands 24. febrúar 2000 er fært í þingbók að dómfelldi játi sök samkvæmt síðari hluta síðari liðar ákæru, en um er að ræða þau sakarefni sem hér eru til meðferðar. Á dómþingi 6. mars 2000 er bókað um þennan lið ákærunnar eftir dómfellda að honum hafi verið ,,þetta” ljóst. Orðið hafi mistök vegna ,,klaufaskapar og vangár” og geti dómfelldi ekki annað en afsakað þau mistök og hafi hann ,,greitt þau”. Eftir að héraðsdómur í ofangreindu máli hafði verið ómerktur og málið sent aftur heim í hérað var það tekið fyrir á dómþingi 1. nóvember 2000. Er þá bókað eftir dómfellda að hann mótmæli þeim sakargiftum sem fram komi í ákæru. Við aðalmeðferð málsins 5. janúar 2001 lýsti dómfelldi því yfir að ráðinn hefði verið endurskoðandi til að sjá um bókhald hreppsins. Þær færslur er um ræddi og frágangur þeirra hafi verið ,,algjörlega hans”. Hafi þetta verið gert ,,gjörsamlega án minnar vitneskju”. Tekin var skýrsla af Magnúsi Benediktssyni endurskoðanda hjá lögreglu 7. október 1999. Kvaðst Magnús hafa gert upp bókhald fyrir hreppinn fyrir reikningsárin 1993 til 1997. Hafi hann stillt upp ársreikningi og skilað skýrslu til Sambands íslenskra sveitarfélaga varðandi hvern ársreikning. Hann hafi ekki séð um færslu bókhalds, en það hafi Guðrún Bogadóttir sambýliskona dómfellda gert. Hafi Magnús haft samband við dómfellda sem komið hafi til hans bókhaldsgögnum. Hafi Guðrún í stöku tilfellum haft símasamband við Magnús og leitað ráða um færslur, en hún hafi einnig fengið leiðbeiningar frá dómfellda í því efni. Að því er færslu á 500.000 krónum varði, sem bókfærðar hafi verið 31. desember 1996 sem kostnaður vegna Þúfuvegar án þess að fyrir lægi reikningur, kvaðst Magnús kannast við færsluna. Hafi hún verið gerð í samræmi við skýringar dómfellda, sem hafi sagt að hann myndi koma með fylgiskjöl vegna þessa síðar til færslu í bókhaldi. Hafi Magnús gjaldfært greiðsluna í góðri trú þar sem hann hafi talið dómfellda hafa lagt út fyrir henni af eigin fé, enda hafi Magnús vitað til þess að unnið hafi verið við þennan tiltekna veg. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi bar Magnús með þeim hætti að hann hafi stillt upp bókhaldi fyrir Vestur-Landeyjahrepp eftir að búið hafi verið að færa það í gagnið eftir árinu og hafi hann stillt upp ársreikningi. Einnig hafi hann í gegnum síma ráðlagt dómfellda og Guðrúnu Bogadóttur um einstaka færslur. Magnús kvaðst hafa annast reikningsskil fyrir hreppinn fyrir árin 1994 til 1996 og lagt þau fyrir kjörna skoðunarmenn. Hafi hann því ekki verið endurskoðandi fyrir hreppinn. Magnús kvað þann framburð dómfellda ekki réttan að Magnús hafi fært allt bókhaldið. Að því er varðaði færslu á 500.000 krónum þá hafi dómfelldi tjáð Magnúsi að ,,þetta hafi verið gert” og hafi dómfelldi ætlað að koma með reikning fyrir þessu og hafi Magnúsi skilist að dómfelldi hafi ætlað að lækka viðskiptaskuld sína á móti. Þessu atriði hafi síðan ekki verið fylgt eftir fyrr en Einar Sveinbjörnsson endurskoðandi hafi farið að skoða málið. Á fundi með Einari, dómfellda og Magnúsi hafi þetta verið tekið upp og hafi það ekki komið dómfellda á óvart. Er Magnús var spurður sérstaklega um nefnda millifærslu varðandi Þúfuveg svaraði Magnús því til að dómfelldi hafi ætlað að koma með reikning fyrir því. Aðspurður hvaða ár ,,það” hafi verið svaraði Magnús því til að það hafi verið árið 1996. Við mat á niðurstöðu er til þess að líta að bókhaldsgögn í málinu sýna svo ekki verður um villst að 500.000 krónur voru færðar til inneignar á viðskiptareikning dómfellda í lok ársins 1996 sem gjaldfærðar höfðu verið sem kostnaður vegna vegagerðar í Vestur-Landeyjahreppi. Mótfærsla var í fyrstu færð á Ræktunarsamband hreppsins en síðan millifærð sem inneign dómfellda á viðskiptareikningi hans. Fyrirliggjandi greinargerðir um bókhald hreppsins og matsgerð varpa engu sérstöku ljósi á tilurð þessara færslna og mikilvæg fylgiskjöl þeim tengd hafa aldrei fundist. Dómfelldi hefur verið óstöðugur í framburði sínum um færslurnar frá því mál þetta fór af stað. Hann hafði hins vegar verið oddviti í hreppnum í nærri 30 ár þegar þar var komið og bar sem slíkur ábyrgð á fjármunum hreppsins. Honum bar að sjá um gjaldheimtu og reikningshald hreppsins samkvæmt þágildandi 67. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 8/1986. Í ljósi þess langa tíma sem dómfelldi hafði starfað sem oddviti í hreppnum fær ekki annað staðist en að hann hafi haft góða innsýn inn í og mikla reynslu af fjármálum hreppsins og færslu á bókhaldi. Dómfelldi hefur borið því við að Magnús Benediktsson endurskoðandi hafi alfarið sjálfur séð um títtnefndar færslur og að dómfelldi hafi ekki haft minnsta grun um hvernig þær hafi verið færðar fyrr en Einar Sveinbjörnsson endurskoðandi hafi gert honum grein fyrir því. Magnús ber á hinn bóginn að hann hafi fært umræddar færslur svo sem bókhald ber með sér samkvæmt fyrirmælum dómfellda. Við mat á því á hvorn trúnaður verður lagður að þessu leyti verður ekki fram hjá því litið að þessi færsla er alfarið til hagsbóta dómfellda en ekki Magnúsi Benediktssyni. Er engin skynsamleg skýring á því komin fram af hvaða ástæðu endurskoðandinn ætti að vera að bera ranglega um þetta atriði við rannsókn málsins hjá lögreglu og meðferð þess fyrir dómi, en um þetta atriði hefur framburður hans verið stöðugur. Það sem að auki styður framburð Magnúsar um þetta atriði er að fylgiskjal nr. 290 fyrir árið 1996 hefur aldrei fundist, en það er fylgiskjalið sem Magnús ber að dómfelldi hafi ætlað að útvega en aldrei komið. Hefur framburður Magnúsar verið stöðugur og í reynd ekkert fram komið sem veikir hann, en ég tel hann ekki staðhæfa að hann hafi fært þær færslur sem um ræðir í lok árs 1996. Í því efni verður m.a. að hafa í huga að Magnús hefur ávallt fullyrt að hann hafi gert upp bókhald fyrir hreppinn fyrir hvert ár eftir að Guðrún Bogadóttir hafi fært bókhaldið frá degi til dags, en fram er komið hjá henni og dómfellda að hún hafi m.a. haft það hlutverk að halda til haga fylgiskjölum og raða þeim saman. Þá liggur fyrir að dómfelldi sendi félagsmálaráðuneyti viðskiptamannalista með bréfi dagsettu 12. ágúst 1998 í kjölfar bréfaskrifta hans við ráðuneytið vegna fyrirspurna ráðuneytisins um ráðstafanir hans í málefnum hreppsins. Á lista yfir viðskiptamenn 31. desember 1996 er í engu getið skuldar dómfellda við sveitarfélagið, sem byggir þá á því að tekið hafi verið tillit til lækkunar á skuld með millifærslu 500.000 króna inn á viðskiptareikning dómfellda. Loks liggur það fyrir að á árinu 1998 endurgreiddi dómfelldi hreppnum umtalsverðar fjárhæðir. Verður sundurliðun á endurgreiðslunni ekki skýrð með öðrum hætti en að henni hafi verið varið í endurgreiðslu á nefndum 500.000 krónum sem mál þetta snýst um. Í þessu ljósi fær ekki staðist fullyrðing dómfellda um að honum hafi því fyrst er Einar Sveinbjörnsson endurskoðandi kynnti honum niðurstöður sínar í lok árs 1998 orðið ljóst um þær færslur sem hér er fjallað um. Er það því niðurstaða mín að þær forsendur sem Hæstiréttur lagði til grundvallar niðurstöðu sinni í máli nr. 71/2001 standi óhaggaðar. Með þeim dómi var héraðsdómur í málinu staðfestur en þann dóm skipaði m.a. endurskoðandi sem sérfróður meðdómandi. Þegar öll framangreind atriði eru virt í heild er það mat mitt að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að dómfelldi hafi framið það brot sem honum er gefið að sök í ákæru. Ber því að sakfella hann samkvæmt ákæru og dæma hann í sömu refsingu og gert var í fyrrgreindu hæstaréttarmáli.
Mál nr. 147/2003
Börn Forsjá Gjafsókn
Í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var M fengin forsjá beggja barna málsaðila. Byggðist niðurstaðan meðal annars á matsgerð dómkvadds matsmanns. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms aflaði K einhliða álits sérfræðings um álitaefnið og lagði fyrir Hæstarétt. Var talið að þótt vissar ályktanir héraðsdóms um atriði, sem vörðuðu heilsufar K, kynnu að virtu fyrrnefndu áliti sérfræðingsins að orka tvímælis, fengi það ekki breytt þeirri heildarniðurstöðu um forsjá barnanna, sem þar væri komist að með ítarlegum rökum. Niðurstaða héraðsdóms var því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2003. Hún krefst þess aðallega að sér verði dæmd forsjá beggja barna aðilanna, Y og X, en til vara forsjá síðarnefnda barnsins. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi gengu aðilar málsins í hjúskap 1993 og fæddust áðurnefnd börn þeirra á árunum 1995 og 1997. Stefndi flutti af heimilinu 21. júní 2002 og tók börnin með sér, en mál þetta höfðaði hann 22. sama mánaðar til að fá sér dæmda forsjá þeirra. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var tekin ákvörðun 5. júlí 2002 um að stefndi skyldi fara með forsjá barnanna til bráðabirgða. Þá kvaddi héraðsdómari Álfheiði Steinþórsdóttur sálfræðing til að gera sérfræðilega álitsgerð um persónulega eiginleika og hagi aðilanna, tengsl þeirra við börn sín og hæfni þeirra sem uppalenda. Álitsgerð sálfræðingsins var lögð fram á dómþingi 5. desember 2002. Áfrýjandi hefur meðal annars lagt fram í Hæstarétti greinargerð Tómasar Zoëga geðlæknis frá 16. maí 2003, en í henni kemur fram að hann hafi að tilhlutan lögmanns áfrýjanda átt fjögur viðtöl við áfrýjanda eftir uppkvaðningu héraðsdóms, ásamt því að kynna sér nákvæmlega áðurnefnda álitsgerð Álfheiðar Steinþórsdóttur og forsendur hins áfrýjaða dóms. Í niðurstöðum þessarar greinargerðar lætur læknirinn það álit uppi að áfrýjandi sé viðkvæm og næm, börn aðilanna séu henni mjög kær og hún virðist vera í traustu sambandi við fjölskyldu sína, sem hún fái stuðning frá. Harkalegar aðgerðir stefnda, þegar hann tók börnin af heimili þeirra, hafi haft mikil áhrif á áfrýjanda. Þrátt fyrir mikið andstreymi hafi hún náð sér vel á strik og sé komin í fasta vinnu. Telur læknirinn að niðurstöður sálfræðiprófa séu oftúlkaðar í hinum áfrýjaða dómi, en slík próf geti ekki, þótt þau séu vandlega gerð eins og í þessu tilviki, staðið ein án þess að jafnframt sé gert svokallað klínískt mat á viðkomandi einstaklingum. Hafi ekkert annað komið fram í viðtölum hans við áfrýjanda en að hún sé mjög vel hæf til að fara með forsjá barnanna, en um það sé hann sammála áliti fyrrnefnds sálfræðings. Að tilhlutan áfrýjanda kom læknirinn fyrir héraðsdóm 20. október 2003 og staðfesti þar greinargerð þessa, auk þess að svara frekari spurningum, sem bornar voru fram af hálfu aðilanna. Greinargerð sú, sem að framan getur, var unnin af sérfræðingi, sem ekki var kvaddur til þess verks af dómara, heldur fenginn til þess af öðrum aðila málsins. Eins og ráðið verður af áðursögðu átti læknirinn viðtöl við áfrýjanda í tengslum við þetta, en hvorki við stefnda né börn aðilanna, og virðist hann aðeins hafa haft undir höndum hluta af gögnum málsins. Verður að meta gildi þessarar greinargerðar, sem að auki tekur ekki til allra þátta í álitsgerð Álfheiðar Steinþórsdóttur, með tilliti til alls þessa. Héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, tók við aðalmeðferð málsins meðal annars umfangsmiklar skýrslur af báðum aðilum þess og sálfræðingnum, sem dómkvaddur hafði verið til álitsgerðar samkvæmt áðursögðu. Þótt vissar ályktanir dómsins um atriði, sem varða heilsufar áfrýjanda, kunni að virtri fyrrnefndri greinargerð Tómasar Zoëga að orka tvímælis, fær það ekki breytt þeirri heildarniðurstöðu um forsjá barnanna, sem þar var komist að með ítarlegum rökum. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykja­­ness 21. janúar 2003. Málið var höfðað 22. júní 2002 og dómtekið 7. janúar 2003. Stefnandi er M, til heimilis að [...]. Stefnda er K, til heimilis að [...]. Í málinu er deilt um forsjá tveggja barna málsaðila, Y, [kt.] og X, [kt.] . Stefnda krefst sýknu af dómkröfum stefnanda og að henni verði falin forsjá barnanna. Falli dómur stefndu í vil er þess og krafist að ákveðið verði í dómi að áfrýjun málsins hindri ekki aðför eftir dóminum. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Í þágu meðferðar málsins fól héraðsdómari Álfheiði Steinþórsdóttur sál­fræðingi að kanna persónu­lega eiginleika og hagi hvors aðila um sig, tengsl þeirra við börnin Y og X og hæfni þeirra sem uppalenda, allt með tilliti til þess hvaða for­sjár­skipan henti best högum og þörfum barnanna. Sálfræðingurinn skilaði matsgerð 25. nóvember 2002. Verður vikið að niðurstöðum matsmanns í II. kafla hér á eftir. Forsjárdeila aðila er hörð. Eins og gjarnan vill verða við slíkar kringum­stæður hafa þau borið hvort annað þungum sökum, einkum þó stefnandi, sem dregið hefur for­sjárhæfni stefndu í efa af fyrrgreindum ástæðum. Stefnda kveðst á hinn bóginn hafa búið við ofríki stefnanda og andlega kúgun í hjónabandi þeirra þar sem hann hafi engan skilning sýnt á þörfum hennar og óttist hún að hann muni haga sér með líkum hætti gagnvart börnunum. Þá vinni hann langan vinnu­dag sem [...] og sé jafn­framt á kafi í félagsmálum. Hann hafi því lítinn tíma til að sinna daglegu uppeldi og umönnun barnanna. Stefnda telur því að hún sé mun betur í stakk búin til að fara með forsjá þeirra. II. Í áðurnefndri matsgerð Álfheiðar Steinþórsdóttur sálfræðings, sem hún stað­festi fyrir dómi, kemur fram að Álfheiður hafi rætt við báða aðila í október og nóvember 2002 og lagt fyrir þau greindarpróf og tvenns konar persónuleikapróf. Þá hafi hún farið í heimsókn til þeirra og hitt börnin Y og X í því umhverfi hjá hvorum aðila um sig. Matsmaður ræddi einnig sér­stak­lega við börnin á skrif­stofu sinni og lagði fyrir þau svokallað CAT frávarpspróf og Bene-Anthony fjöl­skyldu­tengslapróf. Loks átti Álfheiður samtöl við umsjónar­­kennara Y í [...] og kennara X í [...]. [Y er á áttunda ári en X er á sjötta ári]. Meginniðurstaða matsmanns er sú að báðir aðilar séu hæfir til að fara með forsjá barnanna tveggja. Í samantekt hans um hvorn aðila fyrir sig kemur meðal annars fram að stefnandi, sem er [...] ára gamall, hafi góða greind samkvæmt niður­stöðum sálfræðiprófana og að hann nálgist verkefni á skipulagðan og einbeittan hátt. Ekki hafi komið fram merki um geðræn frávik, svo sem geðsjúkdóma eða persónu­leika­röskun. Sálrænar varnir séu all sterkar og haldgóðar og nýtist honum að líkindum vel undir álagi. Hann virðist mynda eðlileg og náin tilfinningatengsl, en sé frekar var­kár og forðist ágreining og deilur ef hann getur. Viss einkenni komi fram um depurð, áhyggjur og kvíða undir niðri á þeim tíma er prófun fór fram. Hann hafi góð raun­veru­­leikatengsl, sé jarðbundinn og fylginn sér. Sálrænar varnir séu fyrst og fremst rétt­­­læting, bæling og afneitun. Um stefndu, sem er tæplega [...] ára gömul, segir í mats­gerð að hún mælist með eðlilega greind samkvæmt sálfræðiprófum. Persónu­leika­próf sýni konu, sem sé ofur­næm og viðkvæm gagnvart umhverfi sínu og öðru fólki. Hún mælist með djúpstæða tortryggni og aðsóknarkennd, sem hafi efalaust áhrif á líf hennar. Hún finni til van­máttar og leiti skilnings, en sé um leið afar kvíðin og á verði. Einstaklingar með þennan persónuleikaprófíl eigi yfirleitt í viðvarandi tengsla­­vanda, þar sem þeir eru ýmist vonsviknir og ásakandi í garð annarra og/eða þeim finnst þeir vera þolendur gagn­­­vart ósanngjörnum kröfum. Raunveruleikatengsl stefndu séu frekar veik og varnir haldlitlar þannig að kvíði getur oft tekið yfir. Hún reyni á ýmsan hátt að ráða við þessa líðan og koma skipulagi og stjórn á líf sitt og umhverfi. Við ýmsar aðstæður geti það gengið all vel, en þegar kröfur aukast, skyndi­legar breytingar verða eða álag eykst telur matsmaður vandséð að stefnda standist slíkt án stuðnings fólks, sem hún treystir. Í öryggi og vernduðu umhverfi, þar sem kröfur eru jafnar og vel þekktar, geta góðir eiginleikar stefndu, hlýja, ástúð og natni notið sín mun betur en nú er. Matsmaður telur stefndu augljóslega hafa verið börnum sínum natin og góð móðir frá fæðingu þeirra og hafa annast þau eftir bestu getu innan þess ramma, sem hjóna­band og heimili hefur verið. Erfitt sé að meta hvernig hún komi til með að ráða við það flókna hlutverk að vera einstæð móðir og fyrirvinna, einkum þegar kröfur barnanna aukast frá því sem nú er. Aðrar niðurstöður dregur sálfræðingurinn saman í lok mats­gerðar og tekur í því sambandi mið af 2. mgr. 34. gr. barnalaga og þeim ellefu atriðum, sem tilgreind eru um þá lagagrein í athugasemdum er fylgdu frum­varpi til barnalaga á sínum tíma. Fara niðurstöðurnar hér á eftir, en samhliða verður rakinn vitnisburður matsmanns fyrir dómi um sömu atriði: 1. Tengsl barnanna við hvort foreldri um sig. Við athugun matsmanns kom fram að stefnda hefur mestmegnis verið heima­vinnandi frá fæðingu barnanna og að þau hafi bæði byrjað í leikskóla hálfan daginn þegar þau voru þriggja ára. Frá 21. júní 2002 hafi börnin fyrst og fremst verið í umsjá stefnanda, en haft umgengni við stefndu tíu daga í mánuði hverjum. Fram hafi komið að báðir aðilar eigi góð og eðlileg samskipti við börnin og séu næm á þarfir þeirra og tilfinningar. Börnin, einkum Y, sé tvíbentari í viðmóti gagnvart stefndu og sé stríðari við hana en stefnanda, en sýni henni einnig blíðu, sem sé endur­goldin af stefndu. Telpan gefi einnig skýrari yfirlýsingar um að vilja vera návistum við stefnanda og dveljast hjá honum. Stefnandi virðist setja skýrari mörk fyrir telpuna hvað varðar hegðun, en sýni henni einnig blíðu. X sé rólegri, en hann sé talsvert ákveðinn um tengsl sín við aðila. Hann samsami sig sérstaklega við stefnanda og taki hann sér til fyrirmyndar. Hann vilji hafa sömu áhugamál og stefnandi og fram komi að hann vilji vera meira einn með stefnanda en nú er. Á fjölskyldutengslaprófi hafi komið fram hjá báðum börnunum að þau tengi öryggi og traust við stefnanda fremur en stefndu. Fyrir dómi sagði matsmaður að þrátt fyrir að stefnandi hefði löngum stundum verið að heiman vegna atvinnu sinnar þá væri áberandi hvað börnin tengdust honum sterkum böndum og benti það til jákvæðra samskipta, einkum milli Y og föður síns. Ólíklegt væri að þessi tengsl hafi myndast á þeim skamma tíma, sem liðinn væri frá samvistaslitum aðila. 2. Persónulegir eiginleikar foreldra og hagir þeirra. Hér lýsir matsmaður því að báðir aðilar hafi búið með börnunum frá fæðingu þeirra og annast þau, en stefnda hafi að mestu verið heimavinnandi á meðan stefnandi hafi séð fjölskyldunni farborða. Báðir aðilar hafi tengst börnunum og geti boðið upp á þær aðstæður og umhverfi, sem börnin þurfi, en aðstæður stefnanda séu þó skýrari og öruggari en stefndu, sem sé enn heimavinnandi. Samkvæmt persónu­leika­prófum standi stefnandi sterkar að vígi en stefnda hvað varðar sálrænan styrk og varnir og þol gagnvart álagi. Nánar aðspurður um niðurstöður MMPI2 persónuleikaprófunar á stefndu bar matsmaður fyrir dómi að þær sýndu mjög sterk kvíðaeinkenni og mjög sterka aðsóknarkennd, en í henni fælist djúpstæð tortryggni, ofurnæmi og jafnvel ofsóknarbrjálæði eða „paranoia“. Samkvæmt prófinu upplifi stefnda sig mjög van­máttuga og sýni lítil raunveruleikatengsl. Virtist matsmanni hér vera um langvarandi vanda­mál að ræða, ótengt skilnaði aðila og sagðist aðspurður telja að hinn mikli trúaráhugi stefndu væri líklega afleiðing af þessum vanda fremur en orsök hans. Matsmaður tók þó sérstaklega fram í þessu sambandi að ekki hefði verið gerð klinisk greining á þessum þáttum og því væri óvarlegt að setja fram einhverja sjúkdóms­greiningu á stefndu. Ef hún fengi forsjá barnanna þyrfti hún talsverðan stuðning og þá meiri en almennt gengur fyrir einstæða foreldra. Hún hefði til skamms tíma lifað í öruggu og vernduðu umhverfi hjónabands, en án þess konar ramma væri erfitt að meta hvernig henni myndi ganga með forsjá barnanna tveggja. Nánar aðspurður um síðastgreind ummæli sagði matsmaður að þótt stefnda hefði verið heimavinnandi og annast meira um börnin virtist sem stefnandi hefði tryggt rammann í uppeldi barnanna og öryggi þeirra og stefndu. Henni væri engu að síður treystandi fyrir börnunum. 3. Óskir barna. Matsmaður telur athuganir sýna að börnin séu nátengd báðum aðilum. Y finni fyrir vissri togstreitu og ábyrgð á því að öðru foreldrinu geti liðið illa og finnist það erfitt, en hún sé þó ákveðin í að gera eins og hún vill og segir matsmaður engan vafa leika á því samkvæmt fjölskyldutengslaprófi að Y sjái stefnanda sem það foreldri sem hún bindur sterkastar tilfinningar til og treystir á þegar próf er tekið. X lýsi jafnari tilfinningum og tengslum við báða foreldra og tjái eigin tilfinningar sterkt til þeirra beggja og finni sömuleiðis svörun þeirra við sig. Hann gefi fleiri og sterkari yfirlýsingar um tilfinningar og óskir um samvistir við stefnanda en stefndu þegar próf er tekið. Fyrir dómi sagði matsmaður að bæði börnin hefðu sett fram óskir um að vera meira ein með stefnanda og benti það til ákveðins rígs milli þeirra. Þetta mætti alls ekki skilja sem merki um að skilja ætti börnin að við forsjár­ákvörðun heldur bæri þetta vott um að börnin þrái bæði meiri einstaklingsathygli frá stefnanda en nú er. 4. Breyting á umhverfi. Hvorugur aðila hyggst breyta um núverandi umhverfi, sem börnin þekkja, heldur ætla þau að búa áfram í [...], með aðgang að sama leikskóla og grunnskóla fyrir börnin. Stefnda búi í íbúð þeirri, sem börnin hafi alist upp í síðast­liðin þrjú ár, en þegar athugun matsmanns hafi farið fram hefði ekki verið ljóst hvort svo yrði áfram eða hvort stefnda myndi færa sig um set innan sama hverfis. Stefnandi hafi keypt íbúð í hverfinu og búi þar með börnunum. Þannig virðist matsmanni sem báðir aðilar hafi kappkostað að hlúa að börnunum í því umhverfi, sem þau þekkja. 5. Systkinahópur. Matsmaður bendir á að Y og X hafi alist upp saman frá fæðingu og séu mikið saman. Ef til vill mættu þau fá meiri einstaklingsathygli hvort um sig en nú er. Þau þrátti og kvarti undan hvort öðru á þann hátt sem systkinum einum er lagið, en séu augljóslega afar náin, leiti stöðugt til hvors annars og þekkist vel. Þau fái líka útrás fyrir ýmis konar spennu og óöryggi, svo sem vegna skilnaðar aðila, í innbyrðis samskiptum sín á milli. Slíkt sé vanalegt að sjá á milli systkina, sem eru viss um að þau eigi hvort annað að. Því telur matsmaður að ekki verði séð að það þjóni hags­munum barnanna á nokkurn hátt að þau verði aðskilin vegna skilnaðar foreldra sinna. 6. Dagleg umönnun og umsjá. Matsmaður segir stefndu hafa verið heimavinnandi meirihluta af ævi barnanna og því hafi hún haft veg og vanda af daglegri umönnun þeirra og þekki börnin vel. Stefnandi hafi yfirleitt unnið langan vinnudag, en virðist hafa tengst börnum sínum vel og haft umsjón með þeim. Börnin beri það bæði með sér að vel hefur verið um þau hugsað, þau komi eðlilega fyrir í hegðun og tengslum, en séu bæði með kvíðaein­kenni. Þau virðast hafa þroskast eðlilega og aðlagast leikskólakennurum og grunn­skóla­­kennara, sem matsmaður hafi rætt við. 7. Húsnæðismál. Hér vísar matsmaður til þeirra ályktana, sem um ræðir í 4. tölulið að framan. 8. Liðsinni vandamanna hvors um sig. Matsmaður bendir á að stefnda hafi liðsinni af foreldrum sínum og systkinum, en þau tengsl hafi ekki verið mjög náin við börnin þegar aðilar hafi slitið samvistum. Fjölskylda stefnanda sé mjög náin börnunum, einkum föðurforeldrar, tvíburasystur hans og fjölskyldur þeirra. Bæði börnin tali mikið um föðurfjölskyldu og virðast tals­vert náin henni. 9. Kyn og aldur. Matsmaður telur að kyn og aldur barnanna skipti ekki máli varðandi ákvörðun um forsjá þeirra. 10. Umgengni barns og forsjárlauss foreldris. Matsmaður segir að þegar athugun fór fram hafi börnin verið aðra hvora helgi til langrar dvalar í umgengni við stefndu, auk einnar nætur í vikunni á milli. Þannig hafi þau verið tíu daga hjá henni í mánuði en tuttugu daga hjá stefnanda. Vilji stefnandi gjarnan halda þeirri reglu fái hann forsjá barnanna. Stefnda telur þessa umgengni vera of litla fyrir sig og börnin. Bent er á að togstreita hafi verið milli aðila um umgengnina og stefnda verið afar ósátt við að stefnandi stýrði henni einráður. Hún telji sig hafa verið hlunnfarna í þessu sambandi og óttist að fái stefnandi forsjána muni hann áfram taka sér slíkt vald. Sjálf segist hún myndu verða mjög sveigjanleg við stefnanda fái hún forsjá barnanna. Hún segist hafa lagt sig fram um að gera börnunum þetta eins auðvelt og framast væri kostur, þó svo að hún væri ósátt við tilhögun umgengninnar. Stefnandi segi slíkt hið sama, þ.e. að hann hafi aldrei hallað á stefndu við börnin. Matsmaður telur aðila hafa hér nokkuð ólík sjónarmið gagnvart umgengni og telur líklegt að gera verði fremur skýran samning um umgengnina þegar forsjá hefur verið ákveðin. Þó væri greinilegt að báðir aðilar vilji leggja sig fram til þess að umgengni barnanna geti verið góð við hitt foreldrið og hafi matsmaður trú á því að þau muni finna farsæla lausn á umgengnismálum eftir lausn forsjárdeilunnar. 11. Ólögmæt sjálftaka foreldris á barni. Matsmaður bendir hér á að stefnandi hafi tekið börnin út af sameiginlegu heimili aðila síðastliðið sumar, án vitneskju eða samþykkis stefndu og í framhaldi tilkynnt henni um skilnaðaráform sín. Stefnda lýsi því að hún hafi svo ekki fengið að sjá börnin fyrr en að liðnu níu daga ferðalagi barnanna innanlands og að á þeim tíma hafi hún ekki vitað hvar þau væru niður komin. Upplýst sé að áður en stefnandi fékk bráðabirgðaforsjá barnanna hafi stefnda fengið að umgangast þau á stað og stund, sem hann hafi ákveðið. Þannig sé ljóst að áliti matsmanns að stefnda hafi að þessu leyti verið beitt ofríki af hálfu stefnanda. Sjálfur telji stefnandi að hann hafi aðeins gert það sem hann hefði talið nauðsynlegt til að skilnaður aðila gæti farið fram án of mikils álags fyrir börnin. Nánar aðspurður um þessa atburði fyrir dómi bar matsmaður að svo virtist sem þetta framferði stefnanda hefði ekki komið illa við börnin og virtist ekki birtast sem vantraust eða á annan neikvæðan hátt í tengslum þeirra við hann. III. Stefnandi og stefnda gáfu aðilaskýrslur fyrir dómi, en auk þeirra báru vitni Álfheiður Steinþórsdóttir sálfræðingur og A nágranna­kona stefndu, sem býr að [...]. Vitnisburði sálfræðingsins voru gerð skil í II. kafla hér að framan. Verður nú vikið að framburði annarra skýrslugjafa að svo miklu leyti, sem þýðingu getur haft fyrir málsúrslit. Stefnandi lýsti því yfir fyrir dómi að hann gerði ekki athugasemdir við niður­stöður mats­gerðar í málinu og umfjöllun matsmanns um aðila og börn þeirra í mats­gerðinni nema að því leyti sem frásögn stefndu um fjölskyldusögu þeirra stangaðist á við hans eigin frásögn. Stefnandi sagði að hann hefði undirbúið sig vel undir skilnað aðila og meðal annars ráðfært sig við sálfræðing um það hvernig best væri að standa að honum þannig að börnin finndu sem minnst fyrir uppgjöri þeirra hjóna. Skilnaður hefði verið óumflýjanlegur og þar sem hann hefði ekki treyst stefndu til að fara ein með forsjá barnanna vegna persónulegra veikleika og andlegra veikinda um árabil hefði hann séð sig knúinn til að taka þau með sér út af heimilinu. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa verið meðvitaður um að sú ákvörðun myndi styrkja stöðu hans við ákvörðun bráðabirgðaforsjár í málinu, en þó hefði hann fyrst og fremst haft að leiðar­ljósi hvað væri börnunum fyrir bestu í stöðunni. Hann kvaðst enn í dag greiða heimilis­reikninga fyrir stefndu og allar afborganir af áhvílandi lánum á fasteigninni [...], en að auki legði hann 100.000 krónur á mánuði inn á persónulegan banka­reikning hennar. Þess utan kvaðst stefnandi ekki vita hvernig framfærslu hennar væri háttað. Stefnda lýsti því yfir fyrir dómi að henni hefðu ekki komið á óvart niðurstöður matsgerðar í málinu og kvaðst ekki gera sérstakar athugasemdir við umfjöllun mats­manns þótt sumt væri ekki rétt, sem stefnandi héldi þar fram. Aðspurð kvaðst hún treysta stefnanda fyrir uppeldi barnanna, en sagðist þó viss um að þeim liði betur hjá sér, en hún vildi vernda þau betur en stefnandi fyrir töktum, sem fólk noti almennt til að meiða aðra og brjóta á þeim. Hún kvaðst hafa verið ósátt við skilnað aðila á sínum tíma og hefði sjálf vilja bíða með skilnað í 3-4 ár í viðbót, en þá hefðu börnin verið orðin eldri og betur í stakk búin til að takast á við meðfylgjandi erfiðleika. Stefnda dró ekki fjöður yfir það að hún væri afar trúuð og sagðist skynja líðan fólks á líkan hátt og þegar prestar væru að störfum. Hún líkti þessum eiginleika við miðilshæfi­leika og kvaðst upplifa og sjá ljós og krafta hjá trúuðu fólki og eitthvað í líkingu við geislabaug í kringum það, eins og þekkt hafi verið í gegnum aldirnar. Aðspurð kvaðst stefnda nýlega vera búin að fá vinnu hjá [...] og fengi hún um 108.-120.000 krónur í laun á mánuði. Hún mótmælti því að stefnandi hefði séð meira og minna um daglega umönnun barnanna eftir að hún hefði [hafið nám] haustið 2001, en vissulega hefði hann komið í ríkari mæli að uppeldinu þótt hún bæri áfram hitann og þungann af því. Vitnið A bar fyrir dómi að hún hefði kynnst máls­aðilum fyrir um þremur árum síðan þegar þau hefðu flutt að [...]. Náin kynni hefðu tekist milli barna þeirra og mikill samgangur verið á milli heimilanna. A kvað börn aðila vera „fyrirmyndarbörn“, sem væru í góðu jafn­vægi og væri greinilega vel um þau hugsað. Henni fyndist hún sjá örlitla breytingu á börnunum síðast­­liðna sex mánuði, sem birtist í því að þau væru ekki jafn frjálsleg og áður, en taldi það ósköp skiljanlegt í ljósi skilnaðar aðila. IV. Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá barnanna á 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, en hagsmunir barnanna krefjist þess að honum verði falin forsjá þeirra. Telur stefnandi að persónulegir eiginleikar hans muni nýtast börnunum betur en eigin­leikar stefndu við uppeldi þeirra. Náin tengsl séu á milli hans og barnanna og þau finni öryggi sitt hjá honum. Hann hafi tekið virkan þátt í uppeldi barnanna og heimilis­haldi frá fæðingu þeirra, samhliða því að stunda atvinnu sína og afla fjöl­skyldunni tekna. Þá hafi hann frá hausti 2001 séð að mestu um daglega umönnun barnanna og heimilishald á meðan stefnda hafi verið í [námi] og annast þau einn frá því í júní 2002, þótt stefnda hafi frá sama tíma haft reglulega umgengni við börnin. Telur stefnandi að það muni hafa minnsta röskun í för með sér fyrir börnin að hann fari eftirleiðis með forsjá þeirra. Ytra umhverfi hans sé honum hagstætt og geri það að verkum að hann eigi alla möguleika á því að skapa börnunum þroskavænleg upp­eldisskilyrði. Félagslega hafi hann sterkari stöðu en stefnda og betri möguleika til tekjuöflunar en hún. Þá geti hann aðlagað vinnutíma sinn að þörfum barnanna, án þess að það hafi veruleg áhrif á tekjur hans. Hann njóti einnig ríkulegs stuðnings fjöl­skyldu sinnar við uppeldi barnanna og muni ekki verða breyting á því, en börnin séu nákomin foreldrum hans og systkinum. Fái stefnandi dæmda forsjá barnanna kveðst hann munu leggja sig allan fram um að umgengnisréttur þeirra við stefndu verði eins rúmur og kostur er og skyn­sam­legt geti talist með tilliti til hagsmuna barnanna. Framangreindu til stuðnings vísar stefnandi til mats­gerðar Álfheiðar Steinþórs­dóttur sálfræðings og niðurstaðna hennar í ellefu liðum um for­sjár­hæfni aðila. Hann bendir sérstaklega á að matsgerðin staðreyni að börnin hafi afgerandi sterkust tilfinningatengsl við hann og að hann hafi tekið virkan þátt í grunnuppeldi barnanna frá fæðingu þeirra. Þau bindi því traust sitt og öryggi við hann mun fremur en við stefndu. Þá sýni niðurstöður matsgerðarinnar ótvírætt að persónulegir eiginleikar stefnanda séu mun ákjósanlegri fyrir uppeldi barnanna og að hagir þeirra séu betur tryggðir hjá honum. Matsgerðin staðreyni einnig á móti að stefnda eigi við alvarleg andleg vandamál að stríða; hún hafi lítinn sjálfsstyrk, takmörkuð raunveruleikatengsl og þjáist af djúpstæðri tortryggni og aðsóknarkennd. Í því sambandi hafi matsmaður bent á að hinn óeðlilegi trúaráhugi hennar væri að öllum líkindum ekki orsök fyrir and­­­legum vandamálum hennar heldur afleiðing af þeim. Matsgerðin sýni enn fremur að börnin óski eindregið eftir því að fá að búa hjá stefnanda og að framtíðaráform hans, atvinnuhagir og heimilisaðstæður séu mun tryggari en stefndu með tilliti til þarfa barnanna. Stefnandi hafi einnig mun þéttara stuðningsnet nánustu fjölskyldu. Telur stefnandi samkvæmt öllu þessu ljóst að öryggi barnanna krefjist þess að honum verði áfram falin forsjá þeirra. V. Stefnda byggir kröfugerð sína á því að hagsmunir barnanna séu best tryggðir með því að henni verði falin forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Hún hafi verið heimavinnandi allt frá fæðingu barnanna og líf hennar og tilvera snúist um umönnun og uppeldi þeirra og að koma til móts við þarfir þeirra og öryggi. Hún hafi því verið aðal umönnunaraðili barnanna, svo sem staðfest sé í matsgerð Álfheiðar Stein­þórsdóttur sálfræðings og sé betur til þess fallin en stefnandi að skapa þeim festu, ró og öryggi í uppvextinum, á því heimili, sem þau hafi alist upp á undanfarin ár. Njóti hún þar einnig stuðnings nánustu fjölskyldu sinnar, sem sé síst minni en stefnandi geti búist við að njóta. Að því er varðar persónulega eiginleika kveður stefnda að hún eigi ekki síður en stefnandi alla möguleika á að skapa börnunum þroska­vænlegt atlæti og umhverfi. Hún sé vel menntuð, með listræna hæfileika og búi yfir góðum kostum sem uppalandi. Skapferli hennar sé ljúfara en skapferli stefnanda; hún sé hlý, umburðarlynd og kærleiksrík, en stefnandi afar kröfuharður og vilji hafi stjórn á hugsunum og athöfnum barnanna, eins og hann hafi gert gagnvart henni og börnunum í hjóna­bandi aðila. Hann þykist ávallt vita hvað sé öðrum fyrir bestu, vilji drottna og hafi engan skilning á líðan og tilfinningum barnanna, eins og stað­fest sé í mats­gerðinni, en þar bendi matsmaður á að stefnandi sé kröfuharður, sjálf­miðaður og vilji fara eigin leiðir. Telur stefnda að framferði stefnanda í for­sjár­málinu hafi allt frá upphafi einkennst af þessu og sýni ótrúlega grimmd hans í garð hennar og barnanna. Þannig hafi stefnandi viðurkennt fyrir dómi að hafa vísvitandi ætlað að bæta stöðu sína í málinu með því að nema börn aðila brott af sam­eigin­legu heimili þeirra í júní 2002 og komið í veg fyrir að þau sæu móður sína í tíu daga þar á eftir. Í framhaldi hafi hann gert kröfu um bráðabirgðaforsjá barnanna og fengið hana á röngum forsendum með því að ausa stefndu auri. Telur stefnda að þessi aðdragandi forsjármálsins skipti verulegu máli við mat á því hvor aðila teljist hæfari forsjáraðili með tilliti til velferðar og öryggis barna þeirra. Stefnda mótmælir í því sambandi harð­lega þeirri mynd, sem stefnandi hafi dregið upp af henni og öllum ávirðingum um andlega hagi hennar, en niður­stöður matsgerðarinnar sýni að þær ávirðingar eigi ekki við rök að styðjast. Matsgerðin og vitnisburður matsmanns fyrir dómi sýni þvert á móti að hún hafi góða forsjárhæfni og að hún hafi sýnt góðan styrk og staðist vel það álag, sem fylgt hafi í kjölfar aðgerða stefnanda í júní 2002. Stefnda bendir á að við úrlausn málsins verði að líta til allra málsatvika og meta heild­stætt hjá hvorum aðila hagsmunir barnanna séu betur tryggðir. Ekki megi þar gera of mikið úr ætluðum vilja barnanna vegna ungs aldurs þeirra. Þá mótmælir stefnda þeirri niður­stöðu matsmanns að börnin séu bundin stefnanda sterkari tilfinningatengslum og telur að skoða verði slíka niðurstöðu í ljósi umrædds framferðis stefnanda og með þeim fyrir­vara, sem matsmaður geri varðandi aðstæður á þeim tíma er tengslin voru könnuð. Stefnda telur enn fremur að ekki megi leggja of mikið upp úr atvinnuhögum aðila, enda hafi hún hingað til verið heimavinnandi vegna uppeldis barnanna á meðan stefnandi hafi getað sinnt starfi sínu af fullum krafti. Stefnda sé nú að hefja störf á vinnu­markaði og breytist sú staða því henni til batnaðar, en fái hún forsjá barnanna þá muni hún einnig njóta barnabóta, meðlagsgreiðslna og annarra fjárhagslegra ívilnana. Loks telur stefnda að henni sé mun betur treystandi en stefnanda til að tryggja vin­sam­leg sam­skipti og samvinnu aðila um umgengnisrétt samkvæmt 37. gr. barnalaga, enda hafi stefnandi sýnt með framferði sínu undanfarna mánuði að hann vilji vera einráður um umgengni hennar við börnin og stjórna því hvað sé henni og börnunum fyrir bestu í því sambandi. Falli dómur stefndu í vil telur hún nauðsynlegt með tilliti til þarfa og öryggis barnanna að í dóminum verði kveðið svo á um að áfrýjun fresti ekki aðför eftir dóminum, sbr. 5. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála. VI. Eins og áður er rakið slitu aðilar samvistum 21. júní 2002 og flutti stefnandi þá út af sameiginlegu heimili þeirra og tók með sér börnin Y og X. Í framhaldi krafðist stefnandi skilnaðar að borði og sæng og er það mál til með­­ferðar hjá Sýslumanninum [...], en óleyst er úr fjárskiptum milli aðila. Sam­hliða höfðun þessa forsjármáls krafðist stefnandi forsjár barnanna til bráða­birgða á grund­velli 36. gr. barnalaga nr. 20/1992 og varð héraðsdómur við þeirri kröfu í þing­haldi 5. júlí 2002. Í málinu krefjast báðir aðilar nú forsjár barnanna til frambúðar og fer um lausn málsins einkum eftir reglum 32. og 34. gr. barnalaganna. Segir í 2. mgr. 34. gr. að dómstóll skuli kveða á um hjá hvoru foreldri forsjá barns skuli vera „eftir því sem barni er fyrir bestu.“ Í þágu meðferðar málsins var aflað matsgerðar Álfheiðar Steinþórsdóttur sál­fræðings um forsjárhæfni aðila og tengsl þeirra við börnin, svo og aðstæður þeirra. Sálfræðingurinn komst að þeirri niðurstöðu að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá barnanna. Aðrar niðurstöður sálfræðingsins eru raktar í II. kafla að framan. Komu þar til skoðunar helstu atriði, sem almennt eru talin skipta máli við forsjár­skipan og var í því sambandi tekið mið af 2. mgr. 34. gr. barnalaga og þeim ellefu atriðum, sem tilgreind eru um þá lagagrein í athugasemdum er fylgdu frum­varpi til barnalaga á sínum tíma. Dómurinn telur að þær niðurstöður sálfræðingsins verði ekki túlkaðar á annan veg en þann að stefnandi teljist bersýnilega hæfari en stefnda til að fara með forsjá barna þeirra. Má í því sambandi fyrst nefna að tengsl stefnanda við börnin eru greinilega sterkari og kom fram hjá báðum börnunum að þau tengi öryggi og traust við hann fremur en stefndu. Ljóst er að börnunum þykir engu að síður afar vænt um stefndu og að þeim líði vel hjá báðum foreldrum sínum. Samkvæmt Bene-Anthony fjölskyldu­tengsla­prófi, sem lagt var fyrir börnin, komu fram sterk jákvæð tengsl við stefnanda, einkum milli hans og Y, en stefnandi fékk samtals 16 jákvæð skilaboð frá telpunni, sem endurspegla ást hennar til hans og þörf fyrir náin tengsl og öryggi, á móti 3 jákvæðum skilaboðum til stefndu. Jákvæð skilaboð frá X skiptust jafnar á báða aðila, en þó fékk stefnandi fleiri slík skilaboð en stefnda. Stefnandi er að áliti sálfræðingsins með góða greind og bera niðurstöður sál­fræði­prófana ekki merki um geðræn frávik, svo sem geðsjúkdóma eða persónu­leika­röskun. Sálrænar varnir eru all sterkar og haldgóðar og nýtast honum að líkindum vel undir álagi. Hann virðist mynda eðlileg og náin tilfinningatengsl og vera næmur á þarfir og tilfinningar barnanna, sem hann sýnir hlýju í samskiptum, en setur þeim þó skýr mörk varðandi hegðun. Hann hefur að áliti sálfræðingsins góð raun­veruleika­tengsl og er jarðbundinn og fylginn sér. Í áliti sálfræðingsins segir um stefndu að hún mælist með eðlilega greind samkvæmt sálfræðiprófum, en persónu­leika­próf sýni konu, sem er ofur­næm og viðkvæm gagnvart umhverfi sínu og öðru fólki. Hún mælist með djúpstæða tortryggni og aðsóknarkennd og sýni prófanir að auki sterk kvíða­­einkenni, veik raunveruleikatengsl og haldlitlar varnir gegn álagi, sem óljóst sé hvernig henni muni takast að vinna úr ef skyndilegar breytingar verða í lífi hennar eða álag og kröfur aukast, þar á meðal frá börnunum þegar þau verða eldri. Tengsl stefndu og barnanna eru góð að áliti sálfræðingsins og er hún næm á þarfir og til­finningar þeirra þótt hún eigi erfiðara en stefnandi með að setja þeim skýr mörk. Fallist er á framangreindar niðurstöður sálfræðingsins, sem samrýmast niður­stöðum sálfræðiprófana. Samkvæmt þeim og öðrum gögnum málsins er ekkert fram komið í málinu, sem gefur tilefni til að ætla að stefnandi sé ekki ágætum kostum búinn til að fara með forsjá barnanna. Vega þar þungt hin jákvæðu sterku tengsl hans og barnanna og skilningur hans á þörfum þeirra, enda hafa bæði börnin lýst vilja sínum til að búa fremur hjá honum en stefndu, einkum Y. Þótt ekki megi leggja of mikið upp úr ætluðum vilja barnanna vegna aldurs þeirra verður ekki horft framhjá þessu atriði við úrlausn málsins. Sálfræðingurinn lýsir á hinn bóginn ákveðnum efasemdum um andlegt heilbrigði stefndu, sem dómurinn telur einnig fyllstu ástæðu til að hafa áhyggjur af. Hún mælist með sterk kvíðaeinkenni, djúp­stæða tor­tryggni og aðsóknarkennd og lítil raunveruleikatengsl og hefur ekki leitað sér hjálpar vegna þeirra vandamála. Hún telur sig geta skynjað hugsanir fólks og sjá geislabaug eða annars konar ljós stafa frá því. Þótt engu verði slegið föstu um andlegt heil­brigði stefndu án frekari greiningar eru framangreind atriði til þess fallin að draga veru­lega úr forsjárhæfni hennar samanborið við hæfni stefnanda. Hún virðist hafa einangrað sig að miklu leyti, bæði frá fjölskyldu og umhverfi, þótt tengsl hennar við foreldra og systkini hafi aukist eftir skilnað aðila. Varnir stefndu eru enn fremur hald­litlar og virðist hún hafa verið lítt hvetjandi í uppeldi barnanna, þótt hún hafi sýnt þeim natni og mikla ástúð í því verndaða umhverfi, sem hjónaband hennar og stefnanda hefur búið henni til skamms tíma. Þegar framangreind atriði eru öll virt heildstætt og litið er til þess, að stefnandi er heilbrigður og vel starfhæfur einstaklingur, sem hefur eðlilegar varnir og ágætar forsendur til að fullnægja tilfinningalegum og líkamlegum þörfum barnanna, að fjár­hags­­staða hans er mun betri en stefndu, að líf hans og dagleg umönnun barnanna virðist einkennast af stöðugleika og góðum stuðningi frá nánustu fjölskyldu, að hann hefur nú búið börnunum öruggt skjól á nýju heimili þar sem þeim virðist líða vel og loks þess að stefnandi virðist hafa ágætt innsæi í þarfir barnanna, þar á meðal fyrir rúma umgengni við móður sína, er það álit dómsins að hagsmunir barnanna séu best tryggðir með því að stefnandi fari einn með forsjá þeirra. Dæmist því svo. Dómurinn telur jafnsýnt að mikilvægt sé fyrir börnin að eiga mikil og góð samskipti við stefndu og tekur undir það álit sálfræðingsins að gerður verði skýr samningur um inntak og tilhögun umgengnisréttar stefndu við börnin. Er ekkert fram komið í málinu, sem bendir til annars en að stefnandi hafi hér fullan vilja til að koma til móts við þarfir stefndu og barnanna þannig að börnin njóti þess besta, sem aðilar hafa upp á að bjóða, svo sem börnin eiga rétt á. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá er tapar máli í öllu verulegu að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum máls­kostnað. Frá þessu má víkja ef veruleg vafaatriði eru í máli eða ef aðili vinnur mál að nokkru og tapar því að nokkru eða ef þeim sem tapar máli hvorki var né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að mál var höfðað, sbr. 3. mgr. 130. gr. Má þá dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu. Þrátt fyrir framangreind málsúrslit er það álit dómsins að svo sé statt fyrir málsaðilum, sem um ræðir í nefndri 3. mgr. Þykir því rétt að málskostnaður falli niður. Stefnda fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðherra 28. nóvember 2002. Því greiðist gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talinn útlagður kostnaður, krónur 252.113, vegna þjónustu Ingibjargar Bjarnardóttur héraðsdómslög­manns á fyrri stigum málsins og þóknun lögmanns stefndu, Daggar Páls­dóttur hæsta­réttar­­lögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin krónur 500.000, að meðtöldum virðis­auka­skatti. Útlagður kostnaður vegna öflunar matsgerðar Álfheiðar Steinþórsdóttur sál­fræðings, krónur 360.500, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga. Dómurinn er kveðinn upp af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara og sál­fræðingunum Helga Viborg og Sólveigu Jónsdóttur. DÓMSORÐ: Stefnandi, M, skal fara með forsjá Y, fæddrar [...] 1995 og X, fædds [...] 1997, barna hans og stefndu, K. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 500.000 króna þóknun lög­­manns hennar, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 23/2006
Kærumál Málskostnaðartrygging
Mál þetta var þingfest 9. mars 2005 á hendur Kristni Guðmundssyni, persónu­lega og fyrir hönd Fiskverkunar Kristins Guðmundssonar, Grétari Ingólfi Guðlaugs­syni og Aflamarki ehf. Upphaflegur stefnandi var Maröfl ehf., Síðumúla 15, Reykja­vík. Stefndu var veittur frestur til að skila greinargerð, fyrst til 13. apríl, en sá frestur var síðan framlengdur til 27. apríl og aftur til 4. maí.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. janúar 2006. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. desember 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði var krafa sóknaraðila um endurupptöku máls Marafla ehf. á hendur honum tekin fyrir í þinghaldi 12. október 2005 og var fallist á kröfuna með úrskurði sama dag. Því næst var málið tekið fyrir 16. nóvember 2005 og bókað í þinghaldi að varnaraðili tæki við aðild málsins af Marafla ehf., þar sem bú félagsins hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta 25. október 2005. Málið var svo tekið fyrir á ný í því horfi 30. nóvember 2005. Þrátt fyrir að sóknaraðili hafi samkvæmt framansögðu haft vitneskju um hvernig komið var efnahag Marafla ehf. kom í hvorugt sinnið fram krafa af hálfu hans um að varnaraðili legði fram málskostnaðartryggingu og var hennar ekki krafist fyrr en í þinghaldi 14. desember 2005 er sóknaraðili lagði fram greinargerð sína. Ákvæði 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 girða ekki fyrir að hafa megi uppi kröfu um málskostnaðartryggingu eftir þingfestingu máls ef sérstakt tilefni gefst þá fyrst til þess. Samkvæmt því sem áður segir var framangreind krafa hins vegar of seint sett fram. Þegar af þeim sökum verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Kristinn Guðmundsson, greiði varnaraðila, þrotabúi Marafla ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 55/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur en gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. janúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. mars 2007 kl. 16, en þó ekki lengur en þar til dómur gengur í máli hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði gaf ákæruvaldið út ákæru 19. janúar 2007 þar sem varnaraðila er gefið að sök að hafa staðið að innflutningi á tæplega þremur kílóum af kókaíni ætluðu að verulegu leyti til söludreifingar í ágóðaskyni hér á landi. Fram er komið að málið var þingfest 24. janúar 2007 og óskaði varnaraðili þá eftir fresti til að taka afstöðu til ákærunnar. Fyrirhugað var að taka málið aftur fyrir 26. sama mánaðar en af því varð ekki. Liggur fyrir að héraðsdómari hafi boðað aðila til næstu fyrirtöku sem á að fara fram í dag. Fallist er á með héraðsdómara að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 séu uppfyllt til að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi, sem verður markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir héraðsdómi, en þó ekki lengur en til mánudagsins 12. mars 2007 kl. 16. Kærði andmælir á framkominni gæsluvarðhaldskröfu og telur að beita megi vægari úrræðum eins og farbanni eða að sett verði trygging. Í greinargerð saksóknara segir: Með ákæru útgefinni 19. þ.m. höfðaði ríkissaksóknari opinbert mál á hendur X fyrir stórfellt fíkniefnabrot. Er ákærða gefið að sök að hafa staðið að ólögmætum innflutningi á 2.926,36 g af kókaíni, ætluðu að verulegu leyti til söludreifingar í ágóðaskyni hér á landi, en fíkniefnin fundu tollverðir, falin milli klæðninga í ferðatösku ákærða, er hann kom til Keflavíkurflugvallar frá Kaupmannahöfn, sem farþegi með flugi FI-205, þriðjudaginn 21. nóvember 2006. Brot ákærða eru talin varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974 og nr. 32/2001, og geta varðar allt að 12 ára fangelsi. Með tilliti til hagsmuna almennings þykir þannig nauðsynlegt að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum, sbr. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/ 1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði hefur sætt gæsluvarðhaldi í þágu málsins frá 22. nóvember 2006, sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í málum nr. R-201/2006 og R-222/2006. Með vísan til framangreinds og framlagðra gagna er þess beiðst að ofangreind krafa nái fram að ganga. Að mati dómsins hefur með útgáfu ákæru verið hafið yfir allan vafa að fyrir liggur sterkur grunur um brot ákærða sem samkvæmt 173. gr. a. alm. hegningarlaga getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Þá liggur fyrir úrskurður Héraðsdóms Reykjaness nr. R-222/2006 frá 22. nóvember sl. sem byggður var á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 án andmæla varnaraðila. Þykir ekki ástæða til þess nú að breyta því mati. Að þessu virtu og því sem fram kemur í greinargerð sóknaraðila þykir rétt að fallast á kröfu sóknaraðila eins og hún er fram sett enda þykir ekki ástæða til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma en hann gerir kröfu um. Verður kærða því gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en til kl. 16:00 föstudaginn 30. mars 2007. Sveinn Sigurkarlsson kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16:00 föstudaginn 30. mars 2007, en þó eigi lengur en þar til dómur gengur í máli hans.
Mál nr. 84/2017
Kærumál Dómari Vanhæfi
B kærði úrskurð héraðsdóms þar sem héraðsdómari vék sæti í málinu með vísan til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 á þeim grundvelli að hann hefði með fyrri úrskurði, þar sem hann vísaði frá dómi máli málsóknarfélags gegn B þar sem félagsmenn M voru félagsmenn, tekið afstöðu til sömu efnisatriða og í máli M gegn B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt dómari hafi, við úrlausn um formhlið máls áður en hann fjallar um mál að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 100. gr. fyrrgreindra laga, fjallað um atriði sem einhverju geti skipt þegar mál sé dæmt efnislega sé hann ekki bundinn af þeirri úrlausn sinni. Dómari, sem vísað hefði máli frá dómi, væri því ekki vanhæfur til að fara með nýtt mál um sama sakarefni. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Markús Sigurbjörnsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. febrúar 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017 þar sem ÁsmundurHelgason héraðsdómari vék sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimilder í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurðihöfðaði Málsóknarfélag hluthafa Landsbanka Íslands mál á hendur sóknaraðila 12.ágúst 2015. Með það mál fór fyrrnefndur dómari og vísaði hann því frá dómi meðúrskurði 9. mars 2016. Með dómi Hæstaréttar 2. maí sama ár í máli nr. 235/2016var úrskurðurinn staðfestur. Í kjölfarið var þetta mál og tvö önnur höfðuð áhendur sóknaraðila af þremur málsóknarfélögum, en félagsmenn í þeim munu veraþeir sem áttu aðild að fyrstnefnda félaginu.Þegar tekið er til varna í máli sem rekiðer eftir lögum nr. 91/1991 athugar dómari hvort gallar séu á því að formi tilsem varðað geta frávísun þess án kröfu eða leysir úr slíkri kröfu, ef hún erhöfð uppi, áður en hann fjallar um mál að efni til, sbr. 1. og 2. mgr. 100. gr.laganna. Þótt dómari hafi við slíka úrlausn fjallað um atriði sem einhverjugeta skipt þegar mál er dæmt efnislega er þess að gæta að hann er ekki bundinn afþeirri úrlausn sinni. Af þeirri ástæðu stendur g. liður 5. gr. laga nr. 91/1991ekki til þess að dómari, sem vísað hefur máli frá dómi, sé að lögum vanhæfurtil að fara með nýtt mál um sama sakarefni. Samkvæmt þessu verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi.Varnaraðila verður gert að greiðasóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö önnur samkynja mál. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi.Varnaraðili, Málsóknarfélag hluthafaLandsbanka Íslands III, greiði sóknaraðila, Björgólfi Thor Björgólfssyni,150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2017. Ímáli þessu, sem höfðað var af stefnanda, Málsóknarfélagi hluthafa LandsbankaÍslands, gerir stefnandi þá kröfu að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda,Björgólfs Thors Björgólfssonar, á tjóni félagsmanna stefnanda, vegna þess aðþeir voru í þeirri stöðu að hlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða réttsinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu 27. janúar til 30.júní 2006, urðu verðlaus þann 7. október 2008. Stefnandi rökstyðurmálatilbúnað sinn í stuttu máli á þann veg að félagsmenn hans hefðu ekki keypthlutabréf í Landsbankanum á umræddu tímabili ef upplýst hefði verið umumfangsmiklar lánveitingar bankans til stefnda og félaga sem honum tengdust.Telur stefnandi að upplýsingar þessar hefðu átt að koma fram í ársreikningibankans fyrir rekstrarárið 2005, sem birtur var 27. janúar 2006. Einnig byggirstefnandi á því að félagsmenn hans hefðu selt hlutabréf sín ef upplýst hefðiverið að Landsbanki Íslands hf. lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf.,en stefnandi byggir á því að sú staða hafi verið uppi frá 30. júní 2006 og allttil þess að bankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008.Telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð á því að félagsmenn stefnanda hafi byggtákvörðun sína um kaup hlutabréfanna og að vera áfram hluthafar í LandsbankaÍslands hf. eftir 30. júní 2006, á röngum og ófullnægjandi upplýsingum. Er áþví byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vita að upplýsingarum tengsl og lánveitingar bankans til hans, sem og um yfirráð Samsoneignarhaldsfélags ehf. á bankanum, væru mikilvægar upplýsingar fyrir afstöðufélagsmanna stefnanda í þessu efni. Þá er á því byggt að hefðu þeir fengiðréttar upplýsingar um þessi atriði hefðu þeir ekki orðið fyrir tjóni vegnakaupa og eignarhalds á hlutabréfum í bankanum. Tjón þeirra sé því afleiðing afþeirri saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda, sem nánar er lýst í stefnu. Félagsmenn stefnanda voruallir félagsmenn í málsóknarfélagi sem höfðaði mál á hendur stefnda 12. ágúst2015, mál nr. E-3540/2015. Þar var eins og í þessu máli krafist viðurkenningará skaðbótaskyldu stefnda á tjóni félagsmanna þess félags vegna hlutabréfa semþeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, áttu í Landsbanka Íslands hf.7. október 2008. Í kröfugerðinni í eldra málinu var vísað til tiltekinnaupplýsinga, sem stefnandi taldi að stefndi hefði vanrækt að veita, og tilathafna sem talið var að hann hafi borið að grípa til en ekki gert. Voru það ímeginatriðum sömu atriðin og viðurkenningarkrafa stefnanda í nýja málinu erreist á. Undirritaður dómari kvaðupp úrskurð 9. mars 2016 í eldra málinu þar sem fallist var á kröfu stefnda umað vísa bæri málinu frá dómi. Byggðist úrskurðurinn á því að ekki lægi fyrir aðfélagsmenn málsóknarfélagsins hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrviðurkenningarkröfum sínum, þar sem ekki hefði verið gerð viðhlítandi greinfyrir því tjóni sem félagsmennirnir áttu að hafa orðið fyrir vegna ætlaðrarvanrækslu stefnda. Í úrskurðinum sagði meðal annars að ekki yrði varpað ástefnda að leiða líkum að því að félagsmenn málsóknarfélagsins hefðu hvorkiselt bréf í Landsbanka Íslands né látið hjá líða að kaupa þau, eins og haldiðværi fram í stefnu, en með því væri stefnandi leystur undan því að færa rökfyrir því að hann ætti lögvarða hagsmuni af úrlausn viðurkenningarkrafna sinna.Þá var á það bent að ef fallist yrði á röksemdir stefnanda yrði að leggja tilgrundvallar að við birtingu þeirra upplýsinga, sem málsóknarfélagið teldi aðstefndi hefði vanrækt að birta, hefði dregið verulega úr áhuga fjárfesta á þvíað kaupa hlutabréf í bankanum, auk þess sem söluþrýstingur á þeim hefði aukistmeð þeim afleiðingum að verð hlutabréfanna hefði lækkað. Eintakir fjárfestar íhópi félagsmanna málsóknarfélagsins kynnu að hafa selt hluti í bankanum fráþeim tíma og allt til þess að bankinn féll í október 2008. Þannig mætti reiknameð því að einhverjir félagsmanna málsóknarfélagsins hafi hagnast af því aðstefndi lét hjá líða að gera það sem málsóknarfélagið telur að honum hafi veriðskylt að gera. Aftur á móti taldi dómari að áskilnaði 19. gr. a í lögum nr.91/1991 væri fullnægt.Stefnandi í eldra málinukærði framangreindan frávísunarúrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar. Með dómiréttarins frá 2. maí 2016 í málinu nr. 235/2016 var hinn kærðifrávísunarúrskurður staðfestur. Sú niðurstaða réttarins var reist á því að sáháttur sem hafður var á kröfugerð stefnanda væri í andstöðu við 1. og 2. mgr.19. gr. a í lögum nr. 91/1991, þar sem málsástæður að baki kröfugerðinni væriekki einsleit fyrir alla félagsmenn málsóknarfélagsins. Þá var ekki talið aðvarkrafa stefnanda fullnægði kröfu 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýrakröfugerð, auk þess sem hún væri sama marki brennd og aðrar kröfur hans aðröksemdir að baki henni væri ekki einsleitar, sbr. 1. og 2. mgr. a í sömulögum. Í dóminum var ekki tekin afstaða til þess hvort félagsmenn stefnandahefðu lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, sbr. áskilnað 2. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991.Með því máli semstefnandi hefur nú höfðað telur stefnandi að bætt hafi verið úr þeim annmörkumsem Hæstiréttur Íslands sá á málshöfðun í fyrra málinu. Um það segir í stefnuað í fyrra málinu hafi allir félagsmenn málsóknarfélagsins verið hluthafar íLandsbanka Íslands hf. 7. október 2008, en ekki hafi verið gerður greinarmunurá hluthöfum eftir því hvenær þeir eignuðust hlutabréf sín. Hafi sumirfélagsmanna byggt bótagrundvöll sinn á því að þeir hefðu selt hlutabréf sín efþeir hefðu fengið réttar upplýsingar en aðrir á þeim grundvelli að þeir hefðuekki keypt bréfin. Í þessu máli væri aðild félagsmanna í stefnanda hins vegarönnur. Þeir einir eigi aðild að stefnanda sem eignuðust hlutabréf í bankanumfrá 27. janúar 2006 til 30. júní 2006, eða aðilar sem leiði rétt sinn frá aðilasem eignast hafi hlutabréf á þessum tíma. Stefndi hefur krafistþess að máli þessu verði vísað frá dómi. Frávísunarkrafan er reist á ýmsumatriðum, þ. á m. því að félagsmenn stofnanda skorti lögvarða hagsmuni auk þesssem málatilbúnaður stefnanda fullnægi ekki skilyrðum 19. gr. a í lögum nr.91/1991.Stefnandi telur að sáhéraðsdómari sem kvað upp úrskurðinn 9. mars 2016 í fyrra málinu sé ágrundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 vanhæfur til að fara með það mál semhér er til úrlausnar. Helgast það af því að dómarinn hafi með úrskurðinum tekiðafstöðu til efnisatriða sem séu hin sömu og í þessu máli, áður en lokið hefurverið við að leggja fyrir dóminn sönnunargögn og röksemdir fyrir kröfu.Niðurstaða Samkvæmtg-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrirhendi eru önnur atvik eða aðstæður en greinir í öðrum stafliðum greinarinnarsem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Þessa regluverður að skýra með hliðsjón af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Í því efni skiptir ekki aðeins máli að dómari sé í reynd óhlutdrægurheldur einnig að hlutlægt séð líti svo út að hann sé það. Þegardómari fær mál til úrlausnar, sem áður hefur komið til kasta hans í samadómarastarfi, getur hann orðið vanhæfur á framangreindum grundvelli. Helgastþað af því að hafi hann á fyrri stigum tekið afstöðu til efnisatriða í málinu,sem hann á síðan að dæma um, er almennt hætta á því að hann hafi þegar gert upphug sinn um það atriði. Jafnvel þó að ný gögn styðji öndverða niðurstöðu geturdómarinn átt erfitt með að endurskoða hug sinn við þessar aðstæður. Þegar atvik eru meðþessum hætti hefur Mannréttindadómstóll Evrópu í ákveðnum tilvikum talið þaðfara í bága við 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafi dómari ekki vikið sætivið síðari umfjöllun um sama efnisatriði. Um það má m.a. vísa til dómsréttarins frá 24. maí 1989 í máli Hauschildt gegn Danmörku. Er þá einkum litið til þess hvert hafi verið umfangog eðli afskipta dómara af málinu á fyrri stigum, eins og síðari dómaframkvæmdréttarins gefur til kynna. Sérstök sjónarmið eru talin eiga við þegar mál erendurupptekið eða í þeim tilvikum þegar áfrýjunardómstóll fellir dómundirréttar úr gildi og vísar málinu aftur til þangað til nýrrar meðferðar, sbr.t.d. dóma mannréttindadómstólsins frá 26. september 1995 í máli Dinnet gegnFrakklandi og frá 10. júní 1996 í máli Thomann gegn Sviss. Hér á landi hefurverið leyst með svipuðum hætti úr álitaefnum um hæfi dómara þegar dómur erómerktur og málinu vísað heim í hérað, sbr. ítrekaða dómaframkvæmd, t.d. dómHæstaréttar Íslands frá 14. apríl 2015 í málinu nr. 244/2015. Hefur þá veriðlátið við það sitja að vísa til þess að dómari sé ekki bundinn af fyrriefnisúrlausn.Í fyrirliggjandi máli erdómarinn vissulega ekki bundinn af niðurstöðu sinni í úrskurðinum frá 9. mars2016. Eftir sem áður verður ekki fram hjá því litið að í honum tók dómarinnafdráttarlausa afstöðu til grundvallaratriða í málatilbúnaðimálsóknarfélagsins, sem Hæstiréttur Íslands hefur ekki fjallað um, og fyrirliggur að taka verður afstöðu til í fyrirliggjandi máli milli að meginstofnitil sömu aðila. Snúa þessi grundvallaratriði ekki aðeins að formlegriframsetningu málatilbúnaðar stefnanda heldur einnig að efnislegum forsendumfyrir mögulegri skaðabótaábyrgð stefnda og sönnunarbyrði í málinu. Að teknutilliti til þess sem rakið hefur verið telur dómari því að umfang og eðli fyrriafskipta hans af máli stefnanda á hendur stefnda geri það að verkum að dragamegi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Telst dómari því vanhæfur til þess aðfara með fyrirliggjandi mál samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 og víkur þvísæti í því.Ásmundur Helgasonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: ÁsmundurHelgason héraðsdómari víkur sæti í máli þessu.
Mál nr. 410/2004
Umferðarlög Viðurkenningarkrafa Skaðabótamál
Þ höfðaði mál til viðurkenningar ábótaskyldu V hf. og S vegna tjóns sem hann varð fyrir í árekstri við bifreið S.Í málinu var deilt um hvort S hafi borið að veita Þ forgang sbr. 3. mgr. 25.gr. umferðarlaga nr. 50/1987 eða hvort Þ hafi borið að víkja fyrir S sem hannhafði á hægri hönd sbr. 4. mgr. 25. gr. laganna. Í ljósi aðstæðna þótti verðaað líta svo á að vegur sá er S ók væri heimreið eða svipaður vegur í skilningi3. mgr. 25. gr. umferðarlaga. Hefði henni því borið að víkja fyrir Þ í umrættsinn. Sökum þessa og þar sem áreksturinn þótti ekki verða rakinn til orsaka ervarðaði Þ var S talin bera alla sök á árekstrinum og V hf. og S þvísameiginlega bótaábyrgð á tjóni Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og ÓlafurBörkur Þorvaldsson. Héraðsdómivar áfrýjað 7. október 2004. Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur,Vátryggingafélag Íslands hf. og Svanfríður Drífa Óladóttir, greiði óskiptstefnda, Þórhalli Haukssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefnandier Þórhallur Hauksson, kt. [...], Eiðavöllum 4, Austur-Héraði. Stefndueru Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 699689-2009, Ármúla 3, Reykjavík ogSvanfríður Drífa Óladóttir, kt [...], Þrepi, Austur-Héraði. Dómkröfurstefnanda eru að stefndu verði in solidum gert að greiða honum skaðabætur vegnalíkams- og eignatjóns sem hann varð fyrir vegna áreksturs bifreiðanna AN-856 ogIL-709 þann 16. maí 2002. Þar sem fjárhæð bóta liggur ekki fyrir fer stefnandifram á skiptingu sakarefnis þannig að fyrst verði fjallað um skaðabótaskyldu ogsíðar um bótafjárhæð. Íþinghaldi 1. júní 2004 ákvað dómari meðvísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 að skipta sakarefni málsins og dæmafyrst um bótaskyldu stefndu. Dómkröfurstefnanda í þessum þætti málsins eru að viðurkennt verði að stefndu séu insolidum skaðabótaskyld vegna líkams- og eignatjóns sem hann varð fyrir vegnaáreksturs bifreiðanna AN-856 og IL-709 þann 16. maí 2002. Þá krefst stefnandimálskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfurstefndu eru að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og þeim dæmdurmálskostnaður. I. Þann 16.maí 2002 varð árekstur á þjóðvegi 94, Borgarfjarðarvegi á milli bifreiðarinnarH-602, fast númer IL-709 (hér eftir bifreiðin H-602), sem stefnandi ók norðureftir veginum með fyrirhugaða akstursstefnu áfram til norðurs og bifreiðarinnarAN-856, fast númer AN-856, sem stefnda, Svanfríður Drífa, ók vestur eftirÞrándarstaðavegi og inn á Borgarfjarðarveg með fyrirhugaða akstursstefnu tilsuðurs. Við áreksturinn rákust saman vinstra framhorn bifreiðar stefndu ogframhluti bifreiðar stefnanda. Samkvæmt vettvangsuppdrætti rákust bifreiðarnarsaman á sunnanverðum vegamótunum á akrein bifreiðar stefnanda. Var stefnandiásamt farþegum sem í bifreið hans voru fluttir á sjúkrahús. Mikið tjón varð ábáðum bifreiðunum og voru þær óökufærar. Hemlaför eftir bifreiðina H-602mældust 33 m. Engin hemlaför sáust eftir bifreiðina AN-856. Bjart var af degiþegar áreksturinn varð, sólskin og þurrt færi. Á vegamótunum er óhindrað útsýnitil allra átta. Engin umferðarmerki voru á vegamótum. Stefnandikveðst hafa ekið með um 90 km hraða miðað við klukkustund. Hann hafi talið sigvera á aðalbraut enda sé aðalbrautarmerki skömmu eftir að ekið sé afFagradalsbraut inn á Seyðisfjarðarveg og ekkert umferðarmerki gefi til kynna aðaðalbraut endi. Þá sé biðskyldumerki fyrir umferð frá Seyðisfirði. Hann hafiséð til ferða bifreiðar stefndu þar sem henni var ekið á miðjumÞrándarstaðavegi í átt að Borgarfjarðarvegi. Þegar bifreið stefndu hafinálgaðist vegamótin hafi verið dregið úr hraða hennar en síðan hafi hraðihennar verið aukinn og bifreiðinni ekið viðstöðulaust af vinstri akrein inn áBorgarfjarðarveginn og í veg fyrir hann. Hans fyrsta hugsun hafi verið aðsveigja til hægri við bifreið stefndu en ekkert svigrúm hafi verið til þess.Hann hafi hemlað en ekki getað forðað því að bifreiðarnar rákust saman þegarhann var rétt kominn að vegamótunum. Stefnda,sem ók eftir Þrándarstaðavegi í átt að Borgarfjarðarvegi, kveðst hafa ekið hægtþegar hún nálgaðist vegamótin en hún hafi talið að hún ætti að víkja fyrirumferð um Borgarfjarðarveg. Hún telji sig ekki hafa ekið á vinstravegarhelmingi. Hún hafi litið eftir umferð til beggja átta en engrar orðið vörog því ekið inn á Borgarfjarðarveginn. Í sömu andrá hafi farþegi í framsætikallað að bifreið væri að koma og hún þá hemlað en árekstur orðið. Stefndakveður þrjú íbúðarhús hafa verið byggð á lóðum úr landi Þrándarstaða þar ámeðal hennar hús. Því séu nú á jörðinni fjögur íbúðarhús auk loðdýrahúss ogverkstæðis. Þá sé þar malarnám. VitniðAnna Heiðdal Þórhallsdóttir sem var farþegi í bifreið stefnanda kveður stefnduhafa ekið of mikið til vinstri á Þrándarstaðavegi. Hún hafi taliðBorgarfjarðarveg vera aðalbraut enda sé aðalbrautarmerki áður en komið sé aðEyvindarárbrúnni og biðskylda fyrir umferð frá Seyðisfirði. Vátryggingafélagstefnanda, stefndi Vátryggingafélag Íslands hf., neitaði bótaskyldu vegnaslyssins. Tjónanefnd vátryggingafélaganna komst að þeirri niðurstöðu aðstefnanda hafi borið að víkja fyrir umferð um Þrándarstaðaveg og því eigi hannsök á árekstrinum. Stefnandi áfrýjaði þeirri niðurstöðu til Úrskurðarnefndar ívátryggingamálum, sem með úrskurði dags. 1. október 2002 féllst á kröfustefnanda um bótaskyldu stefndu. Með bréfi dagsettu 8. sama mánaðar tilkynntistefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., að það myndi ekki virða úrskurðinn. Stefnandifékk gjafsókn til að reka mál þetta fyrir héraðsdómi með gjafsóknarleyfi dóms-og kirkjumálaráðuneytisins, útgefnu 20. nóvember 2002. II. Stefndu,Vátryggingafélag Íslands hf., og Svanfríður Drífa Óladóttir, bera óskiptabótaábyrgð á líkams- og eignatjóni sem stefnandi varð fyrir við áreksturbifreiðanna AN-856 og H-602 þann 16. maí 2002. Stefndugreiði stefnanda óskipt 269.570 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 269.570 krónur, þar með talinmálflutnings-þóknun lögmanns hans, Gísla M. Auðbergssonar hdl., 249.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 349/2002
Frávísun frá héraðsdómi Vanreifun Lífeyrissjóður Evrópska efnahagssvæðið
J stefndi L til viðurkenningar á því að honum bæri að framreikna áunnin stig hans við útreikning örorkubóta vegna slyss sem hann varð fyrir sem sjómaður í Danmörku í september 1996 og að bótaréttur hans í sjóðnum skyldi ekki skerðast að því er framreikning varðaði vegna flutnings hans til Danmerkur á árinu 1995. Jafnframt krafist J að viðurkennt yrði að sjóðurinn hefðu vanefnt skyldu sína gagnvart honum við greiðslu á örorkubótum frá 29. september 1996. Tekið var fram að málið varðaði mikilvæga hagsmuni J og bæri í sér álitaefni um lífeyrisréttindi og réttarstöðu manna á EES-svæðinu sem hefðu ekki áður komið til kasta dómstóla. Með vísan til þess að lýsingu atvika málsins var verulega áfátt af hálfu J og torvelt á grundvelli hennar að meta málsástæður hans var talið að stefna málsins í héraði hefði ekki fullnægt ákvæði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem úr þessu hafði ekki verið bætt undir rekstri málsins bar að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júlí 2002 og krefst þess að við útreikning örorkubóta, sem hann nýtur frá stefnda, skuli hann njóta framreiknings áunninna stiga samkvæmt grein 11.1. í reglugerð stefnda, sbr. grein 4.5. í „Samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða“. Jafnframt er þess krafist að viðurkennt verði að stefndi hafi vanefnt skyldur sínar gagnvart áfrýjanda til framreiknings áunninna stiga vegna örorkubóta frá 29. september 1996. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hér fyrir dómi. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar sér til handa fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti nýtt skjal, tekjuyfirlit frá skattstofunni í Hirtshals í Danmörku, en samkvæmt því námu skattskyldar tekjur áfrýjanda 65.701 danskri krónu á árinu 2001. Áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi gegn þremur lífeyrissjóðum sameiginlega til viðurkenningar á því að þeim bæri öllum að framreikna áunnin stig hans við útreikning örorkubóta vegna slyss, sem hann varð fyrir sem sjómaður í Danmörku í september 1996 og að bótaréttur hans í sjóðunum skyldi ekki skerðast að því er framreikning varðar vegna flutnings hans til Danmerkur á árinu 1995. Jafnframt var þess krafist að viðurkennt yrði að hinir stefndu sjóðir hafi vanefnt skyldu sína gagnvart áfrýjanda við greiðslu á örorkubótum frá 29. september 1996. Fyrir Hæstarétt hefur áfrýjandi aðeins stefnt einum þessara sjóða með vísan til ákvæða í samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða og niðurstöðu héraðsdóms. Mál þetta varðar mikilvæga hagsmuni áfrýjanda og ber í sér álitaefni um lífeyrisréttindi og réttarstöðu manna á Evrópska efnahagssvæðinu, sem hafa ekki áður komið til kasta dómstóla. Í stefnu er þrátt fyrir þetta að mjög takmörkuðu leyti gerð grein fyrir atvikum málsins, málsástæðum áfrýjanda og réttarheimildum, sem máli skipta. Þannig kemur ekki nægilega fram, hvernig áfrýjandi hafði áunnið sér stig hjá hinum einstöku stefndu lífeyrissjóðum, þar á meðal stefnda hér fyrir dómi, og hvernig staða hans gagnvart hverjum og einum þeirra var með tilliti til réttar til framreiknings. Málsástæður áfrýjanda að því er þetta varðar urðu ekki skýrðar eingöngu með vísan til framlagðrar tölvuútskriftar. Þá var óljóst af málatilbúnaði hans hver tekjuskerðing hans var vegna orkutapsins, sbr. ákvæði í samþykktum stefnda þar að lútandi. Í stefnu var engin grein gerð fyrir því hvernig háttað var störfum áfrýjanda í Danmörku, hvers konar lífeyrissjóður það var, sem hann greiddi til og hve lengi eða hvaða réttinda hann hafði aflað sér. Framlögð gögn málsins gefa heldur ekki fullnægjandi mynd af þessum atriðum. Þá liggur ekkert fyrir um reglur umrædds sjóðs eða danskar réttarreglur, er hann starfaði eftir. Lýsingu atvika málsins var þannig verulega áfátt af hálfu áfrýjanda og torvelt á grundvelli hennar að meta málsástæður hans. Að öllu þessu virtu verður að telja að stefna málsins í héraði hafi ekki fullnægt ákvæði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Úr þessu hefur ekki verið bætt undir rekstri málsins og ber því að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jóns Gunnars Þorkelssonar, í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, samtals 600.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 5. þessa mánaðar, er höfðað 28. júní 2001 af Jóni Gunnari Þorkelssyni, Nejstbrinken 2, Hirtshals, Danmörku, gegn Lífeyrissjóði Austurlands, Egilsbraut 25, Neskaupstað, Lífeyrissjóði sjómanna, Þverholti 14, Reykjavík, og Lífeyrissjóði Vestfirðinga, Brunngötu 7, Ísafirði. Stefnandi gerir þær kröfur, að viðurkennt verði með dómi, að við útreikning örorkubóta, sem stefnandi á rétt á frá stefndu, skuli stefnandi njóta framreiknings áunninna stiga samkvæmt 75. gr., sbr. 79. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs Austurlands, 11. gr. samþykkta Lífeyrissjóðs sjómanna og gr. 12.3. a og b gr. 12.4.1. og 12.4.2. samþykkta Lífeyrissjóðs Vestfirðinga og að bótaréttur hans í viðkomandi sjóðum skuli ekki skerðast að því er framreikninga áunninna stiga varðar við flutning stefnanda til Danmerkur á árinu 1995. Jafnframt er þess krafist, að viðurkennt verði, að stefndu hafi vanefnt skyldu sína gagnvart stefnanda til greiðslu á örorkubótum frá 29. september 1996. Þá er krafist málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndu krefjast hver fyrir sig sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Stefnandi starfaði við sjómennsku á Íslandi árin 1969 til 1995 og var sjóðfélagi í hinum stefndu lífeyrissjóðum og í fleiri sjóðum. Iðgjöld voru greidd af launum stefnanda til Lífeyrissjóðs Vestfirðinga á árabilinu 1975 til 1987, síðast fyrir október 1987, til Lífeyrissjóðs Austurlands árin 1991 til 1995, síðast fyrir ágúst 1995 og til Lífeyrissjóðs sjómanna á árabilinu 1969 til 1995, síðast fyrir september 1995. Á grundvelli iðgjaldagreiðslna átti stefnandi sjálfstæðan örorkulífeyrisrétt hjá hinum stefndu sjóðum. Stefnandi flutti til Danmerkur haustið 1995 og hóf þar störf og voru iðgjöld greidd af launum hans í Danmörku til þarlendra lífeyrissjóða frá 15. október 1995. Stefnandi mun hafa slasast við vinnu um borð í dönsku skipi 26. september 1996, en engra samtímagagna nýtur við í málinu um slysið. Stefnandi sótti um örorkulífeyri til Lífeyrissjóðs sjómanna 14. maí 1997. Framsendi lífeyrissjóðurinn Sambandi almennra lífeyrissjóða gögn málsins með bréfi, dagsettu 1. júlí 1997, og upplýsti, að stefnandi hefði verið metinn 100% öryrki frá 1. október 1996 og að hann ætti sjálfstæðan rétt hjá Lífeyrissjóði Austurlands og Lífeyrissjóði Vestfirðinga. Með mati Tryggingastofnunar ríkisins 15. júlí 1997 fyrir Lífeyrissjóð Austurlands var örorka stefnanda metin 100% frá 1. október 1996 til 30. september 1997. Með endurmati 15. ágúst 1997 var örorka metin 100% til sjómannsstarfa og erfiðari starfa, en 65% til almennra starfa tímabilið frá 1. september 1997 til 30. september 1999. Frá 1. október 1999 hefur örorka stefnanda verið metin 65% til almennra starfa í samræmi við ákvæði samþykkta stefndu, samanber endurmöt dagsett 30. júlí 1999 og 31. júlí 2000. Rétt er að taka fram, að fyrstu þrjú árin eftir orkutap ber að miða mat orkutapsins við vanhæfni sjóðfélaga til að gegna því starfi, sem hann hefur gegnt, en eftir það við vanhæfni til að gegna almennum störfum. Stefnandi hefur notið örorkulífeyris hjá hinum stefndu sjóðum í samræmi við stigaeign sína og mat á orkutapi allt frá 1. október 1996. Að mati stefndu hefur stefnandi hins vegar ekki átt rétt á, að örorkulífeyrir hans væri jafnframt ákvarðaður út frá framreiknuðum stigafjölda, það er stigafjölda sem hann hefði getað áunnið sér frá slysdegi til 67 ára aldurs, þar sem hann hafi ekki uppfyllt það skilyrði samþykkta stefndu að hafa greitt iðgjöld til þeirra í að minnsta kosti 6 mánuði undanfarandi 12 mánuði fyrir slysdag. Snýst ágreiningur aðila einvörðungu um rétt til framreiknings, en ekki er deilt um mat á örorku stefnanda, stigainneign eða annað. Stefndu kröfðust frávísunar málsins, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 22. janúar síðastliðinn. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 4. mars síðastliðinn. II. Stefnandi byggir á því, að frelsi til flutninga manna milli Evrópulanda sé tryggt í 28. gr. og V. viðauka samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og vegna laganna um skyldutryggingu lífeyrissréttinda sé íslenska lífeyrissjóðakerfið hluti almannatrygginga, eins og það hugtak sé skilgreint í 29. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. ákvæði viðauka VI. Beri því að leggja saman þau tímabil, sem stefnandi uppfyllir skyldur iðgjaldagreiðslna skyldutrygginga skv. lögum á Íslandi og í Danmörku. Sé þar af leiðandi óheimilt að skerða réttindi stefnanda, meðan hann uppfylli skilyrði um iðgjaldagreiðslur í Danmörku. Í III. hluta samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, 1. kafla, 28. gr. og 29. gr. og í V. viðauka og VI. viðauka við samninginn, sem séu til fyllingar 28. gr. og 29. gr. samningsins, komi skýrt fram, að óheimilt sé að skerða réttindi stefnanda, svo sem stefndu hafi gert. Í 2. tl. 28. gr. sé kveðið á um afnám allrar mismununar milli launþega í aðildarríkjum, sem lúti að atvinnu, launakjörum og öðrum starfs- og ráðningar­skilyrðum. Þá tryggi V. og VI. viðauki, að um tilvísanir til réttinda og skyldna aðildarríkja EB, opinberra stofnana þeirra, fyrirtækja eða einstaklinga hvers gagnvart öðrum, gildi bókunin um altæka aðlögun, nema kveðið sé á um annað í viðaukanum. Í a. lið 1. tl. 29. gr. EES-samningsins séu síðan tekin af öll tvímæli um tilætlun samningsins, þar sem segi, að með frelsi til flutninga skuli samningsaðilar á sviði almannatrygginga, í samræmi við VI. viðauka tryggja, að lögð verði saman öll tímabil, sem taka ber til greina skv. lögum hinna ýmsu landa til að öðlast og viðhalda bótarétti, svo og að reikna fjárhæð bóta. Í VI. viðauka við EES-samninginn, lið O, segi svo: ,,Hafi launaðri vinnu eða sjálfstæðri atvinnu verið lokið á Íslandi, og tilvikið verður þegar launuð vinna eða sjálfstæð atvinnustarfsemi er stunduð í öðru ríki sem reglugerðin tekur til og þar sem örorkulífeyrir, bæði skv. almannatryggingakerfinu og viðbótarlífeyriskerfinu (lífeyrissjóðir), á Íslandi felur ekki lengur í sér tímabilið frá því að tilvikið kemur fram og fram að því að lífeyrisaldri er náð (tímabil sem ekki er liðið), skal tekið tillit til tryggingartímabila sem falla undir löggjöf annars ríkis sem reglugerðin tekur til að því er varðar kröfuna um tímabil sem ekki er liðið eins og um væri að ræða trygginga­tímabil á Íslandi.” Samkvæmt þessu verði að telja, að takmörkunarákvæði 15. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 129/1997 séu ekki gild að lögum að því er stefnanda varðar vegna ákvæða EES-samningsins. Stefnandi telur að auki, að ákvæði 15. gr. l. nr. 129/1997 og samþykkta lífeyris­sjóðanna um skerðingu á framreikningi áunninna stiga standist heldur ekki jafnræðisreglur og séu andstæð tilgangi lífeyrissjóða. Stefnandi hafi starfað áfram við sjómennsku eftir búferlaflutninga til Danmerkur, en þar sem hann hafi ekki mátt greiða iðgjald til lífeyrissjóðs á Íslandi, hafi hann tekið að greiða til lífeyrissjóðs í Danmörku. Við það tapi hann að mati íslenskra lífeyrissjóða rétti sínum til framreiknings örorkulífeyris. Þá telur stefnandi, að íslensku lífeyrissjóðirnir hafi sent frá sér villandi upplýsingar um bótarétt, sem stefnandi hafi byggt á, er hann flutti til Danmerkur, en lífeyrissjóðirnir hafi bersýnilega ekki tekið tillit til reglna EES- samningsins í samþykktum sínum, svo sem þeim sé skylt. Samkvæmt samningi ríkisstjórna Norðurlandanna nr. 29/1993 skuli lífeyrisréttindi vera bundin því landi, þar sem viðkomandi aðili ávinnur sér réttindin. Því hafi stefnandi ekki getað haldið áfram að greiða í íslenskan lífeyrissjóð eftir að hann flutti til Danmerkur. Vegna ákvæða íslenskra lífeyrissjóða um skerðingu framreiknings áunninna stiga, skerðist áunnin réttindi stefnanda á Íslandi verulega, þegar iðgjalda­greiðslur hans til íslenskra lífeyrissjóða falla niður við flutning milli landanna, en stefnandi hafi haldið áfram óslitið sömu atvinnu eftir flutninginn til Danmerkur. Þá er einnig á því byggt, að á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 sé ósanngjarnt í tilviki stefnanda, að stefndu beri fyrir sig það ákvæði samþykkta lífeyrissjóðanna að framreikna ekki áunnin stig við útreikning örorku­lífeyris stefnanda. Ákvæði samþykkta lífeyrissjóðanna um framreikning áunninna stiga séu sett til þess að tryggja réttindi sjóðfélaga sem best. Hefði stefndu borið skylda til að vekja rækilega athygli sjóðfélaga sinna á því, að flytji þeir milli landa, glati þeir áunnum réttindum sínum, a.m.k. að hluta, en það hafi ekki verið gert í tilviki stefnanda. Stefnandi hafði greitt til sjóðanna í hátt í 30 ár og áunnið sér rétt til framreiknings stiga, sem hann er síðan talinn hafa glatað við það eitt að flytjast til Danmerkur, því að eftir flutninginn hafi hann ekki fengið að greiða til íslensks lífeyrissjóðs af launum sínum í Danmörku. Samband almennra lífeyrissjóða hafi í október 1997 hafnað kröfu stefnanda til framreiknings áunninna stiga og með bréfi 12. apríl 1999 hafi Lífeyrissjóður sjómanna hafnað kröfu stefnanda um hið sama. Stefnandi búi því við þá mismunun að hafa tapað réttindum sínum til framreiknings áunninna stiga í lífeyrissjóðunum við það eitt að flytja lögheimili sitt til annars lands. Hljóti slík ákvæði um skerðingu réttinda í samþykktum lífeyrissjóðanna að teljast í hæsta máta ósanngjörn í skilningi 36. gr. samningalaganna. Um lagarök er vísað til ákvæða laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997, einkum l. gr. og 15. gr., ákvæða samnings um Evrópska efnahagssvæðið (EES), einkum 28. gr. og 29. gr. og viðauka nr. V. og VI., 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Stefndu, Lífeyrissjóður Austurlands og Lífeyrissjóður Vestfirðinga, byggja kröfur sínar á ótvíræðum ákvæðum samþykkta sinna um skilyrði fyrir framreikningi örorkulífeyris. Stefnandi hafi ekki greitt iðgjöld til hinna stefndu lífeyrissjóða í að minnsta kosti 6 mánuði á undanfarandi 12 mánuðum fyrir slysdag. Hafi síðasta greiðsla iðgjalda af launum stefnanda borist meðstefnda, Lífeyrissjóði sjómanna, fyrir september 1995, en hann hafi orðið fyrir slysi 29. september 1996. Þetta skilyrði fyrir framreikningi gildi fyrir alla sjóðfélaga, burtséð frá því hvar þeir eru búsettir. Fæli það í sér brot á jafnræðisreglum, ef stefnandi ætti að njóta betri réttar með því að flytjast búferlum til Danmerkur, en sjóðfélagar búsettir á Íslandi. Þá sé til þess að líta, að íslenskir lífeyrissjóðir hafi gert með sér samstarfssamninga, en slíkir samningar hafi ekki verið gerðir við erlenda lífeyrissjóði. Á því sé jafnframt byggt, hvað Lífeyrissjóð Vestfirðinga varðar, að stefnandi uppfylli ekki skilyrði a. liðar gr. 12.1 þágildandi samþykkta frá árinu 1995 þess efnis að hafa greitt iðgjöld til sjóðsins a.m.k. þrjú af undanfarandi fjórum almanaks­árum fyrir orkutap og áunnið sér eigi minna en 0.4 stig hvert þessara þriggja ára. Í samræmi við þetta ákvæði og þágildandi samskiptareglur lífeyrissjóða hefði stefnandi aðeins átt sjálfstæðan rétt til framreiknings gagnvart Lífeyrissjóði Austurlands og Lífeyrissjóði Vestfiðringa að því tilskildu, að hann hefði fullnægt fyrrnefndu skilyrði um iðgjaldagreiðslur a.m.k 6 mánuði af undanfarandi 12 mánuðum fyrir orkutap, en sú hafi ekki verið raunin. Vísað sé til þess, að hinir stefndu lífeyrissjóðir séu stofnaðir á grundvelli frjálsra samninga samtaka launamanna og atvinnurekenda. Lög og reglur um Evrópska efnahagssvæðið taki til opinberra reglna, löggjafar um atvinnumál, almannatrygginga og fleira, en ekki frjálsra samninga samtaka vinnumarkaðarins, sbr. einnig III. hluta I. kafla laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Reglum um frjálsa fólksflutninga og launafólk og sjálfstætt starfandi einstaklinga sé ætlað að tryggja afnám allrar mismununar milli launþega í aðildarríkjum EB og EFTA ríkjum. Í tilviki stefnanda snúi þessar reglur að löggjöf og stjórnvöldum í því landi, sem hann flutti til, það er Danmörku. Geti stefnandi á grundvelli þessara reglna, hafi honum á annað borð verið mismunað, sem sé vefengt og mótmælt, sótt rétt á hendur dönskum stjórnvöldum og hugsanlega dönskum lífeyrissjóðum, en geti ekki borið þessar reglur fyrir sig á Íslandi. Stefnanda hafi auk þess ekki verið mismunað á Íslandi. Sitji hann þar við sama borð og aðrir sjóðfélagar hinna stefndu lífeyrissjóða, sem ekki uppfylla nefnt skilyrði um iðgjaldagreiðslur. Stefnandi njóti örorkulífeyris á Íslandi í samræmi við samþykktir stefndu og lög. Upplýst sé, að stefnandi hafi greitt í danska lífeyrissjóði að minnsta kosti 6 mánuði af 12 fyrir slysdag og ætti því að sækja rétt sinn gagnvart þeim, en ekki hinum stefndu sjóðum. Því sé eindregið mótmælt, að ákvæði 28. gr., 29. gr. og 30. gr. laga nr. 2/1993 veiti stefnanda þau réttindi, sem hann krefur um í stefnu, sbr. einnig orðalag og tilgang lagagreinanna, meðal annars c. liðar 3. mgr. 28. gr. Ákvæði tilvitnaðra lagagreina fjalli um frelsi til flutninga launamanna og hugsanlega mismunun og komi skýrt fram, að tilgangur samningsaðila sé að tryggja stöðu launamanna og sjálfstætt starfandi einstaklinga á sviði almannatrygginga. Falli lífeyrissjóðir og lífeyrisgreiðslur frá þeim utan þess sviðs. Færi stefnandi ekki rök að því í stefnu, hvernig tilvitnuð lagarök gagnist málstað hans. Umsókn stefnanda um örorkulífeyri hafi veið afgreidd í samræmi við þágildandi ákvæði samþykkta stefndu og í samræmi við ákvæði laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrissjóða og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 2. mgr. 15. gr. sem sé svohljóðandi: „Örorkulífeyrir skal framreiknaður samkvæmt reglum sem nánar er kveðið á um í samþykktum, enda hafi sjóðfélagi greitt til lífeyrissjóðs í a.m.k. þrjú ár á undanfarandi fjórum árum, þar af a.m.k. sex mánuði á síðasta tólf mánaða tímabili, og ekki orðið fyrir orkutapi sem rekja má til ofnotkunar áfengis, lyfja eða fíkniefna.” Byggt sé á því, að þetta lagaákvæði sé gild lagaheimild og í fullu samræmi við ákvæði laga og samnings um Evrópska efnahagssvæðið og viðauka, sbr. einnig ákvæði 3. mgr. 15. gr. Kröfugerð stefnanda gangi þvert á fyrirmæli 2. mgr. 15. gr. og sambærileg skilyrði í samþykktum stefndu. Hafi stefnandi ekki fært fram sönnur fyrir því, að ákvæðið, sem feli í sér yngri rétt, sé ekki í samræmi við reglur Evrópska efnahagssvæðisins. Stefnandi vísi í stefnu til VI. viðauka við EES samninginn, lið O. Þessi tilvísun sé órökstudd og nefndur stafliður, viðbót O, bæði óskiljanlegur almennt séð og í því samhengi, sem stefnandi setji hann fram. Hér sé um að ræða viðbót eða bókun við rg. EBE/1408171, sbr. rg. EBE/574/72 um framkvæmd á rg. EBE/1408/71. Þessar reglur fjalli um beitingu almannatryggingareglna gagnvart launþegum, sjálfstætt starfandi einstaklingum og fjölskyldum þeirra, sem flytja milli aðildarríkja. Nefndar reglugerðir EBE hafi verið birtar í B-deild stjórnartíðinda með rg. 587/2000, hefti 85 til 86 og ekki verið gildar réttarheimildir að íslenskum rétti, þegar stefndu tóku ákvarðanir um örorku­­lífeyrisrétt stefnanda. Sé því mótmælt, að nefndar reglugerðir og viðbót Íslands merkt nr. O taki til tilviks stefnanda eða sé til þess fallin að hnekkja ákvæðum laga nr. 129/1997. Viðbótin virðist auk þess lúta að tímabili frá því að stefnandi varð fyrir slysi í Danmörku hinn 29. september 1996 og til þess tíma, er stefnandi nær lífeyrisaldri. Varði viðbótin framtíðarbúsetu, en ekki búsetu og lífeyrisiðgjalda­greiðslur stefnanda á Íslandi fram til september 1995. Fjalli viðbótin, eins og tilvitnaðar EB reglur, um réttindi og skyldur stefnanda gagnvart dönskum aðilum að dönskum lögum. Hafi stefnandi ekki fært fram sönnur fyrir því, að viðbótin eigi við í málinu. Því er mótmælt sem röngu og ósönnuðu, að stefnandi hafi fengið villandi upplýsingar um bótarétt sinn frá stefndu. Þær upplýsingar, sem stefnandi vísi til, séu sendar sjóðfélögum með iðgjaldayfirlitum í þeim tilgangi, að þeir gæti að því, að iðgjöld skili sér til viðkomandi sjóða og að réttindi glatist ekki við vanskil. Í nefndum upplýsingum sé fjallað um örfá atriði tengd innheimtu og vanskilum og geti stefnandi ekki öðlast betri rétt en samkvæmt samþykktum, þó svo að tiltekinna skilyrða framreiknings sé ekki getið í þeim. Sé tekið fram í tilvitnuðum upplýsingum, að sjóðfélagi fái, auk áunninna réttinda, framreiknuð stig eins og hann hefði greitt óslitið áfram. Samkvæmt hefðbundnum og eðlilegum málskilningi sé höfðað til þess, að greiðslur hafi verið óslitnar fram til þess tíma, er réttur til örorkulífeyris hafi orðið virkur. Stefndu mótmæla því, að lífeyrisréttindi stefnanda hafi verið skert. Stefnandi fái örorkulífeyri í samræmi við stigaeign sína, en nái ekki viðbótargreiðslum, þar sem hann uppfylli ekki skilyrði framreiknings. Stefnandi hafi starfað í Danmörku, er hann varð fyrir slysi, og átti aðild að lífeyrissjóðum, sem hann verði að sækja rétt til. Loks sé því mótmælt, að 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 eigi við í tilviki stefnanda. Fráleitt sé, að mati stefndu, að víkja til hliðar í heild eða hluta ákvæðum laga nr. 129/1997 og samþykktum stefndu á grundvelli greinarinnar. Hvorki lögin né samþykktir stefndu séu ósanngjarnar eða andstæðar góðri viðskiptavenju og ekki sé um löggerninga að ræða í skilningi samningalaga. Stefnandi hafi auk þess vitað eða mátt vita um skilyrði fyrir framreikningi örorkulífeyris. Um lagarök vísa stefndu til ákvæða samþykkta sinna um örorkulífeyri, 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 28. gr. og 29. gr., laga nr. 47/1993 um frjálsan atvinnu- og búseturétt launafólks innan Evrópska efnahagssvæðisins, einkum I. og II. bálks I. hluta, reglugerðar nr. 587/2000, auglýsingar nr. 29/1993 um Norðurlandasamning um almannatryggingar og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi, Lífeyrissjóður sjómanna, byggir sýknukröfu sína á sömu sjónarmiðum og meðstefndu. Tekur stefndi sérstaklega fram, að reglur Evrópska efnahagssvæðisins gangi ekki að neinu leyti framar þeim reglum, sem lífeyrissjóðir hér á landi setji sér eða séu þeim settar af íslenskum stjórnvöldum. Þá telji stefndi fráleitt að bera fyrir sig 36. gr. samningalaga í máli þessu. Lífeyrissjóðir eins og stefndi, sem séu sameignarsjóðir, bundnir af lagareglum um starfsemi þeirra, eins og t.d. lögum nr. 129/1997, verði að haga réttindum sjóðfélaga sinna í samræmi við eignir sínar, eins og þær séu reiknaðar út af tryggingafræðingum. Geti dómstólar því ekki vikið til hliðar reglum þeirra um réttindi sjóðfélaga, sem settar séu á grundvelli þessara útreikninga á eignum og framtíðar skuldbindingum. III. Svo sem áður greinir starfaði stefnandi við sjómennsku á Íslandi á tímabilinu frá árinu 1969 til ársins 1995 og var sjóðfélagi í hinum stefndu lífeyrissjóðum. Voru iðgjöld greidd af launum stefnanda til stefnda, Lífeyrissjóðs Vestfirðinga, á árunum 1975 til 1987, síðast í október 1987. Til stefnda, Lífeyrissjóðs Austurlands, voru iðgjöld greidd árin 1991 til 1995, síðast í ágúst 1995, og til stefnda, Lífeyrissjóðs sjómanna, á árunum 1969 til 1995, síðast í nóvember 1995. Samkvæmt því átti stefnandi sjálfstæðan örorkulífeyrisrétt hjá hinum stefndu sjóðum á grundvelli iðgjaldagreiðslna. Stefnandi flutti til Danmerkur haustið 1995 og vann sjómannsstörf og voru iðgjöld greidd af launum hans í Danmörku til þarlendra lífeyrissjóða frá 15. október 1995. Ágreiningslaust er með aðilum, að stefnandi hafi slasast við vinnu um borð í dönsku skipi 26. september 1996. Vegna afleiðinga slyssins var stefnandi metinn 100% öryrki frá 1. október 1996 og með endurmati 15. ágúst 1997 var örorkan metin 100% til sjómannsstarfa og erfiðari starfa, en 65% til almennra starfa tímabilið frá 1. september 1997 til 30. september 1999. Frá 1. október 1999 hefur örorka stefnanda verið metin 65% til almennra starfa í samræmi við ákvæði samþykkta stefndu samkvæmt endurmötum frá 30. júlí 1999 og 31. júlí 2000. Samkvæmt gr. 12.1. reglugerðar fyrir stefnda, Lífeyrissjóð Austurlands, á sjóðfélagi, sem verður fyrir orkutapi, sem telja verður að nemi 40% eða meira, rétt á örorkulífeyri úr sjóðnum, hafi hann a) greitt iðgjöld að lágmarki þrjú ár af undanförnum fjórum almanaksárum og áunnið sér eigi minna en 0,4 stig hvert þessara þriggja ára, b) greitt iðgjöld til sjóðsins að minnsta kosti 6 mánuði undanfarna 12 mánuði og c) orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Skal samanlagður örorkulífeyrir og barnalífeyrir aldrei vera hærri en sem nemur þeim tekjumissi, sem sjóðfélaginn hefur sannanlega orðið fyrir sökum örorkunnar. Sambærileg ákvæði er að finna í reglugerð fyrir stefnda, Lífeyrissjóð Vestfirðinga. Samkvæmt gr. 12.3. í reglugerðunum miðast hámark örorkulífeyris við áunnin lífeyrisrétt, að viðbættum lífeyri, er svarar til þess stigafjölda, sem sjóðfélaginn hefði áunnið sér fram til 67 ára aldurs, að uppfylltum ofangreindum skilyrðum. Í reglugerð fyrir stefnda, Lífeyrissjóð sjómanna, segir í gr. 11.1., að sjóðfélagi, sem verður fyrir 40% orkutapi eða meira, eigi rétt á örorkulífeyri úr sjóðnum, enda hafi hann a) greitt iðgjöld til sjóðsins að minnsta kosti þrjú af undanförnum fjórum almanaksárum og áunnið sér eigi minna en 1 stig hvert þessara þriggja ára, b) greitt iðgjöld til sjóðsins í að minnsta kosti 6 mánuði og að lágmarki 100 daga á undanfarandi 12 mánuðum og c) orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Þá kemur fram í gr. 4.5. í ,,Samkomulagi um samskipti lífeyrissjóða”, sem í gildi var á slysdegi, að ef um sjálfstæðan framreikningsrétt er að ræða og 6 mánaða reglan er uppfyllt, skal einungis sá sjóður framreikna, sem síðast var greitt til, en það var Lífeyrissjóður sjómananna, svo sem að framan greinir. Í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem gildi tóku 1. júlí 1998, segir í 1. mgr. 15. gr., að sjóðfélagi eigi rétt á örorkulífeyri, ef hann verður fyrir orkutapi, sem metið er 50% eða meira, hafi hann greitt í lífeyrissjóð í að minnsta kosti tvö ár og orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Í 2. mgr. segir, að örorkulífeyrir skuli framreiknaður samkvæmt reglum, sem nánar er kveðið á um í samþykktum, enda hafi sjóðfélagi greitt til lífeyrissjóðs í að minnsta kosti þrjú ár á undanförnum fjórum árum, þar af í að minnsta kosti sex mánuði á síðasta tólf mánaða tímabili. Þá segir í 3. mgr., að hafi sjóðfélagi öðlast rétt til framreiknings, sem fallið hefur niður vegna tímabundinnar fjarveru af vinnumarkaði, meðal annars vegna vinnu erlendis, skal framreikningur stofnast á nýjan leik eigi síðar en sex mánuðum frá því að hann hefur aftur störf og greiðslu til lífeyrissjóðsins. Að lokum kemur fram í 4. mgr., að eigi sjóðfélagi ekki rétt á framreikningi, skal fjárhæð örorkulífeyris miðast við áunnin réttindi. Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, eru ákvæði reglugerða lífeyrissjóðanna, er í gildi voru á slysdegi, í öllum meginatriðum samræmi við núgildandi lagareglur um framreikning áunninna lífeyrisréttinda sjóðfélaga, sem verða fyrir miklu varanlegu orkutapi. Af framansögðu er ljóst, að stefnandi uppfyllti ekki á slysdegi skilyrði reglugerða hinna stefndu lífeyrissjóða um greiðslu í þá síðustu 6 mánuði fyrir slysdag. Þá liggur og fyrir, að stefnandi uppfyllti heldur ekki skilyrði stefnda, Lífeyrissjóðs Vestfirðinga, um greiðslur í sjóðinn undanfarandi þrjú af fjórum almanaksárum fyrir orkutap. Samkvæmt 1. tl. 28. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sem lögfestur var með lögum nr. 2/1993, skal frelsi launþega til flutninga vera tryggt í aðildarríkjum EB og EFTA-ríkjum og samkvæmt 2. tl. greinarinnar felur umrætt frelsi í sér afnám allrar mismununar milli launþega í viðkomandi aðildarríkjum, sem byggð er á ríkisfangi og lýtur að atvinnu, launakjörum og öðrum starfs- og ráðningarskilyrðum. Þá segir í 3. tl., að með þeim takmörkunum, sem réttlætast af allsherjarreglu, almannaöryggi og almannaheilbrigði, feli það meðal annars í sér rétt til þess að dveljast á yfirráðasvæði aðildarríkis EB eða EFTA-ríkis eftir að hafa starfað þar. Samkvæmt 29. gr. samningsins skulu samningsaðilar á sviði almannatrygginga, í samræmi við VI. viðauka, einkum tryggja launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum og þeim, sem þeir framfæra, að a) lögð verði saman öll tímabil, sem taka ber til greina samkvæmt lögum hinna ýmsu landa til að öðlast og viðhalda bótarétti, svo og reikna fjárhæð bóta og b) bætur séu greiddar fólki, sem er búsett á yfirráðasvæðum samningsaðila. Þá segir í 30. gr., að til að auðvelda launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum að hefja og stunda starfsemi, skuli samningsaðilar, í samræmi við VII. viðauka, gera nauðsynlegar ráðstafanir varðandi gagnkvæma viðurkenningu á prófskírteinum, vottorðum og öðrum vitnisburði um formlega menntun og hæfi, svo og samræmingu ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum samningsaðila varðandi rétt launþega og sjálfstætt starfandi einstaklinga til að hefja og stunda starfsemi. Stefnandi heldur því fram, að hann hafi fengið villandi upplýsingar um bótarétt sinn frá stefndu. Vísar hann í því sambandi til yfirlits frá Reiknistofu lífeyrissjóða, en á bakhlið þess komi fram, að þegar um örorku- eða makalífeyri sé að að ræða, fái sjóðfélaginn, auk áunninna stiga, framreiknuð stig, eins og hann hefði greitt óslitið áfram til sjóðsins. Þeir, sem verði öryrkjar ungir, fái þannig miklu meira greitt frá lífeyrissjóðnum en greitt hafi verið vegna þeirra til sjóðsins. Enda þótt fallast megi á með stefnanda, að þetta orðalag sé til misskilnings fallið, þykir það eitt og sér engan veginn geta leitt til betri réttar, stefnanda til handa, til framreiknings örorkubóta en reglugerðir viðkomandi lífeyrissjóða til framreiknings örorkubóta segja til um. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Lífeyrissjóður Austurlands, Lífeyrissjóður sjómanna og Lífeyrissjóður Vestfirðinga, eru sýknir af kröfum stefnanda, Jóns Gunnars Þorkelssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, 469.460 krónur, þar með talin laun lögmanns hans, Bjarna G. Björgvinssonar hdl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 441/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en tími varðhaldsins lengdur
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. nóvember 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 4. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 27. nóvember 2001 og krefst þess að gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila verði markaður tími allt til föstudagsins 7. desember sama árs kl. 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í ljósi umfangs málsins þykir mega verða við kröfu sóknaraðila um lengd gæsluvarðhaldsins, sem verður því markaður tími eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. desember 2001 kl. 16.
Mál nr. 685/2016
Kærumál Nálgunarbann Brottvísun af heimili
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nánar tilgreindu nálgunarbanni og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 3. október 2016, þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila27. september sama ár um að varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni ogbrottvísun af heimili. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmritími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir,greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, SigurðarSigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 3.október 2016Árið 2016, mánudaginn 3. október, er á dómþingi HéraðsdómsSuðurlands, sem háð er að Austurvegi 4, Selfossi, af Ragnheiði Thorlaciussettum dómstjóra, kveðinn upp úrskurður þessi. Með bréfidagsettu 30. september 2016, mótteknu sama dag, hefur lögreglustjórinn áSuðurlandi krafist þess með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili, að staðfest verði ákvörðunlögreglustjóra frá 27. september sl., þar sem X, kt. [...], varnaraðila þessamáls, var gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili, sbr. 4. og 5.gr. laga nr. 85/2011, þannig aðvarnaraðila var gert að yfirgefa heimili sitt að [...] í [...] í fjórar vikurað telja frá og með birtingu ákvörðunar lögreglustjóra, auk þess sem lagt varbann við því að varnaraðili komi eða sé við [...], á svæði sem afmarkast af 50metra radíus mælt frá miðju hússins. Jafnframt var varnaraðila bannað að veitabrotaþola, A, kt. [...], eftirför, heimsækja, nálgast á almannafæri, sem nemur50 metra radíus frá staðsetningu brotaþola hverju sinni, eða vera með nokkruöðru móti í beinu sambandi við brotaþola, svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrumhætti. Málið varþingfest þann 3. október sl., og sótti varnaraðili þing ásamt SigurðiSigurjónssyni hrl., sem var skipaður verjandi hans. Þá mætti í dóminn fulltrúilögreglustjóra og Jónína Guðmundsdóttir hdl., sem skipaður var réttargæslumaðurbrotaþola. Varnaraðili mótmælti kröfunni og krefst þess að ákvörðunlögreglustjóra verið hrundið. Verjandi krafðist þóknunar fyrir störf sín.Réttargæslumaður brotaþola gerði kröfu um þóknun. Málið var tekið til úrskurðarí framangreindu þinghaldi. Í ákvörðunlögreglustjóra kemur fram að kvöldi 26. september síðastliðnum hafi lögregluborist tilkynning um meint heimilisofbeldi varnaraðila gagnvart brotaþola.Lögregla hafi hitt brotaþola fyrir í [...] þar sem brotaþoli hafi setið inni íbifreið, klædd náttfötum einum fata og kvartað yfir miklum sársauka í hægriframhandlegg. Varnaraðili hafi einnig verið á vettvangi á annarri bifreið.Samkvæmt brotaþola hafi varnaraðili elt brotaþola frá heimili þeirra að [...]að gatnamótum [...] og [...]. Hafi brotaþoli greint lögreglu frá því að húnhafi flúið frá heimili þeirra undan ofbeldi varnaraðila. Við skýrslutöku hafibrotaþoli greint frá því að hún hafi legið sofandi í rúmi þeirra beggja þegarvarnaraðili hafi veist að henni með ofbeldi, og meðal annars slegið brotaþolameð hurðakarmi, svokölluðu gerefti. Á vettvangi hafi varnaraðili verið æstur ogekki viljað hlýða fyrirmælum lögreglu. Hafi varnaraðili í framhaldinu verið handtekinnog færður í fangaklefa á [...]. Í ákvörðunlögreglustjóra kemur fram að brotaþoli hafi gert kröfu um að varnaraðila verðigert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af sameiginlegu heimili þeirra að[...] í [...]. Að mati lögreglustjóra sé rökstuddur grunur um að varnaraðilihafi beitt brotaþola líkamlegu ofbeldi og raskað friði hennar á sameiginleguheimili þeirra. Það sé matlögreglustjóra að hætta sé á að varnaraðili brjóti á ný gegn brotaþola og aðvægari úrræði en nálgunarbann og brottvísun af heimili muni ekki verndafriðhelgi og tryggja öryggi og hagsmuni brotaþola, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr.85/2011. Niðurstaða Írannsóknargögnum málsins kemur fram að varnaraðili og brotaþoli hafi búið samaní um sautján ár, lengst af erlendis, en hafi flutt til landsins fyrir tveimurárum. Skýrslur hafa verið teknar af varnaraðila og brotaþola og ber þeim hvorkisaman um aðdraganda þess atburðar sem leiddi til afskipta lögreglu umrætt sinnné hvað varðar lýsingar á samskiptum þeirra á sambúðartímanum. Brotaþoli kvaðsthafa búið við andlegt og líkamlegt ofbeldi af hálfu varnaraðili í gegnum árinog lýsti brotaþoli því meðal annars að varnaraðili hafi fyrir nokkrum árum,þegar þau bjuggu á [...], nefbrotið hana. Varðandi atvik það sem hér um ræðirkom fram í skýrslutöku yfir brotaþola að varnaraðili hafi, þar sem þau hafilegið saman í hjónarúmi í svefnherbergi þeirra, ráðist að sér og slegið íöxlina. Kvaðst brotaþoli hafa varist og sparkað frá sér og vera kunni aðvarnaraðili hafi orðið fyrir höggum. Í framhaldinu hafi varnaraðili lamiðbrotaþola í framhandlegginn með gerefti. Þá hafi varnaraðili farið fram enkomið til baka með fötu fulla af vatni sem hann hafi hellt yfir brotaþola,gripið í hár hennar og dregið hana fram úr rúminu. Kvaðst brotaþoli hafa gripiðtiltæk föt og klætt sig, tekið lykla af bifreið varnaraðila, sem verið hafi ánáttborði í svefnherbergi þeirra flúið út úr húsinu um svalahurð ásvefnherberginu, ekið á brott, en varnaraðili hafi elt hana á annarri bifreið.Upphaf átakanna kvað brotaþoli mega rekja til þess að hún hafi leitað eftir aðfá afnot af hluta sængur sem hún og varnaraðili deildu, en við það hafivarnaraðili reiðst. Varnaraðililýsti atburðarásinni með öðrum hætti í skýrslutöku hjá lögreglu. Brotaþoli hafiátt upptök að átökum, meðal annars slegið varnaraðila í andlitið. Kvaðst hannþá hafa farið fram í eldhús og fengið sér sígarettu en síðan farið inn ísvefnherbergið og hellt yfir brotaþola, þar sem hún legið í rúmunum, þremurlítrum af vatni. Þá hafi brotaþoli gripið til hnífs sem verið hafi ínáttborðsskúffunni, en varnaraðili kvaðst hafa gripið gerefti og hent því afturfyrir sig um leið og hann fór út svefnherberginu. Vitni, semdvaldi á heimili varnaraðila og brotaþola umrædda nótt, kvaðst hafa vaknað viðað varnaraðili hafi beðið brotaþola að hætta að berja sig og einnig hafi hannbeðið brotaþola að róa sig. Kvaðst vitnið ekkert hafa heyrt í brotaþola. Meðalrannsóknarargagna eru skýrslur sem lögregla hefur tekið af þremur uppkomnumbörnum brotaþola sem öllu greindu frá ofbeldisfullri hegðun varnaraðila í garðbrotaþola í gegnum árin. Framlagtlæknisvottorð tilgreinir áverka á brotþola, meðal annars rispur á brjóstholi oglæri og eymsli í hársverði. Segir í vottorðinu að skrámurnar geti vel hafakomið við barsmíðar með hlut eins og brotaþoli hafi lýst, þ.e. með spýtu. Áhandlegg brotaþola hafi verið eymsli en hvorki sár né beinbrot. Á mynd lögregluaf varnaraðila má sjá sprungna efri og neðri vör og roða á vinstri kinn. Verjandilýsti slæmum aðstæðum varnaraðila sem hefði í engin hús að vernda hér á landieftir ákvörðun lögreglustjóra um brottvísun af heimili. Fulltrúi lögreglustjórakvað mál þetta enn í rannsókn og meðal annars væri beðið eftir gögnum frá[...] lögregluyfirvöldum. Þá staðfesti réttargæslumaður brotaþola aðbrotaþoli hafi ekki dvalist á heimilinu um helgina en muni snúa aftur heim ídag. Samkvæmta-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, erheimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafiframið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola, eða eins ogsegir í b-lið sömu lagagreinar að hætta sé á að viðkomandi muni fremja háttsemisamkvæmt a-lið gagnvart brotaþola. Þá segir í 5. gr. laga nr. 85/2011, aðheimilt sé að beita brottvísun af heimili ef rökstuddur grunur er um aðsakborningur hafi framið refsivert brot gegn ákvæðum XXII. – XXIV. kaflaalmennra hegningarlaga og/eða tilteknum greinum þeirra laga, og verknaður hefurbeinst að öðrum sem er honum nákominn og tengsl þeirra þykja hafa aukið ágrófleika verknaðarins, enda varði brotið fangelsi allt að sex mánuðum eða aðhætta sé á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola samkvæmt a-lið. Samkvæmt 2. mgr.5. gr. laga nr. 85/2011, er heimilt að beita nálgunarbanni samhlið brottvísunaf heimili ef það þykir nauðsynlegt til að tryggja hagsmuni brotaþola. Varnaraðila var gert að sæta brottvísunaf heimili og nálgunarbanni gagnvart brotaþola með ákvörðun lögreglustjóra frá 27.september sl. Lögreglustjóri hefur nú krafist staðfestingar þeirrar ákvörðunar,en hún var birt varnaraðila þann sama dag klukkan 17:30. Gögnmálsins, einkum lögregluskýrslur, áverkavottorð og ljósmyndir er varða meintalíkamsárás varnaraðila gegn brotaþola umrætt sinn, gefa til kynna að rökstuddurgrunur sé um að varnaraðili hafi framið refsivert brot, sem varðað geturfangelsi, og raskað friði brotaþola á heimili hennar. Samkvæmt framansögðu ogmeð vísan til þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu verður að telja aðuppfyllt séu skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011, til þess að varnaraðilaverið gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni, eins og krafist er.Þá þykir einnig, með vísan til rannsóknargagna, uppfyllt skilyrði 6. gr. sömulaga, um að sennilegt sé að friðhelgi brotaþola verði ekki vernduð með öðrum ogvægari hætti en með nálgunarbanni og brottvísun af heimili, en við það mat ersérstaklega litið til framburðar vitna um háttsemi varnaraðila á sambúðartímaþeirra í gegnum árin, þess að brotaþoli flúði af heimili sínu laust fyrirmiðnætti umrætt kvöld, að varnaraðili veitti brotaþola eftirför og ástandsbrotaþola þegar lögregla kom að henni. Verður þannig fallist á kröfulögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. ÞóknunSigurðar Sigurjónssonar hrl., skipaðs verjanda varnaraðila, 388.740 krónur ogþóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur hdl., 184.140krónur, í báðum tilvikum að meðtöldum virðisaukaskatti, vegna vinnu þeirra viðmál þetta, greiðist úr ríkissjóði og telst til sakarkostnaðar. Ragnheiður Thorlacius settur dómstjóri kveður uppúrskurð þennan.Ú r s k u rð a r o r ð : Varnaraðila,X, kt. [...], er gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbann í fjórarvikur frá og með þriðjudeginum 27. september 2016, klukkan 17:30 að telja,þannig að varnaraðila er bannað að koma eða vera við [...], [...], á svæði sem afmarkast af 50 metra radíus mæltfrá miðju hússins. Þá er varnaraðila bannað að veita A, kt. [...], eftirför,heimsækja, nálgast á almannafæri sem nemur 50 metra radíus frá staðsetninguhennar hverju sinni, eða vera með nokkru öðru móti í beinu sambandi við A, svosem með símtölum, tölvupósti eða með öðrum hætti. Úr ríkissjóði greiðist þóknun skipaðs verjanda varnaraðila,Sigurðar Sigurjónssonar hrl., 388.740 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, semog þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur hdl.,184.140 krónur, einnig að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 80/2012
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
Mál L gegn V hf. var fellt niður fyrir Hæstarétti að ósk L en að kröfu aðila gekk dómur um málskostnað og gjafsóknarkostnað L
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2012. Með bréfi 19. september sama ár féll áfrýjandi frá áfrýjun sinni. Jafnframt óskuðu aðilarnir eftir því að dómur gengi um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Þeir krefjast hvor um sig málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi hins, en áfrýjandi gerir þá kröfu fyrir sitt leyti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir réttinum. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er málið fellt niður. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eftir því sem segir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, LidijaBlazeviciene, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.
Mál nr. 315/1998
Farmskírteini Vátrygging Skaðabætur
Í fól T að selja 602.560 kg. af loðnumjöli. T gerði farmsamning við K fyrir milligöngu skipamiðlarans Þ. Í farmskírteini undirrituðu af Þ f.h. K var þyngd farmsins sérstaklega tilgreind. T vátryggði farminn hjá TM og seldi síðan farminn til C með cif-skilmálum. Þegar uppskipun fór fram kom í ljós að 20.360 kg vantaði á loðnumjölsfarminn. TM greiddi C vátryggingarbætur vegna tjónsins. Endurkrafði TM síðan K, sem farmflytjanda, um greiðsluna. K hafnaði kröfunni á þeim grundvelli að í farmskírteininu hefði verið almennur fyrirvari sem takmarkaði ábyrgð farmflytjanda. Talið var að í fyrirvara skírteinisins fælist svo almenn og víðtæk takmörkun ábyrgðar að hún fengi ekki staðist ákvæði siglingalaga, sem setja skorður við því að farmflytjandi takmarki ábyrgð sína á farmi sem hann tekur til flutnings. K var því gert að greiða TM stefnufjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 1998. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 690.202 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. nóvember 1997 til greiðsludags, en til vara að hann verði dæmdur til að greiða aðra lægri fjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf lögmanns áfrýjanda 14. ágúst 1998 til löggilts vigtarmanns í Vestmannaeyjum, sem undirritaði vigtarvottorð 18. mars 1997 um loðnumjölsfarm frá Ísfélagi Vestmannaeyja hf., sem deila málsaðila er sprottin af og fluttur var með skipinu „Saar Genoa“. Var þar borin fram fyrirspurn um það, hvernig staðið hafi verið að vigtun farmsins í umrætt sinn. Í svari vigtarmannsins 21. ágúst 1998 kemur meðal annars fram, að allt mjölið hafi verið sett í sekki, sem síðan voru losaðir í lest skipsins. Hafi mjölið bæði verið vegið í verksmiðju og aftur við útskipun þess úr vöruskemmu, en þessi aðferð hafi þótt nákvæm og örugg. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti hafa einnig verið lögð fram gögn varðandi þann hluta mjölfarmsins, sem fluttur var í miðlest skipsins í sömu ferð frá Reykjavík til Hull í Englandi. Reyndist sá hluti farmsins vera 7.530 kg þyngri við affermingu en við fermingu. Ekki liggur fyrir skýring á þessu misræmi. II. Málsaðila greinir hvorki á um að stefndi hafi verið farmflytjandi í merkingu siglingalaga nr. 34/1985 né að úrlausn ágreinings þeirra skuli ráðast af íslenskum lögum. Þá er útreikningur kröfufjárhæðar ágreiningslaus. Lýtur deila málsaðila að því einu hvort fyrirvari stefnda í farmskírteini, sem getið er í héraðsdómi, leysi hann undan ábyrgð vegna þeirrar rýrnunar, sem fram kom á mjölfarminum við affermingu hans í Bretlandi. Í farmskírteini var skráð sú lýsing á farminum, að um væri að ræða laust loðnumjöl, 602.560 kg að þyngd. Reisir áfrýjandi kröfu sína einkum á reglu 1. mgr. 110. gr. siglingalaga um að farmskírteini sé grundvöllur réttarstöðu farmflytjanda og viðtakanda farms, en áfrýjandi hafi með greiðslu tjónsbóta öðlast rétt viðtakanda farmsins gagnvart stefnda. Sé farmskírteinið sönnun þess að stefndi hafi veitt viðtöku vöru eins og greint sé í farmskírteininu, nema annað sannist, sbr. 1. mgr. 111. gr. sömu laga. Almennur fyrirvari um takmörkun ábyrgðar, eins og sá sem prentaður sé á stöðluðu eyðublaði farmskírteinisins, fái engu breytt um bótaskyldu stefnda skili hann ekki farminum í sama ástandi og við honum var tekið, en samkvæmt 1. mgr. 118. gr. siglingalaga verði ekki með samningi vikið frá ákvæðum 111. gr. sömu laga. Stefndi vísar til stuðnings sýknukröfu sinni einkum til ákvæða 2. mgr. 102. gr., 103. og 2. mgr. 111. gr. siglingalaga. Þá reisir hann kröfu sína jafnframt á því, að lengi hafi tíðkast að hafa í prentuðum farmskírteiniseyðublöðum sams konar fyrirvara um ábyrgð farmflytjanda eins og þann, sem hér reynir á. Þetta sé því hluti almennt viðurkenndra flutningsskilmála og um það hafi farmsendanda verið fullkunnugt. III. Í siglingalögum eru skorður settar við því að farmflytjandi takmarki ábyrgð sína á farmi, sem hann tekur við til flutnings. Er þær að finna í þeim ákvæðum siglingalaga, sem stefndi vísar til, auk 68. gr. sömu laga. Fyrirvari í farmskírteini því, sem gefið var út í umboði stefnda og hér reynir á, er almennur og beiting hans eftir orðanna hljóðan myndi girða nær alveg fyrir ábyrgð farmflytjanda á lýsingu vöru gagnvart handhafa farmskírteinis. Verður fallist á með áfrýjanda að sú takmörkun ábyrgðar, sem í þessu felst, sé svo almenn og víðtæk að ekki fái staðist í ljósi 2. mgr. 102. gr. siglingalaga, sbr. og 2. mgr. 111. gr. sömu laga. Getur stefndi því ekki borið fyrir sig umrætt ákvæði farmskírteinisins til að komast hjá bótaskyldu vegna tjóns áfrýjanda. Verður aðalkrafa áfrýjanda því tekin til greina með dráttarvöxtum frá 4. desember 1997, en þá var liðinn einn mánuður frá því að áfrýjandi krafði stefnda um bætur. Skal stefndi jafnframt greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, Kvistur ehf., greiði áfrýjanda, Tryggingamiðstöðinni hf., 690.202 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. desember 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjaness 15. júní 1998. Ár 1998, mánudaginn 15. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er að Brekkugötu 2, Hafnarfirði af Gunnari Aðalsteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. E-82/1998: Tryggingamiðstöðin hf. gegn Kvisti ehf. Mál þetta, sem dómtekið var 20. maí sl., var þingfest 27. janúar 1998. Stefnandi er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík en stefndi er Kvistur ehf., kt. 100146-4449, Ásbúð 31, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð 690.202.- krónur með dráttarvöxtum frá 4. nóvember 1997 til greiðsludags samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. Málavextir. Ísfélag Vestmannaeyja hf. fól Tryggva Péturssyni & Co. Ltd. sem umsýsluaðila að selja 602.560 kg. af loðnumjöli. Tryggvi Pétursson & Co. Ltd. gerði flutningssamning við stefnda Kvist ehf., fyrir milligöngu Þorvaldar Jónssonar skipamiðlara. Tók stefndi að sér að flytja vöruna frá Vestmannaeyjum til Gunnes hafnarinnar í Bretlandi með M.S. ,,Saar Genoa”. Skipið lagði úr höfn frá Vestmannaeyjum þann 18. mars 1997 og loðnumjölsfarmurinn vigtaður í Vestmannaeyjum þann dag af löggiltum vigtarmanni, og reyndist magnið þá vera 602.560 kg. Á því skjali staðfestir skipstjóri skipsins ,,Saar Genoa” þunga farmsins með áletrun sinni á vigtarvottorðið. Farmskírteini var útgefið 18. mars 1997 og undirritaði Þorvaldur Jónsson skipamiðlari það fyrir hönd Kvists hf., tímaleigutaka skipsins og fyrir hönd skipstjóra viðkomandi skips. Á farmskírteininu er tilgreint undir liðnum ,,Shipper’s description of goods” að um sé að ræða íslenskt fiskimjöl, 602.560 kg að þyngd. Kílóafjöldi mjölsins er þannig sérstaklega tilgreindur á farmskírteininu. Tryggvi Pétursson & Co. Ltd. tryggði farminn hjá stefnanda og seldi síðan farminn fyrirtækinu Chemicals and Feeds Limited og fylgdi tryggingin með í kaupunum. Ms. Saar Genoa er 3.0047 tonn, byggt árið 1994. Lestar skipsins eru boxlaga og lestinni skipt í þrennt með færanlegum stálskilrúmum. Fiskimjölsfarmurinn í umræddri ferð skipsins var lestaður í þremur höfnum. Í Reykjavík, Vestmannaeyjum og á Hornafirði. Farmur frá Reykjavík til Hull, 570 tonn, var lestaður í miðlest skipsins, farmur frá Vestmannaeyjum til Gunness í Skotlandi í III lest, 602,5 tonn og farmur frá Hornafirði til Leith, 336 tonn, í I lest skipsins. Farmarnir voru algerlega aðgreindir með skilrúmunum. Sami kaupandi var að förmunum til Leith og Gunness. Mjög vont veður var í mars 1997 þegar skipið var lestað á viðkomandi höfnum. Á Hornafirði var veðurspá svo slæm að ákveðið var í samráði við seljanda og kaupanda að láta skipið sigla til þess að eiga ekki á hættu á að skipið lokaðist inni, enda þótt ekki hefðu verið lestuð nema 336 af 500 tonnum sem ætlunin var að skipið tæki þar. Þegar uppskipunin fór fram í Gunness þann 27. mars kom í ljós að vöntun á loðnumjölsfarminum sem var í eigu Chemicals and Feeds Limited var 20.360 kg. Upplýsingum um vöntunina var strax komið til stefnda með símbréfi. Í því bréfi er greint frá því að fyrirtækið Chemicals and Feeds Limited líti svo á að skipstjórinn og farmflytjandi beri alla ábyrgð á þeim kostnaði og því tjóni sem hlýst af vöntuninni. Stefnandi greiddi Chemicals and Feeds Ltd. vátryggingabætur vegna tjónsins í samræmi við vátryggingasamning. Lögmaður stefnanda krafði síðan stefnda sem farmflytjanda um greiðslu tjónsins að fjárhæð kr. 690.202.-, með bréfi dagsettu 4. nóvember 1997. Stefndi hafnaði þeirri kröfu með bréfi dagsettu 14. nóvember 1997 með almennri vísun til flutningsskilmála á viðkomandi farmbréfum. Farmskírteini dags. 18. mars 1997 hefur verið lagt fram í málinu þar segir í vörulýsingu að um 602.560 kg. af loðnumjöli sé að ræða. Þá segir í skilmálum: ,,Weight, measure, quality, quantity, condition, contents and value unknow.” Þorvaldur Jónsson skipamiðlari kom fyrir dóm. Hann hefur starfað við skipamiðlun frá 1967 og sá um að koma á samningi milli farmeiganda og stefnda. Hann sagði rýrnun á fiskimjöli mjög algenga og stundum væri verð miðað við losað magn en ekki lestað magn. Stundum væri samið um ákveðið hámarksfrávik. Þorvaldur sagðist hafa útbúið farmskírteini og skrifað undir fyrir hönd skipstjóra. Ómar Hlíðkvist Jóhannsson, framkvæmdarstjóri stefnda, kom fyrir dóm. Hann sagði algengt að misræmi væri milli lestaðs og losaðs magns, ýmist of eða van. Fiskimjöl væri yfirleitt lestað þannig að bifreiðar kæmu með mjölið í sílói og létu það renna á færiband, sem flytti það upp í lest. Væri hvasst fyki mjölið í tonnavís. Stundum væri mjölið flutt að skipi í 1 1/2 tonna sekkjum og þeir hífðir um borð og losaðir í lest. Á áfangastað væri fiskimjölinu mokað upp úr lest með vélum og sett á vörubifreiðar sem flyttu það í burtu. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir stefnukröfu sína á því að stefndi sé bótaskyldur fyrir því tjóni sem stefnandi hafi þurft að inna af hendi til félagsins Chemicals and Feeds Ltd. Stefndi sé ábyrgur fyrir tjóninu sem flytjandi farmsins og tímaleigutaki skipsins. Skipamiðlarinn Þorvaldur Jónsson hafi undirritað farmskírteinið en það hafi hann gert fyrir hönd stefnda og fyrir hönd skipstjórans. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. laga nr. 34/1985 sé stefndi ábyrgur fyrir tjóni farmsins þrátt fyrir að einhver annar annist flutning vörunnar að nokkru eða öllu leyti. Staðfest sé með skírteini löggilts vigtarmanns að þegar fiskimjölið var vigtað í Vestmannaeyjum þann 18. mars 1997 vó farmurinn 602.560 kg. Skipstjóri skipsins ,,Saar Genoa” hafi staðfest þann þunga með undirskrift sinni við hliðina á undirritun hins löggilta vigtarmanns. Skipstjóranum hafi því verið mæta vel kunnugt um hversu mikið magn af fiskimjölsfarmi fór um borð í umrætt sinn. Kílóafjöldinn hafi verið skýrlega og nákvæmlega tilgreindur á farmskírteininu þrátt fyrir að slík tilgreining sé ekki nauðsynleg. Tilvitnað vigtarvottorð og farmskírteini sé sönnun þess að stefndi sem farmflytjandi, veitti viðtöku og lestaði 602.560 kg af fiskimjöli þann 18. mars 1997 um borð í ,,Saar Genoa” í Vestmannaeyjum. Skýrsla frá höfninni í Gunness staðfesti vöntun upp á 20.360 kg af fiskimjöli. Hafi stefnandi þurft að greiða bætur á grundvelli vátryggingasamnings vegna þeirrar vöntunar og þar með eignast endurkröfurétt á hendur farmflytjanda. Endurkröfunni sé beint að stefnda sem farmflytjanda skipsins, m.a. með vísan til ákvæða siglingalaga og ákvæða Haag-reglna. Stefndi byggir á því að á framhlið farmskírteinisins sé almennur fyrirvari þar sem segir m.a.: ,,Weight, measure, quality, quantity, condition, contents and value unknow.” Varan hafi verið seld ,,fio” þ.e. ,,free in and out.” Lestun og losun vörunnar hafi því ekki verið á vegum farmflytjanda heldur farmsendanda og móttakanda hennar. Sama máli gegni um vigtun vörunnar. Hún hafi ekki heldur verið á vegum stefnda, hvorki hérlendis né erlendis. Samkvæmt 102. gr., sbr. 103. gr. siglingalaga nr. 34/1985 beri vörusendandi ábyrgð gagnvart farmflytjanda á því að rétt sé sú tilgreining á vöru sem skráð sé í farmskírteini samkvæmt ósk hans og upplýsingum. Stefndi telur að ekki megi byggja á 111. gr. siglingalaga því að ákvæði þeirrar greinar eigi einungis við þegar skipstjóri má sjá að upplýsingar um farminn eru bersýnilega rangar en lætur hjá líða að skrá athugasemd. Öðru máli gegni þegar um sé að ræða laust fiskimjöl. Þá sé skipstjóri ekki í aðstöðu til þess að sannreyna vigt Niðurstaða. Stefndi Kvistur eh. var tímaleigutaki skipsins, ,,Saar Genoa”. Þorvaldur Jónsson skipamiðlari hafði milligöngu í málinu og undirritaði farmskírteini fyrir hönd stefndu. Ágreiningslaust er að stefndi kom fram sem farmflytjandi gagnvart farmsendanda Ísfélagi Vestmannaeyja hf. ,,Saar Genoa” lestaði vöruna á þremur höfnum á Íslandi. Farmarnir voru aðgreindir með skilrúmi í lest. Bæði við lestun og losun voru farmarnir vigtaðir af löggiltum vigtarmönnum og var niðurstaðan sú að 20.360 kg vantaði á loðnumjölsfarminn. Fram hefur komið í málinu að algengt er að einhver munur sé á þyngd fiskimjöls í lausu við lestun annars vegar og við losun hins vegar, ýmist of eða van. Stundum sé samið um að uppskipað magn skuli gilda og einnig þekkist að miðað sé við meðalvigt. Samkvæmt 68. gr. siglingalaga nr. 34/1985 ber farmflytjandi ábyrgð á farmi ef hann skemmist eða glatast meðan hann er í vörslum farmflytjanda. Ákvæði 101. - 103. gr. fjallað um efni farmskírteinis. Af þeim ákvæðum má ráða að farmflytjandi er skyldugur til þess að gefa út farmskírteini og tilgreina í því upplýsingar um farminn. Ef farmsendandi krefst þess skal kveðið nánar á um tegund vöru, þyngd, mál eða stykkjatölu, allt eftir skriflegum upplýsingum sem farmsendandi lætur í té. Þar er því aðeins að farmflytjandi sjái augljóslega að upplýsingar farmsendanda um merki, þyngd, mál eða stykkjatölu standast ekki, að honum ber að gera athugasemdir í farmskírteini. Í þessu tilfelli var um lausan farm að ræða. Ekki verður talið að skipstjóri hafi verið í aðstöðu til þess að staðreyna eða ganga úr skugga um að það magn sem fór um borð væri rétt vigtað. Hann átti ekki um annað að velja en að taka gildar þær magntölur sem löggiltur vigtarmaður gaf upp. Sama gildir um það magn sem fór upp úr skipinu í losunarhöfn. Þá ber einnig að líta til skilmála farmskírteinis. Þar er tekið fram að þyngd farms sé óþekkt. Samkvæmt öllu ofansögðu verður talið að sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda í máli þessu. Verður talið að skipstjóri hafi ekki verið í aðstöðu til þess að sannreyna uppgefið magn. Vigtun var ekki á hans ábyrgð og í farmskírteini er tekið fram að þyngd farms sé óþekkt. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin 200.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til máls nr. E-21/1998: Tryggingamiðstöðin hf. gegn Kvisti ehf., en það mál var rekið samhliða þessu máli. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Kvistur ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 163/2007
Jörð Ábúð Uppsögn
Árið 2005 var ákveðið á bæjarstjórnarfundi í S að segja upp leigu Þ á 6,54 ha spildu úr jörðinni P, en spildan hafði verið hluti af landi sem Þ fékk til lífstíðarábúðar með byggingarbréfi árið 1986. Í byggingarbréfinu fyrir jörðina sagði að með vísan til tiltekinna ákvæða ábúðarlaga væri leigusala hvenær sem er heimilt að undanskilja og selja lóðir úr landi jarðarinnar undir hús til íbúðar, atvinnurekstrar og sumardvalar, auk þess sem leigusali héldi rétti sínum skv. sömu lögum til að taka jörðina eða hluta hennar úr lífstíðarábúð „vegna þarfa ríkisins“. Um orðalag byggingarbréfsins sagði í niðurstöðu Hæstaréttar að ekkert þeirra lagaákvæða sem byggingarbréfið vísaði til hefðu getað heimilað S að taka hluta jarðarinnar undan lífstíðarábúð Þ, eins og S leitaðist við með uppsögninni. Var niðurstaða héraðsdóms um ógildingu uppsagnar S því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í 5. lið byggingarbréfs um jörðina „Pétursbúð (Bjarg)“, sem stefndi gerði til lífstíðar í september 1986 við landbúnaðarráðherra fyrir hönd ríkisins sagði meðal annars að leigusala væri hvenær sem er heimilt að undanskilja og selja lóðir úr landi jarðarinnar undir hús til íbúðar, atvinnurekstrar og sumardvalar, sbr. 2. mgr. 4. gr. og 3. mgr. 24. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976, auk þess sem leigusali héldi rétti sínum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. sömu laga til að taka jörðina eða hluta hennar úr lífstíðarábúð „vegna þarfa ríkisins“. Ekkert þeirra lagaákvæða, sem vísað var hér til, gátu heimilað áfrýjanda, sem varð eigandi jarðarinnar með afsali 6. maí 2003, að taka hluta hennar undan lífstíðarábúð stefnda, svo sem áfrýjandi leitaðist við að gera með uppsögn 4. mars 2005. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Snæfellsbær, greiði stefnda, Þórkeli Geir Högnasyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 1. mars 2007. Mál þetta var höfðað 12. júní 2006 og dómtekið 9. febrúar 2007. Stefnandi er Þórkell Geir Högnason, Bjargi á Arnastapa í Snæfellsbæ, en stefndi er Snæfellsbær, Snæfellsási 2 á Hellissandi. Stefnandi gerir þá kröfu að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda frá 3. mars 2005 um uppsögn á hluta byggingarbréfs stefnanda frá 15. september 1986 að því er varðar 6,54 ha landspildu af jörðinni Pétursbúð/Bjargi á Arnarstapa í Snæfellsbæ. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, auk þess sem stefnanda verði gert að greiða málskostnað. I. Stefnandi hefur búið á jörðinni Pétursbúð/Bjargi frá árinu 1964 og tók hann við ábúð jarðarinnar af móður sinni árið 1983. Hinn 15. september 1986 var gert byggingarbréf um jörðina, en með því var stefnanda leigð jörðin til lífstíðarábúðar. Jörðin var þá í eigu ríkisins og undirritaði landbúnaðarráðherra byggingarbréfið. Bréfinu var þinglýst 2. október 1986. Samkvæmt byggingarbréfinu nemur árlegt eftirgjald jarðarinnar 3% af fasteignamati eins og það er á hverjum tíma. Í byggingarbréfinu er að finna svohljóðandi ákvæði: Leigusala er heimilt hvenær sem er á ábúðartímanum að undanskilja og leigja út lóðir úr landi jarðarinnar undir hús til íbúðar, atvinnureksturs, sumardvalar o.fl., sbr. 2. mgr. 4. gr. og 3. mgr. 24. gr. l. 64/1976, og leigusali heldur rétti sínum skv. 3. mgr. 5. gr. l. 64/1976 til að taka jörðina eða jarðarhluta úr lífstíðarábúð vegna þarfa ríkisins. Lóðir og lönd, sem þegar hafa verið leigð úr landi jarðarinnar, eru undanskilin í leigunni. Leigutaki á ekki rétt á bótum fyrir missi leiguréttar vegna ákvæða þessarar greinar. Taki leigusali undan lóðir á ábúðartímanum, skal það hljóta samþykki sveitarstjórnar, jarðanefndar og Skipulags ríkisins. Jörðin Pétursbúð/Bjarg er ein af jörðum í svonefndri Arnarstapatorfu og sú eina þeirra sem setin er ábúanda. Jörðin skiptist í tvær landspildur, annars vegar 3,9 ha ræktað land umhverfis íbúðar- og útihús, svonefnt „heimatún“, og hins vegar 6,54 ha spildu, sem stefnandi ræktaði fyrir nokkrum árum, en er nú nýtt til beitar fyrir búfé. Sú spilda mun hafa verið nefnd „nýræktin“. Á ábúðartímanum hefur stefnandi nýtt jörðina undir sauðfjár- og hrossarækt, auk þess sem hann hefur hafið undirbúning að ræktun skjólbelta til nytja og umhverfisfegrunar. Þá hefur stefnandi verið með áform um að setja á stofn húsdýragarð á heimatúni jarðarinnar. Stefnandi fór þess á leit við stefnda að honum yrðu veitt meðmæli sveitarfélagsins til að fá að kaupa jörðina, sbr. 38. gr. eldri jarðalaga, nr. 65/1976. Þeirri málaleitan var svarað með bréfi stefnda 21. október 1999 þar sem fram kom að stefndi hefði hug á að eignast allt land á Arnarstapa og til stæði að nýta forkaupsrétt sveitarfélagsins í því skyni. Með bréfi 20. mars 2001 fór eiginkona stefnanda þess á leit við landbúnaðarráðherra að hún og stefnandi fengju að kaupa jörðina. Þessu erindi var svarað með bréfi landbúnaðarráðuneytisins 2. maí 2001 þar sem fram kom að ráðuneytið hefði ekki fengið aðra yfirlýsingu frá stefnda en fram kom í fyrrgreindu bréfi 21. október 1999. Af þeim sökum væri ekki unnt að selja ábúendum jörðina. Á ríkisstjórnarfundi 9. apríl 2002 var ákveðið að tillögu landbúnaðarráðherra að landbúnaðarráðuneytið afhenti umhverfisráðuneytinu forræði jarða á Arnarstapa í Snæfellsbæ, en þar á meðal var sú jörð sem hér er til umfjöllunar. Var stefnanda tilkynnt um þessa ákvörðun með bréfi 29. sama mánaðar. Með bréfi lögmanns stefnanda 17. maí 2002 til landbúnaðarráðherra var þessari ákvörðun harðlega mótmælt þar sem hún ætti sér ekki lagastoð. Með bréfi 22. apríl 2002 ítrekaði stefnandi beiðni sína til stefnda um að honum yrðu veitt meðmæli samkvæmt 38. gr. eldri jarðalaga til að fá jörðina keypta af ríkinu. Þessu erindi svaraði stefndi með bréfi 6. maí 2002, en þar kom fram að sveitarfélagið ætti í viðræðum við umhverfisráðuneytið um makaskipti á ríkisjörðum í Arnarstapatorfunni og á jörðinni Saxhól, sem er hluti af landi þjóðgarðsins á Snæfellsjökli. Með bréfi 28. ágúst 2002 óskaði stefnandi enn eftir því við stefnda að tekin yrði afstaða til þess hvort ábúendur hefðu setið jörðina vel þannig að mælt yrði með því að jörðin fengist keypt af ríkinu. Þessu erindi svarði stefndi með bréfi 19. september sama ár, en þar kom fram að stefndi teldi ekki sérstaka ástæðu til að meta hvernig jörðin hefði verið setin. Þó var tekið fram að fyrir lægju upplýsingar um að jörðin væri í litlum mæli nýtt til búrekstrar. Einnig var vísað til þess að bæjarráð hefði komist að þeirri niðurstöðu að leggjast gegn því að ábúendur fengju að kaupa jörðina. Þótt stefndi teldi enga lagaskyldu til að rökstyðja þá ákvörðun var tekið fram að nokkru hefði ráðið að nýlega hefði tekið gildi nýtt aðalskipulag fyrir Arnarstapa og Hellna, en þar væri gert ráð fyrir breyttri landnotkun á jörðum í Arnarstapatorfu. Stefnandi vildi ekki una þessari afgreiðslu stefnda og skaut málinu til landbúnaðarráðuneytisins á grundvelli 17. gr. eldri jarðalaga með bréfi 17. október 2002. Með úrskurði ráðuneytisins 8. mars 2003 var felld úr gildi sú ákvörðun stefnda að leggja ekki mat á hvort ábúendur hefðu setið jörðina vel. Hins vegar var ekki tekin til greina sú krafa stefnanda að fella úr gildi synjun stefnda á því að mæla með að ábúendur fengju að kaupa jörðina. Var ekki talið að sú ákvörðun hefði verið reist á ólögmætum sjónarmiðum, en til stuðnings henni hafði stefndi vísað til áforma um skipulag svæðisins. Með makaskiptaafsali 6. maí 2003 lét ríkið af hendi jarðir á Arnarstapa, þar með talið ábúðarjörð stefnanda, fyrir jörðina Saxhól, sem var í eigu stefnda. Í afsalinu var tekið fram að með fylgdu allir leigusamningar/ábúðarsamningar með viðeigandi uppdráttum og teikningum. Var afsalið móttekið til þinglýsingar 29. september sama ár og innfært í þinglýsingabók 6. næsta mánaðar. II. Á fundi bæjarstjórnar Snæfellsbæjar 20. febrúar 2002 var samþykkt skipulagstillaga sem fól í sér breytingu á aðalskipulagi Snæfellsbæjar 1995-2015. Eftir að tillagan hafði verið auglýst var hún samþykkt í bæjarstjórn 14. nóvember sama ár. Með bréfi stefnda 3. desember það ár var stefnanda og eiginkonu hans tilkynnt um þessa afgreiðslu bæjarstjórnar. Aðalskipulagsbreytingin var síðan afgreidd frá Skipulagsstofnun 12. sama mánaðar til staðfestingar umhverfisráðherra. Ráðherra staðfesti skipulagið 19. mars 2003. Hinn 10. mars 2004 var á ný samþykkt skipulagstillaga í bæjarstjórn Snæfellsbæjar. Í tillögunni fólst sú breyting að landbúnaðarsvæði vestan svonefndrar Músaslóðar var breytt í frístundasvæði. Það landsvæði nær meðal annars til svonefndrar „nýræktar“ sem er önnur þeirra tveggja landspildna sem mynda ábýlisjörð stefnanda. Þessi breyting á aðalskipulagi var afgreidd frá Skipulagsstofnun 22. september 2004 til staðfestingar umhverfisráðherra og staðfest af honum 10. nóvember sama ár. Samhliða breytingu á aðalskipulagi var unnið deiliskipulag fyrir svæðið og tók það gildi 31. janúar 2005. Á fundi bæjarstjórnar Snæfellsbæjar 3. mars 2005 var lögmanni stefnda falið að rita bréf þar sem stefnanda yrði sagt upp ábúðinni að því marki sem nauðsynlegt væri til að hrinda í framkvæmd breyttu skipulagi á Arnarstapa. Með bréfi stefnda 4. sama mánaðar var stefnanda síðan sagt upp ábúðinni á landsvæði því sem kallað er „nýræktin“ og telst 6,54 ha eða um 62% af ræktuðu landi jarðarinnar. Í bréfinu var rakið að sumarhúsabyggð hefði verið skipulögð á landspildunni. Ekki var tekið fram að uppsögnin væri reist á 22. og 23. gr. gildandi ábúðarlaga nr. 80/2004 og heimild í byggingarbréfi jarðarinnar. Þá sagði í niðurlagi bréfsins að uppsögnin væri miðuð við fardaga 2006. Með bréfi lögmanns stefnanda 31. mars 2005 var uppsögninni mótmælt þar sem fyrir henni væri hvorki lagastoð né heimild í byggingarbréfinu. Lögmaður stefnda svaraði því erindi með bréfi 6. apríl sama ár þar sem uppsögnin og rök fyrir henni voru áréttuð. III. Með bréfi 22. júní 2005 fór stefndi þess á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta til peningaverðs það tjón sem stefnandi kynni að verða fyrir vegna þeirrar ákvörðunar stefnda að taka úr ábúð hluta af landi jarðarinnar. Var þess einnig farið á leit að metin yrði eðlileg lækkun á umsömdu afgjaldi jarðarinnar vegna töku spildunnar úr ábúð. Hinn 1. júlí sama ár voru Jón Hólm Stefánsson, fasteignasali, og Runólfur Sigursveinsson, héraðsráðunautur, dómkvaddir til að taka saman matsgerðina og skiluðu þeir henni 4. janúar 2006. Í matsgerðinni er vísað til þess að árlegt afgjald sé 3% af fasteignamati jarðarinnar. Fasteignamat lands sé afar lágt og því yrði um óverulega lækkun afgjalds að ræða og í engu samræmi við það tjón sem skerðingin valdi. Þá kemur fram í matsgerðinni það álit matsmanna að áform stefnda séu svo íþyngjandi fyrir stefnanda að jafngildi uppsögn lífstíðarábúðar með brotthvarfi af jörðinni og tilheyrandi kostnaði, auk kostnaðar fyrir stefnanda að koma sér upp nýju húsnæði og atvinnuaðstöðu. Að teknu tilliti til afgjalds fyrir ábúðina er tjón stefnanda af þessum sökum talið nema 30.000.000 króna. Stefndi vildi ekki una þessu mati og óskaði eftir yfirmati með bréfi 14. febrúar 2006. Hinn 2. mars sama ár voru Ingi Tryggvason, héraðsdómslögmaður og fasteignasali, Eiríkur Blöndal, ráðunautur, og Bjarni Guðmundsson, prófessor, dómkvaddir til að framkvæma matið og skiluðu þeir yfirmatsgerð 9. maí 2006. Í yfirmatsgerðinni komast matsmenn að þeirri niðurstöðu að ekki séu efni til að gera breytingu á eftirgjaldi jarðarinnar og því nemi það 3% af fasteignamati þess hluta eignarinnar sem eftir verði gangi eftir áform stefnda um að taka hluta landsins úr ábúð. Þá telja matsmenn að tjón stefnanda nemi andvirði girðingar um þann hluta landsins, sem tekinn verði úr ábúð, og er það tjón metið á 262.527 krónur. Einnig er stefndi talin verða fyrir tjóni vegna ræktunar landsins og er það talið nema 392.400 krónum. Þá er annað tjón stefnanda talið nema 1.000.000 króna, en það er talið svara til kostnaðar við að afla fóðurs og beitar fyrir bústofn með öðru móti en til þessa. Samtals er því tjón stefnanda við að hluti landsins verði tekinn úr ábúð talið nema 1.654.927 krónum. IV. Stefnandi heldur því fram að engin lagastoð hafi verið fyrir íþyngjandi ákvörðun stefnda um að segja upp hluta af byggingarbréfi stefnanda og taka úr ábúð 6,54 ha landspildu, sem svari til um 62% af ræktuðu landi jarðarinnar. Í því sambandi tekur stefnandi fram að gildandi ábúðarlög, nr. 80/2004, veiti stefnda ekki heimild til að segja upp byggingarbréfinu og taka spilduna úr ábúð. Einnig telur stefnandi að ekki sé til að dreifa öðrum lagaheimildum sem geri stefnda kleift að svipta stefnanda lífstíðarábúð á spildunni og örugglega ekki í þeim tilgangi að rýma fyrir sumarbústaðabyggð líkt og ráða megi af málatilbúnaði stefnda. Stefnandi hafnar því að stefndi geti reist uppsögnina á 22. gr. laga nr. 80/2004 eins og gert hafi verið uppsagnarbréfi til stefnanda 4. mars 2005. Samkvæmt því ákvæði sé ábúenda skylt vegna skipulags að láta af hendi land undir opinberar byggingar og atvinnurekstur eða vegna framkvæmda sem nauðsynlegt þykir að gera í landi jarðarinnar án annars endurgjalds en hlutfallslegrar lækkunar á jarðarafgjaldi. Telur stefnandi að undir þetta geti með engu móti fallið áform um byggingu sumarbústaðahverfis. Jafnframt andmælir stefndi því að uppsögn verði reist á 23. gr. sömu laga, enda geti áskilnaður ákvæðisins um „eigin þarfir“ til að land verði tekið úr ábúð ekki átt við fyrirhugaða nýtingu landsins. Þvert á móti telur stefnandi að brýnir atvinnuhagsmunir hans verði ekki skertir vegna afþreyingarstarfsemi af því tagi sem fyrirhuguð sé á landinu. Stefnandi mótmælir því eindregið að heimilt sé að taka hluta af jörðinni úr ábúð á grundvelli heimildar í byggingarbréfi. Í því samandi bendir stefnandi á að ákvæði bréfsins um að jarðeigandi geti á ábúðartíma undanskilið lóðir og leigt út hafi sótt lagastoð í 2. mgr. 4. gr. og 3. mgr. 24. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 64/1976, sem féllu úr gildi 1. júlí 2004. Heimild þessi hafi því fallið niður og eftirleiðis fari lögskipti málsaðila að gildandi ábúðarlögum, nr. 80/2004. Í annan stað bendir stefnandi á að þessi ákvæði í byggingarbréfi hafi verið bundin við hagsmuni ríkisins sem leigði jörðina og í öllu falli hafi þessi ákvæði miðast við eigin þarfir landeigenda. Á þessum grundvelli verði lóðir undir sumarhús því ekki leigðar þriðja manni. Loks telur stefnandi fráleitt að honum verði gert að þola að láta af hendi ríflega helming af ræktuðu landi jarðarinnar. Verði talið að uppsögn stefnda eigi sér stoð í lögum eða byggingarbréfi telur stefnandi að ekki sé fullnægt áskilnaði byggingarbréfsins um samþykki jarðanefndar og Skipulags ríkisins. Þannig liggi ekki fyrir samþykki Skipulagsstofnunar en sú stofnun hafi áður verið nefnd Skipulag ríkisins. Þá hafi jarðanefndir verið lagðar af með gildandi jarðalögum, nr. 81/2004, en í þeirra stað hafi komið landbúnaðarnefndir. Því hafi borið að afla samþykkis þeirrar nefndar. Stefnandi heldur því fram að öll framganga stefnda brjóti gegn réttmætum væntingum stefnanda og góðum stjórnsýsluháttum. Þannig hafi stefndi verið með fögur fyrirheit um að staðið yrði við ábúðarsamning ríkisins gagnvart stefnanda þegar stefndi var að ná til sín eignarhaldi á jörðinni. Við þetta hafi stefnandi miðað og lagt út í umtalsverðan kostnað við atvinnustarfsemi á landinu, þar með talið fyrirhugaðan húsdýra- og fjölskyldugarð. Þessi áform séu útilokuð ef land jarðarinnar verði skert með því móti sem stefndi leitist við með uppsögn sinni. Loks heldur stefnandi því fram að uppsögn stefnda brjóti gegn meðalhófsreglu í 12. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Ákvörðun stefnda sé augljóslega mjög íþyngjandi fyrir stefnanda, en unnt hefði verið að vega upp á móti því með að fá stefnanda annað land á þessu svæði til hagnýtingar. Telur stefnandi að stefndi hafi ekki sýnt neinn raunverulegan vilja í þá veru og því hafi sveitarfélagið misbeitt valdi sínu gróflega þannig að með engu móti fái staðist efnisreglur stjórnsýsluréttar. V. Stefndi vísar til þess að sveitarfélagið sé eigandi að jörðinni Pétursbúð/Bjargi, með öllu því sem jörðinni fylgi, samkvæmt makaskiptaafsali 6. maí 2003. Því hafi stefndi fengið öll réttindi og gengist undir allar skyldur samkvæmt byggingarbréfi stefnanda frá 15. september 1986 um ábúð hans á jörðinni. Stefndi vísar til þess að sveitarfélögum sé skylt að fara með þau málefni sem þeim eru falin í lögum, sbr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 45/1998. Meðal þeirra málaflokka séu skipulagsmál viðkomandi sveitarfélags, sbr. skipulags- og byggingarlög, nr. 73/1997. Samkvæmt 9. gr. þeirra laga sé landið allt skipulagsskylt, en sveitarstjórnum sé falið að annast aðal- og deiliskipulag innan sinna marka. Stefndi heldur því fram að sveitarfélagið hafi í öllu tilliti borið sig rétt að við undirbúning og breytingu á aðalskipulagi Snæfellsbæjar á árunum 2004 og 2005, að því er snerti Arnarstapa og Hellna á sunnanverðu Snæfellsnesi, og við deiliskipulag fyrir svæðið á grundvelli þessara breytinga á aðalskipulagi. Stefndi heldur því fram að ákvörðun sveitarfélagsins frá 3. mars 2005, sem krafist sé ógildingar á, hafi átt sér stoð í þessu breytta skipulagi. Uppsögn ábúðarsamningsins við stefnanda að hluta til hafi því verið óhjákvæmileg nauðsyn við framkvæmd skipulags og löglega að þeirri ákvörðun staðið. Til stuðnings þeirri ákvörðun að taka hluta landsins úr ábúð með uppsögn vísar stefndi til byggingarbréfsins, en þar komi fram að leigusala sé heimilt á ábúðartíma að undanskilja og leigja út lóðir úr landi jarðarinnar undir hús til íbúðar, atvinnureksturs, sumardvalar o.fl. Í byggingarbréfinu sé þetta stutt við 2. mgr. 4. gr. og 3. mgr. 24. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 76/1976, en stefndi telur að í stað þessara ákvæða komi nú 22. og 23. gr. gildandi ábúðarlaga, nr. 80/2004, og vísar stefndi til þeirra ákvæða sem grundvöll uppsagnar. Jafnframt heldur stefndi því fram að byggingarbréfið hafi að geyma sjálfstætt heimildarákvæði að samningarétti til handa leigusala um þær ráðstafanir sem þar eru tilgreindar. Loks telur stefndi að uppsögnin verði reist á breyttu skipulagi svæðisins og vísar í því sambandi til 32. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Byggir stefndi á því að sú lagagrein feli í sér sjálfstæða heimild í þessum efnum, hvort sem leitað er eignarnáms á grundvelli skipulagsins eða farin sú leið að taka land úr ábúð eins og stefndi kaus að gera. VI. Stefnandi gerir þá kröfu að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda frá fundi bæjarstjórnar 3. mars 2005 um uppsögn á 6,54 ha spildu úr jörðinni Pétursbúð/Bjargi, sem nefnd hefur verið „nýrækt“, en spildan er hluti af því landi sem stefnandi fékk til lífstíðarábúðar með byggingarbréfi 15. september 1986. Er málsóknin reist á því að ráðstöfunin eigi sér hvorki heimild í lögum né byggingarbréfinu. Að þessu virtu og með hliðsjón af því hvernig málatilbúnaður stefnanda var skýrður við munnlegan flutning málsins verður kröfugerð hans skilin þannig að leitað sé eftir staðfestingu dómsins á því að stefnandi sé ekki bundinn af uppsögn stefnda. Á hinn bóginn er vörn stefnda reist á því að sveitarfélaginu hafi verið heimilt að taka umrætt land úr ábúð með því að beina uppsögninni að stefnanda. Með byggingarbréfi stefnanda fékk hann jörðina til lífstíðarábúðar. Slíkur samningur er óuppsegjanlegur af hálfu jarðeigenda, sbr. gagnályktun frá 36. gr. ábúðarlaga, nr. 80/2004. Hvort stefnda er heimilt að taka hluta jarðarinnar úr ábúð veltur á hvort fyrir því verði fundin stoð í byggingarbréfi eða ábúðarlögum. Samkvæmt 29. gr. laga nr. 80/2004 er óheimilt að semja um að ábúandi taki á sig meiri skyldur eða öðlist minni rétt en lögin mæla fyrir um. Að öðru leyti fer um réttindi og skyldur ábúanda og jarðareiganda eftir gildandi lögum og stjórnvaldsreglum á hverjum tíma, svo og byggingarbréfi aðila og öðrum samningum. Af hálfu stefnda er á því byggt að fullnægjandi lagastoð fyrir uppsögninni sé að finna í ábúðarlögum og er í því sambandi vísað til 22. og 23. gr. laga nr. 80/2004. Samkvæmt 22. gr. laganna er ábúanda skylt vegna skipulags að láta af hendi land undir opinberar byggingar og atvinnurekstur eða framkvæmdir sem nauðsynlegt þykir að gera í landi jarðarinnar án annars endurgjalds en hlutfallslegrar lækkunar á jarðarafgjaldi. Með engu móti verður fallist á það með stefnda að landið verði leyst úr ábúð á þessum grundvelli til að sveitarfélagið geti hagnýtt sér það með því að ráðstafa lóðum undir frístundabyggð. Þá verður heldur ekki talið að þessi hagnýting á landinu með ráðstöfun til annarra verði talin til „eigin þarfa“ sveitarfélagsins þannig að uppsögnin verði reist á 23. gr. laganna. Ábúðarlög nr. 80/2004 tóku gildi 1. júlí 2004 og frá sama tíma féllu úr gildi eldri ábúðarlög nr. 64/1976. Samkvæmt I. ákvæði til bráðabirgða með lögum nr. 80/2004 skulu samningar um ábúð sem gerðir hafa verið fyrir gildistöku laganna halda gildi sínu. Einnig kemur fram í ákvæðinu að ákvörðun, sem jarðareigandi hefur tekið fyrir gildistöku laga nr. 80/2004, á grundvelli heimildar í eldri lögum nr. 64/1976, um aðra nýtingu jarðar en lögin gera ráð fyrir, skuli halda gildi sínu eftir gildistöku laganna án tillits til þess hvort þær veita ábúanda meiri eða minni rétt en lögin gera ráð fyrir. Á fundi bæjarstjórnar Snæfellsbæjar 10. mars 2004 var samþykkt skipulagstillaga sem fól í sér þá breytingu að landbúnaðarsvæði vestan svonefndrar Músaslóðar var breytt í frístundarsvæði. Samhliða þessu var unnið að deiliskipulagi fyrir þetta svæði, en það tekur til þeirrar spildu sem stefndi sagði úr ábúð með uppsögn sinni til stefnanda. Þar sem þessi ákvörðun um hagnýtingu jarðarinnar var tekin áður en lög nr. 80/2004 tóku gildi reynir á hvort hún hafi átt sér stoð byggingarbréfi stefnanda, sbr. fyrrgreint bráðabirgðaákvæði með lögunum. Í byggingarbréfi stefnanda segir að leigusala sé heimilt hvenær sem er á ábúðartímanum að undanskilja og leigja út lóðir úr landi jarðarinnar undir hús til íbúðar, atvinnurekstur, sumardvalar o.fl., sbr. 2. mgr. 4. gr. og 3. mgr. 24. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 64/1976. Þar sem eldri ábúðarlög voru ófrávíkjanleg um réttindi ábúanda verður ekki talið að jarðeigandi hafi með byggingarbréfi getað áskilið sér rýmri rétt til að leysa land úr ábúð en lögin gerðu ráð fyrir. Kemur því til skoðunar hvort þessi ráðstöfun á landinu hafi átt sér heimild í fyrrgreindum ákvæðum laganna, sem byggingarbréfið vísar til sem grundvöll fyrir jarðeiganda til að taka land úr ábúð. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 64/1976 voru vatnsréttindi og námur af ýmsu tagi undanskilin leiguliðaafnotum, auk lands til nauðsynlegra bygginga svo jarðeigandi gæti hagnýtt þessi réttindi. Þessi heimild getur augljóslega ekki átt við um þá hagnýtingu lands sem fyrirhuguð er á þeirri spildu sem uppsögn stefnda tók til. Þá sagði í 2. mgr. 24. gr. laganna að landsdrottni væri heimilt, ef samkomulag yrði þar um, að leigja öðrum hlunnindi, sem vegna fjarlægðar eða aðstöðu væri erfitt að nytja af jörðinni, enda væri slíkt gert í samráði við jarðanefnd og býlið lífvænlegt til búrekstrar, að dómi jarðanefndar, þótt þau hlunnindi væru undan tekin. Einnig sagði að landsdrottinn mætti leigja lóðir undir hús eða land til uppsáturs og fiskverkunarreita og spildur til ræktunar í óyrktu landi leigujarðar, ef hlutaðeigandi héraðsráðunautur eða trúnaðarmaður Bændasamtaka Íslands teldi það ekki valda leiguliða verulegum skaða eða takmarka aðstöðu hans til ræktunar á jörðinni. Ekkert mat á þessum grundvelli hefur farið fram og því getur þessi heimild heldur ekki átt við um fyrirhuguð not stefnda á jarðarspildunni. Í þessu tilliti getur engu breytt, svo sem stefndi hefur hreyft, þótt búskapur stefnanda á ábýlisjörðinni sé ekki umfangsmikill og hann stundi einnig atvinnu með sjósókn. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður hvorki talið að uppsögn stefnda á ábúðarsamningi að hluta til verði studd við gildandi ábúðarlög nr. 80/2004 né eldri lög um sama efni nr. 64/1976. Þá verður ekki fallist á það með stefnda að hann hafi getað upp á sitt eindæmi tekið spilduna úr ábúð á grundvelli 32. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, sem heimilar ráðherra að taka ákvörðun um að eignarnámi verði beitt til að hrinda í framkvæmd staðfestu aðalskipulagi sveitarfélags. Verður krafa stefnanda því tekin til greina og uppsögnin felld úr gildi. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Felld er úr gildi uppsögn stefnda, Snæfellsbæjar, sem tilkynnt var stefnanda, Þórkeli Geir Högnasyni, með bréfi 4. mars 2005, á hluta byggingarbréfs stefnanda frá 15. september 1986 um jörðina Pétursbúð/Bjarg en uppsögnin tók til 6,54 ha landspildu af jörðinni. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 781/2009
Hæfi Meðdómsmaður Líkamstjón Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Í málinu gerði J meðal annars kröfu fyrir Hæstarétti um ómerkingu héraðsdóms á grundvelli þess að hinir tveir sérfróðu meðdómendur í héraði hafi verið vanhæfir til setu í dóminum vegna tengsla sinna við V. Upplýst var í málinu að M, annar sérfróði meðdómandinn, hafði fengið greitt fyrir 74 matsgerðir á árunum 2008 til 2010 úr hendi V. Ekki komu fram mótmæli af hálfu V gegn því að hann hafi tilnefnt M af sinni hálfu til slíkra matsgerða. Í dómi Hæstaréttar segir að leggja yrði til grundvallar að V hefði á greindu tímabili oft tilnefnt M af sinni hálfu til trúnaðarstarfa við örorkumat. Yrði að fallast á með J að hann þyrfti ekki við þessar aðstæður að sæta því að M tæki á sama tíma sæti sem meðdómsmaður í málinu, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu áfrýjanda og að málskostnaður verði þá felldur niður. Aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er byggð á því að hinir tveir sérfróðu meðdómendur í héraði, læknarnir Magnús Páll Albertsson og Sveinbjörn Brandsson, hafi verið vanhæfir til setu í dóminum vegna tengsla sinna við stefnda. Kveðst áfrýjandi fyrst hafa fengið vitneskju um hverjir yrðu kvaddir til dómstarfa við upphaf aðalflutnings málsins og því ekki haft ráðrúm til að kanna hæfi meðdómendanna fyrr en eftir að málið hafi verið dómtekið í héraði. Byggir hann á því að læknarnir tveir séu læknar Orkuhússins sf., Suðurlandsbraut 34 í Reykjavík, þar sem Ragnar Jónsson, ráðgefandi læknir stefnda, starfi einnig á sömu hæð hússins og þeir. Þeir noti sama tölvukerfi og skrifstofubúnað og Ragnar. Þá telur áfrýjandi að annar eða báðir hinna sérfróðu meðdómenda hafi tekið að sér verkefni fyrir stefnda og þegið fyrir greiðslur á síðustu árum. Kveðst áfrýjandi hafa vitneskju um að annar meðdómsmanna, Magnús Páll, hafi tekið að sér störf fyrir stefnda meðan mál þetta hafi verið í flutningi fyrir héraðsdómi. Lagði hann fram því til staðfestingar tvö tölvubréf 16. og 23. október 2009, þar sem stefndi tilnefndi meðdómsmann af sinni hálfu til að meta örorku tveggja nafngreindra tjónþola sem leituðu eftir bótum frá stefnda. Eru aðilar sammála um að þar hafi verið um að ræða tilvik þar sem viðkomandi tjónþoli og stefndi hafi komið sér saman um að tveir læknar skyldu gera örorkumat og skyldi hvor tilnefna einn. Skoraði áfrýjandi á stefnda að upplýsa meðal annars hvort hinir sérfróðu meðdómsmenn „hafi annast ráðgjöf fyrir félagið og fjölda mála þar sem þeir hafi tekið að sér störf s.s. matsstörf á síðustu þremur árum.“ Stefndi hefur mótmælt aðalkröfu áfrýjanda. Hefur hann bent á að Orkuhúsið sf. sé rekstrarfélag sem hafi alla fasteignina að Suðurlandsbraut 34 á leigu og framleigi síðan rými í húsinu til félaga lækna, sjúkraþjálfara og annarra sem annast stoðkerfisþjónustu. Hvað læknaþjónustuna varði sé það Stoðkerfi ehf. sem leigi aðstöðu í húsinu. Ragnar Jónsson læknir leigi aðstöðu af Stoðkerfum ehf. en eigi hvorki hlut í því félagi né sé fjárhagslega háður rekstri þess eða annarra lækna að Suðurlandsbraut 34. Læknarnir reki starfsemi sína sem einstaklingar og engin fjárhagsleg tengsl séu þeirra á milli. Þá mótmælir stefndi því að tilnefning hans í einhverjum tilvikum á meðdómsmanninum Magnúsi Páli til matsstarfa geri lækninn vanhæfan til setu í héraðsdóminum. Stefndi brást við fyrrgreindri áskorun áfrýjanda með því að upplýsa að meðdómandinn Sveinbjörn hefði ekki tekið að sér matsstörf fyrir stefnda. Hins vegar hefði Magnús Páll fengið greitt fyrir 74 matsgerðir á árunum 2008 til 2010. Ekki lægi fyrir hver hefði tilnefnt hann til starfa í þessum málum en þetta byggi oftast á samkomulagi aðila; Magnús Páll hafi stundum verið tilnefndur af lögmanni tjónþola. Samkvæmt grófri talningu hafi Ragnar Jónsson annast matsstörf í 829 málum fyrir stefnda á sama tímabili. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að það valdi vanhæfi meðdómendanna í héraði að hafa rekið læknastofur sínar í húsnæði, þar sem Ragnar Jónsson, fastur trúnaðarlæknir stefnda, hafði einnig stofu. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að Sveinbjörn Brandsson hafi tekið að sér störf fyrir stefnda sem hafi gert hann vanhæfan til setu í héraðsdómi. Málsaðilar deila ekki um að nokkuð hafi tíðkast í skaðabótamálum vegna líkamstjóna, þar sem kröfum hefur verið beint að stefnda, að aðilar hafi komið sér saman um að leita til tveggja lækna til að meta örorku tjónþola. Hafi þá hvor þeirra um sig tilnefnt annan lækninn. Stefndi mótmælir því ekki að hann hafi tilnefnt Magnús Pál Albertsson af sinni hálfu til slíkra matsgerða en hefur ekki upplýst þrátt fyrir áskorun áfrýjanda hversu oft svo hafi staðið á í fyrrgreindum 74 tilvikum. Miðað við þessar upplýsingar verður lagt til grundvallar að stefndi hafi á greindu tímabili oft tilnefnt Magnús Pál af sinni hálfu til trúnaðarstarfa við örorkumöt. Verður fallist á með áfrýjanda að hann þurfi ekki við þessar aðstæður að sæta því að Magnús Páll taki á sama tímabili sæti sem meðdómsmaður í málinu, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Leiðir af þessu að aðalkrafa áfrýjanda verður tekin til greina og hinn áfrýjaði dómur ómerktur. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Jóni Óskari Júlíussyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur14. desember 2009. Mál þetta var höfðað 14. mars 2008 og dómekið 16. f.m. Stefnandi er Jón Óskar Júlíusson, Sléttuvegi 7, Reykjavík Stefndu voru FISK-Seafood hf., Eyrarvegi 18, Sauðárkróki og Vátrygginga­félag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík en við munnlegan flutning málsins féll stefn­andi frá kröfum á hendur FISK-Seafood hf. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 38.882.077 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 4.697.176 krónum frá 18. maí 2003 til 1. október 2004 en af 31.265.102 krónum frá þeim degi til 15. október 2006 en með dráttarvöxtum af 38.882.077 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum stefnda til stefnanda að fjárhæð 573 krónur 28. nóvember 2003, 300.000 krónur 21. apríl 2004, 500.000 krónur 21. júní 2004, 200.000 krónur 29. júlí 2004 og 158.862 krónur 20. október 2004. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsóknarleyfi 28. júní 2007. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að kröfur hans verði lækkaðar verulega, þannig að stefndi verði einungis dæmdur til greiðslu 12.508.253 króna án dráttarvaxta, og málskostnaður verði látinn niður falla. 1 Í stefnu greinir frá málsefni á þann veg að 18. maí 2003 hafi stefnandi orðið fyrir slysi við störf sín um borð í Klakki SH-510, sem FISK-Seafood hf. á Sauðár­króki gerir út, er skuttogarinn var við veiðar á flotvörpu. Slysið hafi átt sér stað með þeim hætti að stefnandi hafi fengið veiðarfærin framan á brjóstkassann þannig að hann hafi fallið aftur fyrir sig á þilfar. Hann hafi strax fundið fyrir óþægindum í baki en þó staðið á fætur og reynt að halda áfram vinnu sinni. Eftir um hálfa klukkustund hafi hann hins vegar fengið aukna verki í bakið með leiðni niður í vinstri fót. Hann hafi þá hætt að vinna og lagst fyrir. Yfirmaður á togaranum hafi haft samband við lækni og hafi stefnanda að ráði hans verið gefið verkjastillandi lyf. Nokkrum klukkustundum síðar hafi hann fundið fyrir leiðsluverkjum niður í báða ganglimi. Hann hafi verið rúmliggjandi það sem eftir var veiðitúrsins, nánar tiltekið í fjóra daga. Júlíus Skúlason, faðir stefnanda, var skipstjóri í þessari veiðiferð skipsins. Í skipsdagsbók er skráð við daginn 18. maí 2003: „Kl. 09.10 þegar verið var að láta trollið fara vildi það óhapp til að belgurinn slóst í Jón Óskar Júlísson með þeim afleiðingum að hann skall í þilfarið og fann til í baki á eftir. Haft samband við lækni og látinn vita. Jóni voru gefin verkjalyf og látinn hafa hægt um sig. Veður SA 12 m/sek. Hægur.“ Einnig var lögð fram yfirlýsing Júlíusar, dags. 3. mars 2009. Þar segir að hann hafi ekki verið vitni að slysinu. Þegar hann hafi heyrt af slysinu og í ljós hafi komið að meiðsli hafi orðið hafi honum borið sem skipstjóra að skrá um það í skipsdagbók. Skráning hans um slysið sé byggð á frásögn Ragnars Tómassonar, 1. stýrimanns, en hann hafi verið í brúnni þegar slysið varð og verið vitni að því. Í ljós hafi komið að hann hafi misritað tildrög slyssins að því leyti að hann hafi skráð að það hafi orðið þegar verið var að setja trollið út en hið rétta sé að verið var að taka það inn. Varðandi vinnubrögðin um borð breyti engu hvort verið sé að taka troll út eða inn; vinnubrögðin séu því sem næst hin sömu. Jafnframt staðfesti Júlíus að hann hefði hringt í lækni á Borgarspítalanum vegna meiðslanna sem Jón Óskar hafi orðið fyrir í þessu slysi. Hann bar fyrir dóminum að hann hefði heyrt morguninn eftir að eitthvað væri að stefnanda og komið hafi í ljós að hann var að baksa við að pissa í flösku þar sem hann komst ekki úr koju sinni. Hann kvaðst sennilega hafa skráð um atvikið þann sama dag í dagbókina. Hann kvaðst hafa farið með stefnanda á slysadeild þegar eftir að komið var í land að veiðiferð skipsins lokinni. Í læknisvottorði Steinunnar G. H. Jónsdóttur, dags. 16. ágúst 2005, segir að stefnandi hafi leitað á slysadeild Landspítalans kl. 00.23 22. maí 2003 vegna vinnu­slyss sem hann hafi orðið fyrir 18. s.m. en hún hafi verið ábyrgur sérfræðingur á vakt. Í vottorðinu er haft eftir stefnanda að hann hafi verið um borð í skipi úti á sjó er hann hafi fengið veiðarfæri í sig og fallið aftur fyrir sig án þess að geta borið fyrir sig hendur og lent þannig á bakinu. Hann hafi þurft aðstoð til að komast upp í koju og legið þar í fjóra daga alveg óvinnufær. Hann hafi sagst hafa afar slæma mjóbaksverki með leiðni niður í þjóhnappa og læri, þó meira hægra megin. Skrifað hafi verið upp á verkjalyf og málum fylgt eftir með sneiðmyndatöku. Læknirinn kveðst ekki hafa séð stefnanda aftur en henni væri kunnugt um að hann hefði ekki lagast þrátt fyrir sjúkraþjálfun og því verið tekinn til aðgerðar 14. nóvember 2003 þar sem brjósklos hafi verið fjarlægt og hafi Bjarni Hannesson taugaskurðlæknir gert aðgerðina. Í vottorði Bjarna Hannessonar, dags. 28. nóvember 2003, segir að stefnandi hafi komið til hans vegna verkja í baki sem leiddu niður í vinstri fót. Hann hafi sagst hafa orðið fyrir slysi um borð í togara þann 18. maí 2003, dottið á bakið og fengið væng af trolli á sig. Hann hafi haldið áfram að vinna en tólf tímum seinna hafi hann verið orðinn mjög slæmur og verið óvinnufær síðan vegna verkja niður í vinstri fót. Tölvusneiðmynd hafi sýnt stórt brjósklos L:IV-L:V vinstra megin. Stefnandi hafi verið í sjúkraþjálfun án nokkurs bata og því hafi verið ákveðið að gera á honum aðgerð. Hinn 14. nóvember 2003 hafi verið gerður bakskurður. Við aðgerðina hafi fundist stórt brjósklos sem hafi verið fjarlægt en hluti af brjóskinu hafi sprungið út úr liðbilinu og legið laust í hryggganginum. Frammi liggur tilkynning til útgerðar og Tryggingastofnunar ríkisins um slys á sjómanni, undirrituð 30. maí 2003 af Júlíusi Skúlasyni skipstjóra. Þar er tildrögum slyssins og aðstæðum lýst þannig: „Verið var að láta trollið fara þegar belgur á trollinu slóst í Jón Óskar bátsmann þannig að hann datt á þilfarið. Fann til í baki á eftir. S.A. 12 m/sek.“ Í viðauka, undirrituðum af stefnanda og launafulltrúa útgerðar, er m.a. bætt við þeim upplýsingum að stefnandi hafi unnið hjá atvinnurekandanum með hléum frá 3. janúar 1991 og hafi ekki strax hætt vinnu eftir slysið heldur daginn eftir (19.05.03). Hinn 16. janúar 2004 lenti stefnandi í umferðarslysi á Reykjanesbraut sem farþegi í bifreið sem lenti í árekstri fjögurra bifreiða. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið af vettvangi á slysadeild þar sem hann dvaldist í eina klukkustund en var þá útskrifaður. Í þessu slysi tóku sig upp áverkar úr fyrra slysi auk þess sem ný einkenni komu fram. Hinn 3. febrúar 2004 lenti stefnandi aftur í umferðaróhappi sem ökumaður fólksbifreiðar þegar ekið var aftan á hana. Við höggið kastaðist bifreið hans fram á við og aftan á kyrrstæða bifreið. Stefnandi var til meðferðar hjá fjölda lækna auk þeirra sem að framan greinir. Hann leitaði til Jóseps Ó. Blöndal á St. Fransiskusspítalanum í Stykkishólmi vegna þrálátra og viðvarandi einkenna frá baki. Þá var hann til meðferðar hjá Magnúsi Guðmundssyni, sérfræðingi í gigtarsjúkdómum, og hjá heimilislækni sínum, Eyjólfi Guðmundssyni. Vegna þunglyndis og kvíða vísaði Eyjólfur stefnanda til Kristófers Þorleifssonar geðlæknis. Að auki fór stefnandi m.a. til Bjarna Valtýssonar verkjasérfræðings. Í vottorði Jóseps Ó. Blöndals, dags. 28. febrúar 2005, segir m.a. að stefnandi hafi verið í Bakprógrammi Bak- og hálsdeildar St. Franciskusspítala í þrjár vikur haustið 2004 en í útskriftarviðtali kvaðst hann vera engu betri af verkjum og jafnvel hafa versnað. Að lokum segir: „Erfitt er að gefa upp í hlutföllum hver þáttur hinna einstöku slysa er í verkjaástandi Jóns Óskars en ljóst má vera að slysið um borð í Klakki var sýnu verst og að hann hafði ekki náð teljandi bata af sínum mjóbaksverkjum, þótt verkir niður í ganglimi hafi læknast við skurðaðgerð í nóvember 2003, þegar hann lenti í slysunum í janúar og febrúar.“ Í læknisvottorði Kristófers Þorleifssonar, dags. 27. desember 2004, segir að stefnandi hafi fyrst komið til hans í viðtal og skoðun 10. nóvember 2004. Áliti læknisins er þannig lýst: „Jón Óskar Júlíusson er í dag haldinn djúpu þunglyndi í kjölfar vinnuslyss sem hann varð fyrir þann 18. maí 2003. Ljóst er að þunglyndis­einkennin hafa farið vaxandi frá því hann slasaðist. Hann hefur haft stöðug verkja­vandamál frá baki. Þessir verkir hafa síðan ágerst og versnað eftir að hann varð fyrir bifreiðarslysi í tvígang, fyrst þann 16. jan. 2004 og síðan þann 3. febr. 2004. Þrátt fyrir endurhæfingu og meðferð á Stykkishólmsspítala hefur verkjavandamálið ekki lagast. Verið alls ófær til vinnu og allt hefur hrunið í kringum hann. Hann varð að selja íbúð sína og samband hans við kærustu, sem á von á barni þeirra, er í upplausn. Þetta hefur haft mikil áhrif á Jón Óskar og er sjálfsmynd hans í molum í dag. . .“ 2 Að ósk stefnanda voru hinn 20. maí 2005 dómkvaddir tveir matsmenn, Guðmundur Sigurðsson lögfræðingur og Guðjón Baldursson læknir, til að meta, með tilliti til þeirra bótaþátta sem tilgreindir eru í lögum nr. 50/1993, afleiðingar þeirra þriggja slys sem hann hafi orðið fyrir dagana 18. maí 2003, 16. janúar 2004 og 2. febrúar s.á. Matsgerð þeirra er dagsett 12. október 2005. Þar var m.a. komist að þeirri niðurstöðu að stöðugleikapunktur vegna allra slysanna væri 23. júní 2004. Varanleg örorka vegna slyssins 18. maí 2003 væri 25%, varanlegur miski 15%, tímabil tímabundins atvinnutjóns frá slysdegi til 23. júní 2004 og ætti stefnandi rétt á þjáningabótum frá slysdegi til 15. janúar 2004. Varanleg örorka vegna slyssins 16. janúar 2004 væri 10%, varanlegur miski 7%, tímabil tímabundins atvinnutjóns frá slysdegi til 23. júní 2004 og ætti stefnandi rétt á þjáningabótum frá slysdegi til 24. apríl 2004. Varanleg örorka vegna slyssins 3. febrúar 2004 var metin 0% og varanlegur miski 3%. Stefnandi vildi ekki una niðurstöðu matsmanna og að ósk hans voru 9. desember 2005 dómkvaddir eftirtaldir matsmenn til að meta í yfirmati afleiðingar framangreindra slysa: Atli Þór Ólason bæklunarskurðlæknir, Kristinn Tómasson, geð- og embættislæknir, og Stefán Már Stefánsson prófessor. Yfirmatsgerð er dagsett 10. ágúst 2006. Um varanlegan miska segir m.a.: „Þá telja matsmenn einnig að verulegur kvíði og þunglyndi hafi fylgt í kjölfar fyrstu tveggja slysanna. Matsmenn telja að þessi geðröskun sé á háu stigi og komi til með að há Jóni Óskari verulega í framtíðinni. Meta þeir þennan þátt til 20% varanlegs miska og skipta honum jafnt milli slysanna 18. maí 2003 og 16. janúar 2004.“ Um slysið 2. febrúar 2004 segir: „ . . . Höggið virðist hafa verið lítið, hann fann ekki til eymsla eftir áreksturinn samkvæmt lögregluskýrslu og hann leitaði ekki strax til læknis. Matsmenn telja því að síðasta slysið hafi valdið lítilli viðbót einkenna enda liggur bein staðfesting fyrir auknum eða nýjum einkennum ekki fyrir í gögnunum. Afleiðingar slyss þessa koma hér því ekki frekar við sögu.“ Meginniðurstaða matsins er sem hér segir: „Varanlegur miski Jóns Óskars, sem rakinn verður til vinnuslyssins 18. maí 2003, telst hæfilega metinn 25 stig. Varanlegur miski hans, sem rakinn verður til slyssins 16. janúar 2004 er hæfilega metinn 15 stig, þ.e. samtals 40 stig. Varanleg örorka, sem rakin verður til slyssins 18. maí 2003, telst 40 stig og 25 stig vegna slyssins 16. janúar 2004, þ.e. samtals 65 stig. Batahvörf (stöðugleikapunktur) vegna slysanna 18. maí 2003 og 16. janúar 2004 eru 1. október 2004. Tímabundið atvinnutjón vegna slyssins 18. maí 2003 er ákveðið 100% frá slysdegi til 1. október 2004. Tímabundið atvinnutjón vegna slyssins 16. janúar 2004 telst 100% frá slysdegi til 1. október 2004. Þjáningabætur vegna slyssins 18. maí 2003 ákveðast frá slysdegi til 1. október 2004, þar af rúmliggjandi í 19 daga. Þjáningabætur vegna slyssins 16. janúar 2004 ákveðast frá slysdegi til 1. október 2004, þar af rúmliggjandi í 17 daga.“ Stefndi lagði fram dóm Hæstaréttar í máli nr. 310/2006. Stefnandi þessa máls krafðist þess að íslenska ríkinu yrði gert að greiða honum miskabætur þar sem hann hefði saklaus verið látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 21. febrúar 2004 til hádegis 27. sama mánaðar vegna gruns um aðild að innflutningi fíkniefna en rannsókn leiddi ekki til útgáfu ákæru á hendur stefnanda. Í málinu kom fram að stefnandi viðurkenndi að neyta fíkniefna og umbúðir utan af fíkniefnum fundust á heimili hans. Íslenska ríkið var sýknað af bótakröfu stefnanda. Með bréfum, dags. 6. maí 2008, til yfirmatsmanna vakti lögmaður athygli þeirra á framangreindum upplýsingum um hagi stefnanda og leitaði álits á því hvort þær kynnu að valda því að forsendur matsins stæðust ekki. Í svarbréfi yfirmatsmanna, dags. 22. maí 2008, segir: „. . . Þeir telja að miðað við þessi gögn séu forsendur yfirmatsgerðarinnar óbreyttar. Hins vegar útiloka yfirmatsmenn ekki að við endurupptöku matsmálsins kunni að finnast læknisfræðileg gögn eða önnur gögn um verulega og langvarandi fíkniefnaneyslu Jóns Ágústs sem gæti breytt forsendum okkar og niðurstöðu í fyrrgreindri yfirmatsgerð.“ Yfirmatsmennirnir staðfestu matsgerð sína fyrir dómi og gáfu á henni nokkrar skýringar. Að beiðni stefnda var á dómþingi 25. júní 2008 dómkvaddur matsmaður, Sigurður Thorlacius læknir, til að gefa álit á því hvort og þá að hve miklu leyti ætlað vinnuslys 18. maí 2003 um borð í Klakki SH-510 hafi haft áhrif á að hann var metinn til örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins og hjá Lífeyrissjóði sjómanna, Lífeyrissjóði VR og hjá Lífeyrissjóði Norðurlands. Í niðurstöðu mats, dags. 10. september 2008, segir að sú færniskerðing stefnanda sem liggi til grundvallar örorkumati Trygginga­stofnunar ríkisins samkvæmt gildandi örorkumatsstaðli og mati á orkutapi hans gagnvart framangreindum lífeyrissjóðum verði að hálfu leyti rakin til sjóvinnuslyssins 18. maí 2003. Stefndi aflaði útreiknings Talnakönnunar hf. á eingreiðsluverðmæti lífeyrisgreiðslna til stefnanda frá Tryggingastofnun ríkisins og framangreindum lífeyrissjóðum miðað við stöðugleikapunkt 1. október 2004 vegna slysa 18. maí 2003, 16. janúar 2004 og 3. febrúar 2004. Niðurstöður kveða á um 36.875.000 krónur varðandi lífeyrissjóðina og 9.228.000 krónur að því er tekur til Tryggingastofnunar ríkisins. 3 Samkvæmt sundurliðun frá stefnda, dags. 13. september 2006, innti félagið af höndum greiðslur til stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns, samtals að upphæð 1.286.860 krónur. Einnig var um að ræða greiðslur vegna læknisvottorða svo og innborganir á höfuðstól, samtals að upphæð 1.000.000 króna. Síðustu greiðslur voru 12. ágúst 2004, læknisvottorð 12.865 krónur, 20. október 2004, ýmiss kostnaður ót. 158.862 krónur, og 25. ágúst 2005 læknisvottorð 25.700 krónur. Lögmaður stefnda sendi lögreglunni á Sauðarkróki bréf, dags. 9. júlí 2004. Þar segir að félaginu hafi borist fregnir um að lýsing stefnanda á atvikinu 18. maí 2003 kunni að vera ónákvæm og var þess óskað að teknar yrðu vitnaskýrslur af þeim sem voru með stefnanda á vakt í umræddri veiðiferð eða öðrum hugsanlegum vitnum. Markmiðið væri að reyna að fá fram hvað gerðist í raun og veru, hvort stefnandi hafi slasast eins og lýst sé í skipsbók og hvort einhver vitni væru að atburðinum. Skýrslu­tökur af skipverjum í umræddri veiðiferð fóru fram dagana 22. júlí til 3. ágúst 2004 og verður hér greint frá meginefni skýrslnanna. Ingi Björgvin Kristjánsson netamaður kvaðst ekki kannast neitt við málið og hafa heyrt um meiðsli stefnanda mörgum mánuðum síðar. Skipið hafi verið á flottrollsveiðum á Reykjaneshrygg og þeir stefnandi verið saman stjórnborðsmegin og séð um höfuðlínustykki og kapal, ásamt Ómari Bragasyni að hann minnti. Lúðvík S. Friðbergsson netamaður kvaðst ekkert kannast við málið. „Jón Óskar var í koju þegar ég mætti á vakt mína. Hann var þá sagður veikur og ég spurði einskis.“ Jón Pétur Sigurðsson háseti: „Ég sá Jón Óskar ekki verða fyrir neinum áföllum um borð í þessari veiðiferð. Ég hafði engin samskipti við hann. Jón Óskar var sagður veikur og haft var samband við lækni. Bjarki kom víst að honum. Það sá þetta víst enginn. Ég heyrði að Jón Óskar hefði dottið.“ Stefán Valdimarsson 2. stýrimaður: „Ég man ekki eftir neinu vinnuslysi um borð. Við vorum allir á dekki og slys hefði varla farið fram hjá manni. Eitt sinn fékk Jón Óskar í bakið og var hann að drepast um borð. Ég þori ekki að tímasetja hvenær það var og hann hætti á skipinu upp úr því en fór í eina siglingu eftir það.“ Ómar Bragason 2. vélstjóri: „Ég kannast við að hafa verið skipverji á Klakk SH-510 í umrætt sinn. Ég kannast ekki við umrætt atvik og minnist þess ekki að hafa orðið vitni að því að þetta hafi gerst.“ Helgi Þór Emilsson háseti kvaðst ekkert kannast við þetta mál að öðru leyti en því að stefnandi hafi fengið í bakið þegar þeir voru í úthafinu. Eitt skiptið þegar átti að ræsa hann hafi hann ekki komist úr koju og verið rúmfastur eftir það. Hann kannaðist ekki við að „belgur á trollinu“ hafi slegist í stefnanda með þeim afleiðingum að hann hafi fallið við og slasast á baki. „Í úthafinu er aðeins ein vakt. . . . Þetta kemur mér mjög á óvart. Ég heyrði að Jón Óskar hafi farið í aðgerð út af brjósklosi. Meira veit ég ekki.“ Kristján Tryggvi Ragnarsson háseti: „Ég sá þetta ekki. Hann fékk víst í bakið og var rúmfastur. Heyrði síðar að Jón Óskar hefði meitt sig.“ Björn Ragnarsson háseti var spurður hvort hann kannaðist við málið og svaraði: „Nei, ég varð aldrei var við neitt svoleiðis og hef ekkert heyrt um það.“ Guðmundur Páll Ingólfsson háseti: „Ég man að Jón Óskar fékk í bakið í veiðiferðinni. Hann var óvinnufær, lá í koju og gat ekki labbað. Ég kannast ekki við að hafa orðið vitni að neinu slysi um borð og hef ekkert um það heyrt. Ég hef þá ekki verið á vaktinni.“ Bjarki Tryggvason matsveinn: „Kl. 05.30 morguninn sem Jón Óskar fékk í bakið kom klefafélagi hans, Guðmundur Páll Ingólfsson, til mín þar sem ég var að taka til morgunverðinn og sagði hann mér að Jón Óskar væri lamaður og gæti ekki hreyft sig. Ég fór inn í klefann til þeirra félaga og spurði Jón Óskar hvort hann gæti hreyft tærnar sem hann og gat og gerði. Síðan fór ég upp í brú og ræddi málið við vakthafandi stýrimann, Ragnar Tómasson. Ragnar fór síðan niður í klefann til Jóns Óskars en er Ragnar kom aftur upp þá hélt ég til minna fyrri starfa að taka til morgunverðinn. Ég tel að Ragnar hafi gefið Jóni Óskari verkjatöflur án þess þó ég spurði eftir því. Jón Óskar var í koju næstu tvo daga og ég færði honum mat að borða. Síðan kom hann fram til snæðings. Þegar við fórum frá borði í Reykjavíkurhöfn þá gekk Jón Óskar óstuddur frá borði. Í gegnum tíðina hefur það verið svo að ef einhver meiðir sig um borð þá leitar viðkomandi fyrst til mín og ég „plástra“ og met hvort frekari meðferðar er þörf. Ég kannast ekki við að slys hafi orðið um borð í þessari veiðiferð. Það ræddi enginn í mín eyru.“ Ragnar Tómasson, 1. stýrimaður: „Verið var á úthafskarfaveiðum og þá eru ekki neinar vaktir sem slíkar. Ég var í brúnni og verið var að vinna við trollið á dekkinu. Belgurinn á trollinu slóst eitthvað til og við það hrasaði Jón Óskar. Hann stóð upp en kvartaði eitthvað í bakinu á eftir og síðar hreinlega „læstist“ hann. Hann var kominn fram úr kojunni en síðan varð að setja hann hreinlega í þeim stellingum aftur upp í kojuna. Ég man ekki hvort það var daginn eftir. Jón Óskar var óvinnufær það sem eftir var af veiðiferðinni og hefur ekki komið aftur. Ég var sóttur upp í brú umrætt sinn og hjálpaði Guðmundur Páll, klefafélagi Jóns Óskars, mér að setja hann upp í kojuna. Ég gaf Jóni Óskari verkjastillandi og skipstjórinn, Júlíus faðir Jóns Óskars, hafði síðan samband við lækni. Aðspurður kveðst Ragnar ekki minnast þess að belgurinn á trollinu hafi slegist í fleiri en Jón Óskar. Ekki svo ég tæki eftir. Það er ætíð einhver sláttur á trollinu.“ Framangreindir skipverjar, aðrir en Björn Ragnarsson, Kristján Tryggvi Ragnarsson og Lúðvík S. Friðbergsson báru vætti við aðalmeðferð málsins og staðfestu framangreindar skýrslur sínar. Vitnið Ragnar Tómasson kvaðst hafa verið í brú skipsins við hífitækin en unnið hafi verið við að taka inn trollið. Hann var spurður hvort hann hefði sé væng rekast í stefnanda og svaraði: „Ég sá bara að hann hrasaði við trollið.“ Hann kvað stefnanda hafa fallið við á dekkinu, staðið upp aftur og haldið áfram við sitt verk. Hann hafi síðan sagst finna til í baki eftir að hann hafi lokið vinnu sinni við að taka inn trollið og losa aflann úr því. Í bréfi stefnda, dags. 26. nóvember 2004, til lögmanns stefnanda, er þess getið að félagið hafi greitt 1.286.860 krónur vegna áætlaðs tímabundins tekjutjóns stefnanda sem feli í sér ofgreiðslu; einnig hafi það án skyldu greitt stefnanda að ósk hans 1.000.000 króna upp í ætlað tjón hans. Þá segir að í ljósi framburða skipverja fyrir lögreglu þurfi að fá frekari upplýsingar frá stefnanda og öðrum um hvernig slysið atvikaðist. Frammi liggur skýrsla sem lögreglan í Reykjavík tók 2. maí 2005 af stefnanda samkvæmt beiðni stefnda 14. apríl 2005. Stefnandi bar að hann hefði slasast er verið var að taka trollið og að honum meðtöldum muni hafa verið átta til tíu menn á dekkinu. Hann var beðinn að skýra sem nákvæmast frá óhappinu og sagði: „Ég gekk fram með bb. síðunni á skipinu. Ég fór fram með síðunni til þess að ganga undir vængina á trollinu sem voru að rúllast inn á tromluna sem trollið gekk inn á, gerði þetta til þess að þurfa ekki að beygja mig eins mikið er ég fór undir vængina til þess að taka fótreipið klárt, en ég var bátsmaður er slysið átti sér stað, ég var bátsmaður í þessari ferð skipsins og það var verk bátsmannsins þegar trollið var tekið inn sem ég var að vinna. Ég var í raun undir vængjunum þegar slysið átti sér stað. Ég fékk vænginn snöggt í brjóstið, féll aftur á bak, byrjaði að taka fótreipið klárt en fann þá að ég gat ekki lyft upp fyrir mig, fann mikla verki í baki sem leiddu niður í báðar fætur en ég kvartaði ekki undan þessu. Ég veit ekki hvort einhverjir sáu er ég datt.“ Í bréfi stefnda, dags. 15. júní 2005, til lögmanns stefnanda segir að eftir heildstæða skoðun á gögnum málsins sé niðurstaða félagsins sú að sönnun skorti fyrir því að ætlað slys hafi í raun og veru orðið. Fyrir liggi að tíu af ellefu samstarfs­mönnum stefnanda hafi ekki tekið eftir að hann félli og slasaðist í veiðiferðinni þótt sumir þeirra hafi unnið mjög náið með honum í umrætt sinn. Aðeins Ragnar Tómasson kveðist hafa séð slysið úr brúnni en það sé mjög ólíklegt miðað við stöðu hans, hvar ætlað slys eigi að hafa orðið og staðsetningu tromlunnar. Enginn annar samstarfsmanna stefnanda hafi séð eða heyrt neitt um slys stefnanda og virðist hann í upphafi ekki hafa kennt slysi um bakóþægindi sín. Ýmislegt annað, s.s. mótsagir í gögnum málsins, renni frekari stoðum undir þá niðurstöðu félagsins að hafna frekari greiðslum í málinu og áskilji það sér rétt til þess að endurkrefja stefnanda um þær greiðslur sem þegar hafi verið inntar af hendi. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 15. september 2006, til stefnda var sett fram bótakrafa hans, reist á yfirmatsgerðinni, skaðabótalögum nr. 50/1993, kjara­samningi og venju. Með svarbréfi 14. nóvember 2006 var höfnun á bótaskyldu ítrekuð. 4 Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann hafi orðið fyrir slysi um borð í togaranum Klakki SU-510 18. Maí 2003. Ábyrgð stefnda sé reist á því að stefnandi hafi, þegar slysið varð, verið tryggður slysatryggingu hjá honum sem FISK-Seafood hf. hafi keypt til hagsbóta fyrir hann, sbr. 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Gögn málsins beri skýrlega með sér að umrætt slys hafi orðið. Þannig greini skipsdagbók frá slysinu sem og tilkynning til útgerðar og Tryggingastofnunar ríkisins, undirrituð af launafulltrúa FISK-Seafood og skipstjóra. Læknisfræðileg gögn og álit dómkvaddra matsmanna, bæði í undirmatsgerð og yfirmatsgerð, taki svo af öll tvímæli um það að stefnandi hafi orðið fyrir slysi í greint sinn. Þá hafi frásögn stefnanda verið skýr frá upphafi. Einnig er byggt á því að hvað sem öðru líði feli greiðslur stefnda inn á tjón stefnanda á tímabilinu 19. ágúst 2003 til 25. ágúst 2005, alls 2.525.955 krónur, í sér bindandi viðurkenningu félagsins á bótaskyldu. Þá hafi útgerð skipsins viðurkennt, með ýmsum staðfestingum og slysatilkynningum svo bindandi sé, að slysið hafi átt sér stað. Skaðabótakrafa stefnanda er reiknuð út á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993 og umfang tjónsins er reist á matsgerð yfirmats­manna frá 10. ágúst 2006. Krafan er þannig sundurliðuð: Sjúkrakostnaður/annað fjártjón 7.616.975 krónur. Tímabundið atvinnutjón 2.524.651 króna. Þjáningabætur 584.150 krónur. Varanlegur miski 1.588.375 krónur. Varanleg örorka 26.567.926 krónur. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi reist á því að ekki sé nægilega sannað að stefnandi hafi orðið fyrir slysi í skilningi skilmála slysatryggingarinnar og vátryggingaréttar, þ.e. að hann hafi orðið fyrir skyndilegum, utanaðkomandi atburði sem hafi valdið meiðslum á líkama hans. Um þetta er vísað til eftirtalins: Skipverjar, sem voru með stefnanda á dekki og stóðu jafnvel við hliðina á honum allan tímann, sáu hann ekki fá neitt í sig eða falla á bakið og stefnandi nefndi það ekki við neinn um borð að hafa orðið fyrir belgi eða trolli þegar hann fékk í bakið. Miðað við þá frásögn stefnanda að hann hafi verið að fara undir vængina þegar slysið varð sé ómögulegt að Ragnar Tómasson stýrimaður (innskot dómsins: Hér er byggt á skýrslu Ragnars hjá lögreglu) hafi séð ætlað atvik miðað við stöðu hans í skipinu. Færsla skipstjórans, föður stefnanda, í skipsdagbók hafi lítið sem ekkert sönnunargildi enda sé ljóst að hún sé byggð á frásögn einhvers annars. Hinu sama gegni um tilkynningu um slysið til útgerðar og Tryggingastofnunar ríkisins enda stafi innihald hennar frá stefnanda og/eða föður hans. Læknisvottorð og matsgerðir séu því marki brennd að þau byggi á einhliða frásögn og lýsing stefnanda á því hvernig ætlaður atburður hafi orðið. Frásögn stefnanda um atburðinn sé ótrúverðug, á reiki og ekki í samræmi við gögn málsins. Þá verði að benda á að trollið sé dregið löturhægt upp úr sjónum og því geti ekki verið að vængurinn hafi „slegist“ í stefnanda. Því er hafnað að greiðsla stefnda í upphafi hafi falið í sér bindandi skuld­bindingu. Félagið hafi trúað frásögn stefnanda í upphafi en þegar í ljós hafi komið að meiðsl hans hafi ekki orðið með þeim hætti sem hann hafi lýst sé ljóst að stefndi hafi ekki lengur verið bundinn af ákvörðun sinni um bótaskyldu. Því er enn fremur hafnað að stefndi hafi með „. . .ýmsum staðfestingum og slysatilkynningum. . .“ viðurkennt með bindandi hætti að slysið hafi átt sér stað og óljóst sé hvað átt sé við. Á því er einnig byggt af hálfu stefnda að ekki sé sannað að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni. Málatilbúnaður stefnanda sé reistur á yfirmatsgerð en niðurstöður hennar séu rangar þar sem allar upplýsingar hafi ekki verið lagðar á borðið af hálfu stefnanda þegar matið fór fram. Í því efni er með vísun til dóms Hæstaréttar nr. 310/2006 bent á að stefnandi hafi viðurkennt neyslu fíkniefna og hafi brotasögu tengda fíkniefnum svo og að hann hafi hlotið mikinn mannorðsmissi vegna gæslu­varðhaldsins sem hafi haft í för með sér andlegar þjáningar og nánast útilokað sé að leiðrétta, en í yfirmatsgerðinni sé mikið gert úr andlegum veikindum stefnanda vegna hins ætlaða slysaatburðar. Yfirmatsgerðin sé röng hvað varðar andlega líðan stefnanda eftir hið ætlaða atvik enda hafi stefnandi fyrst farið til geðlæknis 10. nóvember 2004, þ.e. eftir að hann hafi auk þess atviks lent í tveimur umferðarslysum og sætt gæsluvarðhaldi í tæplega sjö sólarhringa. Samkvæmt þessu verði að sýkna stefnda á þeim grundvelli að ekki liggi fyrir nægileg og fullnægjandi sönnun á líkamstjóni stefnanda. Varakrafa stefnda er þannig sundurliðuð: Útlagður kostnaður 1.459.240 krónur. Tímabundið atvinnutjóna 369.947 krónur. Þjáningabætur 441.760 krónur. Varanlegur miski 1.588.375 krónur. Varanleg örorka 12.508.253 krónur en til frádráttar komi greiðslur að fjárhæð 1.000.000 króna. 5 Óumdeilt er að í gildi var slysatrygging sem kröfugerð stefnanda á hendur stefnda er grundvölluð á svo og að í skilmálum, sem giltu um vátrygginguna, er slys skilgreint þannig: „Með orðinu „slys“ er hér átt við skyndilegan, utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama þess, sem tryggður er, og gerist sannanlega án vilja hans.“ Þá sætir ekki ágreiningi að stefnandi hlaut brjósklos í veiðiferð skuttogarans Klakks SH-510 sem lauk að kvöldi 21. maí 2003 og að öllum líkindum hinn 18. þess mánaðar. Í undirmatsgerð er dregin sú ályktun að þar sem stefnandi hafi sagst hafa verið einkennalaus frá baki fyrir óhappið um borð í togaranum þann 18. maí 2003 megi telja víst að orsakasamband sé milli slyssins og einkenna hans sem hann reki til þess. Dómurinn er þeirrar skoðunar að slíkt samband í tíma geti bent til orsakasambands en að álykta að slíku orsakasambandi verði slegið föstu vegna þessa tímasambands eins saman er rangt. Rétt er að hafa í huga að brjósklos er langoftast hluti af hrörnunarbreytingum í hrygg og hefur þá ekkert samband við nein slys. Brjósklos eru oft til staðar án þess að gefa einkenni. Þau geta tengst áverkum með orsakatengslum en gera það sjaldan. Í yfirmatsgerð segir: „Við slysið 18. maí 2003 var Jón Óskar að vinna um borð í Klakki SH-510 þegar belgur á trolli lenti á brjóstkassa hans svo hann féll á bakið. Við þetta hlaut hann brjósklos milli 4. og 5. mjóhryggjarliðbola vinstra megin sem þrýsti á úttaug. Í aðgerðarlýsingu Bjarna Hannessonar taugaskurðlæknis kemur fram að um ferskan áverka á liðbrjóski var að ræða. Matsmenn telja því að mjög góð sönnun liggi fyrir að um brjósklos tengt áverka sé að ræða.“ Þessi tilvitnun í aðgerðarlýsingu Bjarna Hannessonar er ekki rétt. Þar kemur ekki fram að brjósklosið hafi verið ferskt heldur að það hafi verið til staðar „útbungandi discur og síðan fannst frítt fragment ... “. Þá bar yfirmatsmaðurinn Atli Þór Ólason fyrir dómi að yfirmatsmenn hefðu ekki haft undir höndum umrædda aðgerðarlýsingu við vinnslu matsgerðarinnar, enda er hennar ekki getið í heimildarlista þar. Hann taldi að verið væri að vitna í læknisvottorð Bjarna Hannessonar. Í nefndu vottorði kemur ekkert fram um aldur brjósklossins. Þar segir hins vegar að við aðgerðina hafi verið til staðar stórt brjósklos og að hluti af brjóskinu hafi sprungið út úr liðbilinu og legið laust í hryggganginum (sbr. áðurnefnt frítt fragment í aðgerðarlýsingu). Bjarni Hannesson bar einnig fyrir dóminum að útilokað væri að sjá í slíkri aðgerð hversu gamalt brjósklosið væri og einnig væri ómögulegt að sjá við aðgerð hver orsök þess væri. Færsla skipstjórans, föður stefnanda, í skipsdagbók um ætlað atvik hefur ekkert sönnunargildi. Ekki var um samtímafærslu að ræða og hún var ekki gerð af Ragnari Tómassyni, fyrsta stýrimanni, sem í raun fór með vald skipstjóra, heldur skipstjóranum sjálfum sem var í káetu sinni þennan dag, 18. maí. Verulegt misræmi er milli þess sem annars vegar er haldið fram í málinu um atvik ætlaðs slyss og hins vegar þess sem skipstjórinn skráir í skipsdagbók og í skýrslu til útgerðar og tryggingafélags og hann hlýtur að hafa eftir stefnanda. Sitt er hvað að hífa inn troll eða láta það fara, m.a. með hliðsjón af tímamismun, svo og hvort um er að ræða belg flottrolls eða vængi. Stefnandi kveðst hafa verið undir vængjunum þegar slysið átti sér stað með þeim hætti að hann hafi fengið væng snöggt í brjóstið og fallið aftur á bak. Það virðist ósennilegt að stefndi hafi getað verið undir vængnum sem dróst inn á flottromluna þannig að vængurinn gæti hafa slegist framan á hann. Það er með ólíkindum að enginn þeirra níu skipverja, sem voru að störfum með stefnanda á þilfari togarans, og einhverjir jafnvel honum við hlið eða því sem næst, skyldi verða atviksins var hafi það borið að á þann hátt sem stefnandi lýsir. Hinn eini af áhöfninni, sem styður það að eitthvað hafi komið fyrir stefnanda, er Ragnar Tómasson, sem var í brúnni og ber að hann hafi séð stefnanda hrasa og falla við. Óhugsandi verður að teljast að í hinu þrönga samfélagi skipverja skyldi enginn hafa spurnir af hinni ætluðu ástæðu þess að bátsmaðurinn, stefnandi máls þessa, væri svo dögum skipti frá störfum. Niðurstaða málsins er sú að ekki sé sýnt fram á að líkamstjón stefnanda hafi orðið með þeim hætti sem hann lýsir eða að fullnægt sé skilyrði slysatryggingarinnar um skyndilegan, utanaðkomandi atburð. Stefndi verður ekki bundinn af viðurkenningu sem felist í greiðslum til stefnanda enda voru þær felldar niður þegar rannsókn, sem fram fór að tilhlutun hans, varð til þess að styrkja grun sem vaknað hafði um að ekki væri allt með felldu. Þá verður ekki séð að af hálfu útgerðar skipsins hafi verið gefnar viðurkenningar „með ýmsum staðfestingum og slysatilkynningum“ sem þýðingu geti haft fyrir úrlausn málsins. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Þrír lögmenn hafa annast rekstur málsins hver af öðrum fyrir stefnanda; Arnar Þór Stefánsson héraðsdómslögmaður, Dögg Pálsdóttir hæstaréttarlögmaður og Ólafur Örn Svansson hæstaréttarlögmaður. Gjafsóknar­kostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar málflutningsþóknanir (að meðtöldum virðisaukaskatti) Arnars Þórs Stefánssonar hdl. 850.000 krónur, Daggar Pálsdóttur hrl.180.000 krónur og Ólafs Arnar Svanssonar hrl. 320.000 krónur. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Magnús Páll Albertsson og Sveinbjörn Brandsson, bæklunarlæknar. D ó m s o r ð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Óskars Júlíussonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar mál­flutningsþóknanir lögmanna hans, Arnars Þórs Stefánssonar héraðsdómslögmanns, 850.000 krónur, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur, og Ólafs Arnar Svanssonar hæstaréttarlögmanns, 320.000 krónur.
Mál nr. 601/2012
Gæsluvarðhald Skaðabótamál Eigin sök Aðfinnslur
S krafði Í um skaðabætur vegna fjártjóns og miska sem hann taldi sig hafa orðið fyrir með því að hafa undir rannsókn lögreglu á mansalsmáli og tryggingasvikum verið hnepptur í gæsluvarðhald og gert að sæta því í einangrun, auk þess sem hann taldi að hann hefði verið beittur harðræði á meðan á því stóð. Með dómi héraðsdóms, sem var endanlegur hvað S varðaði, var hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Hæstiréttur taldi ósannað að S hefði orðið óvinnufær vegna gæsluvarðhaldsins og var því krafa hans um bætur vegna fjártjóns ekki tekin til greina. Þá var talið að S hefði með framgöngu sinni í aðdraganda þess að hann var hnepptur í gæsluvarðhald og í framhaldi af því stuðlað að þeirri aðgerð og yrðu honum því ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðahaldi. Eftir að hann hefði hins vegar greint frá tiltekinni vitneskju sinni í málinu yrði að líta svo á að þáttur hans í málinu hefði að mestu leyti verið upplýstur og því hefðu ekki verið efni til að halda honum í gæsluvarðhaldi eftir þann tíma. Með vísan til þessa var það niðurstaða Hæstaréttar að S ætti rétt til miskabóta fyrir að hafa setið nokkru lengur í gæsluvarðahaldi en efni hefðu verið til. Þá var einnig litið til þess að breyting hefði verið gerð á lyfjagjöf hans við upphaf gæsluvarðhaldsins og þótti aðbúnaður hans í gæsluvarðhaldinu hafa verið ófullnægjandi að því leyti. Á hinn bóginn hefði S ekki fært sönnur á að hann hefði sætt harðræði meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Var Í gert að greiða S 400.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2012. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 17.280.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. október 2009 til 30. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér „skaða- og miskabætur“ að álitum með sömu vöxtum og greinir í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Laust eftir miðnætti laugardaginn 10. október 2009 kom til landsins með flugi frá Póllandi E, sem þá var 19 ára að aldri og litháískur ríkisborgari. Fljótlega eftir komu hennar vaknaði sá grunur að hún væri fórnarlamb mansals og að hún hefði verið send hingað til að stunda vændi. Á Keflavíkurflugvelli munu þrír menn hafa beðið konunnar, en hún var flutt til aðhlynningar á sjúkrahúsi. Síðar sama dag kom áfrýjandi á lögreglustöðina við Hverfisgötu ásamt þremur mönnum af litháísku þjóðerni og spurðust fyrir um konuna. Áfrýjandi átti og rak fyrirtækin SR Holdings ehf. og SR eignir ehf. og meðal starfsmanna þeirra munu hafa verið litháískir ríkisborgarar. Einnig liggur fyrir að áfrýjandi hafði samband símleiðis við lögregluna á Suðurnesjum mánudaginn 12. október 2009 og spurðist fyrir um konuna og mun hann þá hafa sagt á sér deili með því að gefa upp nafn og kennitölu. Eftir að konan hafði fengið aðhlynningu á sjúkrahúsi var hún í umsjá lögreglu en síðan dvaldi hún í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda í Reykjanesbæ. Að morgni 13. október 2009 mun lögregla hafa komist að raun um að konan hafi yfirgefið dvalarstað sinn í Keflavík seint kvöldið áður og var talið að þangað hefði hún verið sótt. Lögreglan lýsti síðan eftir konunni 15. sama mánaðar og fannst hún við gistihús í Reykjavík að kvöldi þess dags. Hinn 13. október 2009 mætti áfrýjandi samkvæmt boðun til skýrslutöku hjá lögreglunni á Suðurnesjum og var hann yfirheyrður sem sakborningur þar sem hann væri grunaður um að hafa gerst sekur um mansal. Fram kom hjá áfrýjanda að hann þekkti mjög lítið þá menn sem hefðu beðið hann um að hafa samband við lögreglu til að spyrjast fyrir um konuna, en þeir hefðu sagt hana vera vinkonu eða kærustu einhvers þeirra eða eitthvað í þá veru. Á þessum tíma voru einnig til rannsóknar hjá lögreglu ætluð tryggingasvik vegna bruna sem varð að [...] í [...] 28. ágúst 2009, en fasteignin var í eigu SR eigna ehf. og var húsnæðið leigt út. Samkvæmt tjónskvittun Vátryggingafélags Íslands hf. voru félaginu greiddar 36.500.000 krónur í bætur vegna skyldutryggingar eignarinnar og var sú greiðsla innt af hendi 19. október sama ár. Í upplýsingaskýrslu lögreglu 22. þess mánaðar kemur fram að leigutaki í húsnæðinu hafi haft samband við lögreglu og greint frá því að kunningi hans hafi verið að vinna nærri húsinu um kl. 22.00 og þá hafi ekkert verið athugavert en húsið orðið alelda rúmri klukkustund síðar. Þá var í skýrslunni haft eftir þessum leigutaka að honum hafi borist upplýsingar um grunsamlegar mannaferðir í bænum þetta kvöld. Í kjölfarið voru tildrög brunans rannsökuð nánar af lögreglu með því að taka skýrslur af þeim sem gátu borið um þau. Með bréfi 12. nóvember 2009 lagði lögregla hald á fjármuni á tilgreindum bankareikningi SR eigna ehf. og var tekið fram að það væri gert sökum þess að áfrýjandi væri grunaður um tryggingasvik. Þessari haldlagningu var aflétt 16. desember sama ár. Með úrskurði héraðsdóms 19. október 2009 var lögreglu heimilað að afla upplýsinga frá símfyrirtækjum um það úr hvaða símanúmerum hringt hefði verið í tiltekin símanúmer sem áfrýjandi hafði og í hvaða númer hefði verið hringt úr þeim símanúmerum frá 1. ágúst sama ár. Jafnframt var lögreglu með úrskurði sama dag heimilað að hlusta og hljóðrita símtöl í og úr símanúmerum áfrýjanda til og með 16. nóvember það ár. Í beiðnum um þessar aðgerðir kom fram að rannsóknin beindist meðal annars að ætluðu mansali og tryggingasvikum. II Áfrýjandi var handtekinn 20. október 2009 og við upphaf yfirheyrslu hjá lögreglu síðar sama dag sagðist hann að öllu leyti vera búinn að tjá sig um sakarefnið. Nánar aðspurður greindi áfrýjandi frá því að hann hefði um árabil verið með í vinnu hjá sér nokkra menn frá Litháen. Einnig kannaðist hann við þá einstaklinga sem grunur lék á að væru viðriðnir það mál sem var til rannsóknar, en tveir þeirra hafi verið í vinnu hjá sér í apríl það ár. Jafnframt hafi hann lánað einum þeirra bifreið fyrir um hálfum mánuði og hitt annan á bensínstöð og við Kringluna. Við það tækifæri hafi sá sem átti í hlut spurt „um húsið á [...], koma með sér í business og svoleiðis.“ Kvaðst áfrýjandi hafa hundsað þetta en hann treysti ekki þessum mönnum. Jafnframt sagði áfrýjandi að hann hefði að beiðni þessa manns ekki haft farsíma á sér. Þá hefðu þessir menn komið heim til sín en hann ekkert viljað við þá ræða. Um aðdraganda þess að áfrýjandi hafði samband við lögreglu vegna ungu konunnar, sem kom til landsins 10. október 2009, sagði áfrýjandi að hann hefði gert það að beiðni þessara manna til að túlka fyrir þá. Spurður um eignina að [...] í [...] tók áfrýjandi fram að hann hafi verið erlendis þegar húsið brann. Eftir að áfrýjandi hafði gefið skýrslu var hann í haldi þar til hann var leiddur fyrir dómara daginn eftir og gæsluvarðhalds krafist yfir honum. Til stuðnings þeirri kröfu var vísað til þess að fyrir hendi væri grunur um umfangsmikla og skipulagða glæpastarfsemi. Með úrskurði héraðsdóms sama dag var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 28. október 2009 og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 23. þess mánaðar í máli nr. 606/2009. Í kjölfar handtöku áfrýjanda var gerð húsleit á heimili hans og á starfsstöðvum fyrirtækja í hans eigu. Áfrýjandi var næst yfirheyrður af lögreglu 23. október 2009 og við upphaf skýrslutökunnar kvaðst hann enga vitneskju hafa um konuna frá Litháen, sem kom til landsins 10. sama mánaðar, umfram það sem þegar hefði komið fram. Þvertók áfrýjandi fyrir að tengjast komu hennar til landsins með einhverju móti, svo sem með því að hafa keypt farmiða eða útvegað henni húsnæði. Þá kannaðist áfrýjandi ekki við að hafa greitt götu Litháa hér á landi ef frá er talið að hafa ráðið þá í vinnu. Einnig kannaðist áfrýjandi ekki við að þeir Litháar sem störfuðu hjá honum væru viðriðnir glæpastarfsemi af einhverju tagi. Þá neitaði áfrýjandi því að Litháar á hans vegum hafi verið valdir að brunanum að [...] í [...]. Við lok skýrslutökunnar voru bókuð eftir verjanda áfrýjanda andmæli við því að umbjóðandi hans hefði ekki fengið nauðsynlega læknisþjónustu. Áfrýjandi gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 27. október 2009 og við upphaf skýrslugjafar sagðist hann engu hafa að bæta við fyrri frásögn sína. Nánar spurður um þá Litháa sem störfuðu hjá honum kvaðst hann engin tengsl hafa við þessa menn. Þeir hefðu verið ágengir gagnvart sér með að fá vinnu og atvinnuleyfi, auk þess sem áfrýjandi kannaðist við að hafa veitt þeim óveruleg lán. Einnig tók áfrýjandi fram að hann hefði reynt að ljúka samskiptum við mennina eftir uppákomu í samkvæmi hjá sér á liðnu vori þegar tveir þeirra hefðu barið ungan dreng fyrir utan heimili sitt. Þá ítrekaði áfrýjandi að ekkert merkilegt hefði farið fram á fundum sem hann átti með þessum mönnum. Aðspurður kannaðist áfrýjandi við að nýlega hefði staðið til að leigja þeim húsnæði á hans vegum. Fyrirhugað hafi verið að þeir löguðu húsnæðið og kvaðst áfrýjandi hafa látið þá hafa málningu og verkfæri. Loks var áfrýjandi spurður nánar út í kaup á fasteigninni að [...] í [...]. Hinn 28. október 2009 krafðist lögregla þess að gæsluvarðhaldi áfrýjanda yrði framlengt til 4. nóvember sama ár. Í kröfu lögreglu kom fram að áfrýjandi hafi tveimur dögum áður en unga konan frá Litháen kom til landsins verið að ræða í síma við annan mann um afdrif stúlkna sem væru að koma til landsins, auk þess sem fyrir hendi væru upplýsingar um mikil símasamskipti áfrýjanda við aðra, sem grunur beindist að, það kvöld þegar konan hvarf og daginn eftir. Þá var tekið fram í kröfunni að áfrýjandi hafi gefið ótrúverðugar skýringar á aðild sinni að málinu og sagst lítið þekkja til annarra sakborninga þrátt fyrir tíð símasamskipti við þá. Með úrskurði héraðsdóms sem kveðinn var upp samdægurs var krafan tekin til greina og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. nóvember 2009 í máli nr. 627/2009. Áfrýjandi var enn yfirheyrður af lögreglu 3. nóvember 2009 og greindi þá frá því að nokkrir af sakborningum, sem væru frá Litháen, hefðu starfað hjá sér um skamma hríð. Í ljósi þess hvernig áfrýjandi hafði lýst samskiptum sínum og annarra sakborninga var hann inntur eftir hvernig stæði á því að síðan í ágúst 2009 hefðu farið „63 símtöl og SMS sendingar“ milli hans og Darius Tomasevskis, eins af sakborningum. Því svaraði áfrýjandi svo til: „Hann sendi mér mörg SMS meðan ég var heima veikur og var að reyna að fá vinnu fyrir vini sína ... Þetta var bara vinnutengt hann hringdi út af launum hinna og svoleiðis“. Einnig var áfrýjandi spurður út í mikil símasamskipti við annan sakborning að nafni Deividas Sarapinas um það leyti sem bruninn varð að [...] í [...] og því svaraði hann þannig: „Deividas var að reyna að fá mig til þess að gera atvinnuleyfi fyrir sig, það var ekkert annað og það voru ekki mörg símtöl“. Undir áfrýjanda var síðan borinn mikill fjöldi tímasettra símtala við tilgreinda sakborninga án þess að hann gæti greint frá efni þeirra að öðru leyti en því að um þetta leyti hafi hann rætt við aðra sakborninga um húsnæði sem þeir ætluðu að taka á leigu og áttu að lagfæra. Auk þess kvaðst áfrýjandi skömmu eftir að rannsókn málsins hófst hafa hringt í aðra sakborninga til að fá skýringar á því sem þeir hefðu flækt hann í. Um samskipti sín við einn sakborninga á þessu tímabili sagði áfrýjandi síðan orðrétt: „Eftir þetta hringir Deividas í mig þá hafði þessi stelpa hringt í þá og beðið þá að ná í sig til Keflavíkur. Og þeir eru með stelpuna í sinni umsjá og biðja að hjálpa með húsnæði og ég segi nei nei ég vilji ekki koma nálægt þessu. Og ég kom ekki nálægt þessu. Ég var bara drullusmeykur við þetta það var allt í uppnámi mátti ekki hafa símann með mér og ég var bara í rusli út af þessu dæmi. Þetta eru svona tengslin mín af þessu máli og það eina sem ég gerði var að ráðleggja þessum strákum að fara með þessa stelpu niður á lögreglustöð. Ég var ekki að flytja neinar stelpur hérna inn. Ég hef fylgst með í fréttum og þetta skýrir þessi stífu símtöl milli mín og þessara manna.“ Þá var áfrýjandi spurður um símtal þar sem vitni segi að hann hafi greint frá því að til landsins væri von á tveimur litháískum stúlkum og svaraði hann því þannig til: „Þetta er bara bull bara einhver fíflagangur á milli vina“. Loks var áfrýjandi inntur eftir því hvort hann hefði farið með Litháum til [...] viku fyrir brunann að [...] hinn 28. ágúst 2009 þá svaraði hann svo: „Ég fór til [...] og það kom eitthvað af þeim með mér sko. Ég var að reyna að rukka karlinn sem skuldaði mér leigu af húsinu.“ Í framhaldinu var áfrýjandi spurður hvernig þetta kæmi heim og saman við frásögn hans um að vilja ekki koma nálægt þessum mönnum og svaraði hann þannig: „Þeir komu bara með mér er það bannað með lögum“. Síðan var haft eftir áfrýjanda að það hafi verið „áhrifameira að hafa þá með“. Með kröfu 4. nóvember 2009 fór lögregla þess á leit að áfrýjanda yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 18. þess mánaðar. Í kröfunni kom fram að áfrýjandi hefði verið ósamvinnufús og gefið misvísandi og breytilegan framburð að því marki sem hann hafi kosið að svara spurningum. Með úrskurði héraðsdóms síðar sama dag var áfrýjanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 11. nóvember 2009. Þeim úrskurði var ekki skotið til Hæstaréttar. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu greindi áfrýjandi lögreglumönnum frá því 5. nóvember 2009 að hann hefði upplýsingar um dvalarstað ungu konunnar á þeim tíma sem hún var ekki í umsjá lögreglu eða á vegum félagsmálayfirvalda. Var þá farið í ökuferð með áfrýjanda og vísaði hann á íbúð að [...] í [...], en íbúðin mun vera í eigu kunningja hans. Meðan áfrýjandi sat í gæsluvarðhaldinu var að lokum tekin skýrsla af honum fyrir dómi 9. nóvember 2009. Aðspurður gerði áfrýjandi þar grein fyrir hvernig það kom til að Litháar fóru að vinna hjá fyrirtækjum í hans eigu og rakti hann þessi samskipti í einstökum atriðum. Kom fram hjá áfrýjanda að þessir menn hefðu verið ágengir og kannaðist hann við mikil símasamskipti, en hann kvaðst einnig hafa hringt til baka til að fá frið. Um ungu konuna sem kom til landsins sagði áfrýjandi að þeir hefðu greint sér frá því að vinkona þeirra væri væntanleg en annað og meira kvaðst hann ekki hafa vitað. Að beiðni þessara manna hefði áfrýjandi síðan haft samband við lögreglu til að afla upplýsinga um afdrif hennar. Framhaldinu lýsti áfrýjandi þannig að 12. október 2009 hefðu mennirnir haft samband símleiðis og greint frá því að konan hefði beðið þá um að ná í sig og nokkru síðar hefði verið lýst eftir henni í fjölmiðlum. Áfrýjandi kvaðst síðan hafa komist að því að hún dveldi að [...] í íbúð kunningja síns, sem var erlendis á þessum tíma. Tók áfrýjandi fram að hann hefði ekki haft neina milligöngu þar að lútandi heldur þvert á móti krafist þess að þeir kæmu þessari manneskju út úr íbúðinni. Jafnframt var áfrýjandi spurður um brunann í [...] og neitaði hann afdráttarlaust að eiga þar einhvern hlut að máli. Að lokinni þessari skýrslutöku sat áfrýjandi í gæsluvarðhaldi til 11. nóvember 2009 en þá var hann látinn laus. Hinn 29. desember 2009 var gefin út ákæra á hendur áfrýjanda þar sem honum var, ásamt fimm öðrum mönnum sem allir eru litháískir ríkisborgarar, gefið að sök mansal gagnvart konunni sem kom til landsins 10. október sama ár. Var brotið talið varða við 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2010 var áfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins þar sem sakir hans þóttu ekki sannaðar. Dóminum var ekki áfrýjað að því leyti. Aðrir ákærðu voru hins vegar sakfelldir og var sú niðurstaða staðfest með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 224/2010. Allan þann tíma sem málið var til rannsóknar hjá lögreglu og meðferðar fyrir dómi var mikið um það fjallað í fjölmiðlum. III Áfrýjandi var vistaður í fangageymslu á lögreglustöðinni við Hverfisgötu í Reykjavík frá 20. til 22. október 2009. Hann var þá fluttur í fangageymslu lögreglunnar á Suðurnesjum en þar dvaldi hann til 29. sama mánaðar. Frá þeim degi til 7. nóvember sama ár var áfrýjandi í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg í Reykjavík en þá var hann fluttur að Litla-Hrauni og dvaldi þar til 9. þess mánaðar. Áfrýjandi var svo aftur í fangageymslu lögreglunnar á Suðurnesjum til 11. nóvember 2009 þegar honum var sleppt úr haldi. Allan þann tíma sem áfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi var hann í einangrun. Í bréfi 3. nóvember 2009, sem sálfræðingur fangelsismálastofnunar ritaði verjanda áfrýjanda, kom fram að sálfræðingurinn hafi átt viðtal við áfrýjanda 1. sama mánaðar. Þar hafi meðal annars komið fram að áfrýjandi hafi greinst með [...] þremur árum fyrr og verið settur á lyf, en það verið tekið af honum við komu í fangelsið og hann settur á annað lyf sem hafi farið mjög illa í hann. Í bréfinu sagði að líðan áfrýjanda hafi verið mjög slæm og taldi sálfræðingurinn að fylgjast þyrfti vel með honum vegna [...]. Jafnframt kom fram að sálfræðingurinn hafi rætt við fangelsislækni sem hafi breytt lyfjagjöf og sett áfrýjanda aftur á það lyf sem hann hafði verið á. Sálfræðingurinn gaf út vottorð 26. nóvember 2010 þar sem lýst var andlegri líðan áfrýjanda meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Í vottorðinu kom fram að sálfræðingurinn hafi átt þrjú viðtöl við áfrýjanda meðan á gæsluvarðhaldinu stóð, auk þess sem hann hafi hitt áfrýjanda einu sinni eftir að hann var látinn laus. Um líðan áfrýjanda sagði að hún hafi verið slæm og hafi áfrýjandi reynt að [...], meðan á viðtali í Hegningarhúsinu 4. nóvember 2009 stóð, [...]. Þótt líðan áfrýjanda hafi batnað, að því er virtist, hafi hann verið fluttur á Litla-Hraun nokkrum dögum síðar eftir [...]. Áfrýjandi heldur því fram að gæsluvarðhaldið hafi valdið því að hann varð óvinnufær. Að beiðni lögmanns áfrýjanda gaf Björgvin Magnús Óskarsson, svæfinga- og gjörgæslulæknir, út vottorð 5. nóvember 2010 vegna tímabilsins frá október 2009. Fram kom í vottorðinu að áfrýjandi hafi verið talsvert langt niðri og ólíkur sjálfum sér. Einnig sagði að mikil breyting hafi orðið á áfrýjanda sem alltaf hafi verið mjög hress og glaður, en læknirinn kvaðst hafa þekkt hann frá árinu 2006. Í vottorði sama læknis 23. maí 2012 sagði að áfrýjandi hafi „í raun [verið] óvinnufær allt árið 2010 vegna veikinda.“ Einnig hefur lögmaður áfrýjanda aflað álits Önnu Kristínar Newton, sálfræðings, á andlegri líðan áfrýjanda. Í skýrslu hennar 17. maí 2012 kom meðal annars fram að áfrýjandi ætti í miklum vanda með ýmis sálræn einkenni og sjálfsmynd hans hafi beðið verulegan hnekki í kjölfar þess að vera dreginn inn í sakamál þar sem hann hafi svo verið sýknaður. Í niðurlagi skýrslunnar sagði að þótt ekki væri hægt að fullyrða að alla þá þætti sem fram kæmu hjá áfrýjanda mætti eingöngu rekja til gæsluvarðhaldsins virtist það hafa haft afgerandi neikvæð áhrif á líf hans og valdið verulegri röskun á því og lífsgæðum hans. Var það mat sálfræðingsins að áfrýjandi væri í mun betra andlegu og líkamlegu ástandi ef hann hefði ekki verið úrskurðaður í einangrun. IV Svo sem rakið hefur verið var sakamál höfðað á hendur áfrýjanda þar sem honum var gefið að sök mansal gagnvart ungri konu sem kom til landsins 10. október 2009. Með dómi 8. mars 2010, sem var endanlegur gagnvart áfrýjanda, var hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir síðan að dæma skuli bætur vegna ráðstafana samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó er settur sá fyrirvari að bætur megi fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Einnig er til þess að líta að réttur til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju er varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 175/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3135, verða þau fyrirmæli skýrð með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um meðábyrgð tjónþola. Í málinu krefst áfrýjandi skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann hann hafi orðið fyrir með því að hafa undir rannsókn málsins verið hnepptur í gæsluvarðhald og gert að sæta því í einangrun frá 21. október 2009 til 11. nóvember sama ár, auk þess sem áfrýjandi telur að hann hafi verið beittur harðræði meðan á því stóð. Krafa áfrýjanda um fjártjón lýtur að því að hann hafi vegna gæsluvarðhaldsins orðið óvinnufær í kjölfar þess og út árið 2010. Laun hans í júní til október 2009 hafi numið 520.000 krónum á mánuði, en krafan svari til þeirrar fjárhæðar á mánuði frá 1. nóvember 2009 til ársloka 2010 og nemi því samtals 7.280.000 krónum. Í læknisvottorði Björgvins Magnúsar Óskarssonar 23. maí 2012 sagði að áfrýjandi hafi í raun verið óvinnufær vegna veikinda allt árið 2010. Ekkert var þar vikið að orsökum þessara veikinda og nánari skýringar á þeim komu ekki fram í vætti læknisins fyrir dómi að öðru leyti en því að þau hafi fyrst og fremst verið rakin til andlegrar vanheilsu. Þá sagði það eitt í skýrslu Önnu Kristínar Newton, sálfræðings, 17. maí 2012 að gæsluvarðhaldið hafi haft afgerandi neikvæð áhrif á líðan áfrýjanda og hann væri í mun betra andlegu og líkamlegu ástandi ef honum hefði ekki verið gert að sæta einangrun sem því fylgdi. Að virtum þessum gögnum er ósannað að áfrýjandi hafi orðið óvinnufær vegna gæsluvarðhaldsins og þegar af þeirri ástæðu verður krafa hans vegna tekjutaps ekki tekin til greina. Kemur því aðeins til álita hvort áfrýjandi eigi rétt til miskabóta úr hendi stefnda. Það mansalsmál sem lögregla hóf rannsókn á 10. október 2009, þegar til landsins kom ung kona af litháísku þjóðerni, var umfangsmikið. Brotið var mjög alvarlegt og allt benti til að það væri þáttur í skipulagðri glæpastarfsemi sem teygði anga sína til annarra landa. Samhliða þessu var til rannsóknar hjá lögreglu ætluð brenna í [...] 28. ágúst sama ár og beindust grunsemdir að sömu mönnum og bornir voru sökum í mansalsmálinu. Þegar eftir að konan kom til landsins setti áfrýjandi sig í samband við lögreglu og hélt uppi fyrirspurnum um hana. Af þessu tilefni féll grunur á áfrýjanda og því var hann yfirheyrður hjá lögreglu sem sakborningur 13. október 2009. Í þeirri skýrslu áfrýjanda kom fram að hann hafi aðeins verið að aðstoða menn sem hann þekkti mjög lítið vegna vinkonu eða kærustu einhvers þeirra. Við nánari rannsókn málsins og eftir að aflað hafði verið upplýsinga um símasamskipti áfrýjanda við þessa menn, sem voru grunaðir um að vera viðriðnir fyrrgreind brot ásamt honum, var ljóst að áfrýjandi hafði viljað gera mun minna úr samskiptum sínum við þá en nokkur efni voru til. Því var rík ástæða til að handtaka áfrýjanda 20. október 2009. Við skýrslutöku síðar um daginn hélt hann fast við fyrri frásögn sína og vildi greinilega gera eins lítið og kostur var úr samskiptum við aðra sakborninga sem hann sagðist ekki treysta. Var því jafnframt tilefni til að láta hann sæta gæsluvarðhaldi í kjölfarið. Þá upplýsti áfrýjandi ekki fyrr en 5. nóvember 2009 um vitneskju, sem hann bjó yfir, um dvalarstað konunnar í íbúð kunningja síns eftir að hún hafði um skeið horfið úr umsjá lögreglu og félagsmálayfirvalda. Áfrýjandi hafði þó beinlínis verið spurður um það við skýrslutöku 23. október sama ár hvort hann ætti einhvern hlut að máli með því að finna húsnæði fyrir konuna. Að sama skapi greindi hann ekki frá þessari vitneskju sinni í skýrslutöku 27. sama mánaðar þegar hann sagði frá því að einn sakborninga hefði beðið sig um að útvega húsnæði. Í bæði skiptin var augljóst tilefni fyrir áfrýjanda að greina lögreglu þá þegar frá því sem hann vissi um dvalarstað konunnar í íbúð kunningja síns. Við skýrslutöku hjá lögreglu var áfrýjanda óskylt að svara spurningum um þá refsiverðu hegðun sem honum var gefin að sök, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt gat það ekki varðað hann refsingu þótt hann greindi rangt frá málavöxtum, sbr. 1. mgr. 143. gr. almennra hegningarlaga. Þrátt fyrir þetta bar áfrýjanda að segja satt og rétt frá og draga ekkert undan sem máli kynni að skipta kysi hann á annað borð að tjá sig, sbr. 3. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Eins og málið lá fyrir, eftir að grunur féll á áfrýjanda í kjölfar þess að hann hélt uppi fyrirspurnum hjá lögreglu um konu sem allt benti til að væri fórnarlamb mansals, var mjög brýnt að hann skýrði greinilega og undanbragðalaust frá öllum samskiptum sínum við aðra sakborninga og mátti honum vera ljóst mikilvægi þess. Að virtri framgöngu áfrýjanda í aðdraganda þess að hann var hnepptur í gæsluvarðhald og í framhaldi af því verða honum ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi þar sem hann sjálfur hafði með háttsemi sinni stuðlað að þeirri aðgerð, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eftir að áfrýjandi hafði hins vegar 5. nóvember 2009 skýrt frá vitneskju sinni um dvalarstað konunnar verður að líta svo á, eins og málið horfði við á því tímamarki, að þáttur hans hafi að mestu leyti verið upplýstur og því hafi ekki verið efni til að halda honum í gæsluvarðhaldi allt til 11. sama mánaðar, eins og gert var. Samkvæmt framansögðu á áfrýjandi rétt til miskabóta fyrir að hafa setið nokkru lengur í gæsluvarðhaldi en efni voru til. Jafnframt er þess að gæta að breyting var gerð á lyfjagjöf hans við upphaf gæsluvarðhaldsins þegar hann var tekinn af lyfi sem hann hafði fengið við [...]. Samkvæmt fylgiseðli lyfsins með upplýsingum fyrir notendur þess getur það valdið fráhvarfseinkennum ef skyndilega er hætt að taka lyfið. Eftir að áfrýjandi hafði kvartað undan slíkum einkennum við sálfræðing í viðtali 1. nóvember 2009 og sálfræðingurinn rætt við lækni fangelsisins í kjölfarið mun lyfjagjöf hafa verið breytt aftur í fyrra horf. Áður hafði verjandi áfrýjanda gert athugasemd við skýrslutöku 23. október 2009 þess efnis að áfrýjandi hefði ekki fengið nauðsynlega læknisþjónustu. Þrátt fyrir beint tilefni vegna málatilbúnaðar áfrýjanda hefur stefndi ekki aflað læknisfræðilegra gagna um lyfjagjöf og aðra læknisþjónustu sem áfrýjanda var veitt. Því verður að leggja til grundvallar að aðbúnaður hans í gæsluvarðhaldinu hafi verið ófullnægjandi að þessu leyti. Ber að líta til þessa við ákvörðun miskabóta. Hins vegar hefur áfrýjandi ekki fært sönnur á að hann hafi sætt harðræði meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Samkvæmt þessu þykja miskabætur til áfrýjanda hæfilega ákveðnar 400.000 krónur og verður stefnda gert að greiða honum þá fjárhæð með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 reiknaðir frá 5. nóvember 2009, en dráttarvextir frá þingfestingu málsins í héraði í samræmi við kröfu áfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda verður staðfest en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði segir. Það athugast að í hinum áfrýjaða dómi skortir á að gerð sé grein fyrir frásögn áfrýjanda við skýrslutöku hjá lögreglu og fyrir dómi og að rakin séu önnur gögn sem hafa áhrif við úrlausn málsins. Þá eru stefna og greinargerð tekin upp í héraðsdóm í heild sinni í stað þess að dómari lýsi sjálfstætt málavöxtum og málatilbúnaði aðila í helstu atriðum, sbr. d. og e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Sigurjóni G. Halldórssyni, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. nóvember 2009 til 30. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda eru staðfest. Stefndi greiði áfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 7. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigurjóni Halldórssyni, kt. [...], Hvammsgerði 1, Reykjavík, með stefnu, birtri 30. júní 2011, á hendur íslenzka ríkinu vegna ríkissjóðs Íslands, kt. [...], Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur, að fjárhæð kr. 17.280.000, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 20.10. 2009 til 30.06. 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, og leggist vextir við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 20.10. 2010, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að álitum, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 20.10. 2009 til 30.06. 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, og leggist vextir við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 20.10. 2010, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, samkvæmt mati dómsins, auk 15,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafizt, að krafa stefnanda verði lækkuð stórkostlega og málskostnaður felldur niður. II Málavextir Þann 13.10. 2009 var stefnandi boðaður til yfirheyrslu hjá lögreglunni í Reykjavík sem sakborningur í tengslum við meint mansalsmál, en stefnandi hafði hringt til lögreglu til þess að spyrjast fyrir um afdrif litháiskrar stúlku, sem talin var geta verið fórnarlamb mansals. Var stefnanda sleppt að lokinni yfirheyrslu. Hinn 20.10.2009 var hann handtekinn fyrir utan heimili sitt og úrskurðaður í gæzluvarðhald næsta dag, að kröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum, til 28.10. 2009, vegna meintrar aðildar að mansalsmálinu, en ætlað brot hans var talið varða við 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var honum jafnframt gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stæði. Hinn 28.10. 2009 var stefnandi að kröfu lögreglustjórans úrskurðaður til áframhaldandi einangrunarvistar til 4.11. 2009 á grundvelli meints brots á alm. hgl. einkum 227. gr.a og 248. gr. almennra hegningarlaga. Hinn 4.11. 2009 gerði lögreglustjórinn enn kröfu um einangrunarvist og nú til 18.11. 2010. Var ekki á það fallizt, en stefnandi úrskurðaður til áframhaldandi einangrunarvistar, nú á grundvelli meints brots gegn 227. gr. og 248. gr. alm. hgl. til 11.11. 2009. Þann dag var stefnandi leystur úr haldi. Í öllum tilvikum var krafa lögreglustjórans um einangrunarvist reist á a-lið 1. mgr. 95. gr. l. 88/2008 um meðferð sakamála, en hinn 4.11. 2009 var að auki vísað til vara í d-lið 95. gr. s.l. Stefnandi var vistaður í fangageymslu á lögreglustöðinni við Hverfisgötu frá 20.-22.10. 2009, en þann dag var hann fluttur í fangageymslu hjá lögreglunni á Suðurnesjum og var þar til 29.10. 2009, er hann var færður í Hegningarhúsið við Skólavörðustíg í Reykjavík. Hinn 7.11. 2009 var hann fluttur á Litla Hraun og dvaldist hann þar til 9.11. 2009, er hann var fluttur á ný til lögreglunnar á Suðurnesjum, þar sem hann var í haldi til 11.11. 2009. Sama dag og stefnandi var handtekinn var [...], A einnig handtekin við [...] að [...], Reykjavík. Var tekin af henni skýrsla auk þess sem framkvæmd var húsleit í tvígang á [...] að [...]. Var A sleppt úr haldi seinna sama dag. Þá var einnig framkvæmd húsleit á starfsstöð stefnanda að [...] í [...] og [...] í [...] og enn fremur í bifreiðum stefnanda. Hinn 29.12. 2009 var gefin út ákæra á hendur stefnanda. Hinn 8. marz 2010 gekk héraðsdómur í málinu, nr. S-1064/2009, og var stefnandi sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og allur málskostnaður og sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði. Mál þetta vakti mikla athygli fjölmiðla, og kveðst stefnandi hafa mátt þola neikvæða og níðingslega umfjöllun í fjölmiðlum meðan á gæzluvarðhaldsvist hans stóð og að henni lokinni. Þá hafi ítrekað gæzluvarðhald og einangrun verið stefnanda mikið áfall, einkum þar sem hann hafi átti við [...] að etja, sem hafi lýst sér í [...]. Meðan á gæzluvarðhaldsvistinni stóð hafi lyf þau, sem hann hafi þurft skv. læknisráði verið tekin af honum og honum neitað um þau. [...] Frá útgáfu ákæru og allt til þess að hann var sýknaður í héraðsdómi hafi hann legið óvinnufær innilokaður heima hjá sér í sinnuleysi og þunglyndi. Hafi hann verið algjörlega ófær um að reka fyrirtæki sín, SR Holdings ehf., sem hafi hrunið á þessum tíma, og enn fremur SR Eignir ehf. Embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum hafi lagt hald á fjárreiður SR Eigna ehf. þann 23.10. 2009, sem hafi staðið til 16.12. 2009, þegar lögreglustjóri hafi beitt sér fyrir því, að Vátryggingarfélag Íslands hf. kyrrsetti innstæðu félagsins í Arion banka hf. um leið. Kyrrsetning VÍS hf. hafi síðan verið felld úr gildi hinn 10.02. 2010. Á sama tíma og stefnandi var handtekinn hafi [...], B, verið handtekinn og settur í gæzluvarðhald. Hafi honum verið borið á brýn að eiga þátt í því að kveikja í húseign SR Eigna ehf. að [...] í [...] ásamt stefnanda í því skyni að svíkja út tryggingarfé vegna eignarinnar. Þessar ásakanir hafi reynzt rangar og hafi Hæstiréttur fellt úr gildi varðhaldsúrskurð yfir B í málinu nr. [...]. Í október 2010 kveðst stefnandi hafa hafizt handa við enduruppbyggingu rekstur síns, án árangurs. Hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota í desember 2010. Stefndi mótmælir málavaxtalýsingu stefnanda að því leyti, sem hún er í ósamræmi við það, sem stefndi heldur fram í málinu, m.a. því að gæzluvarðhald stefnanda og einangrunarvist hafi verið tilefnislaus, að lögregluyfirvöld hafi verið með aðdróttanir á hendur stefnanda í fjölmiðlum, að stefnanda hafi verið neitað um nauðsynleg lyf, auk þess sem lýsingar stefnanda á líðan sinni og afleiðingum gæzluvarðhaldsins séu ósannaðar. III Málsástæður stefnanda Stefnandi krefst skaða- og miskabóta fyrir þá 22 daga, sem hann var í einangrunar­gæzluvarðhaldi og þurfti að þola frelsissviptingu og nemur miskabótakrafa hans vegna þess kr. 10.000.000. Þá gerir stefnandi kröfur um skaðabætur vegna fjártjóns, sem hann kveðst hafa orðið fyrir og sé bein og óbein afleiðing af einangrunargæzluvarðhaldinu, kr. 7.280.000. Þá krefst hann vaxta frá upphafi gæzluvarðhalds. Til vara krefst hann bóta að álitum. Miskabætur: Kröfu sína um miskabætur reisir stefnandi á því, að hann hafi verið beittur harðræði og orðið fyrir tjóni, bæði líkamlegu og andlegu vegna einangrunargæzluvarðhaldsins. Hafi það úrræði verið tilefnislaust og rangt. Aldrei hafi legið fyrir gögn, sem fellt gætu á hann sök í umræddu sakamáli. Um sé að ræða alvarlega aðför af hálfu lögreglu, óréttmæta handtöku og óréttmæta gæzluvarðhaldsúrskurði, sbr. dskj. nr. 27. Stefnandi vísi til 67. gr. stjsk. nr. 33/1944, þar sem kveðið sé á um, að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Eigi það stoð í 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um, að allir menn eigi rétt til frelsis og mannhelgi o.fl. Í máli þessu liggi fyrir, að stefnandi hafi verið úrskurðaður í einangrun í gæzluvarðhaldi í 22 daga. Úrskurðir hafi ítrekað verið kveðnir upp og því ávallt borið við af hálfu rannsakanda, að stórfelldir rannsóknarhagsmunir krefðust þess, að stefnandi sætti einangrun. Nýjar ástæður hafi sífellt verið tilgreindar, svo sem mansal, peningaþvætti, íkveikjur, handrukkanir, tryggingasvik o.fl. Allar ávirðingar þessar hafi verið tilhæfulausar með öllu, en rannsakandi hafi ítrekað lagt fram slíkar ávirðingar og meiningar gagngert til þess að geta haldið stefnanda í einangrun í gæzluvarðhaldinu. Verði að telja augljóst, að skilyrði 1. og 2. mgr. 95.gr. l. nr. 88/2008 hafi ekki verið uppfyllt með framgangi rannsakanda, sbr. einnig 2. ml. 1. mgr. 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Vísist til dskj. nr. 9, 10 og 11 þar að lútandi. Stefnandi hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð og eigi það bæði við um gæzluvarðhaldsúrskurði og framgöngu rannsakanda og lögreglu undir rannsókn málsins. Eigi það við um tilbúnar og rangar „upplýsingaskýrslur“, sbr. dskj. nr. 58 og 59, og enn fremur dskj. nr. 60, sem sé úr yfirheyrslu lögreglustjóra fyrir héraðsdómi. Hafi framganga rannsakanda haft í för með sér ónærgætna umfjöllun í fjölmiðlum, þar sem stefnandi hafi mátt þola mynd- og nafnbirtingu, sem leitt hafi til mannorðsmissis og alvarlegrar röskunar á högum og atvinnumöguleikum, sbr. dskj. nr. 54 og 55. Telji stefnandi, að ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjskr. hafi verið brotin, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Enda þótt rannsókn svokallaðs mansalsmáls hafi verið umfangsmikil, liggi fyrir, að gögn, sem beinist að stefnanda, sýni afdráttarlaust, að fráleitt hafi verið og varhugavert að álykta, að hann væri viðriðinn málið. Það að stefnandi hafi gert fyrirspurn hjá lögreglu að beiðni annarra um erlenda stúlku undir fullu nafni og kennitölu úr eigin síma geti ekki verið tilefni til þeirrar meðferðar, sem hann hafi hlotið af hálfu lögreglu. Ekki hafi verið um neina leynd að tefla, og afdráttarlausar skýringar stefnanda á umræddu símtali hafi tekið af allan vafa um, að hann væri ekkert viðriðinn það ákæruefni, sem beinzt hafi að hinum erlendu aðilum. Þá sé ljóst, að einangrunarvistun stefnanda, reist á þeim grundvelli að „stórfelldir rannsóknarhagsmunir væru í húfi“, eða að stefnandi gæti haft áhrif á rannsókn málsins, ef hann væri frjáls, hafi verið út í hött og beinlínis fjarstæðukenndar. Þeir menn, sem sætt hafi rannsókn og verið ákærðir í kjölfar rannsóknar lögreglu, hafi sjálfir verið í einangrunargæzluvarðhaldi allan þann sama tíma og stefnandi og því augljóst, að stefnandi hafi engin áhrif getað haft á þá aðila, eins og reynt sé að halda fram af hálfu rannsakanda. Ljóst verði að telja, að meðalhófs hafi ekki verið gætt, eins og skilyrt sé í 3. mgr. 71. gr. stjskr. nr. 33/1944. Í meðalhófsreglu felist, að beita skuli vægasta úrræði, sem hafi í þessu tilviki augljóslega falizt í skýrslutökum yfir stefnanda, en alls ekki með innilokun í einangrun í fangaklefa, eins og gert hafi verið. Þá verði að telja, að 3. mgr. 67. gr. stjskr. nr. 33/1944 hafi verið brotin, en afdráttarlaust sé, að stefnandi hafi verið látinn sæta gæzluvarðhaldi að tilefnislausu. Stefnandi hafi sætt ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð í einangrunargæzluvarðhaldi, meðal annars vegna þess að lífsnauðsynleg lyf hafi strax við handtöku verið tekin af honum, þrátt fyrir mótmæli stefnanda sjálfs. Um það vísist til dskj. nr. 18 og 52. Sem afleiðingu af því hafi hann verið beittur líkamlegu harðræði í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg. Afleiðingar af einangrunarvistinni og ekki sízt því, að hann hafi verið sviptur lyfjum sínum, hafi leitt til þess, [...], sjá dskj. nr. 13, 19, 27 og 28. Verði að líta til þessa og telja, að meðferð á stefnanda fari gegn 1. mgr. 68. gr. stjskr. nr. 33/1944 og sbr. 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Eigi þetta einkum við, þar sem einstaklingar séu sviptir frelsi, eins og hér hátti til. Í 71. gr. stjskr. sé friðhelgi einkalífs, heimili og fjölskyldu varin, og sé það áréttað í 12. gr. mannréttindayfirlýsingar SÞ. Eigi það einnig stoð í 17. gr. samnings um borgaraleg réttindi, að enginn skuli þurfa að þola ólögmæta röskun á einkalífi, fjölskyldu eða heimili, eða ólögmætar árásir á heiður og mannorð sitt. Stefnandi telji, að á honum hafi verið brotið að þessu leyti. Skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda vegna frelsissviptingar sé reist á 5. mgr. 67. gr. stjsk. nr. 33/1944, en stefnandi hafi verið sviptur frelsi að ósekju, og eigi hann þá rétt til skaðabóta. Í 228. gr. laga nr. 88/2008 sé kveðið á um, að maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta, hafi hann verið sýknaður með endanlegum dómi. Enn fremur skuli, skv. 2. mgr. 228. gr. s.l., dæma bætur vegna aðgerða, sbr. IX.-XIV. kafla l. nr. 88/2008, sem eru úrræði í þágu rannsóknar máls s.s. haldlagning á eigum, hleranir á símum, upplýsingar hjá símafyrirtækjum og fjarskiptafyrirtækjum, húsleitir, röskun á friðhelgi, stöðu og heimilishögum o.fl. þvingunarúrræði. Öllum þessum úrræðum hafi verið beitt gegn stefnanda, hvoru tveggja að tilefnislausu og með röngum hætti, en rannsókn málsins hafi einkennzt af vandræðagangi og ótta við, að sá mikli tilkostnaður, sem orðið hafi af rannsókninni, myndi ekki leiða til neinnar niðurstöðu eða sakfellingar. Ljóst verði að telja, að stefnandi hafi goldið þess, að rannsakandi hafi farið offari í aðgerðum sínum og með yfirlýsingum í fjölmiðlum. Ekki séu efni til að lækka bætur eða fella þær niður, enda hafi stefnandi ekkert tilefni gefið til þeirra aðgerða lögreglu, sem að honum hafi beinzt. Skaðabætur: Stefnandi reisi skaðabótakröfu sína á því, að hann hafi setið saklaus í fangelsi í 22 daga vegna rangra sakargifta, og ekkert lögmætt tilefni hafi verið til þess að hneppa hann í einangrunargæzluvarðhald. Frelsissvipting sé alvarlegt inngrip í frelsi borgara. Stefnandi hafi þurft að þola að vera hnepptur í gæzluvarðhald, án þess að hafa brotið af sér og án þess að rökstuddur grunur eða næg stoð væri fyrir hendi til að slíkur grunur félli á stefnanda. Afleiðing af aðgerðum lögreglu hafi valdið stefnanda miklu fjártjóni. Stefnandi geri kröfu vegna atvinnutjóns, en hann hafi orðið algjörlega óvinnufær frá 20. október 2009 og út árið 2010. Laun stefnanda hafi verið kr. 520.000 á mánuði frá júní til október á árinu 2009, en að viðbættum veikindadögum, sem greiddir hafi verið út í október 2009, og fæðingarorlofi, hafi heildarlaun stefnanda 1. janúar til 31. október 2009 numið kr. 3.745.778, en engin laun hafi verið frá 31. október 2009 til ársloka 2010. Vísist til framlagðra gagna, sbr. dskj. nr. 56, 57 og 68 þar að lútandi. Eins og fram sé komið, hafi stefnandi verið launalaus allt árið 2010 af völdum einangrunarvarðhaldsvistarinnar og afleiðinga hennar. Vísist til læknisvottorða þar að lútandi, hvoru tveggja varðandi heilsufar og óvinnufærni. Krafa þar að lútandi frá október 2009 til desember 2010 nemi kr. 7.280.000, en miðað sé við mánaðarlaun kr. 520.000 frá 1. nóvember 2009 til 31. desember 2010. Verði ekki fallizt á aðalkröfu stefnanda, sé höfð uppi varakrafa, og komi þá til skoðunar fyrir dóminn að taka tillit til þess tjóns, sem stefnandi hafi orðið fyrir, hvoru tveggja miska og fjártjóns, og dæma stefnanda miska- og skaðabætur að álitum. Mál þetta sé sótt fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sem er varnarþing ríkissjóðs. Málsástæður stefnda Stefndi mótmælir þeim málsástæðum stefnanda, að hann hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð og það eigi við bæði um gæzluvarðhaldsúrskurði og framgöngu rannsakenda og lögreglu undir rannsókn málsins og tilbúnar og rangar „upplýsingaskýrslur“, sbr. dskj. nr. 58 og 59 og dskj. 60. Þá er því mótmælt, að framganga rannsakanda hafi haft í för með sér ónærgætna umfjöllun í fjölmiðlum, þar sem stefnandi hafi mátt þola mynd- og nafnbirtingu, sem leitt hafi til mannorðsmissis og alvarlegrar röskunar á högum og atvinnumöguleikum og að ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafi verið brotin. Á því sé byggt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi fengið réttláta málsmeðferð og sé öðru mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla. Í stefnu, neðst á bls. 6, sé fullyrt, að enda þótt rannsókn svokallaðs mansalsmáls hafi verið umfangsmikil, liggi fyrir, að gögn, sem beinzt hafi að stefnanda, hafi afdráttarlaust sýnt, að fráleitt hafi verið og varhugavert að álykta, að hann væri viðriðinn málið. Stefndi mótmæli þessari fullyrðingu. Umfjöllun stefnanda, efst á bls. 7 og áfram í stefnu, um rannsóknarhagsmuni o.fl., sé mótmælt, og því sé mótmælt, að rökstuðningur/skýringar fyrir þvingunaraðgerðum lögreglu hafi verið fjarstæðukenndar. Því sé mótmælt, að meðalhófs hafi ekki verið gætt. Því sé mótmælt, að brotið hafi verið gegn 3. mgr. 71. gr. og 3. mgr. 67 gr. stjórnarskrár. Því sé mótmælt, að stefnandi hafi sætt ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð í einangrunargæzluvarðhaldi. Ósannað sé, að lífsnauðsynleg lyf hafi verið tekin af stefnanda strax við handtöku, þrátt fyrir mótmæli hans sjálfs. Þetta atriði sé algerlega ósannað að mati stefnda en sönnunarbyrðin fyrir þessari staðhæfingu hvílir á stefnanda. Stefnandi byggi á því í stefnu, að hann hafi verið beittur líkamlegu harðræði í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg. Þessum fullyrðingum sé mótmælt. Í stefnu sé eftirfarandi fullyrðing: „Afleiðingar af einangrunarvistinni og ekki sízt því að hann var sviptur lyfjum sínum leiddi til þess að hann [...], sjá dskj. nr. 13, 19, 27 og 28.“ Stefndi mótmæli þessari fullyrðingu og telji hana ósannaða. Því sé mótmælt, að meðferð á stefnanda hafi farið gegn 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár, sbr. 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi byggi á því í stefnu, að brotið hafi verið á honum með vísan til 71. gr. stjórnarskrár og vísan til 12. gr. mannréttindayfirlýsingar SÞ, en einnig sé vísað til 17. gr. samnings um borgaraleg réttindi. Stefndi mótmæli þessu. Skaðabótakröfu sinni til stuðnings vísi stefnandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár og 228. gr. laga nr. 88/2008, m.a. til 2. mgr., og vísi til þvingunarúrræða og telji, að úrræðum, sem þar sé lýst, hafi verið beitt gegn sér að tilefnislausu og með röngum hætti og telji, að rannsóknin hafi einkennzt af vandræðagangi og ótta við að sá mikli tilkostnaður, sem orðið hafi af rannsókninni, myndi ekki leiða til neinnar niðurstöðu eða sakfellingar. Stefnandi telji ljóst, að hann hafi goldið þess, að rannsakandi hafi farið offari í aðgerðum sínum og með yfirlýsingum í fjölmiðlum. Stefndi telji, að stefnandi eigi ekki rétt til bóta í þessu máli, hvorki samkvæmt stjórnarskrá, lögum nr. 88/2008 né öðrum réttarheimildum. Öllum framangreindum sjónarmiðum og málsástæðum sé mótmælt. Stefnandi byggi skaðabótakröfu sína vegna meints fjártjóns m.a. á því, að ekkert lögmætt tilefni hafi verið til að hneppa hann í einangrunargæzluvarðhald. Stefndi mótmæli þessu. Þá sé því mótmælt, að stefnandi hafi þurft að þola að hafa verið hnepptur í gæzluvarðhald, án þess að rökstuddur grunur væri fyrir hendi, eða næg stoð hafi verið fyrir því að slíkur grunur félli á hann. Meint fjártjón stefnanda sé algerlega ósannað, og sé kröfu stefnanda og rökstuðningi fyrir henni mótmælt að öllu leyti. Fram komi í stefnu, að afleiðing af aðgerðum lögreglu hafi valdið stefnanda miklu fjártjóni. Stefnandi byggi kröfu sína m.a. á því, að hann hafi orðið fyrir atvinnutjóni og verið algjörlega óvinnufær frá 20. október 2009 og út árið 2010. Í stefnu séu laun miðuð við ákveðið tímabil 2009. Kröfum stefnanda sé öllum mótmælt. Þær séu vanreifaðar og að auki algerlega ósannaðar. Forsendum, útreikningum, viðmiðunum og fjárhæð launa sé mótmælt að öllu leyti. Stefndi telji, að stefnandi eigi enga kröfu samkvæmt þessum lið. Í þessu sambandi sé m.a. bent á þá skyldu þess, sem telji sig verða fyrir tjóni, að reyna að takmarka tjón sitt. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu, sem bótakröfu hans viðkomi, m.a. um sök, ólögmæti, sennilega afleiðingu, orsakasamband o.fl., og sé slíkt samband ósannað. Stefnandi hafi, með ákæruskjali ríkissaksóknara, dagsettu 29. desember 2009, verið ákærður, ásamt fimm erlendum mönnum, fyrir aðild að broti gegn 1. tl. 1. mgr. 227. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. gr. laga nr. 40/2003, en til vara sama ákvæði sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Rannsókn málsins hafi hafizt í október 2009 og verið mjög viðamikil. Í ákæru ríkissaksóknara hafi þáttur stefnanda verið talinn sá að hafa útvegað húsnæði í [...], þar sem brotaþoli í mansalsmálinu hafi verið hýstur í tvo daga í október 2009. Sé ljóst, að ríkissaksóknari hafi metið það svo, skv. reglum 145. gr. laga nr. 88/2008, að það, sem fram væri komið við rannsóknina, hvað varðaði þátt stefnanda, væri nægilegt eða líklegt til sakfellis. Rannsókn málsins, hvað stefnanda varði, hafi ekki eingöngu lotið að meintum þætti hans í mansalsbrotinu, heldur einnig að meintum tryggingasvikum, en stefnandi hafi ekki verið ákærður fyrir þann þátt málsins. Vísist að öðru leyti til gagna málsins. Ljóst sé, að dómstólar, bæði Héraðsdómur Reykjaness og Hæstiréttur, sem hafi úrskurðað og dæmt stefnanda til að sæta gæzluvarðhaldi, hafi talið nægilega sterkan og rökstuddan grun fyrir hendi fyrir þeirri niðurstöðu. Vísist í þessu sambandi til dæmis til rökstuðnings Hæstaréttar í dómi 3. nóvember 2009 í máli nr. 627/2009. Þá sé vísað til rökstuðnings lögreglustjóra fyrir gæzluvarðhaldskröfum í málinu, en stefnandi hafi þótt gefa ótrúverðugar skýringar um sinn þátt í ætluðum brotum; skýringar, sem hafi þótt stangast á við önnur gögn í málinu, m.a. upplýsingar um símanotkun, sem aflað hafi verið í þágu rannsóknarinnar. Sérstaklega skuli nefnt, að stefnandi hafi ekki strax gefið lögreglu upplýsingar, sem lögregla hafi talið hann búa yfir um íbúðina í [...], þar sem brotaþoli mansalsins hafi verið hýstur og telji stefndi ljóst, að með tregðu sinni við að upplýsa rannsóknaraðila hafi stefnandi sjálfur stuðlað að eða valdið því, hve lengi gæzluvarðhaldsvist hans stóð. Hinir fimm erlendu menn, sem ákærðir hafi verið ásamt stefnanda, hafi með dómi Héraðsdóms Reykjaness 8. marz 2010, verið sakfelldir, en stefnandi hafi verið sýknaður. Fimmmenningarnir hafi síðan, með dómi Hæstaréttar 16. júní 2010, verið sakfelldir og dæmdir til refsingar, en ríkissaksóknari hafi ekki áfrýjaði málinu til Hæstaréttar, hvað stefnanda varðaði. Rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi um aðild stefnanda að málinu. Vísist í því sambandi til gagna málsins og þeirrar staðreyndar, að stefnandi hafi verið ákærður. Því sé mótmælt, að ekki hafi verið skilyrði til aðgerða lögreglu í málinu og á því byggt, að aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar og nægt tilefni til þeirra. Meðal lögbundinna hlutverka lögreglu samkvæmt 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sé að vinna að uppljóstrun brota og fylgja málum eftir í samræmi við það, sem kveðið sé á um í lögum um meðferð opinberra mála og öðrum lögum. Þá vísist einnig til laga nr. 88/2008. Um hafi verið að ræða mjög umfangsmikla rannsókn, þar sem sakarefni hafi verið alvarlegt. Á því sé byggt af hálfu stefnda, að lögregla hafi staðið eðlilega að öllum þáttum rannsóknar, en einnig að vistun stefnanda, og sé á því byggt, að vel hafi verið farið með stefnanda, og að hann hafi fengið þá þjónustu, sem hann hafi þurft á að halda, og sé öðru mótmælt sem röngu. Brugðizt hafi verið við vanda stefnanda í gæzluvarðhaldi um leið og hann hafi komið upp. Það komi fram í gögnum, sjá t.d. dskj. nr. 3 og 18, að stefnandi hafi átt við veikindi að stríða nokkrum árum áður en mál þetta kom upp. Telji stefndi, að ekkert sé fram komið um, að stefnandi hafi sætt neins konar harðræði í gæzluvarðhaldi eða við rannsóknaraðgerðir lögreglu í málinu, eins og stefnandi gefi í skyn í skjölum, sem hann hafi lagt fram, sjá t.d. dskj. nr. 27. Ítrekað sé, að stefnandi hafi fengið nauðsynlega sálfræði- og læknisþjónustu, meðan hann sætti gæzluvarðhaldi, sbr. skjöl, sem hann leggi sjálfur fram. Þá hafi hann fengið þjónustu prests og einnig heimsókn eiginkonu sinnar, meðan á einangrun í gæzluvarðhaldi stóð. Á því sé byggt, að stefnanda hafi ekki verið haldið lengur en nauðsynlegt var. Á því sé byggt, að allar aðgerðir lögreglu og yfirvalda hafi verið löglegar og nauðsynlegar og að fullt tilefni hafi verið til þeirra og þær ekki gengið lengra en nauðsynlegt hafi verið. Ætla verði lögreglu lágmarks svigrúm til rannsóknar mála. Ósannað sé með öllu, að atvinnumöguleikar stefnanda séu skertir. Byggt sé á því, að lögregla hafi nýtt tímann vel til rannsóknar málsins, meðan stefnandi var í gæzluvarðahaldi. Stefndi mótmæli því, að stefnandi eigi rétt til bóta. Þannig sé mótmælt bæði miskabótakröfu og skaðabótakröfu vegna meints fjártjóns, en fjártjónskrafa sé vanreifuð og óskýr, og sé henni mótmælt að öllu leyti. Að mati stefnda hafi verið fullt tilefni til rannsóknaraðgerða og beitingar þvingunarúrræða gagnvart stefnanda; lögmæt skilyrði hafi verið fyrir hendi vegna allra aðgerða lögreglu, og lögregla hafi gætt þess meðalhófs, sem henni hafi borið að gæta hverju sinni miðað við stöðu rannsóknarinnar. Stefnandi hafi ekki sannað, að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra atriða, sem hann byggi mál sitt á, en hann hafi sönnunarbyrði fyrir öllu, sem bótakröfu hans viðkomi. Stefndi byggi á því, að ekki sé fullnægt skilyrðum XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 til að dæma megi bætur og þannig hvorki fullnægt skilyrðum 228. né 230. gr. Stefndi byggi á því, að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á og eigi því ekki rétt á bótum sbr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Á því sé m.a. byggt, að framburður stefnanda hafi á köflum verið ruglingslegur. Þá sé á það bent, að stefnandi hafi haft samband við lögreglu og spurzt fyrir um konuna. Þá hafi mikil símasamskipti við einhverja meðákærðu þótt grunsamleg. Þá hafi stefnandi um síðir vísað lögreglu á íbúð fyrir stúlkuna að [...], en hann hafi haft lykla að íbúðinni. Fram komi á dskj. nr. 59, að þegar Litháarnir hafi beðið stefnanda að útvega íbúð fyrir stúlkuna, hafi hann leyft þeim að fara með hana í umrædda íbúð. Þá virðist stefnandi hafa þekkt alla þá, sem dæmdir hafi verið, og að þeir hafi allir unnið hjá honum. Framangreint sé ekki endanleg upptalning atriða um þessa málsástæðu. Stefndi vísi að öðru leyti til gagna málsins, m.a. til skýrslna, sem teknar hafi verið af stefnanda og til rannsóknargagna að öðru leyti, svo og beiðna lögreglu um þvingunar­ráðstafanir. Málskostnaðarkrafa sé reist á 130. gr. 1.mgr. laga nr. 91/1991. Varakröfu stefnanda um bætur að álitum sé mótmælt. Fráleitt sé t.d., að hægt sé að dæma vanreifaða fjártjónskröfu að álitum. Til vara krefjist stefndi þess, að kröfur stefnanda verði lækkaðar stórkostlega og málskostnaður felldur niður. Krafa stefnanda um bætur sé margfalt hærri en dæmi séu um, að dæmdar hafi verið í málum af þessum toga. Ekki sé með neinum hætti unnt að gera lögreglu eða ríkið ábyrgt fyrir því, að fjölmiðlar fjalli um mál, eða fyrir því, hvernig fjölmiðlar fjalli um mál. Lögregla og ákæruvald stýri ekki fjölmiðlaumfjöllun. Vegna varakröfu vísi stefndi til allra sömu málsástæðna og sjónarmiða og fram komi hér að framan varðandi aðalkröfu. Öllum kröfuliðum sé mótmælt, en verði einhver þeirra tekinn til greina, sé á það bent, að kröfur þær, sem stefnandi setji fram, séu ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd, og hver einstakur kröfuliður sé allt of hár. Miskabótakrafa vegna handtöku og gæzluvarðhalds sé allt of há og ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd. Kröfu þessari sé mótmælt sem allt of hárri. Krafa um meint fjártjón sé algerlega vanreifuð og ósönnuð og sé henni mótmælt að öllu leyti, m.a. sem allt of hárri. Stefnandi miði við allt of langt tímabil, og sé þess krafizt, að það verði stytt verulega. Þá sé viðmiðunartekjum á mánuði mótmælt sem allt of háum. Verði fallizt á kröfu stefnanda um bætur vegna fjártjóns, sé þess krafizt, að allar tekjur, sem stefnandi hafi haft á viðmiðunartíma bóta, komi til frádráttar bótakröfu hans. Með vísan til sömu sjónarmiða og raka og fram komi varðandi aðalkröfu, telji stefndi að lækka eigi bætur, þar sem stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á, sbr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Kröfur stefnanda hafi fyrst komið fram með stefnu. Fallist dómurinn á að dæma dráttarvexti, sé á því byggt, að þeir geti fyrst byrjað að falla á mánuði eftir birtingu stefnu í málinu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi sem og vitnin Anna Kristín Newton sálfræðingur, A, [...], B [...], Magnús Páll Ragnarsson fangavörður, Björgvin Magnús Óskarsson svæfingalæknir, Guðmundur Benediktsson lögreglufulltrúi og Þórarinn Viðar Hjaltason sálfræðingur. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi verið beittur harðræði, andlegu og líkamlegu, vegna gæzluvarðhalds, þar sem honum hafi verið haldið í einangrun. Hafi verið um að ræða óréttmæta handtöku og gæzluvarðhaldsúrskurði án tilefnis. Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir bótakröfu sína á. Samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX-XIV kafla laganna, séu skilyrði 1. mgr. fyrir hendi, þ.e. að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, hafi verið sýknaður með endanlegum dómi eða málið fellt niður. Þó má fella niður bætur eða lækka þær, hafi hann valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 8. marz 2010 í máli nr. S-1064/2009 var stefnandi sýknaður af aðild að svokölluðu mansalsmáli, en það mál og meint tengsl stefnanda við það, var tilefni handtöku og síðan gæzluvarðhalds stefnanda, sem hér er deilt um. Við rannsókn málsins hafði stefnandi réttarstöðu sakbornings og var meint brot hans einkum talið varða við 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í framburðarskýrslum stefnanda, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, annars vegar í sakamálinu og hins vegar í máli þessu, sem hér er til úrlausnar, gerir stefnandi lítið úr tengslum sínum við þá Litháa, sem komu að mansalsmálinu, enda þótt í ljós hafi komið, þegar leið á skýrslutökurnar, að tengslin voru töluvert meiri en stefnandi vildi vera láta. Þá eru allar skýringar stefnanda á tengslum sínum við mennina á reiki og lítt trúverðugar. Þannig bar stefnandi hjá lögreglu hinn 20. október 2009, að hann kannaðist aðeins við Deividas Sarapinas. Hann hefði unnið hjá stefnanda en verið rekinn úr vinnu og ráðinn síðan aftur. Síðan hefðu Litháarnir verið að reyna að fá vinnu hjá honum og peningalán. Spurður um leynifundi með Deividas, kvað hann ekki hafa verið um leynifundi að ræða, hann hefði hitt Deividas á bensínstöð og svoleiðis. Umræður á þessum fundum hefðu ekki verið um neitt sérstakt, en Deividas hefði farið fram á, að hann hefði ekki með sér síma á þessa fundi. Í skýrslutöku hjá lögreglu hinn 27. október 2009 er stefnandi enn spurður um Deividas og kveðst hann þá ekki þekkja mennina, og spyr hver Deividas sé. Eftir að honum var sýnd mynd af honum, kvað hann Deividas hafa verið að vinna hjá sér og [...], en hann hafi verið að biðja stefnanda um að útvega sér atvinnuleyfi. Spurður um tengsl hans við Deividas og aðra Litháa, svaraði stefnandi því svo, að engin tengsl væru við þessa menn. Upphaflega hafi þeir verið í vinnu hjá honum en hætt, og síðan hafi þeir aftur falast eftir vinnu og svo hafi það smáaukizt. „Það eru engin tengsl við Deividas, hann er bara búinn að vera að ganga á mig með að redda þessu atvinnuleyfi og það allt upp í tvisvar til þrisvar sinnum á dag og síðustu tvo til þrjá mánuði.“ Í skýrslutöku hjá lögreglu 3. nóvember er stefnandi enn spurður um Deividas og hvort rétt sé, að hann hafi unnið hjá honum. Enn virðist stefnandi ekki koma nafni hans fyrir sig, og kannast ekki við hann fyrr en hann sér mynd af honum. Spurður út í fjölmörg símtöl við Deividas um það leyti, sem bruninn varð í fasteign stefnanda á [...], sem og símtöl um það leyti, sem von var á litháísku stúlkunni til landsins og dagana eftir að hún kom, svarar hann, að Deividas hafi verið að fá hann til þess að útbúa fyrir sig atvinnuleyfi. Þá getur hann engar skýringar gefið á fjölmörgum símtölum, sem hann átti við aðra Litháa, sem tengdust mansalsmálinu á svipuðum tíma. Þá gaf hann ótrúverðugar skýringar á símtali, sem hann átti við kunningja sinn um, að hann ætti von á litháískum stúlkum til landsins, um það leyti, sem von var á stúlkunni, sem kölluð var C, til landsins. Þrátt fyrir að stefnandi héldi því fram, að kunningsskapur hans við Litháana hefði verið afar lítill, var einhverjum þeirra, m.a. Deividasi, boðið í svokallað Eurovision partí hjá honum. Enn fremur kom fram við skýrslutökur, að hann hafi farið til [...], ásamt þeim Deividasi, Dariusi og Sarunasi, til þess að innheimta skuld, en um leið kvaðst hann ekki muna, hverjir þeirra þetta hefðu verið. Þá keypti hann bifreið fyrir Sarunas, sem var þó skráð á stefnanda en í vörzlum Sarunasar. Samkvæmt upplýsingaskýrslu Guðmundar Baldurssonar, dags. 6.11. 2009, kemur fram, að stefnandi hafi bent honum á íbúð D, að [...] í [...], sem Litháarnir hefðu haft til afnota fyrir stúlkuna, en síðar dró hann í land og kannaðist ekki við að þetta væri rétt. Fyrir dómi í Héraðsdómi Reykjaness hinn 9. nóvember 2009 gaf stefnandi skýrslu sem vitni og kvaðst þar hafa sýnt lögreglumanninum íbúðina að [...]. Spurður, hvort sú íbúð tengist mansalsmálinu, svarar hann svo: „Ja, strákarnir þarna vita af þessari íbúð og vita að hann D sé erlendis og þeir keyrðu D heim og bíllinn hans D var inni í [...] eða niðri í [...] og lyklarnir af íbúðinni, og síðan frétti ég það, að þeir hafi farið með stelpuna í íbúðina þar.“ Hann kvaðst hafa farið til Deividasar, eftir að hafa séð umfjöllun um mansalsmálið í sjónvarpi og sagt honum að koma sér út úr íbúðinni með stúlkuna. Þegar framangreind tengsl stefnanda við þá Litháa, sem tengdust mansalsmálinu, eru virt og jafnframt haft í huga, að stefnandi gerði lítið úr þeim tengslum við skýrslutökur og var framburður hans allan tímann afar misvísandi um þau tengsl, sem og um vitneskju hans um Litháísku stúlkuna og verustað hennar, er fallizt á með stefnda, að stefnandi hafi, með framferði sínu stuðlað að þeim aðgerðum, sem viðhafðar voru gagnvart honum. Með vísan til umfangs málsins og alvarleika þess, er ekki fallizt á, að tími gæzluvarðhaldsins hafi verið óhóflega langur, og með hliðsjón af rannsóknarhagsmunum má fallast á, að nauðsyn hafi borið til að halda stefnanda í einangrun, meðan á rannsókn málsins stóð. Þá er ósannað, að stefnandi hafi verið beittur harðræði við handtökuna, að hann hafi sætt ómannúðlegri meðferð í gæzluvarðhaldinu eða að lífsnauðsynleg lyf hafi verið tekin af honum. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, kr. 900.000, en við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Sigurjóns G. Halldórssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, kr. 900.000.
Mál nr. 106/2013
Orlof Tómlæti
B starfaði hjá Ý sf. sem nemi í húsgagnasmíði og síðar húsasmíði og eftir að námi hans lauk. Í málinu krafði hann Ý sf. um vangoldin orlofslaun. Ý sf. neitaði greiðsluskyldu og byggði m.a. á því að orlofslaun hafi verið hluti af heildarlaunum B auk þess sem hann hafi sýnt af sér tómlæti með því að hreyfa engum andmælum við þeirri framkvæmd. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilhögun Ý sf. við greiðslu orlofs hafi farið í bága við fyrirmæli 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Þess væri þó að gæta að B hafi ekki getað látið átölulaust um árabil hvernig staðið var að uppgjörinu í trausti þess að geta haft uppi kröfu í kjölfar starfsloka. Þegar af þeirri ástæðu að B hafði ekki gert reka að því að halda fram ætlaðri kröfu staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu Ý sf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2013. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 1.306.194 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 136.118 krónum frá 30. apríl 2007 til 30. apríl 2008, af 411.955 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2009, af 658.005 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2010, af 947.445 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2011, en af 1.306.194 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði sér 1.000.288 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt sömu lagagrein, af 106.049 krónum frá 30. apríl 2008 til 30. apríl 2009, af 352.099 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2010, af 641.539 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2011, en af 1.000.288 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þau eru ágreiningslaus að öðru leyti en því að aðilar deila um hvort áfrýjandi hafi á starfstíma sínum hjá stefnda gert athugasemdir við að honum væri ekki greitt orlof. Það hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á og verður því lagt til grundvallar dómi í málinu að fyrst hafi verið hreyft andmælum við því að orlof hafi ekki verið greitt eftir að hann lét af störfum hjá stefnda með bréfi stéttarfélags 10. júní 2011. Samkvæmt niðurlagi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof skal skrá sérstaklega á launaseðil við hverja launagreiðslu bæði samtölu áunninna orlofslauna frá upphafi orlofsárs og orlofslaun vegna þess greiðslutímabils. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var þessa ekki gætt í orlofsuppgjöri við áfrýjanda. Í samræmi við það, sem virðist hafa verið almenn tilhögun hjá stefnda, var hins vegar með fáeinum undantekningum fastur frádráttarliður að fjárhæð 10.000 krónur á mánaðarlegum launaseðlum áfrýjanda frá ágúst 2007 allt þar til hann hætti störfum hjá stefnda í apríl 2011. Var sá liður sagður vera vegna orlofs en sú fjárhæð var lögð inn á sérstakan bankareikning. Bendir þetta eindregið til að gert hafi verið ráð fyrir að orlof væri innifalið í launum til áfrýjanda, en þau voru umtalsvert hærri en lágmarkslaun eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Þótt þessi tilhögun hafi ekki verið í samræmi við fyrirmæli 7. gr. laga nr. 30/2007 um útreikning og greiðslu orlofs er þess að gæta að áfrýjandi gat ekki látið átölulaust um árabil hvernig staðið var að uppgjörinu í trausti þess að geta haft uppi kröfu í kjölfar starfsloka. Þegar af þeirri ástæðu að hann gerði samkvæmt framansögðu ekki reka að því að halda fram ætlaðri kröfu sinni verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 26. september, er höfðað 14. desember 2011 af Braga Sigurði Ólafssyni, kt. [...], Hlíðarvegi 57, Ólafsfirði, gegn Ými sf., kt. [...], Furuvöllum 9, Akureyri. Fyrir hönd stefnda er stefnt fyrirsvarsmanni Þengli Valdimarssyni, kt. [...], Byggðavegi 95, Akureyri. Dómkröfur Aðalkrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.306.681 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 12.806 krónum frá 30. september 2006 til 30. nóvember 2006, af 29.047 krónum frá þeim degi til 31. desember 2006, af 53.304 krónum frá þeim degi til 31. janúar 2007, af 67.735 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2007, af 84.454 krónum frá þeim degi til 31. marz 2007, af 120.741 krónu frá þeim degi til 30. apríl 2007, af 136.301 krónu frá þeim degi til 31. maí 2007, af 159.153 krónum frá þeim degi til 30.06.2007, af 190.761 krónu frá þeim degi til 14. júlí 2007, af 209.189 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2007, af 229.875 krónum frá þeim degi til 30. september 2007, af 264.351 krónu frá þeim degi til 31. október 2007, af 285.189 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2007, af 306.088 krónum frá þeim degi til 31. desember 2007, af 346.931 krónu frá þeim degi til 31. janúar 2008, af 364.749 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2008, af 381.664 krónum frá þeim degi til 31. marz 2008, af 398.981 krónu frá þeim degi til 30. apríl 2008, af 412.137 krónum frá þeim degi til 31. maí 2008, af 441.503 krónum frá þeim degi til 30. júní 2008, af 478.856 krónum frá þeim degi til 12. júlí 2008, af 497.645 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2008, af 523.017 krónum frá þeim degi til 30. september 2008, af 534.428 krónum frá þeim degi til 31. október 2008, af 551.041 krónu frá þeim degi til 30. nóvember 2008, af 563.224 krónum frá þeim degi til 31. desember 2008, af 597.714 krónum frá þeim degi til 31. janúar 2009, af 614.360 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2009, af 628.321 krónu frá þeim degi til 31. marz 2009, af 641.443 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2009, af 658.492 krónum frá þeim degi til 31. maí 2009, af 682.085 krónum frá þeim degi til 30. júní 2009, af 705.183 krónum frá þeim degi til 09. júlí 2009, af 715.898 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2009, af 743.072 krónum frá þeim degi til 30. september 2009, af 768.378 krónum frá þeim degi til 31. október 2009, af 796.911 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2009, af 825.062 krónum frá þeim degi til 23. desember 2009, af 859.258 krónum frá þeim degi til 31. janúar 2010, af 881.954 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2010, af 901.659 krónum frá þeim degi til 31. marz 2010, af 925.587 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2010, af 947.932 krónum frá þeim degi til 31. maí 2010, af 969.716 krónum frá þeim degi til 30. júní 2010, af 1.006.483 krónum frá þeim degi til 31. júlí 2010, af 1.020.156 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2010, af 1.050.145 krónum frá þeim degi til 30. september 2010, af 1.080.134 krónum frá þeim degi til 31. október 2010, af 1.105.388 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2010, af 1.145.381 krónu frá þeim degi til 23. desember 2010, af 1.186.769 krónum frá þeim degi til 31. janúar 2011, af 1.211.431 krónu frá þeim degi til 28. febrúar 2011, af 1.237.474 krónum frá þeim degi til 31. marz 2011, af 1.269.042 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2011 en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.000.593 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 40.843 krónum frá 31. desember 2007 til 31. janúar 2008, af 58.661 krónu frá þeim degi til 28. febrúar 2008, af 75.576 krónum frá þeim degi til 31. marz 2008, af 92.893 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2008, af 106.049 krónum frá þeim degi til 31. maí 2008, af 135.415 krónum frá þeim degi til 30. júní 2008, af 172.768 krónum frá þeim degi til 12. júlí 2008, af 191.557 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2008, af 216.929 krónum frá þeim degi til 30. september 2008, af 228.340 krónum frá þeim degi til 31. október 2008, af 244.953 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2008, af 257.136 krónum frá þeim degi til 31. desember 2008, af 291.626 krónum frá þeim degi til 31. janúar 2009, af 308.272 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2009, af 322.233 krónum frá þeim degi til 31. marz 2009, af 335.355 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2009, af 352.404 krónum frá þeim degi til 31. maí 2009, af 375.997 krónum frá þeim degi til 30. júní 2009, af 399.095 krónum frá þeim degi til 09. júlí 2009, af 409.810 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2009, af 436.984 krónum frá þeim degi til 30. september 2009, af 462.290 krónum frá þeim degi til 31. október 2009, af 490.823 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2009, af 518.974 krónum frá þeim degi til 23. desember 2009, af 553.170 krónum frá þeim degi til 31. janúar 2010, af 575.866 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2010, af 595.571 krónu frá þeim degi til 31. marz 2010, af 619.499 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2010, af 641.844 krónum frá þeim degi til 31. maí 2010, af 663.628 krónum frá þeim degi til 30. júní 2010, af 700.395 krónum frá þeim degi til 31. júlí 2010, af 714.068 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2010, af 744.057 krónum frá þeim degi til 30. september 2010, af 774.046 krónum frá þeim degi til 31. október 2010, af 799.300 krónum frá þeim degi til 30. nóvember 2010, af 839.293 krónum frá þeim degi til 23.12.2010, af 880.681 krónu frá þeim degi til 31. janúar 2011, af 905.343 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2011, af 931.386 krónum frá þeim degi til 31. marz 2011, af 962.954 krónum frá þeim degi til 30.04.2011 en af 1.000.593 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Málavextir Stefndi er trésmíðafyrirtæki. Stefnandi var ráðinn þangað sem nemi í húsgagnasmíði í september 2006 og lauk prófi í henni á árinu 2009. Hélt hann eftir það áfram störfum hjá stefnda en þá sem nemi í húsasmíði þar til hann lauk því námi árið 2010. Eftir það starfaði hann hjá stefnda fram í apríl 2011. Afrit launaseðla stefnanda liggur fyrir í málinu. Frá september 2006 og út árið 2008 eru seðlarnir á þar til gerðum eyðublöðum og handskrifað á. Er á þeim seðlum sérstakur reitur merktur orlofi á launahluta seðilsins og er sá reitur ætíð auður. Frá og með ágúst 2007 eru tíu þúsund krónur að jafnaði dregnar frá launum og nefndar orlof. Frá janúar 2009 eru launaseðlarnir vélfærðir og undir launalið þeirra er þá ætíð liðurinn „dagvinna“, en einnig eftir atvikum „eftirvinna“, „orlofsuppbót“ og „desemberuppbót“, en aldrei „orlof“. Á þeim tíma er launaseðlarnir voru handfærðir voru af og til tilgreind önnur laun og hlunnindi, svo sem „áramótapremía“ 100.000 krónur, „þökkum drengilega frammistöðu“ 100.000 krónur og „bensín í fríið“ 37.000 krónur og 40.000 krónur. Stéttarfélagið Eining-Iðja skrifaði stefnda bréf dagsett 10. júní 2011. Segir þar að stefnandi hafi leitað til félagsins vegna vangoldinna orlofslauna og að við skoðun á launaseðlum hans frá september 2006 til og með apríl 2011 hafi komið í ljós að orlof hafi ekki verið reiknað ofan á laun hans. Er í bréfinu krafizt greiðslu vangoldins orlofs, 1.234.074 króna. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst hafa starfað hjá stefnda, ungur og óreyndur í atvinnulífinu, en starfið hafi verið með þeim fyrstu sem hann hafi sinnt. Fljótlega hafi hann tekið eftir því við mánaðarlegt launauppgjör að svo virtist sem sér væri ekki greitt lögbundið orlof. Hafi hann fljótlega spurzt fyrir um þetta hjá meistara sínum og yfirmönnum en enga úrlausn fengið. Hafi hann þannig að minnsta kosti tvívegis á starfstíma sínum spurzt fyrir, án árangurs, og því mátt sætta sig við að fá ekki orlof ofan á laun sín. Hafi stefnandi metið hagsmunum sínum bezt borgið með því að láta þetta yfir sig ganga, þar sem hann hafi talið starf sitt í hættu ef hann efndi til ágreinings, en óljúft hafi það verið honum. Eftir starfslok sín vorið 2011 hafi stefnandi hins vegar tekið til við að kanna réttarstöðu sína „til hins ítrasta“ að þessu leyti. Stefnandi kveðst byggja á því að hann eigi skýran og ljósan rétt til greiðslu orlofslauna úr hendi stefnda og kveðst þar vísa til 1. gr. laga nr. 30/1987 um orlof og ákvæði kjarasamnings. Eins og framlagðir launaseðlar beri með sér hafi stefnandi aldrei fengið greitt orlof samkvæmt lögunum heldur hafi framkvæmdin verið með þeim hætti að stundum hafi tíu þúsund krónur verið dregnar af heildarlaunum stefnanda og lagðar á bankareikning á hans nafni sem orlof, og stundum hafi hvergi verið getið um orlof á launaseðlum hans. Stefnandi segir að um framkvæmd og útreikning orlofslauna fari samkvæmt 2. mgr. 7. gr. orlofslaga, en þar segi að orlofslaun skuli reiknast við hverja launagreiðslu þannig að af heildarlaunum reiknist orlofslaunahlutfall starfsmanns, sem í tilviki stefnanda hafi verið 10,17% og skuli miða við lágmarksorlof samkvæmt 3. gr. laganna. Fari því víðs fjarri að þessu hafi verið fylgt í tilviki stefnanda. Stefnandi segir að í lögum nr. 92/2008 um framhaldsskóla, þar áður lögum nr. 80/1996, komi fram að ákvæði í samningum um vinnustaðanám skuli um laun og önnur starfskjör vera í samræmi við kjarasamninga að því varði nema í starfsnámi. Hafi því verið óheimilt að semja við stefnanda um annan hátt á kaupi og kjörum en mælt sé fyrir um í kjarasamningi. Þá kveðst stefnandi byggja á því að hvernig sem litið verði á, verði ekki séð að orlofsgreiðslur hafi verið innifaldar í launum hans, en aldrei hafi verið um slíkt samið eða rætt. Stefnandi segir kröfu sína byggða á því að við hverja launagreiðslu hafi orðið til skuld sem nemi 10,17% af launum hans, svo sem orlofslaun og kjarasamningar kveði á um, en alls sé um 55 gjalddaga að ræða og heildarkrafan sé 1.306.498 krónur auk vaxta og kostnaðar. Þá kveðst stefnandi byggja á því að samkvæmt 8. gr. orlofslaga gjaldfalli öll áunnin ógreidd orlofslaun, en óumdeilt verði að telja að ráðningarsambandi aðila hafi lokið vorið 2011. Sé krafa stefnanda því ekki fyrnd „að neinu marki“. Stefnandi segir byggja varakröfu sína á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu. Varakrafan taki til þess ef vegna fyrningar verði ekki fallizt á að stefnandi eigi rétt á öllum ógreiddum orlofslaunum, en við þær aðstæður eigi hann rétt til þeirra sem ófyrndar séu. Sé í varakröfu gerð krafa um öll áunnin ógreidd orlofslaun sem fallið hafi til eftir 30. nóvember 2007, auk vaxta. Stefnandi kveðst byggja kröfur sína á orlofslögum og meginreglum samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Þá vísi hann til laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla og að sínu leyti til eldri laga um þá. Kröfur um dráttarvexti, vaxtavexti með talda, séu studdar við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá kveðst stefnandi vísa til kjarasamninga milli Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar fyrir hönd aðildarfélaga í málmiðnaði, byggingariðnaði og skrúðgarðyrkju. Krafa um málskostnað sé studd 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Vegna varnarþings sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi segir að þegar stefnandi hafi hafið störf hafi verið samið við hann um laun sem hafi verið langt um fram laun samkvæmt kjarasamningi. Samið hafi verið um að orlofslaun væru innifalin í laununum, með sama hætti og væri hjá öllum öðrum starfsmönnum stefnda. Stefnandi hafi, á meðan ráðningarsamband hafi verið milli aðila, aldrei gert athugasemd um að laun hans væru rangt reiknuð eða að hann saknaði þar orlofslauna. Þegar stefndi hafi verið búinn að starfa hjá stefnda í um eitt ár hafi sú breyting verið gerð á útborgun launa að tíu þúsund krónur hafi verið dregnar af útborguðum launum og lagðar á sérstakan reikning, sem stefnandi hafi vísað á. Hafi þetta verið hugsað sem fé sem starfsmenn gætu gripið til í fríi sínu og hafi þetta verið gert hjá öllum starfsmönnum, en upphæð farið eftir hvort smiður var eða lærlingur. Þetta hafi verið gert í fullu samráði við stefnanda. Stefndi segir að stefnandi leggi engin gögn fram til stuðnings kröfum sínum og séu þær á engan hátt sundurliðaðar. Þá sé ekki samræmi milli innheimtubréfs og dómkrafna og hafi það ekki verið útskýrt í stefnu. Stefndi kveðst þó ekki krefjast frávísunar vegna þessara atriða. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að samið hafi verið við stefnanda um að tímalaun hans væru með orlofslaunum, það sé að segja að orlofslaunin væru innifalin í heildarlaunum. Stefnda sé ljóst að óheimilt sé að semja um lakari kjör en kveðið sé á um í kjarasamningi og að stefnandi eigi rétt á orlofi og orlofslaunum samkvæmt lögum nr. 30/1987 og kjarasamningi. Þegar litið sé til kjarasamnings, sem í gildi hafi verið í upphafi starfstíma stefnanda, sé ljóst að laun hans hafi verið langt ofar lágmarkslaunum. Hafi stefnandi þá verið með 1.115 krónur á klukkustund í dagvinnu en 2.020 í yfirvinnu en kjarasamningur hafi kveðið á um 536 krónur í dagvinnu en 964 krónur í yfirvinnu. Allan starfstíma stefnanda hafi stefndi greitt honum langt umfram lágmarkslaun. Stefndi segir helzt að skilja málatilbúnað stefnanda svo, að byggt sé á því að stefndi hafi ekki greitt honum laun í samræmi við kjarasamninga. Sé ekki ljóst hvort stefnandi byggi á því að kjarasamningar hafi verið brotnir með því að form launaseðla hafi ekki verið rétt að því er varði sundurliðun launa, en sé svo þá verði að líta til þess að form launaseðilsins ráði ekki úrslitum heldur það hvort heildarkjör stefnanda hafi verið að minnsta kosti jafngóð og kveðið hafi verið á um í þeim kjarasamningum sem gilt hafi. Sé ekki nokkur vafi á því að allan starfstíma stefnanda hjá stefnda hafi kjör hans verið í heild langt umfram þau kjör sem honum hafi borið samkvæmt kjarasamningum. Stefndi segir að stefnandi vísi ekki til þess að brotið hafi verið geng lögum nr. 55/1980 með því að borga ekki orlofslaun ofan á umsamin laun, en vísi til laga nr. 30/1987. Orlofslögin hafi að meginmarkmiði að tryggja launamönnum rétt til orlofs og orlofslauna og stefnandi hafi fengið orlof í starfsnámi sínu. Stefndi hafi lokað fyrirtækinu í að minnsta kosti þrjár vikur á sumri. Stefnandi byggi á því að hann hafi ekki fengið orlofslaun og vísi þar til 7. gr. orlofslaga. Það ákvæði útiloki ekki að samið sé um að greiðslu orlofslauna skuli háttað með öðrum hætti en lögin mæli fyrir um. Þá verði ekki litið fram hjá því að samkvæmt 4. mgr. greinarinnar er heimilað að haga greiðslum eins og stefndi hafi gert. Allir starfsmenn stefnda hafi fengið greidd orlofslaun með sama hætti og stefnandi og því hafi sá háttur, sem verið hafi á greiðslu orlofslaunanna, verið í samræmi við 4. mgr. 7. gr. orlofslaga. Á vinnumarkaði ríki samningafrelsi sem almennt sé ekki takmarkað af öðru en kjarasamningum og í þessu tilfelli 1. gr. laga nr. 55/1980. Eigi þessar takmarkanir ekki við hér. Stefndi segir að talið hafi verið heimilt að semja um laun með þeim hætti sem hér hafi verið gert, ef umsamin kjör séu launamanninum jafnhagstæð eða betri en kjarasamningur kveði á um. Í 1. gr. laga nr. 55/1980 segi að samningar milli launamanna og atvinnurekenda séu ógildir ef samið sé um lakari kjör launamanns en kjarasamningur tryggi. Ekki sé hins vegar bannað að semja um betri kjör honum til handa. Orlofslögin verði ekki skýrð þannig að sé samið um heildarlaun umfram lágmarkslaun beri skilyrðislaust að bæta orlofslaunum við. Það sem máli skipti sé hvort heildarkjör launamannsins séu að minnsta kosti ekki lakari en honum beri samkvæmt kjarasamningi. Af samanburði launaseðla og kauptaxta sé augljóst að kjör stefnanda hafi verið langt umfram lágmarkslaun og því ekkert sem banni að semja um að orlofslaun séu innifalin í launum fyrir hverja klukkustund. Stefndi segir að samkvæmt launaseðlum fái stefnandi fyrst laun frá stefnda í september 2006. Í stefnu segi að hann hafi fljótlega tekið eftir því að við launauppgjör við hver mánaðamót hafi svo virzt sem honum væri ekki greitt orlof. Í stefnu segi að stefnandi hafi fljótlega spurzt fyrir um hverju þetta hafi sætt en það ekki leitt til breytinga. Stefndi kveðst mótmæla því að stefnandi hafi gert athugasemdir við að hann hafi ekki fengið greidd orlofslaun auk umsaminna launa. Verði að leggja það til grundvallar við úrlausn málsins að stefnandi hafi fljótlega veitt því athygli að hann hafi ekki fengið greidd orlofslaun ofan á umsamin laun. Það verði einnig að leggja til grundvallar að í hið minnsta sé ósannað að stefnandi hafi gert athugasemdir. Laun hafi verið greidd með sama hætti að þessu leyti allan tímann, rúm fjögur ár, sem stefnandi hafi verið í vinnu hjá stefnda og hafi stefnandi því sýnt verulegt tómlæti sem hljóti að leiða til sýknu. Í ljósi þessarar vitneskju sem stefnandi hafi haft verði einnig að líta til 13. gr. orlofslaga þar sem lagt sé bann við flutningi orlofslauna milli orlofsára. Skýrsla og framburður fyrir dómi Valdimar Jóhannsson kvaðst hafa starfað í húsgagnaiðnaði frá árinu 1945 en hafa rekið stefnda frá árinu 1966. Hann hefði séð um útreikning og útborgun launa stefnanda og hafi sami háttur verið hafður á hjá honum og öllum öðrum starfsmönnum. Orlofsgreiðslur hefðu verið innifaldar „í kaupinu“. Kvaðst Valdimar ekki muna til þess að stefnandi hefði nokkuru sinni gert athugasemd um að hann fengi ekki greitt orlof. Þegar stefnandi hefði verið við störf í um ár hefði verið tekinn upp sá siður að dregin hafi verið af launum starfsmanna og lögð á sérstakan reikning hvers og eins upphæð, sem nefnd hefði verið orlof, og verið hugsuð fyrir þá þegar fyrirtækinu væri lokað í þrjár vikur að sumarlagi. Hefðu þannig verið dregnar tíu þúsund krónur af launum stefnanda mánaðarlega og lagðar á reikning sem hann hefði tilgreint. Hjá lærðum mönnum hefðu verið dregnar tólf þúsund krónur. Ekki hefði þó verið dregið af launum þeirra starfsmanna sem hefðu óskað eftir að svo yrði ekki gert. Valdimar sagði að samningar við starfsmenn væru munnlegir og stefnandi hefði eins og aðrir gengið inn í það fyrirkomulag sem viðhaft væri í fyrirtækinu. Sjálfsagt hefði honum ekki verið kynnt það sérstaklega í upphafi en svona hefði þetta alltaf verið og aldrei nokkur maður kvartað yfir því. Valdimar sagði að þær þrjár vikur sem fyrirtækið væri lokað að sumri fengju starfsmenn ekki greitt, enda væri litið svo á að þeir hefðu þegar fengið orlofsféð með mánaðarkaupi sínu. Hefði aldrei gerzt að starfsmaður kæmi úr sumarleyfi og teldi sig vanhaldinn um orlofslaun. Vitnið Stefán Kárason smiður kvaðst hafa starfað hjá stefnda óslitið frá árinu 1999. Orlof sitt hefði vitnið fengið innifalið í mánaðarkaupi sínu, en kvaðst ekki vita hvernig þeim málum hefði verið háttað hjá öðrum starfsmönnum, en þeir hefðu ekki rætt slík mál sín á milli. Fyrir ári eða svo hefði verið tekinn upp sá háttur að dregið hefði verið af laununum mánaðarlega og lagt á sérstakan orlofsreikning í eigu vitnisins. Mánaðarleg útborgun hefði lækkað til samræmis. Hefði vitninu verið kynnt þessi breyting fyrir fram en ekki verið leitað sérstaks samþykkis þess fyrir henni. Vitnið sagði að í upphafi starfs síns hefði Valdimar Jóhannsson kynnt sér að orlofsgreiðslunum yrði háttað með þessum hætti og hefði vitnið verið alveg sátt við það. Vitnið sagði að það fengi ekki greidd laun á meðan hann það væri í sumarleyfi. Kvaðst það ekki telja sig vanhaldið um orlof eða annað frá stefnda. Vitnið Kristján Snorrason smiður kvaðst hafa starfað hjá stefnda árin 2003 til 2007. Orlofsgreiðslum til vitnisins hefði verið háttað svo að þær hefðu verið greiddar með mánaðarkaupi en síðar hefði verið tekinn upp sá háttur að föst upphæð var dregin af laununum mánaðarlega og lögð á orlofsreikning. Kvaðst vitnið telja að sami háttur hafi verið hafður á hjá öðrum starfsmönnum, en það hefði ekki kannað það sérstaklega. Vitnið sagði að orlofsins hefði ekki verið sérstaklega getið á launaseðli en það hefði vitað hver taxtinn væri samkvæmt samningi og séð að orlofinu hefði verið bætt ofan á. „Tíminn sem var greiddur, hann var með orlofinu inní.“ Vitnið sagði að forsvarsmenn stefnda hefðu kynnt sér hvaða hátt þeir hefðu á greiðslunum og vitnið hefði ekkert aðhafzt vegna þess, og þannig samþykkt það. Kvaðst vitnið ekki geta séð að það hefði verið hlunnfarið, enda hefði því verið ljóst að orlofsgreiðslurnar fengi það ofan á taxtagreiðslur mánaðarlega. Niðurstaða Stefndi byggir á því og það þykir fá stoð í gögnum málsins að launakjör stefnanda hafi ætíð verið langt umfram lágmarkslaun. Hefur því ekki verið hnekkt og verður við það miðað. Hefur ekkert komið fram í málinu um að þau laun, sem stefnandi fékk greidd, hafi verið lægri en hann hefði fengið ef launagreiðslum hefði verið háttað þannig að orlof hefði verið sérstaklega reiknað af taxtalaunum, sundurliðað þannig á launaseðli, og lagt mánaðarlega á orlofsreikning. Stefnandi var á tuttugasta og fjórða ári þegar hann hóf störf hjá stefnda. Er þess að vænta að menn á þeim aldri kunni fótum sínum forráð á vinnustað eins og þeim sem hér á í hlut, þótt reynslulitlir kunni að hafa verið í atvinnulífinu við upphaf starfs. Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. orlofslaga nr. 30/1987 er heimilt að greiða mánaðarkaupsmönnum orlofslaun á sama tíma og reglubundnar launagreiðslur fara fram, enda sé meiri hluti þeirra því samþykkur. Stefndi hefur byggt á því, að fyrirtækið hafi þann hátt á gagnvart öllum sínum starfsmönnum. Að mati dómsins veita framburðir vitnanna Stefáns og Kristjáns því verulegan stuðning, að sá háttur hafi verið almennur hjá stefnda að starfsmönnum væru greidd orlofslaun um leið og reglulegar launagreiðslur. Þykir ekki draga úr trúverðugleika Stefáns að hann starfar enn hjá stefnda, en framburður hans var mjög á sömu lund og Kristjáns sem hættur er störfum hjá stefnda og starfar nú annars staðar. Stefnandi hefur ekkert lagt fram sem hnekkir því að þessi háttur hafi verið almennur, annað en að hann kveðst í stefnu ekkert kannast við að hans launagreiðslum hafi verið háttað svo og segir aldrei um það hafa verið talað við sig. Sjálfur gaf hann ekki skýrslu fyrir dómi. Af launaseðlum sem liggja frammi og áður hefur verið lýst, leynir sér ekki að orlofs er ekki sérstaklega getið sem launaliðar. Á slíku koma fyrst og fremst tvær skýringar til greina, að orlof sé alls ekki greitt eða að það sé innifalið í hinni reglulegu launagreiðslu. Stefnandi kveðst í stefnu sinni hafa tekið eftir að svo virtist sem sér væri ekki greitt orlof. Hann kveðst hafa gert athugasemdir án árangurs. Stefndi kannast ekkert við slíkar athugasemdir, þær eru ósannaðar og gegn mótmælum stefnda verður ekki byggt á þeim. Það að stefnandi hafi fljótt tekið eftir því að orlofs var ekki getið á launaseðlum, en starfi hjá stefnda í á fimmta ár án þess að gera athugasemdir svo hönd festi á, bendir til þess að hann hafi verið sáttur við þann hátt sem hafður var á launagreiðslum, en ekkert þykir koma hafa komið fram um að stefnandi hafi haft réttmætar ástæður til að óttast um starf sitt þótt hann gerði slíkar athugasemdir. Óumdeilt er að fyrirtækinu hafi verið lokað í um þrjár vikur að sumarlagi. Af launaseðlum verður ráðið að þá daga hafi ekki verið reiknuð laun. Ekkert hefur þó komið fram í málinu um að neinn starfsmaður hafi í framhaldi af slíkri launalausri sumarlokun talið sig eiga inni ógreitt orlof hjá stefnda. Af öllu framanröktu verður dregin sú ályktun að sá háttur hafi verið hafður á hjá stefnda að orlofslaun væru greidd með mánaðarkaupi hverju sinni. Í 4. mgr. 7. gr. orlofslaga er áskilið að meiri hluti starfsmanna samþykki að slíkur háttur sé hafður á. Ekki er gerð krafa um að allir starfsmenn veiti samþykki sitt. Svo virðist sem ekki hafi verið leitað slíks samþykkis með formlegum hætti hjá starfsmönnunum, en á hinn bóginn virðist ljóst að þessi háttur hafi verið hafður á árum saman án þess að vitað sé til þess að nokkur starfsmaður hafi hreyft andmælum. Vitnin Stefán og Kristján sögðu báðir að þeim hefði verið kynnt þessi tilhögun í upphafi og þeir ekki gert athugasemdir við hana. Verður að telja eins og á stendur að þessi framgangsmáti, þótt í óformlegra lagi sé, uppfylli skilyrði 4. mgr. 7. gr. orlofslaga, en með honum fengu starfsmennirnir um hver mánaðamótt greitt það fé sem þeir ella hefðu fyrst fengið í hendur að vori. Að mati dómsins var ekki gengið gegn hagsmunum starfsmannanna með því að þessi háttur væri hafður á. Þegar á allt framanritað er horft verður ekki talið að stefnanda hafi tekizt sönnun þess að hann eigi inni hjá stefnda þær fjárhæðir sem hann krefst, hvort sem er í aðalkröfu eða varakröfu. Verður því að sýkna stefnda af kröfum hans. Stefnandi gerir munnlega en ekki skriflega samninga við starfsmenn sína og eins og rakið hefur verið er sumt í óformlegra lagi. Þykir stefndi með því taka nokkura áhættu á að upp komi misklíð og deilt verði um réttindi. Verður ákveðið að hvor aðili beri málskostnað sinn. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnanda fór með málið Ásgeir Örn Jóhannsson héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda Árni Pálsson hæstaréttarlögmaður. Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ýmir sf., er sýkn af kröfum stefnanda, Braga Sigurðar Óskarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 441/1998
Samkeppni Andmælaréttur Greiðslukort
V krafðist ógildingar á þeim úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, að staðfesta bæri ákvörðun S um að banna skilmála í samstarfssamningum V og greiðsluviðtakenda þess efnis að þeim síðarnefndu væri skylt að veita korthöfum VISA sömu viðskiptakjör og þeim sem greiddu með reiðufé. Þótt Samkeppnisstofnun væri talin hafa brotið gegn andmælarétti V undir rannsókn málsins, var það ekki talið eiga að leiða til ógildingar úrskurðarins, enda hefði V gefist nægur kostur á að koma fram sjónarmiðum sínum áður en úrskurðurinn var kveðinn upp. Að virtum gögnum málsins þótti ekki hafa verið sýnt fram á, að skilmálar sambærilegir þeim, sem hér um ræddi, væru almennt óheimilir í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga, þannig að heimilt væri að banna þá á grundvelli 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Talið var skorta á að viðhlítandi rök hefðu verið færð að því, í ákvörðun S og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, að ákvæði 17. gr. samkeppnislaga ætti við um skilmála V, svo sem að fjallað væri um þann markað, sem um ræddi, og stöðu V á þeim markaði. Eins og ákvörðun S og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála var háttað komu önnur ákvæði samkeppnislaga ekki til álita. Var því fallist á kröfu V um að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála yrði felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. nóvember 1998. Hann krefst þess, að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 2. mars 1998 í málinu nr. 3/1998, Greiðslumiðlun hf. - Visa Ísland gegn samkeppnisráði, að því er varðar staðfestingu á 1. tölulið I. hluta ákvörðunarorða ákvörðunar stefnda nr. 1/1998. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I. Mál þetta varðar lögmæti ákvörðunar stefnda 12. janúar 1998 um að banna 2. gr. í viðskiptaskilmálum áfrýjanda, sem í málinu er ýmist nefnd bannreglan eða reglan um bann við mismunun, en greinin hljóðar svo: „Söluaðila er skylt að veita korthöfum VISA sömu viðskiptakjör, verð og þjónustu og það veitir þeim, sem greiða með reiðufé. Óheimilt er að hækka verð á vöru eða þjónustu þegar kaupandi framvísar greiðslukorti við kaup. Söluaðila ber, þegar verð er auglýst á prenti, í textaauglýsingu í sjónvarpi eða er sett fram á sölustað, jafnan að gæta þess að fram komi það almenna verð sem öllum viðskiptavinum stendur til boða. Söluaðila er í sjálfsvald sett hvort hann auglýsir samhliða staðgreiðsluafslátt eða staðgreiðsluverð. Auglýsi söluaðili á prenti, í textaauglýsingu í sjónvarpi eða setji fram á sölustað aðeins eitt verð, má viðskiptavinur, þótt hann framvísi greiðslukorti, líta á það sem hið almenna verð sem honum standi til boða.“ Áfrýjandi skaut ákvörðun stefnda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 15. janúar 1998. Með úrskurði 2. mars 1998 staðfesti áfrýjunarnefndin ákvörðun stefnda með þeirri breytingu, að hún skyldi eigi koma til framkvæmda fyrr en 1. október 1998, en áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi til ógildingar á úrskurðinum 31. ágúst 1998, sbr. 56. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. II. Eins og nánar greinir í héraðsdómi hóf Samkeppnisstofnun rannsókn á gjaldskrám og viðskiptaskilmálum áfrýjanda og Kreditkorts hf. í framhaldi af bréfi Sigurðar Lárussonar kaupmanns til Samkeppnisstofnunar 15. júní 1994, þar sem þess var óskað, að stofnunin aflaði ýmissa upplýsinga um gjaldskrár áfrýjanda og Kreditkorts hf. og sæi til þess, að þær yrðu birtar opinberlega. Með bréfi 29. september 1995 áréttaði Sigurður fyrri kröfur auk þess sem hann gerði ýmsar nýjar athugasemdir, svo sem um leigu á kortalesurum, þjónustugjöld og áhættuflokkun. Í framhaldi af athugunum Samkeppnisstofnunar samþykkti stefndi 16. febrúar 1996 að fela Samkeppnisstofnun að kanna starfsemi greiðslukortafyrirtækja með hliðsjón af markmiði og einstökum ákvæðum samkeppnislaga. Í framhaldi af þessari ákvörðun stefnda fór Samkeppnisstofnun fram á ýmsar upplýsingar frá áfrýjanda um starfsemi hans með bréfi 14. maí 1996. Í bréfi Samkeppnisstofnunar til áfrýjanda 15. júlí 1997 var áfrýjanda meðal annars kynnt sú frumniðurstaða, að nauðsynlegt gæti verið að fella 2. gr. viðskiptaskilmála áfrýjanda úr gildi. Ákvörðun stefnda 16. febrúar 1996 setti Samkeppnisstofnun lítil mörk um það, að hvaða atriðum rannsókn skyldi beinast, og rannsókn stofnunarinnar beindist eftir þetta að fjölda atriða í starfsemi áfrýjanda. Því var brýnt, að honum væri gert kunnugt um það, eins fljótt og kostur var, að stofnunin kannaði hugsanlegt ólögmæti 2. gr. viðskiptaskilmála hans. Af gögnum málsins verður ekki ráðið, að áfrýjanda hafi verið kynnt þetta fyrr en með bréfinu 15. júlí 1997. Vanræksla Samkeppnisstofnunar í þessu efni var til þess fallin að torvelda áfrýjanda að gæta hagsmuna sinna undir rannsókn málsins og braut gegn 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Áfrýjanda var hins vegar veitt færi á því að tjá sig um þetta atriði með bréfi stofnunarinnar 15. júlí 1997 og enn með bréfi 31. október sama ár. Þykir honum hafa gefist nægur kostur á að koma fram sjónarmiðum sínum fyrir stefnda, áður en ákvörðun nr. 1/1998 var tekin. Verður að telja, að framangreindir annmarkar á málsmeðferð Samkeppnisstofnunar hafi ekki haft áhrif á efnislega niðurstöðu stefnda um lögmæti viðskiptaskilmálanna. Þá gafst áfrýjanda á ný kostur á að koma fram sjónarmiðum sínum fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Samkvæmt þessu verður úrskurður nefndarinnar ekki felldur úr gildi vegna brots á andmælarétti áfrýjanda. III. Ákvörðun stefnda um að banna 2. gr. viðskiptaskilmála áfrýjanda er annars vegar reist á ákvæðum VIII. kafla samkeppnislaga um greiðslukortastarfsemi en hins vegar á 17. gr. laganna. Samkvæmt 2. málslið 35. gr. samkeppnislaga skal þess gætt, að viðskiptahættir í greiðslukortastarfsemi séu sambærilegir hér á landi við það, sem almennt gerist í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. getur stefndi lagt bann við viðskiptaskilmálum kortaútgefenda, telji hann þá fela í sér óréttmæt skilyrði, sem aðeins taki mið af eigin hagsmunum eða komi illa niður á hagsmunum korthafa eða greiðsluviðtakenda og séu ekki í samræmi við ákvæði 35. gr. Verður að skýra þetta síðargreinda ákvæði svo, að því verði ekki beitt nema leitt sé í ljós, að umdeildir skilmálar séu ekki aðeins í þágu eigin hagsmuna greiðslukortafyrirtækis eða öndverðir hagsmunum korthafa heldur einnig í ósamræmi við viðskiptahætti í helstu viðskiptaríkjunum. Af gögnum málsins verður ráðið, að svipaðir skilmálar um sambærileg kort og hér er fjallað um, hafi verið bannaðir í Hollandi, Noregi og Svíþjóð en leyfðir í Frakklandi og að nokkru leyti í Danmörku og látnir viðgangast í Belgíu. Þess er að gæta, að í Noregi hefur verið veitt tímabundin undanþága til 1. júní 1999. Þá er fram komið, að í enn öðrum ríkjum, sem viðskiptatengsl hafa við Ísland, sé lögmæti þeirra enn í athugun hjá hlutaðeigandi samkeppnisyfirvöldum, svo sem í Finnlandi, Írlandi eða Portúgal, eða engri afstöðu samkeppnisyfirvalda verið lýst, svo sem í Þýskalandi, Spáni, Grikklandi, Ítalíu, Lúxemborg og Austurríki. Þá liggur einnig fyrir, að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur tekið lögmæti slíkra skilmála til athugunar en engin formleg ákvörðun mun enn hafa verið tekin. Af skjölum málsins og málflutningi aðila er ekki fyllilega ljóst, hvernig háttað er stöðu þeirra greiðslukorta í Bretlandi, sem eru sambærileg við þau kreditkort, sem áfrýjandi gefur út. Ekkert er fram komið um afstöðu samkeppnisyfirvalda eða löggjöf um þessi efni í ríkjum utan Evrópska efnahagssvæðisins, sem Íslendingar eiga umtalsverð viðskipti við, svo sem Bandaríkjunum eða Japan. Samkvæmt framansögðu hefur ekki verið sýnt fram á, að skilmálar þeir, sem hér um ræðir, séu almennt óheimilir í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga, hvort heldur er á Evrópska efnahagssvæðinu eða utan þess. Var skilyrðum 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga því ekki fullnægt til að stefnda væri af þessum ástæðum heimilt að banna 2. gr. viðskiptaskilmála áfrýjanda. Af þessu leiðir einnig, að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála um að staðfesta ákvörðun stefnda gat ekki grundvallast á nefndu ákvæði. IV. Ákvæði VIII. kafla samkeppnislaga og efnisskipan laganna verða ekki skilin svo, að öðrum ákvæðum þeirra verði ekki beitt um greiðslukortastarfsemi, hvort sem er einum sér eða samhliða ákvæðum kaflans. Hefur þetta einkum þýðingu að því er varðar ákvæði samkeppnislaga um samkeppnishömlur og eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum. Að frátöldum þeim ákvæðum VIII. kafla laganna, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, voru málsmeðferð og ákvörðun stefnda og úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála eingöngu reist á hinum almennu upphafsorðum 17. gr. samkeppnislaga. Að engu leyti var vikið að því, hvort og þá hvernig ákvæði IV. kafla laganna um bann við samkeppnishömlum gætu tekið til þeirrar aðstöðu, sem skapast hafði í samskiptum áfrýjanda og greiðsluviðtakenda. Þannig verður ekki séð, að samráðsákvæði 10. gr. eða ákvæði 1. mgr. 11. gr. um svonefndar lóðréttar samkeppnishömlur hafi komið til skoðunar. Koma þessi ákvæði því ekki til álita nú við mat á hinum umdeilda úrskurði. Í upphafsákvæði 17. gr. samkeppnislaga segir, að samkeppnisráð geti gripið til aðgerða gegn samningum, skilmálum, athöfnum og aðstæðum, sem hafi skaðleg áhrif á samkeppni. Síðan segir, að hin skaðlegu áhrif geti meðal annars falist í atriðum, er lúta að markaðsráðandi stöðu, óhagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta, til dæmis vegna þess að valkostum viðkiptavina fækki, framleiðsla og sala verði dýrari eða keppinautur útilokist frá markaðnum, og loks er nefnd óhæfileg notkun á kaupbæti. Þýðingu upphafsákvæðisins verður að meta í ljósi efnisskipunar laganna og þeirrar aðstöðu, sem ákvæðum V. kafla um eftirlit með samkeppnishömlum er einkum ætlað að taka til. Eins og mál þetta er vaxið var óhjákvæmilegt að huga sérstaklega að stöðu áfrýjanda á þeim markaði, sem til álita gæti verið. Stefnda eru í 17. gr. laganna veittar rúmar heimildir til mats um það, hvenær aðgerða gegn misbeitingu markaðsyfirráða er þörf, en slík yfirráð eru ekki ólögmæt í sjálfu sér, sbr. dóm Hæstaréttar 26. mars 1998, H.1998.1300. Varð því að fjalla um, hvort eða hvernig áfrýjandi hefði markaðsráðandi stöðu eða hvort háttsemi hans væri til þess fallin, að hann næði eða héldi slíkri stöðu. Þá varð að meta, hvort nægileg rök hefðu verið leidd að því, að áfrýjandi hefði með 2. gr. viðskiptaskilmála sinna misbeitt þessari stöðu sinni, þannig að réttlætanlegt hefði verið að banna þá samkvæmt upphafsorðum 17. gr. samkeppnislaga. Í forsendum að ákvörðun stefnda kemur fram ítarlegur rökstuðningur um það, hvernig umræddir viðskiptaskilmálar áfrýjanda og sambærilegir skilmálar Kreditkorts hf. séu til þess fallnir að hafa áhrif á verðmyndun greiðsluviðtakenda. Þar skortir hins vegar mjög á rökstuðning um það, að áfrýjandi njóti markaðsráðandi stöðu eða hann hafi misbeitt henni á þann veg, að skilyrðum 17. gr. samkeppnislaga sé fullnægt. Kemur þannig ekki fram með skýrum hætti, hver sé sá þjónustumarkaður, sem um ræði, hver séu mörk hans og hver staða áfrýjanda sé á þeim markaði. Þannig er ekki gerð fullnægjandi grein fyrir því, hvernig stöðu kreditkorta sé háttað andspænis öðrum greiðslumiðlum. Loks er til þess að líta, að rökstuðningur stefnda tók jafnt til skilmála áfrýjanda og sambærilegra skilmála Kreditkorts hf., sem nú hefur verið breytt, þótt markaðsstaða þessara tveggja aðila virðist eftir gögnum málsins mjög ólík. Þegar til alls þessa er litið verður að telja, að stefndi hafi ekki leitt að því viðhlítandi rök við ákvörðun sína 12. janúar 1998, að skilyrðum 17. gr. samkeppnislaga væri fullnægt til þess að heimilt væri að banna 2. gr. viðskiptaskilmála áfrýjanda á grundvelli hennar. Ekki var bætt úr þessum annmörkum í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 2. mars 1998. Þar sem VIII. kafla laganna varð heldur ekki beitt, eins og að framan greinir, verður að taka kröfu áfrýjanda til greina. Með hliðsjón af atvikum málsins og þeim vafaatriðum, sem eru um efnishlið þess, þykir rétt, að stefndi greiði áfrýjanda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 2. mars 1998 að því er varðar staðfestingu á 1. tölulið í I. hluta ákvörðunarorða stefnda, samkeppnisráðs, í ákvörðun nr. 1/1998. Stefndi greiði áfrýjanda, Greiðslumiðlun hf. - Visa Ísland, 400.000 krónur upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 1998. 1. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 31. ágúst 1998 og dómtekið 14. þ.m. Með samþykki dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur sætir málið flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi er Greiðslumiðlun hf. - Visa Ísland, kt. 500683-0589, Álfabakka 16, Reykjavík. Stefndi er samkeppnisráð og fyrir hönd þess var stefnt Brynjólfi I. Sigurðssyni, formanni ráðsins, kt. 010540-2839, Akraseli 32, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála, dags. 2. mars 1998, í málinu nr. 3/1998, Greiðslumiðlun hf. - Visa Ísland gegn samkeppnisráði, að því er varðar staðfestingu á 1. tölulið I. hluta ákvörðunarorða í ákvörðun stefnda nr. 1/1998 frá 12. janúar 1998. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst þess, að hann verði sýknaður og stefnandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. 2. Í erindi til Samkeppnisstofnunar, dags. 15. júní 1994, óskaði Sigurður Lárusson kaupmaður eftir því, að stofnunin aflaði ýmissa upplýsinga á grundvelli VIII. kafla samkeppnislaga um gjaldskrár greiðslukortafyrirtækjanna Greiðslumiðlunar hf. og Kreditkorta hf. Sérstaklega óskaði Sigurður eftir upplýsingum um mismunandi gjaldþrep þjónustugjalda og hvers vegna mikil velta gæfi tilefni til lægri gjalda. Einnig óskaði hann eftir, að gjaldskrár greiðslukortafyrirtækja yrðu birtar opinberlega. Í framhaldi af erindi Sigurðar óskaði Samkeppnisstofnun eftir upplýsingum frá greiðslukortafyrirtækjunum um gjaldskrár og viðskiptaskilmála þeirra gagnvart korthöfum og greiðsluviðtakendum. Af hálfu stefnanda var erindinu svarað með bréfi 22. júlí 1994. Svör fyrirtækjanna voru síðan send Sigurði þann 9. maí 1995, ásamt því mati stofnunarinnar, að Greiðslumiðlun og Kreditkort fullnægðu skilyrðum VIII. kafla samkeppnislaga. Ekki var farið fram á opinbera birtingu gjaldskránna. Í erindi til Samkeppnisstofnunar, dags. 29. september 1995, ítrekar Sigurður beiðni sína um opinbera birtingu gjaldskráa greiðslukortafyrirtækjanna og telur, að greiðsluviðtakendum sé mismunað með þjónustugjöldum og áhættuflokkun. Þá ítrekar hann ósk sína um upplýsingar um það, hversu mikil velta liggi til grundvallar mismunandi gjaldþrepum í gjaldskrá stefnanda máls þessa, en þær upplýsingar komi ekki fram í svari fyrirtækisins við fyrra erindi hans. Jafnframt óskar Sigurður eftir athugun á posaleigu, ásamt almennri athugun á viðskiptaháttum, sem tengjast greiðslukortaviðskiptum. Með bréfi Samkeppnisstofnunar til stefnanda, dags. 26. október 1995, óskaði stofnunin eftir upplýsingum um eftirfarandi atriði: „1. Hver er posaleiga á mánuði? Er leigan mismunandi eftir því við hvaða kortum (debet og /eða kredit) greiðsluviðtakendur taka? Ef um mismunun er að ræða hvar í gjaldskránni kemur hann fram? Ef leigan hækkar/lækkar, breytast þá áður gerðir samningar milli VISA Íslands og greiðsluviðtakenda? 2. Í gjaldskrá yfir þjónustugjöld greiðsluviðtakenda eru mismunandi gjaldþrep fyrir kortaviðskipti sem samkvæmt gjaldskránni ráðast af tegund viðskipta, veltu, áhættuþáttum og sérsamningum söluaðila. Hvað liggur til grundvallar þessari flokkun og hvernig metur VISA Ísland greiðsluviðtakendur sína, sérstaklega hvað varðar áhættuþætti og tegund viðskipta?“ Stefnandi svaraði framangreindum spurningum með bréfi, dags. 10. nóvember 1995. 3. Á fundi hjá Samkeppnisstofnun 9. apríl 1996 var framkvæmdastjóra stefnanda kynnt eftirfarandi bókun, sem samkeppnisráð hafði samþykkt 16. febrúar s.á.: „Samkeppnisráð felur Samkeppnisstofnun að kanna starfsemi greiðslukortafyrirtækja með hliðsjón af markmiði og einstökum ákvæðum samkeppnislaga nr. 8/1993.“ Í bréfi Samkeppnisstofnunar til stefnanda, dags. 14. maí 1996, var ástæða bókunarinnar sögð hafa verið m.a. kvartanir, sem borist hefðu yfir viðskiptaháttum greiðslukortafyrirtækja, en eins og segi í samkeppnislögum hafi stofnunin eftirlit með greiðslukortastarfsemi.. Í framhaldi af fyrrgreindum fundi var síðan eftirfarandi upplýsinga óskað um stefnanda: 1. Eignarhald. 2. Ársreikningar/ársskýrslur 1993, 1994 og 1995. 3. Viðskiptaskilmálar, sem korthafa eru settir. 4. Viðskiptaskilmálar og aðrir samningar við greiðslumóttakendur. 5. Sérstakir viðskiptaskilmálar og aðrir samningar við tiltekin fyrirtæki. 6. Samvinna milli greiðslukortafyrirtækja. 7. Samvinna banka, greiðslukortafyrirtækis og Reiknistofu bankanna. 8. Skilyrði, sem neytandi þarf að uppfylla til að fá debet- og kreditkort. 9. Tryggingar. 10. Ábyrgðarmaður. 11. Hvernig er fylgst með, að ekki sé farið yfir úttektarheimildir debet- og kreditkorta? 12. Hvenær telst kort vera í vanskilum? 13. Þegar korthafi fær aukakort á viðskiptareikning sinn eða úttektarheimild hans er aukin, hvernig er ábyrgðarmanni tilkynnt um breytinguna? Samhliða þessu var óskað ítarlegra upplýsinga frá bönkum og sparisjóðum. Svör stefnanda voru send Samkeppnisstofnun með bréfi, dags. 9. júlí 1996. Í bréfi Samkeppnisstofnunar til stefnanda, dags. 15. júlí 1997, er vísað til framangreindrar bókunar samkeppnisráðs frá 16. febrúar 1996. Í kjölfar þessa hafi stofnunin óskað eftir og fengið ýmis gögn og upplýsingar frá stefnanda, Kreditkortum hf. og öðrum aðilum. Bréfið sé ritað í þeim tilgangi að upplýsa stefnanda í meginatriðum um frumniðurstöður í athugun samkeppnisyfirvalda og gefa honum tækifæri á að koma að athugasemdum, áður en málið verði lagt fyrir samkeppnisráð. Síðan segir í bréfinu:„ 1. Í þeim tilgangi að gera markaðinn gagnsæjan og auðvelda greiðsluviðtakendum og korthöfum að meta kostnað af greiðslukortaviðskiptum telur Samkeppnisstofnun að nauðsynlegt geti verið að kortaútgefendur birti gjaldskrár sínar opinberlega sbr. 37. gr. samkeppnislaga. 2. Við upphaf greiðslukortaviðskipta hér á landi voru ekki í gildi lög sem tóku til þessara viðskipta. Leikreglur voru settar á markaðnum jafnóðum og viðskiptavenjur þær sem gilda í dag urðu til. Segja má að kostnaður af kreditkortaviðskiptum sé í dag að mestu borinn af greiðsluviðtakendum en af debetkortaviðskiptum sé hann borinn af korthöfum og greiðsluviðtakendum. Samkeppnisstofnun telur að eðlilegt sé að korthafar greiði að mestu þann kostnað sem er samfara notkun greiðslukorta. Til að stuðla að því að svo verði, og sbr. 20., 35. og 37. gr. samkeppnislaga, telur Samkeppnisstofnun að nauðsynlegt geti verið að fella 2. gr. viðskiptaskilmála í samstarfssamningi Greiðslumiðlunar og greiðsluviðtakenda úr gildi. Samkvæmt þessari grein er greiðsluviðtakendum óheimilt að hækka verð til þeirra sem greiða með greiðslukorti þrátt fyrir þann kostnað sem óumdeilanlega er samfara viðskiptunum. 3. Í 20. gr. fyrrnefndra viðskiptaskilmála áskilur Greiðslumiðlun sér allan rétt til breytinga á samningnum. Mótmæli greiðsluviðtakandi fyrirhugaðri breytingu fellur samningurinn í heild niður. Samkeppnisstofnun telur að þessi grein geti brotið í bága við ákvæði 37. gr. samkeppnislaga um að skilmálarnir feli í sér óréttmæt skilyrði sem aðeins taki mið af hagsmunum kortaútgefenda. Jafnframt geta í þessu sambandi komið til greina ákvæði 20. gr. samkeppnislaga um góða viðskiptahætti. . .“ Með bréfinu fylgdu afrit af skriflegum athugasemdum Sigurðar Lárussonar, sem höfðu borist stofnuninni. Svarbréf stefnanda er dagsett 25. ágúst 1997. Í niðurlagi þess segir: „Í ljósi þess að fyrir liggur að nú á sér stað hliðstæð umræða og málarekstur hjá Evrópusambandinu að kröfu Euro Commerce (Kaupmannasamataka Evrópu) um heimild söluaðila til „surcharging“ álagsgreiðslna, þ.e. að þeir fái að smyrja kostnaði við greiðslumiðlun ofan á vöruverð, og eins svokallaða „no-discrimination rule“ hina gullvægu jafnræðisreglu um eitt almennt verð, er það rökstudd skoðun VISA ÍSLANDS að ekki beri brýna nauðsyn til að breyta fyrirkomulagi þessara viðskipta hér á landi fyrr en heildarniðurstaða þeirra mála liggur fyrir og er í því sambandi m.a. vísað til 2. mgr. 35. gr. samkeppnislaga. Þá er og þess að geta að „BEUC“ Neytendasamtök Evrópu munu hafa sett fram það sjónarmið sitt að æskilegast væri að aðeins eitt verð sé á hverri vöru eða þjónustu til að forðast að rugla neytendur í ríminu. Í öllu falli styðja samtökin frekar staðgreiðsluafslátt, líkt og tíðkast hér á landi, í stað „smurnings“ ofan á verð, skv. öruggum upplýsingum Visa International.“ Bréfinu fylgir m.a. bókun um greiðsluhætti í almennum viðskiptum og kynningu þeirra, sem var undirrituð 10. mars 1988 af fulltrúum Verslunarráðs Íslands, greiðslukortafyrirtækja og nokkurra stærri verslana og annarra fyrirtækja. Hún er í fjórum liðum og segir í 2. gr.: „Söluaðili skal, þegar verð er auglýst á prenti, í textaauglýsingu í sjónvarpi eða er sett fram á sölustað, jafnan gæta þess að fram komi það almenna verð sem viðskiptavinum stendur til boða. Söluaðila er í sjálfsvald sett hvort hann auglýsir samhliða staðgreiðsluafslátt eða staðgreiðsluverð.“ Í 4. gr. er áréttaður sá skilningur, að staðgreiðsluafsláttur merki „afsláttur gegn staðgreiðslu í reiðufé“. Í bréfi Samkeppnisstofnunar til stefnanda, dags. 31. október 1997, er vísað til fyrrgreinds bréfs, dags. 15. júlí 1997. Bréfið er sagt vera ritað í þeim tilgangi að upplýsa stefnanda frekar um afstöðu samkeppnisyfirvalda og gefa honum færi á að koma að frekari athugasemdum, áður en ákvörðun verði tekin í málinu. Þar segir, að samkeppnisyfirvöld telji, að sú grein samstarfssamnings greiðslukortafyrirtækja og greiðsluviðtakenda, sem banni greiðsluviðtakendum að hækka verð til þeirra, sem greiða með greiðslukorti, samrýmist ekki samkeppnislögum nr. 8/1993. Átt sé við þá grein, sem kölluð hafi verið „no discrimination rule“ eða reglu um bann við mismunun. Í þessu sambandi er bent á: 1. Viðskiptahættir í greiðslukortastarfsemi hér skuli vera sambærilegir við það, sem gerist í helstu viðskiptaríkjum íslendinga, sbr. 35. gr. samkeppnislaga, og er vísað til þess, að Samkeppnisstofnun hafi aflað upplýsinga um stöðu þessara mála í hinum ýmsu löndum. 2. Samkeppnisyfirvöld telji, að reglan um bann við mismunun feli í sér skilmála, sem taki aðeins mið af hagsmunum greiðslukortafyrirtækja og komi hagsmunum greiðsluviðtakenda illa. Hún brjóti því í bága við ákvæði 37. gr. samkeppnislaga. 3. Að mati samkeppnisyfirvalda hafi reglan um bann við mismunun skaðleg áhrif á samkeppni í skilningi 17. gr. samkeppnislaga. Hún leiði til þess, að greiðsluviðtakandi geti ekki ákveðið sjálfur, hvernig kostnaður samfara greiðslukortum sé færður á viðskiptamenn, en hann sé í flestum tilfellum hærri en það hagræði, sem hann hafi af viðskiptunum. Möguleikum greiðsluviðtakanda til þess að stunda verðsamkeppni sé að þessu leyti raskað. Einnig beri að líta til þess, að bæði greiðslukortafyrirtækin hafi samsvarandi reglu í skilmálum sínum og greiðsluviðtakendur geti ekki valið milli mismunandi skilmála að þessu leyti. Þá dragi reglan úr samkeppni milli hinna ýmsu greiðslumáta. Í bréfinu er að lokum bent á það, að samkeppnisráði sé, samkvæmt 17. gr. samkeppnislaga, heimilt að grípa til aðgerða gegn samningum, skilmálum, athöfnum og aðstæðum, sem hafi skaðleg áhrif á samkeppni. Við þessu síðastgreinda bréfi gerði stefnandi ítarlegar athugasemdir með bréfi, dags. 4. desember 1997. Helstu áhersluatriði þeirra eru þessi: 1. VISA ÍSLAND hefur fært ítarleg rök fyrir því, að í raun sé hagræði af notkun greiðslukorta (sparnaður á kostnaði og aukin velta) meiri en kostnaðurinn. 2. V.Í. mótmælir því, að sett séu verðlagsákvæði um þennan þátt greiðslukortaviðskipta. Víðtæk sátt hafi ríkt um umrætt fyrirkomulag um langt skeið. Rík rök þurfi að vera fyrir því, að gengið sé á meginreglu íslensks viðskiptaréttar um samningsfrelsi. 3. V.Í. bendir á, að enginn sé þvingaður til að taka við greiðslum með kreditkortum og greiðsluviðtakendur telji sig almennt hafa hag af því. Jafnframt hafi verið bent á það, að greiðsluviðtakendum sé í sjálfsvald sett, hvaða verð þeir setji upp fyrir vörur sínar eða þjónustu og hvort þeir lækki verð frá hinu almenna, í því skyni að hvetja til notkunar eins greiðslumáta umfram annan. Verðsamkeppni milli greiðsluviðtakenda sé því á engan hátt raskað. 4. V.Í. bendir á, að það sé nánast óþekkt aðferð að heimila beitingu kostnaðarálags vegna notkunar kreditkorta í helstu viðskiptalöndum Íslendinga. Rétt sé að hafa í huga, að samkeppnisáhrif ýmissa atriða greiðslukortakerfa séu til athugunar hjá framkvæmdastjórn ESB. Því væri eðlilegt, í ljósi þess hversu alþjóðleg greiðslukort séu, að beðið væri eftir þeim niðurstöðum, ef til greina kæmi af hálfu samkeppnisyfirvalda að taka íþyngjandi ákvörðun, þannig að ekki væru aðrar reglur í gildi hér en í næstu nágrannalöndum. 5. V. Í. telur, að inngrip í skilmála fyrirtækisins mundi raska á alvarlegan hátt samkeppni á milli greiðslumáta og valda fyrirtækinu tjóni. Jafnframt yrði að gera þá kröfu, að jafnræðis væri gætt og öðrum greiðslumátum gert að bera kostnaðarhlutdeild sína. 6. V. Í. telur, að 2. gr. skilmálanna sé til þess fallin að vernda hagsmuni neytenda. Afnám ákvæðisins mundi leiða til minna gegnsæis, gera verðsamanburð erfiðari og engin rök standi til þess, að slíkt leiddi til lægra verðs. Frekar sé hætta á því, að verð mundi hækka og engin trygging sé fyrir því, að neytendur greiddu raunkostnað vegna kreditkortaviðskipta. 4. Hinn 12. janúar 1998 tók samkeppnisráð rökstudda ákvörðun, nr. 1/1998, um viðskiptahætti í greiðslukortastarfsemi. Ákvörðunarorð greinast í tvo kafla. Lýtur hinn fyrri að stefnanda máls þessa en hinn síðari að Kreditkortum hf., og er I. kafli svohljóðandi: „Með vísan til 17., 35. og 37. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 beinir samkeppnisráð eftirfarandi fyrirmælum til Greiðslumiðlunar hf., Álfabakka 16, Reykjavík: 1. 2. gr. viðskiptaskilmála Greiðslumiðlunar hf., sem hljóðar svo: „Söluaðila er skylt að veita korthöfum VISA sömu viðskiptakjör, verð og þjónustu og það veitir þeim, sem greiða með reiðufé. Óheimilt er að hækka verð á vöru eða þjónustu þegar kaupandi framvísar greiðslukorti við kaup. Söluaðila ber, þegar verð er auglýst á prenti, í textaauglýsingu í sjónvarpi eða er sett fram á sölustað, jafnan að gæta þess að fram komi það almenna verð sem öllum viðskiptavinum stendur til boða. Söluaðila er í sjálfsvald sett hvort hann auglýsir samhliða staðgreiðsluafslátt eða staðgreiðsluverð. Auglýsi söluaðili á prenti, í textaauglýsingu í sjónvarpi eða setji fram á sölustað aðeins eitt verð, má viðskiptavinur, þótt hann framvísi greiðslukorti, líta á það sem hið almenna verð sem honum standi til boða.“ er hér með bönnuð og skal felld úr samstarfssamningum Greiðslumiðlunar hf. við greiðsluviðtakendur. Greiðslumiðlun hf. er óheimilt að taka upp samskonar ákvæði í nýjum samstarfssamningum við greiðsluviðtakendur. 2. Greiðslumiðlun hf. skal birta viðmiðunartaxta sína um veltutengd þjónustugjöld opinberlega. 3. Greiðslumiðlun hf. skal fyrir 1. apríl 1998 tilkynna Samkeppnisstofnun um breytingu á 20. gr. viðskiptaskilmála félagsins.“ Stefnandi kærði framangreinda ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála með erindi, dags. 23. janúar 1998. Þess var krafist, að 1. tl. í I. hluta ákvörðunarorðanna yrði felldur úr gildi og að réttaráhrifum þess hluta ákvörðunarorðanna yrði frestað, sbr 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með bréfi samkeppnisráðs til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, dags. 26. janúar 1998, var þess krafist, að nefndin hafnaði kröfu áfrýjanda um frestun á réttaráhrifum ákvörðunar ráðsins nr. 1/1998. Úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála (mál nr. 3/1998) er dags. 2. mars 1998. Úrskurðarorð: „Ákvörðun samkeppnisráðs nr. 1/1998, dags. 12. janúar 1998, er staðfest með þeirri breytingu að hún komi eigi til framkvæmda fyrr en 1. október 1998.“ Einn þeirra þriggja, sem stóðu að úrskurðinum, skilaði séráliti þess efnis, að fella bæri 1. tl. I. hluta ákvörðunarorða samkeppnisráðs í ákvörðun nr. 1/1998 úr gildi. 5. Málsástæður stefnanda beinast í meginatriðum að þremur þáttum: Broti samkeppnisyfirvalda gegn andmælarétti hans að stjórnsýslurétti, ófullnægjandi lagastoð ákvörðunar og röngu efnislegu mati, sem umstefnd niðurstaða er reist á. Stefnandi kveður það eindregna skoðun sína, að engin ástæða hafi verið til ákvörðunar stefnda í málinu og því fari fjarri, að hún samræmist 1. gr. samkeppnislaga. Ekki sé sýnt fram á af hálfu stefnda, að það fyrirkomulag, sem gilt hafi í mörg undanfarin ár, hafi haft skaðleg áhrif á samkeppni á neinum afmörkuðum markaði. Sjónarmiðum stefnanda er í öllum atriðum andmælt af hálfu stefnda. Í næstu tveimur köflum verða röksemdir aðila um tvo fyrri þættina reifaðar. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á ákvæðum samkeppnislaga nr. 8/1993, einkum 1., 17., 35. og 37. gr. þeirra. Þá er byggt á lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 12. gr., og jafnframt á 10. gr. og 13. gr. sömu laga. Kröfu sína um sýknu styður stefndi einkum við ákvæði samkeppnislaga. 6. Stefnandi vísar til þess, að eftir að hann hafi veitt Samkeppnisstofnun umbeðnar upplýsingar með bréfi 10. nóvember 1995 hafi ekki orðið vart frekari viðbragða og hafi hann mátt halda, að málið væri til lykta leitt, líkt og fyrra mál um sömu atvik. Stefnanda hafi ekki verið tilkynnt, að málið hefði verið tekið upp að nýju, fyrr en með bréfi Samkeppnisstofnunar, dags. 15. júlí 1997. Tilkynningin fái þannig ekki staðist ákvæði 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en þar sé kveðið á um það, að stjórnvald skuli „svo fljótt sem því verði við komið vekja athygli aðila á því, að mál hans sé til meðferðar“, sbr. einnig 11. gr. reglna nr. 672/1994. Umtalsverð bréfaskipti hafi átt sér stað milli Samkeppnisstofnunar og Sigurðar Lárussonar á þeim tæpum tveimur árum, sem liðið hafi, án þess að stefnanda gæfist kostur á að koma þar sjónarmiðum sínum að. Samkvæmt þessu hafi verið brotið gegn lögmæltum andmælarétti stefnanda, eins og hann birtist m.a. í 13. gr. laga nr. 37/1993. Vakin er athygli á því, að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi komist að þessari niðurstöðu í úrskurði sínum, án þess þó að telja brotið vera þess valdandi, að ógilda beri ákvörðun stefnda. Stefnandi byggir á því, að brot gegn andmælarétti samkvæmt framansögðu leiði til ógildingar ákvörðunar. Stefnandi kveður röksemdum um það, að reglan um bann við mismunun takmarki samkeppni milli greiðslukortafyrirtækja, ekki hafa verið teflt fram gagnvart sér á fyrri stigum, þ.e. hvorki í frumniðurstöðum frá 15. júlí 1998 né í bréfi 31. október s. á., heldur hafi þær komið fyrst fram í ákvörðun stefnda. Fyrst stefndi hafi ætlað að byggja ákvörðun sína á þessu atriði meðal annarra, hafi hann átt að geta þess í bréfum sínum til stefnanda. Í ljósi þess, að hér sé um þýðingarmikið atriði að ræða, sem byggist á allt öðrum grunni en aðrar röksemdir samkeppnisyfirvalda, telur stefnandi að andmælaréttar hans hafi ekki verið gætt sem skyldi. Þar sem líklegt sé, að umrædd sjónarmið hafi haft áhrif á ákvörðun stefnda og niðurstöðu meirihluta áfrýjunarnefndar samkeppnismála, beri að ógilda úrskurðinn. Í það minnsta verði að líta fram hjá umræddri málsástæðu við mat á því, hvort niðurstöður samkeppnisyfirvalda verði staðfestar eða ekki. - - - Af hálfu stefnda er byggt á því, að meðferð stjórnsýslumáls, sem varðaði bannregluna, hafi hafist við útsendingu bréfs, dags. 15. júlí 1997. Af þessari ástæðu geti atvik fyrir útsendingu bréfsins ekki haft þýðingu að því er varðar brot á andmælarétti. Stefndi kveður tilgang frumniðurstaðnanna hafa verið þann að tilkynna stefnanda um upphaf stjórnsýslumáls um bannregluna og auðvelda honum að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þær hafi hins vegar ekki bundið hendur Samkeppnisstofnunar á síðari stigum, enda skýrt tekið fram í þeim sjálfum. Enn síður hafi þær bundið stefnda og fráleitt áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Telji dómurinn hins vegar, að atvik fyrir 15. júlí 1997 hafi þýðingu, er fullyrðingum stefnanda um þau mótmælt af hálfu stefnda. Samkvæmt 1. ml. 35. gr. samkeppnislaga sé gert ráð fyrir því, að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð skuli hafa eftirlit með greiðslukortastarfsemi. Með hliðsjón af ýmsum kvörtunum um viðskiptahætti greiðslukortafyrirtækja hafi verið samþykkt þann 16. febrúar 1996 á fundi samkeppnisráðs að fela Samkeppnisstofnun að kanna starfsemi þeirra með hliðsjón af markmiði og einstökum ákvæðum samkeppnislaga. Stefnda hafi þegar í stað verið tilkynnt munnlega um fyrirhugaða könnun, sem hafi hafist með fundi Samkeppnisstofnunar og forsvarsmanna stefnanda 9. apríl 1996. Í kjölfar fundarins hafi stofnunin ráðist í gagnaöflun um starfsemi stefnanda og greiðslukortamarkaðinn almennt, og hafi hún tekið talsverðan tíma. Fullyrðingum stefnanda þess efnis, að sér hafi verið ókunnugt um tilefni könnunarinnar eða að hún færi fram, er mótmælt. Því er einnig mótmælt, að samkeppnisyfirvöld hafi ávallt verið í nánum samskiptum við Sigurð Lárusson, meðan mál stefnanda var til meðferðar hjá þeim, svo og að málsmeðferð að því leyti hafi verið ólögmæt eða að hún hafi haft áhrif á afstöðu samkeppnisyfirvalda. Afrakstur könnunarinnar hafi verið sá, að Samkeppnisstofnun hafi í frumniðurstöðum, dags. 15. júlí 1997, bent á þrjú atriði í starfsemi stefnanda, sem stofnunin taldi, að gætu brotið á bága við samkeppnislög. Við þetta hafi lokið almennri könnun og við tekið nýtt stjórnsýslumál, sem hafi snúist um þrjú nánar greind atriði. Af hálfu stefnda er því mótmælt, að skylt hafi verið að tilkynna stefnanda, að stefndi mundi hugsanlega líta til takmarkana á samkeppni milli greiðslukortafyrirtækja við ákvörðunartöku í málinu. Það liggi í hlutarins eðli, að Samkeppnisstofnun hafi ekki getað upplýst stefnanda um öll atriði, sem stefndi kynni að leggja til grundvallar efnislegu mati. Skylda til þess að upplýsa um hugsanlegar röksemdir, sem stjórnvöld kunni að beita fyrir sig, eigi sér þar að auki ekki stoð í IV. kafla stjórnsýslulaga, hvað þá skylda til að upplýsa um „allar“ hugsanlegar röksemdir. 7. Stefnandi vísar til þess, að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi byggt niðurstöður sínar á 17., 35. og 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og að áfrýjunarnefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu, að 17. gr. verði beitt samhliða sérákvæðum 35. gr. og 37. gr., án þess að fullsannað sé, að hlutaðeigandi viðskiptahættir greiðslukortaútgefenda séu ekki í samræmi við það, sem „almennt gerist í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga.“ Stefnandi mótmælir þessari túlkun. Samkvæmt almennt viðurkenndri lögskýringarreglu skuli sérákvæði laga ganga framar almennari ákvæðum. Stefnandi telur, að þar sem sérákvæði samkeppnislaga kveði í þessu tilviki á um það, að tiltekin skilyrði skuli vera uppfyllt, sé ekki hægt að grípa til almennari ákvæða, ef svo er ekki, og byggja niðurstöðu á þeim. Með því væri algerlega loku skotið fyrir sjálfstæða þýðingu 35. gr. og 2. mgr. 37. gr. Stefnda hafi samkvæmt þessu verið óheimilt að byggja ákvörðun sína á 17. gr. samkeppnislaga. Þar að auki sé ekki gerð tilraun til þess að skilgreina þann markað, sem í hlut á, og því erfitt að sjá á hvern hátt skilmálarnir hafi skaðleg áhrif á samkeppni. Stefnandi vísar til þess, að skilyrði fyrir aðgerðarheimildum samkeppnisyfirvalda samkvæmt 35. gr. og 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga sé, að viðskiptahættir greiðslukortaútgefenda hérlendis séu ekki sambærilegir við það, sem almennt gerist í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga. Hann kveður þessu skilyrði ekki vera fullnægt, eins og hér verður nánar greint. Stefnandi kveður regluna um bann við mismunun vera alþjóðlega skilmála í samningum greiðslukortafyrirtækja og greiðsluviðtakenda. Reglan sé með öðru sniði hérlendis en víða annars staðar, því að í samningum stefnanda við greiðsluviðtakendur sé þeim heimilt að veita afslátt frá almennu verði, t.d. gegn staðgreiðslu. Skilmálar stefnanda veiti því greiðsluviðtakendum mun meira svigrúm en almennt gerist í greiðslukortaviðskiptum og þekkt er erlendis. Stefnandi byggir á því, að helstu viðskiptaríki Íslendinga geti ekki verið önnur en þau, sem þeir skipti mest við. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands séu tíu helstu viðskiptaríki Íslendinga þau, sem hér verða talin: Þýskaland, Bandaríkin, Japan, Noregur, Danmörk, Frakkland, Holland, Svíþjóð og Spánn. Í stefnu er rakið, að í miklum meirihluta þessara landa séu ekki lagðar hömlur við beitingu reglunnar um bann við mismunun í viðskiptaskilmálum greiðslukortafyrirtækja. Stefnandi heldur því fram, að ályktanir stefnda um það, hvaða reglur gildi í einstökum löndum, séu rangar, þótt miðað sé við EES svæðið eingöngu. Um það þurfi ekki annað en að vísa til reynslu íslenskra ferðamanna, sem noti greiðslukort erlendis í ríkum mæli. - - - Af hálfu stefnda er því mótmælt, að ekki sé heimilt að beita 17. gr. (í V. kafla - innskot dómara) samkeppnislaga samhliða ákvæðum VIII. kafla laganna (35. gr. -37. gr.). Hið rétta sé, að ákvæði þess kafla fjalli um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum í starfsemi greiðslukortafyrirtækja. Af því leiði, að þau séu sérákvæði gagnvart ákvæðum VI. kafla, sem beri yfirskriftina „eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum“. V. kafli beri hins vegar yfirskriftina „eftirlit með samkeppnishömlum“ og fjalli almennt um eftirlit með samkeppnishömlum, óháð því, hvort greiðslukortafyrirtæki eða önnur eiga í hlut. Sú túlkun, sem stefnandi leggi til, mundi leiða til þess, að greiðslukortafyrirtækjum gæfist kostur á að misbeita markaðsstöðu og hafa ótakmarkað samráð um rekstur sinn. Fallist dómurinn á sjónarmið stefnanda, er af hálfu stefnda vísað til þess, að almenn ákvæði komi sértækum til fyllingar. Um það, hvaða markað hin umdeilda ákvörðun miðist við, kveður stefndi vera ljóst, að það sé hinn íslenski greiðslukortamarkaður. Þar að auki geti fullyrðingar stefnanda í þessa átt ekki haft þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Stefndi mótmælir því, að ákvæði 2. ml. 35. gr. samkeppnislaga bindi að verulegu leyti hendur samkeppnisyfirvalda til aðgerða gegn greiðslukortafyrirtækjum. Af því orðalagi, að viðskiptahættir séu „almennt sambærilegir“ því, sem gerist í „helstu viðskiptaríkjum“, verði sú ályktun ekki dregin, að það sé fortakslaust skilyrði þess, að ætlaðir óréttmætir viðskiptahættir verði bannaðir, að sömu viðskiptahættir hafi beinlínis verið bannaðir í „öllum helstu“ viðskiptaríkjum. Ljóst sé, að vilji löggjafans hafi verið að marka samkeppnisyfirvöldum ramma að starfa eftir, en ekki að binda hendur þeirra í einstökum ágreiningsmálum. Skýringu stefnanda á því, hver séu „helstu viðskiptaríki“, er sérstaklega mótmælt. Rétt sé að líta fyrst og fremst til aðildarríkja EES-samningsins í þessu samhengi. Því er haldið fram, að alls staðar, þar sem bannreglan hafi komið til skoðunar samkeppnisyfirvalda, hafi henni verið tekið með fyrirvara. Í Svíþjóð, Englandi, Hollandi og Belgíu hafi hún verið bönnuð. Samkeppnisyfirvöld á Írlandi, í Finnlandi, Noregi og Portúgal hafi lýst yfir andstöðu sinni við bannregluna og talið hana samkeppnishamlandi. Í frumniðurstöðum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins sé einnig lýst yfir andstöðu við bannregluna. Þá megi nefna, að í Danmörku hafi þótt ástæða til að setja sérstök lagaákvæði, sem komi í veg fyrir, að unnt sé að beita reglunni (Innskot dómara: Þetta er ekki rétt, eftir því sem fram er komið, en þarlendis eru vísa- og evrókort lítið notuð). Í öðrum löndum EES hafi ekki verið fjallað sérstaklega um hana, svo vitað sé. Þessi afstaða gagnvart bannreglunni sé nægjanleg til þess að réttlæta inngrip á grundvelli 35. gr. samkeppnislaga. 8. Samkvæmt 1. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 hafa þau að markmiði að vinna að hægkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins og efla virka samkeppni í viðskiptum með því að: a. vinna gegna óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, b. vinna gegna óréttmætum viðskiptaháttum. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna taka þau til samninga, skilmála og athafna, sem hafa eða ætlað er að hafa áhrif hér á landi. Ótvírætt er, að ákvörðun samkeppnisráðs, sem og niðurstaða áfrýjunarnefndar áfrýjunarmála, sem um ræðir í málinu, beinist að tilteknum þætti í viðskiptaháttum stefnanda á íslenskum greiðslukortamarkaði. Í bréfi Samkeppnisstofnunar til stefnanda, dags. 15. júlí 1997, þar sem hann er upplýstur í meginatriðum um frumniðurstöður í athugun samkeppnisyfirvalda, er vísað til 20. gr., 35. gr. og 37. gr. samkeppnislaga. Á því stigi hófst stjórnsýslumál, sem beindist gegn umræddri bannreglu 2. gr. viðskiptaskilmála í samstarfssamningi stefnanda og greiðsluviðtakenda. Stefnandi fékk aðgang að gögnum þess og færi á að koma að sjónarmiðum sínum á öllum stigum málsmeðferðar. Andmælaréttar stefnanda að stjórnsýslurétti var þannig gætt, og það verður ekki talið felast í þeim rétti, að stefnandi væri fyrirfram upplýstur um allar röksemdir, sem endanleg niðurstaða yrði reist á. Umstefnd niðurstaða ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 1/1998 og áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 3/1998 var reist á 17. gr., 35. gr. og 2. mgr. 37. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Tvær hinar síðasttöldu lagagreinar eru í VIII. kafla laganna, sem hefur að fyrirsögn „Eftirlit með greiðslukortastarfsemi.“ Í 35. gr. segir, að Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð skuli hafa eftirlit með greiðslukortastarfsemi. Skuli þess gætt, að viðskiptahættir séu sambærilegir hér við það, sem almennt gerist í helstu viðskiptaríkjum Íslendinga. Í 2. mgr. 37. gr. segir, að telji samkeppnisráð, að viðskiptaskilmálar kortaútgefenda feli í sér óréttmæt skilyrði, sem aðeins taki mið af eigin hagsmunum, eða komi illa niður á hagsmunum korthafa eða greiðsluviðtakenda og séu ekki í samræmi við ákvæði 35. gr., geti það lagt bann við slíkum skilmálum og lagt fyrir kortaútgefanda að breyta viðskiptaháttum sínum. Í greinargerð með frumvarpi að samkeppnislögum, sem var lagt fram á Alþingi 1992, segir í athugasemdum við VIII. kafla: „Á undanförnum löggjafarþingum hefur verið lagt fram stjórnarfrumvarp um greiðslukortastarfsemi, en það hefur ekki orðið útrætt. Vorið 1992 samþykkti efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis að óska eftir því að meginefni frumvarpsins yrði fellt inn í frumvarp þetta og verði samkeppnisráði m.a. veitt heimild til að setja reglur um greiðslukortastarfsemi sem tryggi að hagur neytenda hér á landi verði eigi lakari í slíkum viðskiptum en almennt gerist í öðrum ríkjum hins fyrirhugaða Evrópska efnahagssvæðis. Orðalag 2. málsliðar 35. gr. laganna er nokkuð breytt frá því, sem var samkvæmt frumvarpinu (þá 37. gr.), en þar sagði: „Skal þess gætt að viðskiptakjör neytenda verði eigi lakari í slíkum viðskiptum hér á landi en almennt gerist í helstu viðskiptaríkum Íslendinga.“ Ástæða þessarar breytingar er ekki ljós. Það er skilyrði þess, að ákvæðum 35. gr. og 2. mgr. 37. gr. verði beitt gagnvart stefnanda, að sýnt sé fram á þörf aðgerða vegna þess að það ákvæði í viðskiptaskilmálum hans, sem um ræðir í málinu, sé ekki sambærilegt við það, sem almennt gerist í öðrum aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins. Sýnt hefur verið fram á, m.a. með yfirliti frá Visa, að einungis í þremur aðildarríkjanna, þ.e. Svíþjóð, Englandi og Hollandi, sé bann lagt við reglunni um bann við mismunun (no discrimination rule). Samkvæmt þessu verður íþyngjandi ákvörðun gagnvart stefnanda eigi reist á framangreindum lagaákvæðum. Fyrirsögn V. kafla samkeppnislaga er Eftirlit með samkeppnishömlum. Í upphafsákvæði hans, 17. gr., er kveðið á um, að samkeppnisráð geti gripið til aðgerða gegn samningum, skilmálum og athöfnum, sem hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Þess skal einnig getið hér, að upphafsákvæði VI. kafla samkeppnislaga, sem ber fyrirsögnina „Eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum“, þ.e. 20. gr., kveður á um það, að óheimilt sé að hafast nokkuð það að, sem brjóti í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi, eins og þeir séu tíðkaðir, eða eitthvað það, sem óhæfilegt er gagnvart hagsmunum neytenda. Með stoð í orðalagi samkeppnislaga nr. 8/1993, efnisskipan og lögskýringargögnum verður niðurstaða málsins reist á 17. gr. laganna, óháð framangreindri niðurstöðu dómsins varðandi ákvæði í VIII. kafla þeirra. Ákvörðun samkeppnisráðs, sem var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, um að banna 2. gr. viðskiptaskilmála stefnanda, var, að því leyti sem hún var reist á 17. gr. samkeppnislaga, byggð á því mati, að reglan um bann við mismunun takmarki verðsamkeppni milli greiðsluviðtakenda og dragi annars vegar úr samkeppni milli mismunandi greiðslumiðla og hins vegar milli greiðslukortafyrirtækjanna sjálfra. Því mati verður eigi haggað af dómi. Niðurstaða málsins er samkvæmt þessu sú, að sýkna ber stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er, að hvor aðili málsins skuli bera kostnað sinn af rekstri þess. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, samkeppnisráð, er sýknaður af kröfum stefnanda, Greiðslumiðlunar hf. - Visa Ísland. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 296/2004
Líkamsárás
V var sakfelldur fyrir að þrjár líkamsárásir sem áttu sér stað á hálfs árs tímabili, sbr. 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar vegna einnar þeirra var litið til ákvæða 3. mgr. 218. gr. a laganna. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 8 mánuði, sbr. 60. gr., 77. gr. og 78. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. apríl 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingar ákærða og þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds, en til vara að refsing hans verði felld niður. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð og skilorðsbundin. I. Í máli þessu eru ákærða gefnar að sök þrjár líkamsárásir, sem heimfærðar eru til 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum. Með ákæru 6. janúar 2003 er ákærði sakaður um að hafa aðafaranótt sunnudagsins 22. desember 2002 í félagsheimilinu [...] á [...] veist að X og slegið hann hnefahögg í andlit með þeim afleiðingum að hann hlaut skurð á efri vör, þannig að sauma varð fjögur spor í vörina. Málavöxtum og framburði vitna er nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði viðurkenndi fyrir dómi að hafa slegið einhvern hnefahögg umrætt sinn, þótt hann viti ekki hver hafi orðið fyrir því höggi. Aðdragandi þess hafi verið sá að X hafi hrint sér og hafi honum fundist árás yfirvofandi. Framburður X um að ákærði hafi veitt sér hnefahögg umrætt sinn, eftir að hann hefði óvart rekist utan í ákærða, fær stoð í framburði vitnanna A og B. Samkvæmt þessu er sannað að ákærði veitti X hnefahögg með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru og áverkavottorði gerðu eftir skoðun á X umrædda nótt. Hins vegar fær fullyrðing ákærða fyrir dómi um að X hafi veist að honum áður en hann veitti hnefahöggið ekki stoð í framburði vitna eða gögnum málsins. Þá er ákærða gefið að sök með ákæru 15. apríl 2003 að hafa ráðist á Y í samkvæmi í húsi á [...] og slegið hann nokkur hnefahögg í andlit og hnakka með afleiðingum sem nánar eru tilgreindar í ákærunni. Málavöxtum og framburði ákærða og vitna að atvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þó ber þess að geta að ákærði bar ekki aðeins fyrir dómi að áður en hann réðist á Y hafi sá síðarnefndi slegið sig utanundir, eins og getið er um í dómnum, heldur gaf hann þá nánari lýsingu að um hnefahögg hafi verið að ræða. Þá staðfesti vitnið C framburð ákærða um að til deilna hafi komið milli ákærða og Y í umræddu samkvæmi áður en ákærði veitti hinum síðarnefnda hnefahögg. Ekki verður talið að rannsókn lögreglu á vettvangi hafi verið áfátt þannig að áhrif eigi að hafa á niðurstöðu málsins, eins og haldið er fram af hálfu ákærða. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er sannað að ákærði réðist á Y umrætt sinn og sló hann að minnsta kosti tvö hnefahögg í hnakka. Hins vegar bar ekkert vitna fyrir dómi að ákærði hefði slegið Y hnefahögg í andlit. Gegn neitun ákærða verður ekki talið sannað að svo hafi verið. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Af framburði ákærða og vitnisins C verður ráðið að til deilna hafi komið milli ákærða og Y áður en líkamsárásin átti sér stað, þótt ekki verði frekar fullyrt um þau orðaskipti. Með ákæru 4. júlí 2003 er ákærða gefið að sök að hafa aðfaranótt laugardagsins 10. maí það ár í húsi á [...] og stuttu síðar utan við sama hús, veist að Z og slegið hann nokkur hnefahögg í andlitið og víðar með þeim afleiðingum sem nánar eru tilgreindar í ákærunni. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um að hafa slegið Z tvö hnefahögg í átökum fyrir utan húsið, en ekki til að dreifa játningu ákærða eða skýrum vitnisburði fyrir dómi um að ákærði hafi veitt Z hnefahögg inni í húsinu, þótt þar hafi komið til ryskinga milli þeirra. Ákæruvaldið hefur fyrir Hæstarétti tekið undir röksemdir og niðurstöðu héraðsdómara fyrir sakfellingu og krefst staðfestingar hennar. Kemur því niðurstaða héraðsdóms um málsatvik inni í húsinu ekki til endurskoðunar. Óumdeilt er að ákærði og Z lentu í átökum fyrir utan húsið, en ákærði hefur neitað því að hafa veist þar að Z að fyrra bragði. Af framburði ákærða og vitnanna E og húsráðandans Fmá ráða að Z hafi umrætt sinn ekki verið velkominn inn í húsið. Ákærði og F báru að Z hafi ítrekað móðgað ákærða með því að hafa uppi niðrandi ummæli um bróður hans, bæði þá og einnig fyrr um kvöldið. Vitnið G staðfesti einnig síðastgreint atriði um samskipti ákærða og Z. Það vitni mun hins vegar ekki hafa verið í húsinu, en séð átök ákærða og Z fyrir utan það. Z bar raunar sjálfur fyrir dómi að hann hefði móðgað ákærða, en kvaðst hins vegar ekki kannast við að hafa verið óvelkominn í umrætt hús. Samkvæmt framburði þeirra sem þar voru mun Z hafa yfirgefið húsið eftir að þeim ákærða lenti saman þar inni, en snúið til baka skömmu síðar. Upplýst er að þá hafi komið til átaka milli ákærða og Z. Ákærði bar að Z hefði átt upptökin, en Z kvaðst ekki minnast þess. Vegna ölvunar greint sinn kvaðst Z ekki geta lýst átökunum í smáatriðum. Vitnin E, F, G og H báru öll að Z hefði þá ítrekað skorað á ákærða að slást við sig og í kjölfar þess hafi komið til átakanna. Ákærði kvað þá Z hafa slegið hvor til annars, en ákærði hafi hætt barsmíðum eftir að hann hafi haft Z undir. Hafi Z einnig sparkað í sig og spörkin komið í háls og bringu. Kvaðst hann hafa marist við þetta og staðfestir vitnið H að ákærði hafi verið með rispur á hálsi og höndum eftir átökin. Vitnið F kvað ákærða hafa haft betur og reynt að veita Z hnefahögg, en halda að hann hafi hitt Z „illa“, þar sem Z væri maður liðugur og raunar ekki geta sagt til um hvar höggin lentu. Vitnið E kvað hnefahögg hafa gengið milli ákærða og Z fyrir utan húsið. Vitnið G, sem virðist ekki hafa verið vitni að upphafi átakanna og frýjunarorðum Z þá, bar að Z hafi gengið frá húsinu og sagt að þeir ættu að gera út um málin í eitt skipti fyrir öll. Hafi ákærði þá stokkið á Z og þeir veltst um á jörðinni. Hafi ákærði að lokum haft Z undir og veitt honum tvö eða þrjú hnefahögg í andlit. Höggin hafi virst þung. Öll framangreind vitni nema H og G munu hafa verið undir áhrifum áfengis. Samkvæmt framangreindu er fallist á með héraðsdómi að til átaka hafi komið milli ákærða og Z fyrir utan umrætt hús sem endað hafi með því að ákærði veitti Z að minnsta kosti tvö hnefahögg í andlit og að í átökunum hafi Z hlotið þá áverka sem getið er um í ákæru. Einnig er upplýst að upphaf átakanna megi rekja til þess að Z hafði ítrekað móðgað ákærða fyrr um nóttina og síðan skorað á ákærða til að takast á við sig. II. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 217. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður við það miðað að X hafi rekist utan í ákærða áður en ákærði sló hann hnefahögg, en ekki verður á það fallist með ákærða að ákvæði 12. gr. almennra hegningarlaga eigi við um viðbrögð hans. Þá verður ekki heldur talið að atferli X leiði til að ákvæði 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 12. gr. laga nr. 20/1981, eigi við. Ekki er heldur fram komið að deilur ákærða og Y réttlæti árás ákærða þannig að áhrif hafi við ákvörðun refsingar. Hins vegar verður litið til ákvæða 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar ákærða vegna atvika sem um er fjallað í ákæru 4. júlí 2003. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði unnið sér til refsingar fyrir brot sín og verður hún ákveðin með tilliti til 77. gr. almennra hegningarlaga. Sakarferill ákærða er rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Að gegnum héraðsdómi var ákærði fundinn sekur um líkamsárás 9. nóvember 2003, en ekki gerð sérstök refsing í því máli að teknu tilliti til þess dóms sem nú er til endurskoðunar og með skírskotun til 78. gr. almennra hegningarlaga. Er fallist á með héraðsdómi að vegna sakarferils ákærða komi ekki til álita að skilorðsbinda refsingu hans, en að ákveða beri hana samkvæmt reglum 60. gr. almennra hegningarlaga. Að framangreindu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um refsingu ákærða. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Valgarður Freyr Gestsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gísla M. Auðbergssonar héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 27. janúar 2004. Mál þetta er höfðað með þremur ákærum lögreglustjórans á Eskifirði gegn ákærða, Valgarði Frey Gestssyni, kt. [...], [...]. Með ákæru dagsettri 6. janúar 2003 er ákærða gefin að sök “líkamsárás með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 22. desember 2002 í [...], veist að X, kennitala [...], og slegið hann hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum, að hann hlaut skurð á efri vör, þannig að sauma varð fjögur spor í vörina”. Með ákæru dagsettri 15. apríl 2003 er ákærða gefin að sök “líkamsárás með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 18. febrúar 2003 að [...], veist að Y, kenntala [...], og slegið hann nokkur hnefahögg í andlit og hnakka, með þeim afleiðingum að hann missti meðvitund og hlaut skafsár hæ. megin á enni og mar á vi. kinnbein, roða og þrota á hnakka og bak við vi. eyra á hnefastóru svæði með gífurlegum eymslum, verk og verulega bólgu í hálsvöðvum og í hálshluta axlarvöðvans hæ. megin ásamt lemstrun á hálsi og milli herðablaða”. Með ákæru dagsettri 4. júlí 2003 er ákærða gefin að sök “líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 10. maí 2003 í húsi [...] og stuttu síðar utan við sama hús, veist að Z, kt. [...] og slegið hann nokkur hnefahögg í andlitið og víðar, með þeim afleiðingum að hann hlaut mar og blæðingu undir húð á enni og kringum vi. eyra ásamt eymslum og blæðingum úr eyranu og bólgu við hæ. auga, dreifða áverka á hálsi og bólgu í hálsvöðvum, barkakýli og á báðum upphandleggjum sem einnig voru marðir og þrota vi. megin á brjóstkassa”. Brot þau sem ákærða eru gefin að sök teljast öll varða við 217. gr. almennra hegningalaga nr. 19, 1940, sbr., 10. gr. laga nr. 20, 1981. Í öllum tilvikum er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða gerir aðallega kröfu um að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing ákærða verði svo væg sem lög leyfa. Þá gerir verjandi kröfu um málsvarnarlaun. I. Ákæra dags. 6. janúar 2003. Sunnudaginn 22. desember 2002 kl. 03:30 óskaði B rekstraraðili félagsheimilisins [...] á [...] eftir aðstoð lögreglu vegna slagsmála við anddyri hússins. Þegar lögregla kom á staðinn tjáði X lögreglu að Valgarður Freyr, ákærði í máli þessu, hefði kýlt hann með þeim afleiðingum að vörin á honum skarst. Var X mjög ölvaður og æstur. Lögregla hafði síðan tal af ákærða sem virtist ekki mjög ölvaður. Kvað ákærði X hafa rifið í hann þar sem hann var staddur við barinn. Við það hafi honum brugðið og hann snúið sér við og kýlt X eitt högg með krepptum hnefa. Hafi X síðan rifið bol utan af honum í hefndarskyni. Ákærði tók fram að X hefði verið með einhverjar yfirlýsingar við hann fyrr um kvöldið. Farið var með X á Heilsugæslustöðina á [...], en hann tjáði lögreglu að hann hyggðist ekki kæra líkamsárásina. Samkvæmt áverkavottorði D yfirlæknis, dags. 27. janúar 2003, lýsir hann áverkanum sem „( ) sár á efri vör um cm stórt og saumað var 4 spor. Sár þetta ætti ekki að gefa honum varanlegt mein, en þyrfti hann að koma aftur í skoðun til að meta það.“ Við skýrslutöku hjá lögreglu þann 30. desember 2002 neitaði ákærði að hafa slegið X í andlitið í umrætt sinn. Við skýrslutöku fyrir dómi lýsti ákærði atvikum hins vegar þannig að hann og félagi hans, E, hefðu verið að fá sér í glas á barnum og verið að fíflast með falskar tennur. Einn af Eskfirðingunum sem þarna voru, X, hafi veist að honum, gripið í öxl hans og hrint honum aftur á bak. Hinir Eskfirðingarnir hafi komið þar að og hafi hann þá snúist til varnar og slegið frá sér með krepptum hnefa. Hann telji sig hafa slegið einhvern en ekki geta sagt til um hver hafi orðið fyrir högginu. Hann hafi síðan farið aftur að barnum en þá hafi X gripið í hálsmál hans þannig að bolurinn rifnaði og slegið í áttina til hans. Hann kvað þá ekki hafa haft önnur samskipti um kvöldið. X hefur skýrt svo frá að þegar hann hafi gengið inn í kaffisalinn á Hótel Valhöll umrætt kvöld hafi hann rekist utan í ákærða sem hafi þá snúið sér að honum og slegið hann með krepptum hnefa beint í andlitið með þeim afleiðingum að efri vör hans sprakk og úr henni blæddi talsvert. Hann hafi þá gripið í bol ákærða sem við það hafi rifnað. Hann hafi reiðst þegar hann hafi athugað áverkann betur og ætlað að hefna sín, en verið stöðvaður af nærstöddum. Hann kveðst ekki hafa átt önnur samskipti við ákærða og ekki hafa þekkt hann. Vitnið B rekstraraðili félagsheimilisins hefur lýst því að hann hafi séð X rekast utan í ákærða sem hafi þá snúið sér við og kýlt hann beint í andlitið. Vitnið A bar fyrir dóminum að hann hafi séð X sleginn við barinn, en ekki séð framan í þann sem sló hann og því ekki vitað hver það var. Síðar hafi hann áttað sig á að það var ákærði. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst hann hins vegar að hann hefði séð ákærða slá X eitt högg með krepptum hnefa í andlitið. Með framburði ákærða og vitna þykir fullsannað að ákærði hafi í umrætt sinn eftir að X hafði rekist í hann slegið hann hnefahögg í andlitið eins og honum er gefið að sök í ákæru. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsilagaákvæðis í ákæru. II. Ákæra dags. 15. apríl 2003. Þriðjudaginn 18. febrúar 2003, laust eftir kl. 4:00, barst lögreglu tilkynning frá Neyðarlínunni um að maður lægi slasaður og meðvitundarlaus eftir líkamsárás í húsi [...] og verið væri að kalla út sjúkrabíl og lækni. Hélt lögregla þegar á vettvang. Á [...] var töluverður fjöldi drukkinna manna innandyra, flestir aðkomumenn af bátum sem lágu við bryggju á [...] vegna veðurs. Inni í stofunni var sá sem ráðist hafði verið á, Y, og var hann kominn til meðvitundar. Var andlit hans alblóðugt og blóð hafði runnið niður á föt hans. Y sem bersýnilega var nokkuð ölvaður vildi ekki fara til læknis og afþakkaði alla aðstoð. Húsráðandi var óviðræðuhæfur sökum ölvunar og aðrir viðstaddir sýndu engan samstarfsvilja og fékkst því ekki uppgefið hvað hafði gerst. Sigurður Halldórsson stýrimaður á [...] gaf sig fram við lögreglu og upplýsti að hann hefði tilkynnt atvikið til Neyðarlínunnar. Kvað hann Y vera úr sinni áhöfn. Sagðist hann hafa hringt vegna þess að Y hefði misst meðvitund við högg sem hann fékk í andlitið. Hann sagðist ekki vita hvað árásarmaðurinn héti en féllst á að benda lögreglu á hann og benti á, Valgarð Frey Gestsson, ákærða í málinu. Sama dag kærði Y líkamsárásina til lögreglu. Skýrði hann svo frá að hann hefði í umrætt sinn farið ásamt þremur öðrum úr áhöfninni á [...] í gleðskap að [...] þar sem þeir hafi spjallað og hlustað á tónlist. Hann hafi verið á leið á snyrtingu þegar hann hafi verið slegin í höfuðið aftanfrá og rotast. Skipsfélagar hans hafi sagt honum að Valgarður Freyr sem hann þekki ekki, hafi lagst ofan á hann og barið hann hvað eftir annað í andlit og aftan á höfuðið. Hann muni hins vegar sjálfur ekki eftir sér fyrr en um borð í skipi sínu morgunin eftir. Kvaðst hann hafa hruflast á hægri hnúa og vera marinn. Þá væri hann bólginn á vinstri kinn og hruflaður á enni. Einnig marinn og bólginn fyrir aftan vinstra eyra. Við skýrslutöku fyrir dómi kvaðst Y hafa verið töluvert ölvaður í umrætt sinn og lítið muna frá kvöldinu og ekkert eftir því að hafa fengið högg. Vitneskju um atvik kvaðst hann hafa frá öðrum. Í vottorði Brynjólfs Haukssonar, læknis við Heilsugæslustöðina á [...], dags. 11. apríl 2003, segir meðal annars um skoðun á Y: „Gefur góða sögu af subj. líðan. Ytri áverkar á andliti. Hæ. meginn á enni þar sem hann er með skrafsár eða abrasion og mar á vi. kinnbeini. Ekki hægt að staðfesta brot en kliniskt er það ólíklegt. Roði og þroti á hnakka og bak við vinstra eyra á svæði sem er ca. hnefastórt og þar eru gífurleg eymsli. Verkur og bólgustrengur í hálsvöðvum hæ. meginn eins og gerist við Whiplash áverka. Sterno-Cleido Mastoideus vöðvinn hægra megin er verulega bólginn ásamt hálshluta m. Trapesius en ekki beinn grunur um brot á hálshrygg”. Ákærði neitaði að tjá sig um málsatvik vegna veikinda þegar hann mætti til skýrslutöku hjá lögreglu þann 27. febrúar 2003. Við skýrslutöku fyrir dómi kvaðst ákærði í umrætt sinn hafa farið ásamt fleirum að [...] eftir lokun “barsins” en áður hafi hann komið við heima hjá sér til að sækja “flösku”. Á [...] hafi 25 til 30 menn verið við drykkju og hafi hver verið öðrum drukknari. Hann hafi einnig verið ölvaður. Hann hafi setið inn í stofu með flöskuna þegar kærandi, Y, hafi komið og sest hjá honum og rifið af honum flöskuna. Hann hafi sagt Y að láta flöskuna í friði, hún væri hans eign. Þeim hafi verið nokkuð heitt í hamsi þar sem þeir hafi verið búnir að deila fyrr um kvöldið. Þegar hann hafi svo reynt að ná flöskunni aftur hafi Y slegið hann utan undir. Við það hafi hann misst stjórn á skapi sínu, stokkið á Y og reynt að slá hann utan undir en hann viti ekki hvort það tókst. Þeir hafi við þetta fallið ofan á nærliggjandi borð og hafi hann ekki slegið Y eftir það. Vitnið C, sem var staddur að [...] í umrætt sinn kveður væringar hafi verið á milli Y og ákærða. Allt hafi þó verið friðsælt þangað til komið var að brottför og menn flestir komnir út úr stofunni, aðrir en Y og ákærði og nokkrir menn sem voru ofurölvi. Honum hafi verið litið inn í stofunna og þá séð að Y hafði verið sleginn í gólfið. Hann hafi þá rutt sér leið inn í stofuna þar sem hann hafi séð ákærða sitja ofan á Y og slá hann tvívegis í hnakkann. Y hafi verið meðvitundarlaus og blætt hafi bæði úr vör og nösum. Við skýrslutöku hjá lögreglu lýsti vitnið atvikum þannig að hann hafi séð ákærða halda annarri hendi fyrir aftan höfuðið á Y og slá hann með hinni beint í andlitið, að minnsta kosti tvö högg. Síðan hafi fólk hópast inn í stofuna og hann ekki séð meir. Vitnið, J, sem einnig var að [...] í umrætt sinn kveðst fyrst hafa hitt ákærða á barnum þar sem þeir hafi spjallað saman. Honum hafi fundist ákærði vera að reyna að fá einhvern til að slást við sig. Hann hafi síðan ásamt fleirum farið í gleðskapinn að [...] þar sem allt hafi farið vel fram í fyrstu. Hann hafi síðan farið út úr stofunni en þegar hann hafi komið til baka hafi hann séð séð ákærða standa yfir Y sem hafi legið á fjórum fótum og berja hann í hnakkann þrjú til fjögur þung högg með krepptum hnefa. Ákærði viðurkennir að hafa reynt að slá Y í andlitið. Vitnið C bar fyrir lögreglu að ákærði hefði slegið Y að minnsta kosti tvö högg í andlitið. Vitnið C hefur borið að hann hafi séð ákærða slá Y nokkur högg í hnakka og vitnið J kveðst hafa séð ákærða slá hann þrjú til fjögur þung högg með krepttum hnefa í hnakkann. Samkvæmt framanröktu og með hliðsjón af þeim áverkum sem Y var með þykir nægilega sannað að ákærði hafi slegið Y högg í andlit og nokkur högg í hnakka í umrætt sinn. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsilagaákvæðis í ákæru. III. Ákæra dagsett 4. júlí 2003. Laugardaginn 10. maí 2003 kom Z á lögreglustöðina á Eskifirði og kvaðst vilja leggja fram kæru á hendur, Valgarði Frey Gestssyni, ákærða í máli þessu. Kvaðst Z hafa verið staddur á heimili F ásamt þeim E og ákærða. Hann hafi sagt eitthvað við ákærða sem æsti hann upp og hafi ákærði þá ráðist á hann með höggum en síðan hafi átökin færst út. Kærandi hefur skýrt svo frá að hann hafi verið búinn að eiga orðastað við ákærða áður en ákærði réðst á hann. Hann hafi m.a. talað um að hann hafi rassskellt bróðir ákærða og hann haldi að það hafi farið í taugarnar á ákærða. Hann muni ekki hvort árásin hafi verið í framhaldi af orðaskiptum þeirra en hann hafi verið mikið ölvaður. Hann muni þó að hann hafi setið á stól þegar ákærði réðst beint framan að honum. Átökin hafi síðan borist út. Hann viti ekki hvort högg sem hann fékk hafi stafað frá ákærða eða gólfinu. Samkvæmt læknisvottorði I kom Z á heilsugæslu-stöðina kl. 11:38 þann 10. maí 2003. Í vottorðinu er áverkum hans þannig lýst: “Mar og hematom (blæðing undir húð) vinstra megin á enni og einnig hægra megin en þar er einnig abrasion (skröpuð húð). Blætt hefur úr vinstra eyra en ekki að sjá blóð í hlust og hljóðhimna er heil en nokkur roði á hljóðhimnunni. Hematoma (blæðing undir húð) ofan og framan við vi. eyra 3x4 cm á stærð og annað aftan og ofan við eyrað heldur minna. Á báðum stöðum er húð heil en veruleg eymsli við þreifingu. Eymsli og bólga neða og lateralt (hliðlægt) við hægra auga en ekki er komið mar eða glóðarauga. Orbita (augntóft) virðist ekki brotin. Ytri áverkar á hálsi diffust (dreifðir) eins og eftir klemmuáverka sem kemur við mjög fast hálstak. Er einnig bólginn í öllum hálsstöðvum og allar hreyfingar í hálsi eru takmarkaðar og hindraðar af verkjum, mest lateralisering (höfði hallað til hliðanna) síðan rotation (snúningur höfuðs) og minnst flexion extension (höfuð beygt fram eða sveigt aftur). Ekki hægt að útiloka höggáverka á háls. Málbein, barkarkýli og barki aumur viðkomu og bólgusvörun. Á erfitt með að kyngja. Bólga og mar á báðum upphandleggjum líklega eftir högg fremur en klemmuáverka. Þroti á thorax (brjóstkassa) vinstra megin rétt framan við miðaxillarlínu (ímynduð lína á hliðarvegg brjóstkassans sem nær lóðrétt niður frá handarkrika) sem sennilegast er einnig eftir högg”. Húsráðandi, vitnið F, hefur skýrt svo frá að hann muni atvik ekki vel vegna þess hve drukkinn hann var. Z hafi verið búinn að vera með einhver leiðindi út í ákærða. Hann viti ekki hvernig átökin byrjuðu og fyrir dómi kvaðst hann engin högg hafa séð. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst hann hins vegar hafa séð ákærða ofan á Z sem legið hafi á bakinu og hafi ákærði slegið hann nokkur högg. Þegar framburðinn var borinn undir hann fyrir dómi staðfesti hann að framburðurinn gæti verið réttur. Vitnið, K, kveðst hafa komið að [...] í umrætt sinn. Einhver læti hafi orðið á milli ákærða og Z en hún muni ekki hvor hafi átt upptökin. Við skýrslutöku hjá lögreglu lýsti hún því að ákærði hefði allt í einu stokkið á Z slegið til hans. Þegar sá framburður hennar var borinn undir hana fyrir dómi kvað hún hann geta verið réttan því að hún hafi munað atvik vel þegar hún gaf skýrslu hjá lögreglu. Vitnið, G, rekstraraðili Hótels [...] hefur lýst því að hann hafi umrætt kvöld séð ákærða stökkva á Z og takan hann hálstaki utan við húsið. Þeir hafi við það dottið á stéttina en ákærði hafi ekki sleppt takinu. Þeir hafi síðan rúllað fram af palli og niður á flötina þar sem þeir hafi kútveltst. Hann hafi ákveðið að skipta sér ekkert af þessu en honum hafi sýnst Z alveg eins hafa í fullu tré við ákærða. Síðan hafi ákærði komist ofan á Z og allt í einu slegið hann tvö frekar en þrjú mjög þung högg. Þegar þarna hafi verið komið hafi þeir F og E komið að og dregið ákærða í burtu. Z hafi verið með einhver fúkyrði og hafi ákærði hvað eftir annað ætlað að hjóla í hann. Kvað hann ákærða og Z fyrr um kvöldið hafa verið að pexa og að þeir hefðu lent í slagsmálum ef hann hefði ekki stoppað þá af. Hafi Z eitthvað verið að derra sig við ákærða og sagt við hann “Vertu nú ekki að sperra þig ég hef nú rassskellt stóra bróður þinn”. Ákærði hafi reiðst þessu mjög og haft í hótunum við Z. Vitnið, H, hefur lýst því að allt í einu hafi komið til slagsmála á milli ákærða og Z. Þeim hafi verið stíað í sundur og farið hafi verið með Z út. Z hafi hins vegar komist aftur inn og sagt við ákærða að þeir skyldu bara klára þetta úti. Vitnið, E, kveðst hafa komið að ákærða og Z þar sem þeir voru að takast á inni á gólfinu. Hann hafi stíðað þeim í sundur og sagt Z að fara út. Z hafi síðan komið inn skömmu seinna og sagt við ákærða að hann vildi klára þetta mál. Þá hafi ákærði farið út. Með hliðsjón af framburði vitnanna H og E þykir mega leggja til grundvallar að í kjölfar átaka ákærða og Z inni að [...] í umrætt sinn hafi Z verið vísað á dyr. Z hafi hins vegar ekki viljað láta þar við sitja og beðið ákærða að koma út. Um það sem síðan gerðist fyrir utan húsið eftir að ákærði fór út er hins vegar ekki við að styðjast skýran vitnisburð annarra en G sem þykir mjög trúverðugur, en hann hefur borið að hann hafi séð ákærða komast ofan á Z og slá hann tvö frekar en þrjú mjög þung högg í andlitið í umrætt sinn. Þykir að virtum framburði hans og hafðri hliðsjón af framburði annarra vitna og áverka þeirra sem Z var með nægjanlega sannað að ákærði hafi slegið Z a.m.k. tvö hnefahögg í andlitið í umrætt sinn. Er háttsemin réttilega heimfærð til refsilagaákvæðis í ákæru. IV. Ákærði á sakarferil að baki. Auk þess að hafa hlotið dóm og undirgengist viðurlagaákvörðun fyrir brot gegn umferðarlögum hefur ákærði fjórum sinnum hlotið dóma fyirr líkamsárásir. Fyrst 22. febrúar 1999 er hann var dæmdur í tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í annað sinn hinn 5. apríl 2000 er hann var dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga. Var dómurinn frá 22. febrúar 1999 dæmdur með. Í þriðja sinn hinn 19. júní 2001 er hann var aftur dæmdur í 6 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga. Var dómurinn frá 5 apríl dæmdur með. Í fjórða sinn hinn 20 desember 2002 en þá var hann dæmdur í 6 mánaða skilorðsbundið fangelsi frá birtingu dómsins, sem var 7. febrúar 2003, fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga en sá dómur er hegningarauki við dóminn 19. júní 2001. Þá var ákærði 5. febrúar 2003 dæmdur til sektargreiðslu fyrir brot gegn 246. gr. almennra hegningarlaga. Líkamsárásin 22. desember 2002 er framin fyrir uppkvaðningu dómsins 5. febrúar 2003. Með brotum þeim sem ákærði er nú sakfelldur fyrir og framin voru 18. febrúar og 10. maí 2003 hefur hann rofið skilorð dómsins frá 20. desember 2002. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955 ber því að taka þann dóm upp og ákveða ákærða refsingu í einu lagi fyrir brot samkvæmt ofangreindum dómi og brot þau sem hann er nú sakfelldur fyrir. Verður refsing ákveðin samkvæmt reglum 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vegna sakarferils ákærða verður við ákvörðun refsingar að taka tillit til ákvæðis 218. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr 12. gr. laga nr. 20/1981. Þá verður við ákvörðun refsingar ákærða að líta til þess að árásir ákærða eru hrottafengnar og hættulegar. Hins vegar þykir við ákvörðun refsingar þurfa að líta til þess að meðferð málsins hefur tekið langan tíma án þess að ákærða verði um kennt. Þykir refsing ákærða að öllu framanröktu virtu hæfileg ákveðin fangelsi í átta mánuði. Ekki þykir lengur koma til álita að skilorðsbinda refsingu ákærða sem hefur ítrekað rofið skilorð. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda sins, Gísla M. Auðbergssonar héraðsdómslögmanns, 180.000 krónur. Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri kveður upp dóminn. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómara. Dómsorð: Ákærði, Valgarður Freyr Gestsson, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað þ.m.t. málsvarnarlaun Gísla M. Auðbergssonar hdl. 180.000 krónur.
Mál nr. 30/2016
Lánssamningur Gjalddagi Dráttarvextir Skaðabætur
B og I gerðu með sér lánssamning um lán á framkvæmdartíma samkvæmt VII. kafla laga um húnæðismál nr. 44/1998 vegna byggingar B á hjúkrunarheimili. Deildu aðilar málsins um rétt I til dráttarvaxta en samkvæmt ákvæðum lánssamningsins var gjalddagi samningsins tveimur mánuðum eftir lok „lánssamnings/lokaúttektar.“ Dráttarvaxtakrafa I var reist á því að lokaúttekt á framkvæmdum við umrætt hjúkrunarheimili hefði farið fram 1. nóvember 2012 og á grundvelli hennar hefði verið gefið út viðtökuvottorð. Samkvæmt því hefði gjalddagi lánsins verið 1. janúar 2013. Í dómi Hæstaréttar kom fram að B hefði ekki verið ljós sá skilningur I á lánssamningnum að gjalddaga hans hefði verið 1. janúar 2013 fyrr en með tilkynningu sem barst B um einum og hálfum mánuði eftir að B hefði gert upp lánið 31. janúar 2014. Var fallist á það með B að úttekt í skilningi lánssamningsins hefði ekki legið fyrir fyrr en 5. desember 2013 er framkvæmdum hefði verið að fullu lokið og gjalddagi lánsins því 5. febrúar 2014. Hefði því greiðsla B á höfuðstól skuldarinnar og vöxtum verið innt af hendi fyrir gjalddaga lánsins og krafa I um dráttarvexti því ólögmæt. Þá var talið að synjun I að óska eftir aflýsingu á lánsskjölum vegna framkvæmdarlánsins, vegna ógreiddrar kröfu um dráttarvexti, hefði bakað B tjón með ólögmætum og saknæmum hætti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar11. janúar 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og greinir í héraðsdómi gerðuFélags- og tryggingamálaráðuneytið og stefndi með sér samning 25. maí 2010 umbyggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða í Borgarbyggð.Mælt var fyrir um í grein 1.1 að samningurinn byggðist á heimild áfrýjandasamkvæmt VII. kafla laga nr. 44/1998, sbr. 21. gr. laga nr. 120/2009, til aðveita sveitarfélögum lán vegna byggingar eða kaupa hjúkrunarheimila fyriraldraða eftir nánar tilgreindum skilyrðum laganna og reglugerð um lán áfrýjandatil sveitarfélaga til byggingar eða kaupa á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða,sem sett væri með heimild í framangreindum lögum. Þá sagði í grein 3.1 að þaðværi forsenda samningsins að stefndi ætti kost á láni frá áfrýjanda tilframkvæmdanna, sbr. grein 1.1, og yrði lánið tryggt með 1. veðrétti í húsnæðihjúkrunarheimilisins. Lánið yrði veitt til 40 ára og tækju lánskjör mið af þvíað ekki yrði um uppgreiðsluheimild að ræða og með láninu yrði framkvæmdalánmilli sömu aðila greitt upp. Jafnframtvar kveðið á um í grein 5.2 að ef forsendur samningsins breyttust verulega ásamningstímanum skyldu aðilar taka upp viðræður um endurskoðun á efni hans aðkröfu annars hvors þeirra, þar á meðal ef stefndi óskaði eftir því viðáfrýjanda að greiða upp framkvæmdalán samkvæmt grein 3.1 áður ensamningsbundnum lánstíma lyki.Aðilar máls þessa, áfrýjandi semlánveitandi og stefndi sem lánþegi, gerðu 14. mars 2011 með sér lánssamning,sem bar yfirskriftina „Lánssamningur skv. VII kafla laga nr. 44/1998.“Lánsfjárhæð var 888.000.000 krónur, lánstími 24 mánuðir og umsamdir vextiralmennir skuldabréfavextir eins og þeir væru ákveðnir af Seðlabanka Íslands áhverjum tíma. Í samningnum var mælt fyrir um að lánveitingin væri háð ákvæðumVII. kafla laga nr. 44/1998 og reglugerðar um lán áfrýjanda til sveitarfélagatil byggingar eða kaupa á hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Um gjalddaga lánsinssagði í samningnum að hann væri tveimur mánuðum eftir lok „lánssamnings/lokaúttektar.“Þá var þar kveðið á um að lántaka bæri innan mánaðar frá lokaúttekt að skilatilskildum gögnum vegna uppgjörs og við skil á uppgjöri ætti að greiða 5% af„lánssamningi.“ Einnig var mælt fyrir um að lántaka bæri á gjalddaga að skilaþinglýstum skuldabréfum til breytingar á láninu ásamt áföllnum kostnaði íendanlegt lán frá áfrýjanda til hjúkrunarheimilisins. Skilaði lántaki ekkitilskildum gögnum fyrir gjalddaga teldist „lánssamningur gjaldfallinn.“ Aðlokum var kveðið á um að eftir gjalddaga greiddi lántaki hæstu leyfilegudráttarvexti og allan kostnað sem hlytist af vanskilum. Lánssamningnum varþinglýst 17. mars 2011 á fasteignina Borgarbraut 65 í Borgarnesi með 1.veðrétti.Í málinu liggur fyrir bréfFramkvæmdasýslu ríkisins 1. nóvember 2012. Þar sagði að verklokaúttekt hafifarið fram þann dag á umræddu hjúkrunarheimili að beiðni byggingarstjóra ogsamkvæmt samningi stefnda og Velferðarráðuneytisins þar um. Í niðurlagibréfsins kom fram að lóðarframkvæmdum væri ekki að fullu lokið, en það hefðiekki áhrif á niðurstöðu úttektarinnar. Jafnframt gaf framkvæmdasýslan sama dagút svonefnt viðtökuvottorð, þar sem fram kom að hjúkrunarheimilið uppfyllti öllatriði samnings stefnda og Velferðarráðuneytisins. Þá sagði í vottorðinu að reksturheimilisins hafi hafist 1. ágúst 2012, en verklokaúttekt ekki verið gerð fyrren 1. nóvember sama ár vegna lokafrágangs og framkvæmda utanhúss. Í bréfiframkvæmdasýslunnar 28. nóvember 2013 um svonefnt framvindumat vegnahjúkrunarheimilisins kom meðal annars fram að á árinu 2013 hafi verið unnið aðlokafrágangi lóðar og aðkomusvæðis og væri framkvæmdum „samkvæmt lánssamningi... nú endanlega lokið.“Í tölvubréfi stefnda 6. nóvember 2013til áfrýjanda var þess getið að í lok september sama ár hafi fulltrúar stefndaátt fund með fulltrúum áfrýjanda vegna framkvæmdaláns, sem stefndi hafi tekiðvegna byggingar áðurnefnds hjúkrunarheimilis. Á þeim fundi hafi komið fram aðáfrýjandi liti svo á að með töku á láninu hafi stefndi skuldbundið sig til aðtaka endanlegt lán til 40 ára vegna framkvæmdarinnar hjá áfrýjanda með 4,2%verðtryggðum vöxtum. Á hinn bóginn lægi fyrir að stefndi gæti fengið lán tilsama tíma hjá öðrum lánastofnunum með mun lægri vöxtum eða í kringum 3,5%. Ítilefni af þessu óskaði stefndi eftir fundi með áfrýjanda við fyrstuhentugleika til að ræða „þessi mál.“ Stefndi sendi áfrýjanda tölvubréf öðrusinni 13. nóvember 2013, þar sem fram kom að stefndi hafi fengið tilboð frálánastofnunum um fjármögnum byggingar hjúkrunarheimilisins, sem væru munhagstæðari en þau lánskjör, er áfrýjandi hafi boðið upp á, og hygðist stefnditaka tilboði frá „öðrum þessara aðila.“ Áfrýjandi spurðist sama dag fyrir umhvaða lánastofnanir væri að ræða og þau kjör sem væru í boði, sem stefndiupplýsti um degi síðar. Með tölvubréfi stefnda 21. nóvember 2013 til áfrýjandaknúði hinn fyrrnefndi á um rökstuðning áfrýjanda fyrir því á hvaða lagaheimildhann reisti þá afstöðu sína að stefnda væri skylt að taka lán hjá áfrýjandavegna byggingar hjúkrunarheimilisins. Erindið var síðan ítrekað í tölvubréfistefnda 27. desember sama ár og þar tekið fram að þar sem engin svör hefðuborist frá áfrýjanda hafi stefndi haldið áfram viðræðum við tilgreindalánastofnun og væri stefnt að því að greiða framkvæmdalánið fljótlega eftir áramót. Hinn 31. janúar 2014 greiddi stefndi882.313.457 krónur inn á reikning áfrýjanda og taldi sig þar með hafa gert uppáðurnefnt framkvæmdalán. Í bréfi stefnda sama dag til áfrýjanda var greint fráþví að lánið hafi verið greitt upp umræddan dag. Þá sagði að með bréfinu fylgdiyfirlit yfir „lánin, höfuðstól og vaxtaútreikning þeirra til greiðsludags, þarkemur fram að heildarupphæð lánanna með áföllnum vöxtum“ væri 882.313.457krónur og þess farið á leit að lánssamningnum yrði aflýst.Áfrýjandi svaraði þessu erindi meðtölvubréfi 13. febrúar 2014. Kom þar fram að samkvæmt lánssamningnum værigjalddagi lánsins tveimur mánuðum eftir „lok lánssamningsins/frá lokaúttekt.“Lokaúttekt hafi verið framkvæmd 1. nóvember 2012 og á grundvelli hennar gefiðút viðtökuvottorð og bæri stefnda því að greiða dráttarvexti frá og með 1.janúar 2013. Miðað við að stefndi hafi 31. janúar 2014 sannanlega greitt882.313.457 krónur væru eftirstöðvar skuldarinnar 62.083.354 krónur hinn 13.febrúar 2014, sem væri mismunur greiddrar fjárhæðar og eftirstöðva skuldarinnarmeð dráttarvöxtum. Greiddi stefndi þá upphæð myndi áfrýjandi „afléttaþinglýsingunni“, en að óbreyttu stæði hún. Í tölvubréfi áfrýjanda 12. mars 2014til lögmanns stefnda kom fram að áfrýjandi hafi reiknað dráttarvaxtakröfu sínanákvæmlega út miðað við gjalddaga degi síðar og næmi hún 61.863.893 krónum.Með bréfi lögmanns stefnda 28. febrúar2014 var dráttarvaxtakröfu áfrýjanda mótmælt og krafa um aflýsingulánssamningsins ítrekuð. Hinn 14. mars 2014 greiddi stefndi 61.863.893 krónurinn á reikning áfrýjanda í samræmi við kröfu áfrýjanda um dráttarvexti meðfyrirvara um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar. Í fyrirvaranum kom fram að kröfuáfrýjanda um greiðslu dráttarvaxta væri mótmælt, en vegna afstöðu hans væristefnda nauðugur sá kostur að greiða kröfuna.Að beiðni stefnda samþykktuVelferðarráðuneytið og Fjármála- og efnahagsráðuneytið með bréfi 27. mars 2014veðsetningu fasteignarinnar að Borgarbraut 65 með 1. veðrétti til tryggingartveimur veðskuldabréfum, samtals að fjárhæð 925.000.000 krónur, sem gefin voruút 26. sama mánaðar af hálfu stefnda. Í bréfinu kom fram að andvirðiskuldabréfanna skyldi varið til endurfjármögnunar „skammtímalána“, sem stefndihafi tekið á byggingartíma til að fjármagna byggingu hjúkrunarheimilisins.Veðskuldabréfunum var síðan þinglýst 3. apríl sama ár á fasteignina með 1.veðrétti.IISamkvæmt tölvubréfi áfrýjanda 13.febrúar 2014 til stefnda var dráttarvaxtakrafa hans reist á því að lokaúttekt áframkvæmdum við umrætt hjúkrunarheimili hafi farið fram 1. nóvember 2012 og ágrundvelli hennar verið gefið út viðtökuvottorð. Samkvæmt því bæri að miðagjalddaga lánsins við 1. janúar 2013. Hinn 31. janúar 2014 hafi stefndi greittáfrýjanda 882.313.457 krónur og væru eftirstöðvar skuldarinnar 13. febrúar 2014að fjárhæð 62.083.354 krónur með dráttarvöxtum. Greiddi stefndi þá upphæð myndiáfrýjandi „aflétta þinglýsingunni.“ Samkvæmt þessu var dráttarvaxtakrafaáfrýjanda ekki reist á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að gera samningvið áfrýjanda til 40 ára á grundvelli samnings stefnda og Félags- ogtryggingamálaráðuneytisins 25. maí 2010 eða ákvæðum fyrrnefnds lánssamningsaðila þar um, heldur ákvæðum síðarnefnda samningsins um gjalddaga hans. Afþessum sökum og samkvæmt málflutningi aðila fyrir Hæstarétti ræðst niðurstaðamálsins um rétt áfrýjanda til dráttarvaxta af ákvæðum lánssamningsins umgjalddaga, en þar var kveðið á um að hann væri tveimur mánuðum eftir lok„lánssamnings/lokaúttektar.“Svo sem áður greinir fór svonefndverklokaúttekt Framkvæmdasýslu ríkisins vegna byggingar hjúkrunarheimilisinsfram 1. nóvember 2012, en þar var tekið fram að lóðarframkvæmdum væri ekki aðfullu lokið. Þá sagði í bréfi framkvæmdasýslunnar 28. nóvember 2013 um svonefntframvindumat vegna framkvæmda við hjúkrunarheimilið að á árinu 2013 hafi veriðunnið að lokafrágangi lóðar og aðkomusvæðis og væri framkvæmdum samkvæmtlánssamningnum nú endanlega lokið. Einnig kom fram í tölvubréfi áfrýjanda 15.júní 2012 að lokagreiðsla samkvæmt lánssamningnum yrði innt af hendi þegar„lóðin“ hefði verið „kláruð“ og lokaúttekt „alls verkefnisins“ lægi fyrir. Ennfremur liggur fyrir í málinu að eina tilkynning áfrýjanda um gjalddaga lánsinsvar með áðurnefndu tölvubréfi 13. febrúar 2014. Var stefnda ekki ljós sáskilningur áfrýjanda á lánssamningnum að gjalddagi hans væri 1. janúar 2013fyrr en með þeirri tilkynningu, um einum hálfum mánuði eftir greiðslu stefnda31. janúar 2014. Að öllu þessu virtu verður að fallast á með stefnda að úttektí skilningi lánssamningsins hafi ekki legið fyrir fyrr en 5. desember 2013 erframkvæmdum var að fullu lokið og gjalddagi lánsins því verið 5. febrúar 2014.Var greiðsla stefnda 31. janúar 2014 á höfuðstól skuldarinnar og vöxtumsamkvæmt lánssamningum því innt af hendi fyrir gjalddaga lánsins og krafaáfrýjanda um dráttarvexti því ólögmæt. Samkvæmt þessu verður staðfestniðurstaða hins áfrýjaða dóms um að áfrýjanda beri að endurgreiða stefnda þádráttarvexti sem hann greiddi honum 14. mars 2014.Sem fyrr segir taldi stefndi sig hafagreitt upp framkvæmdalánið samkvæmt lánssamningnum með greiðslunni 31. janúar2014, sem móttekin var án athugasemda af hálfu áfrýjanda um að hún værifullnaðargreiðsla á öðru en dráttarvöxtum. Í áðurnefndum fyrirvara stefnda 13.mars 2014 vegna dráttarvaxtagreiðslunnar kom fram að hann teldi sig hafa meðgreiðslunni 31. janúar 2014, sem væri „höfuðstóll allra lánshlutanna meðsamningsvöxtum til greiðsludags“, greitt kröfu áfrýjanda samkvæmtlánssamningnum upp að fullu fyrir gjalddaga lánsins. Samkvæmt þessu er fallistá með héraðsdómi að áfrýjanda hafi mátt vera ljóst að stefndi hafi litið svo áað hann hefði með greiðslunni 31. janúar 2014 gert að fullu upp fyrrgreintframkvæmdalán, en kröfu hins síðarnefnda um afléttingu lánsins var eingöngumótmælt á þeim grundvelli að áfrýjandi teldi sig eiga rétt á dráttarvöxtum úrhendi stefnda. Á áfrýjandi því ekki rétt á frekari greiðslu frá stefnda vegnahöfuðstóls lánsins og samningsvaxta en hinn síðarnefndi innti af hendi samkvæmtframansögðu.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður staðfest niðurstaða hans um skaðabótakröfu stefnda vegna þess tjónssem hann varð fyrir vegna synjunar áfrýjanda á að aflýsa framangreindu láni,svo og niðurstaða dómsins um dráttarvexti. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verðurstaðfest, en um málskostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,Íbúðalánasjóður, greiði stefnda, Borgarbyggð, 1.000.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2015.Mál þetta sem höfðað var20. júní 2014 var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 30. september 2015.Stefnandi er Borgarbyggð,Borgarbraut 14, Borgarnesi, Borgarbyggð og stefndi er Íbúðalánasjóður,Borgartúni 21, 105 Reykjavík.Endanlegdómkrafa stefnanda er sú að stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda 68.786.800 kr. auk dráttarvaxta af 61.863.893 kr. samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. mars 2014 tilþingfestingardags, en af 68.786.800 kr. frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, samkvæmtmálskostnaðar-reikningi eða að mati dómsins.Stefndi krefst sýknu aföllum kröfum stefnanda en til vara lækkunar á stefnukröfum. Stefndi krefst ogmálskostnaðar.I.Þann 25. maí 2010 varundirritaður samningur milli stefnanda og félags- og tryggingamálaráðuneytisinsum byggingu og leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða í Borgarbyggð. Í samræmivið áætlun um að færa aukin verkefni frá ríki til sveitarfélaga voru fyrirheitum að sveitarfélög sem réðust í slíkar framkvæmdir ættu kost á lánsfjármögnunfrá stefnda og var það orðað svo í samningnum að slík fjármögnun væri forsendahans. Stefndi var þó ekki aðili að upphaflegum samningi. Drög að lánssamningivið stefnda vegna framkvæmdanna fylgdu hins vegar samningnum.Aðilar undirrituðu ágrundvelli framangreinds samnings, lánssamning sín á milli þann 14. mars 2011um lán á framkvæmdartíma samkvæmt VII. kafla laga um húsnæðismál nr. 44/1998.Lánsfjárhæð var 888.000.000 kr. og lánstími sagður í fyrirsögn 24 mánuðir.Lánið skyldi bera vexti eins og almennir skuldabréfavextir væru ákvarðaðir afSeðlabanka Íslands á hverjum tíma. Samkvæmt 4. grein lánssamningsins skyldigjalddagi þessa framkvæmdaláns vera „tveimur mánuðum eftir lok [...]lánssamnings/lokaúttektar“. Gert var ráð fyrir því að á gjalddaga bæri lántaka,stefnanda, að skila inn þinglýstum skuldabréfum ásamt öðrum gögnum til stefndaog gera þannig upp framkvæmdalánið með endanlegu láni frá stefnda. Ef stefnandiskilaði ekki slíkum skuldabréfum og gögnum til stefnda fyrir gjalddaga þáteldist lánssamningurinn gjaldfallinn. Í lánssamningnum var ekki fjallað frekarum lok samningsins en þess getið að eftir gjalddaga skyldi lántaki greiðadráttarvexti og allan kostnað sem af vanskilum hlytist. Ágreiningslaust er þvíað stefndi fjármagnaði framkvæmdir stefnanda samkvæmt samningnum áframkvæmdatíma.Hið nýja húsnæðihjúkrunarheimilisins í Borgarbyggð var formlega opnað þann 15. júlí 2012 og íkjölfarið fluttu þangað fyrstu íbúar heimilisins. Á þeim tíma var nokkurt verkóunnið við lóðarfrágang. Þann 1. nóvember 2012 var gerð verklokaúttekt áhúsakosti hjúkrunarheimilisins af hálfu Framkvæmda­sýslu ríkisins f.h. velferðarráðuneytisins(áður félags- og tryggingamálaráðuneytisins). Náði úttektin ekki tillóðarframkvæmda enda var lóðarframkvæmdum ekki að fullu lokið. GafFramkvæmdasýsla ríkisins samhliða út viðtökuvottorð fyrir húsnæðið. Í bréfi semfylgdi vottorðinu sagði að þótt lóðarframkvæmdum væri ekki að fullu lokið hefðiþað ekki áhrif á niðurstöðu úttektarinnar þá. Tekin var sú ákvörðun aðtvískipta úttektum, þ.e. annars vegar gera úttekt og gefa út viðtökuvottorðþegar húsið væri fullbúið og hins vegar þegar lóð og heildarverki væri lokið.Þetta var gert til þess að leigugreiðslur gætu hafist strax og hjúkrunarheimiliðværi tekið í notkun.Stjórnendur stefnanda áttuþann 31. maí 2012 fund með starfsmönnum stefnda og Framkvæmdasýslu ríkisins þarsem þeir gerðu að tillögu sinni að gengið yrði þá þegar frá þeim lánshluta semværi tilkominn vegna húsbyggingarinnar og síðan tekið sérstaklega lán fyrir þvísem eftir stæði af verkinu, þ.e. einkum lóðar­framkvæmdum. Þessari tillögu varhafnað af stefnda, með vísan til þess að lokaúttekt skyldi jafnframt taka tillóðarframkvæmda og gengið yrði frá láninu í einu lagi þegar öllu verkinu værilokið.Stefnandi kveðst hafafengið senda greiðsluseðla fyrir öllum afborgunum framkvæmdalánsins sem hafðiverið greitt út í 22 greiðslum. Allir voru greiðsluseðlarnir með gjalddaga 30.ágúst 2012 en sá gjalddagi átti sér enga skírskotun til samninga aðila heldurhefur verið viðurkennt af hálfu stefnda að nauðsynlegt hefði verið að ákvarðagjalddaga svo að hægt væri að reikna út lánið og keyra út úr kerfum stefnda.Hið sama gerðist í lok apríl 2013 þegar stefnanda bárust að sögn greiðsluseðlarfyrir öllum afborgunum lánsins með gjalddaga 1. maí 2013 enda sú dagsetningfjórum mánuðum eftir þann gjalddaga sem stefndi miðaði síðar upphaf dráttarvaxtakröfusinnar við. Í framhaldinu voru þessir greiðsluseðlar enda felldir niður afhálfu stefnda. Stefndi segir þessa greiðsluseðla ekki hafa verið sendastefnanda. Það skiptir ekki máli því ágreiningslaust er að þeir hafi í sjálfusér ekki þýðingu varðandi raunverulegan gjalddaga enda, eins og segir ígreinargerð stefnda, voru þetta eingöngu innanhúss vinnuplögg hjá stefnda enekki krafa um greiðslu. Stefnandi byggir þó á því að tilvist þessara seðla gefiákveðnar vísbendingar um sýn stefnda á málið sbr. nánari umfjöllun um það í kaflaum málsástæður stefnanda. Um mitt ár 2013, er drónær verklokum, urðu stjórnendur stefnanda þess varir að á fjármálamarkaði værikostur á talsvert hagstæðari lánakjörum en þeim sem stefnanda stóðu til boðahjá stefnda. Í framhaldi af því var rætt við Arion banka f.h. tveggjalífeyrissjóða um að fjármagna byggingu hjúkrunarheimilisins oglóðarframkvæmdir. Á fundi hjá stefnda þann 16. september 2013 voru starfsmönnumstefnda kynnt þessi áform en aðilar héldu fundi í september og nóvember þettaár. Á fundunum kom fram sú afstaða yfirmanns fyrirtækjasviðs stefnda aðstefnanda væri skylt að taka langtímalánið hjá stefnda og gæti því ekki snúiðsér annað. Stefnandi kveðst hafa ítrekað gengið eftir rökstuðningi fyrir slíkriskyldu en án árangurs. Einu viðbrögð stefnda voru fyrirspurn frá einumforsvarsmanni hans í tölvupósti 13. nóvember 2013 um hvaða lánastofnanir væriað ræða og hvaða lánakjör stefnanda stæðu til boða.Lokaúttekt á lóð ogheildarverki hjúkrunarheimilisins lá fyrir þann 5. desember 2013, enframkvæmdum samkvæmt lánssamningi var þá endanlega lokið, sbr. bréfFramkvæmdasýslu ríkisins dagsett 28. nóvember 2013 þar sem þessu var lýst yfir.Var lánssamningur stefnanda við stefnda greiddur upp þann 31. janúar 2014 meðgreiðslu til stefnda á 882.313.457 kr. sem samsvaraði höfuðstól allralánshlutanna með samningsvöxtum til greiðsludags. Þessi greiðsla var innt afhendi einhliða af stefnanda þ.e. án samráðs eða samkomulags við stefnda.Stefnandi óskaði í kjölfar greiðslunnar eftir því að stefndi afléttiþinglýsingu lánssamningsins af eigninni án tafar. Stefndi hafnaði því ogkrafðist þess með tölvupósti 13. febrúar 2014 að stefnandi greiddi dráttarvextiaf láninu frá 1. janúar 2013, en fyrr yrði ekki óskað eftir aflýsingulánssamningsins þar sem fullnaðargreiðsla hefði ekki farið fram. Stefndi vísaðitil þess að gjalddagi hefði verið þennan dag þar sem lokaúttekt hefði fariðfram 1. nóvember 2012. Þrátt fyrir ítrekuð mótmæli stefnanda hélt stefndi fastvið kröfuna og afréð því stefnandi að greiða uppsetta kröfu stefnda til aðknýja á um aflýsingu lánssamningsins. Sú greiðsla að fjárhæð 61.863.893 kr. varar innt af hendi til stefnda 14. mars 2014 með fyrirvara um réttmæti kröfunnarog áskilnaði um að stefnandi myndi án frekari aðvörunar höfða mál á hendurstefnda til endurgreiðslu fjárhæðarinnar auk alls kostnaðar.Stefna var útgefin 20.júní 2014 og árituð af fulltrúa stefnda um birtingu sama dag. Í upphafi vorustefnukröfur þannig að krafist var endurgreiðslu ólögmætra dráttarvaxta aðfjárhæð 61.863.893 kr. en jafnframt skaðabóta að fjárhæð 9.602.386 kr. vegnatjóns sem stefnandi taldi sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætrar synjunarstefnda á að létta af þinglýsingu lánssamningsins. Með tölvupósti 29. september2015 tilkynnti lögmaður stefnanda um breytingu á kröfugerð sem var staðfest viðaðalmeðferð málsins 30. september. Breytingin er til lækkunar á höfuðstólstefnukröfu. Krafa vegna ofgreiddra dráttarvaxta er óbreytt en krafa tilskaðabóta hefur lækkað niður í 6.922.907 kr. Vaxtakröfu var einnig breyttþannig að nú er krafist dráttarvaxta frá 14. mars 2014 af kröfu vegnaofgreiddra dráttarvaxta 61.863.893 kr. og af heildarkröfu stefnanda fráþingfestingardegi 26. júní 2014 til greiðsludags. Stefndi hreyfði engum mótmælumvið breytingu á stefnukröfum og samþykkti að þær kæmust að. Meginágreiningur aðilasnýst um hvort stefnanda hafi verið heimilt að greiða upp skuld sína viðstefnda vegna framkvæmdalánsins án þess að því fylgdu vanefndaúrræði til handastefnda. Stefndi telur þannig að stefnanda hafi verið skylt að taka lán hjá sértil að gera upp framkvæmdalánið og sú staðreynd að hann kaus að gera það ekkileiði til skyldu til greiðslu dráttarvaxta frá gjalddaga sem stefndi telur gegnmótmælum stefnanda þá hafa verið 1. janúar 2013.II.Stefnandi byggir á því aðgjalddagi lánssamningsins hafi verið 5. febrúar 2014 samkvæmt 4. gr. hans, þ.e.tveimur mánuðum eftir þá lokaúttekt sem fram fór þann 5. desember 2013. Hafiþví greiðsla stefnanda til stefnda þann 31. janúar 2014 á 882.313.457 kr. semsamanstóð af höfuðstól allra lánshluta lánsins auk samningsvaxta tilgreiðsludags, falið í sér fullnaðargreiðslu lánsins fyrir gjalddaga. Því eigistefndi að endurgreiða þá dráttarvexti sem hann með óréttmætum hætti krafðistefnanda um og stefnandi fann sig knúinn til að greiða með fyrirvara. Stefnandi fullyrðir að súafstaða stefnda að telja skyldi gjalddaga lánssamningsins 1. janúar 2013 íljósi þess að verklokaúttekt hefði farið fram 1. nóvember 2012 og orðið þanniggrundvöllur gjalddaga, hafi fyrst komið fram í tölvupósti stefnda 13. febrúar2014. Fram að því hafi ekkert bent til þess að afstaða stefnda væri þessi,hvorki yfirlýsingar, háttsemi forsvarsmanna stefnda né önnur gögn málsins. Þvert á móti hafi komiðskýrt fram á fundi stjórnenda stefnanda með starfsmönnum stefnda ogFramkvæmdasýslu ríkisins í maí 2012 að lokaúttekt skyldi jafnt taka tilhúsnæðis og lóðarframkvæmda þar sem um eitt verk væri að ræða og að fyrr enverkframkvæmd yrði allri lokið yrði framkvæmdalánssamningurinn ekki gerður upp.Í úttekt á verkframkvæmdunum sem fram fór 1. nóvember 2012 hafi sérstaklegaverið tekið fram að hún næði ekki til lóðaframkvæmda, enda var þeim þá ekkilokið. Engar kröfur hafi enda verið gerðar á hendur stefnanda né honum tilkynntá neinn hátt að litið væri svo á að umrædd úttekt væri lokaúttekt í skilningilánssamningsins og hefði þannig myndað gjalddaga. Fóru enda engarinnheimtuaðgerðir fram af hálfu stefnda í kjölfar úttektarinnar. Stefnandibyggir á því að rík skylda hafi hvílt á stefnda að upplýsa um það hvenær hannhefði litið svo á að samningur aðila væri fallinn í gjalddaga og sú skylda hafiverið enn ríkari eftir að hann hafi kynnt þá afstöðu sína á fundi aðila 31. maí2012 sem að framan er lýst.Stefnandi telur að upplýsingarúr skuldabréfakerfi stefnda sjálfs gefi eindregið til kynna að stefndi hafisjálfur ekki litið svo á í fyrstu að samningur aðila hefði gjaldfallið á þessumdegi. Til marks um þetta séu m.a. breytingar sem gerðar hafi verið í kerfinu ágjalddaga og sú staðreynd að engar innheimtuaðgerðir fóru fram. Stefnandi vekurþessu til stuðnings athygli á að sendir voru greiðsluseðlar þar sem gjalddagilánsins var sagður 1. maí 2013 og að sú dagsetning ásamt öðrum staðfesti aðgjalddagi lánanna og upphafstími dráttarvaxta geti ekki hafa verið sá semstefndi haldi nú fram. Hafi þessir greiðsluseðlar verið felldir niður einhliðaaf stefnda án vandkvæða enda hafi það verið sameiginlegur skilningur aðila áþeim tíma að ekki væri komið að gjalddaga lánanna. Sú staðreynd að stefndi miðisíðar upphafsdag dráttarvaxta við 1. janúar 2013, eftir að hafa sentgreiðsluseðla með gjalddaga fjórum mánuðum síðar sem felldir voru niður,staðfestir að mati stefnanda að upphafstími dráttarvaxta hafi verið ákveðinneftir á, í andstöðu við upphaflegan samning og sameiginlegan skilning stefnandaog stefnda. Stefnandi byggir á því aðháttsemi og breytt afstaða stefnda sé augljóslega tilkomin vegna þess eins aðstefndi reyndist þegar á reyndi ekki samkeppnisfær við aðra lánveitendur um fjármögnun.Telur stefnandi háttsemi stefnda því ekki aðeins ganga gegn samningi aðila,heldur fara einnig í bága við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti áfjármálamarkaði. Stefndi sé lánastofnun undir opinberu eftirliti og hafi samiðskilmála lánssamningsins einhliða en þetta verði að hafa í huga við skýringu áorðalagi skilmála samningsins auk þess að það skiptir máli við það mat aðaðalstarfsemi stefnda er lánveitingar og er hann sérfræðingur á því sviði. Þvíverði stefndi í samræmi við skýringarreglur samningaréttar að bera hallann afóljósu orðalagi skilmála 4. gr. lánssamningsins og óskýrri framkvæmd. Þá verðiekki fram hjá því litið að stefndi hafi gefið stefnanda það eindregið til kynnaað lokaúttekt sem ákvarðaði gjalddaga lánssamningsins miðaðist við verklokverkefnisins alls og að fyrr yrði lánssamningurinn ekki gerður upp. Hafi endaaldrei komið til þess að stefnandi væri krafinn um greiðslu lánsins í kjölfarúttektarinnar sem fram fór á húsakosti hjúkrunarheimilisins 1. nóvember 2012þar sem lóðarframkvæmdum, og heildarframkvæmdum samkvæmt lánssamningnum, var þáenn ólokið. Verði ekki fallist áframangreind meginsjónamið stefnanda byggir hann á því að eins og ákvæði 4. gr.lánssamningsins er fram sett verði dráttarvextir allt að einu ekki reiknaðirfyrr en greiðslukrafa hafi sannanlega verið sett fram af stefnda sbr. 5. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Samkvæmt ákvæði 4. gr.lánssamningsins er gjalddagi hans sagður „tveimur mánuðum eftir loklánssamnings/lokaúttektar“. Gjalddaginn sé því ekki fastákveðin dagsetning viðsamningsgerðina heldur bundinn síðari atvikum. Eins og atvikum máls þessa erháttað hafi því verið sérstök ástæða fyrir stefnda að gera stefnanda það ántafar ljóst ef hann taldi lánið í gjalddaga fallið þegar 1. janúar 2013. Stefnandi krefst að aukibóta vegna þess tjóns sem hann telur að hlotist hafi af saknæmri og ólögmætrisynjun stefnda á því að aflétta þinglýsingu lánssamningsins af fasteignstefnanda við fullnaðargreiðslu lánsins þann 31. janúar 2014. Synjun áaflýsingu hafi leitt til tafa á frágangi skuldabréfa frá nýjum lánveitanda semhafi þýtt að stefnandi þurfti að greiða yfirdráttarvexti frá uppgreiðslulánsins 31. janúar 2014 þar til hægt var af aflýsa lánssamningnum þann 19. mars2014. Ef ekki hefðu orðið tafir á aflýsingu lánsins hefði stefnandi getaðþinglýst skuldabréfum í tæka tíð og greitt vexti af þeim í staðyfirdráttarvaxta. Stefnandi gerir grein fyrir tjóni sínu vegna þessa í stefnumálsins og styður gögnum. Stefnandi telur stefnda bera bótaábyrgð á þessu tjónihans. Stefnandi vísar máli sínutil stuðnings til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og meginreglnaskaðabótaréttar. Um vexti vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu og um málskostnaðarkröfu til XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. III.Stefndi mótmæliröllum málsástæðum stefnanda og krefst aðallega sýknu af kröfum hans. Stefndivísar til þess að aðilar hafi gert með sér samkomulag um lán til byggingar áhjúkrunarheimili við Brákarhlíð í Borgarnesi. Stefndi bendir á að með lögum nr.120/2009 um breyting á lögum um húsnæðismál nr. 44/1998 hafi stefnda verið gertkleift að lána sveitarfélögum til bygginga hjúkrunarheimila. Lán mátti veraallt að 100% af byggingarkostnaði og vera til 40 ára enda væri það tryggt með1. veðrétti. Félags- og tryggingamálaráðherra (nú velferðarráðuneytið) hafisíðan sett reglugerð um skilyrði lána vegna hjúkrunarheimila. Á grundvelliþessa hafi stefnandi gert samning við félags- og tryggingamálaráðuneytið (núvelferðarráðuneytið) um samning um byggingu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða íBorgarbyggð. Með heimild í lögum nr. 44/1998 eins og þeim var breytt hafifjármögnun til verksins verið fengin hjá stefnda. Stefndi hafi sjálfur þurft aðtaka lán vegna þessa til langs tíma, án þess að hafa uppgreiðsluheimild.Stefnditelur að forsenda lánveitingarinnar hafi verið sú að stefnandi tæki lán frástefnda til 40 ára og vísar því til stuðnings til liðar 1.1 og 3.1 íframangreindum samningi milli ráðuneytisins og stefnanda. Í byrjun, meðan ábyggingar-framkvæmdum stæði, hefði stefnda borið að lána stefnandaframkvæmdalán, sbr. grein 2.4 í samningnum. Stefnditelur að stefnandi hafi undirgengist ákveðin skilyrði með undirritun sinni ásamninginn. Samningurinn hafi falið í sér að fyrst skyldi tekið framkvæmdalánhjá stefnda og síðan langtímalán hjá sama aðila. Samningurinn hafi gengið út áalla fjármögnunina. Stefndi þurfti að fjármagna sig og við þá fjármögnun hafihann gengið út frá því að hann þyrfti að lána þetta fjármagn áfram til 40 ára.Stefndi lítur þannig á á að framkvæmdalánið sé hluti af langtímaláninu meðanverið sé að byggja dvalarheimilið og að þetta hafi verið órjúfanlegur hluti afsamningi aðila. Forsenda lánveitingar stefnda í öndverðu var að framkvæmdaláninuyrði síðar breytt í langtímalán. Stefndibyggir á því að stefnanda hafi verið óheimilt að greiða upp framkvæmdalániðnema með þeim hætti sem segir í lánssamningi aðila frá 14. mars 2011, þ.e. meðþví að afhenda stefnda þinglýst skuldabréf. Samningurinn kveði á um að það lánskuli vera án uppgreiðsluheimildar sbr. lið 3.1. Uppgreiðsla á framkvæmdaláninumeð öðrum hætti en segir í samningnum feli því í sér brot á samningi aðila. Stefndibendir á að skv. grein 6.2 í samningi aðila sé gert ráð fyrir að allarbreytingar á honum skuli vera skriflegar og samþykktar af báðum aðilum. Stefnditelur að breyta hefði þurft báðum framangreindum samningum svo að stefnandahefði verið heimilt að taka lán hjá annarri lánastofnun. Stefnandi hefði þurftsamþykki félags- og tryggingamálaráðuneytisins (nú velferðarráðuneytisins)fyrir að fá að leita til annarrar lánastofnunar. Það liggi hins vegar ekkifyrir í málinu en sú ákvörðun stefnanda að sniðganga stefnda og félags- ogtryggingamálaráðuneytið sé brot á samningi aðila. Stefnda var því rétt eins ogstaðan var að krefja stefnendur um dráttarvexti eins og hann gerði, semreiknuðust tveimur mánuðum frá lokaúttektardegi. Stefndibendir á að stefnandi hafi tekið húsnæðið í notkun og haft af því tekjur frájúlí 2012 og reiknast svo til að fram til loka janúar 2014 hafi stefnandi haft103.868.878 kr. í tekjur af húseigninni. Tekjur þessar byggist á samningnum viðráðuneytið sérstaklega 4. gr. samningsins en í grein 4.4 í lokin (in fine) segiað húsaleigan sé bundin við grunnvísitölu láns skv. grein 3.1 en í þeirri greinsé vísað til þess láns sem stefnandi átti að taka hjá stefnda. Gert sé ráðfyrir því að sögn stefnda að leigugreiðslur renni til stefnda. Stefnandi brautþví að mati stefnda gegn samningnum við ráðuneytið. Stefndi telur stefnanda, aðþví er virðist, líta svo á að húsnæðið sé klárað þar sem hann byrjar aðinnheimta leigugreiðslur af því. Athafnir stefnanda vísi þannig til þess aðhann telji sjálfur að gjalddagi hafi verið kominn á lánssamning aðila frá 14. mars2011. Stefnandi hefði því að mati stefnda átt að greiða stefnda þær leigugreiðslursem hann tók við. Stefndibyggir kröfu sína um sýknu á því að krafa hans um dráttarvexti af láni tilstefnanda, sem veitt var samkvæmt lánssamningi dags. 14. mars 2011, sbr. ennfremur samning um byggingu og leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða íBorgarbyggð dags. 25. maí 2010, hafi verið réttmæt. Stefndi byggir á því að lánstefnanda hafi gjaldfallið þann 1. janúar 2013 og hafi stefndi átt rétt tildráttarvaxta frá þeim degi. Forsenda stefnda fyrir láni til framkvæmda var aðþví láni yrði breytt í langtímalán eins og samningar hafi sagt til um. Stefnandihafi vanefnt samninga og því hafi stefndi verið í fullum rétti að krefjastefnanda um dráttarvexti tveimur mánuðum frá lokaúttekt eins og samningaraðila segi til um. Stefndi byggir á því að hvers konar yfirlýsingar stefnda oggreiðslufrestir hafi byggt á þeirri grunnforsendu að stefnandi stæði við aðafla áframhaldandi fjármögnunar hjá stefnda og stæði við gerða samninga. Þegarþessar forsendur hafi brostið hafi stefnda því verið heimilt að gjaldfellalánið frá gjalddaga þess, þ.e. 1. janúar 2013, og krefjast dráttarvaxta ísamræmi við skilmála samningsins. Þeir greiðsluseðlar sem lagðir hafa veriðfram í málinu voru ekki sendir stefnanda heldur voru þeir eingöngu vinnuplöggstefnda. Stefndi telur að stefnanda hafi verið fullljóst hvernig var í pottinnbúið með þessa seðla og geti því ekki borið því við að um raunverulegagjalddaga hafi verið að ræða eða að vextir hafi þar verið rétt reiknaðir einsog stefnandi hefur byggt á. Borgarbyggð sé stórt sveitarfélag með miklaþekkingu á fjármálamarkaði og marga sérfræðinga á sínum snærum. Stefndibyggir á því til vara að lánið hafi gjaldfallið 15. mars 2013, 15. maí 2013 eða13. nóvember 2013 og stefndi eigi rétt á dráttarvöxtum frá þeim tímum sbr.útreikninga sem lagðir hafa verið fram í málinu. Stefndibendir á að í 4. gr. lánssamnings aðila segi að gjalddagi lánsins sé „tveimurmánuðum eftir lok lánssamnings/lokaúttektar“. Þá segi í upphafi samningsins,þar sem meginskilmálar koma fram, að lánstími sé 24 mánuðir. Stefndi byggir áþví að samkvæmt skilmálum lánssamningsins hafi lánstími aldrei getað orðiðlengri en 24 mánuðir en gjalddagi hafi getað orðið fyrr samkvæmt 4. gr.samningsins. Stefndi telur þannig að gjalddagi láns samkvæmt lánssamningi aðiladags. 14. mars 2011 að fjárhæð 888.000.000 kr. hafi, samkvæmt 4. gr.lánssamningsins, verið þegar liðnir voru tveir mánuðir frá lokaúttekt.Lokaúttekt hafi verið framkvæmd 1. nóvember 2012. Gjalddagi lánssamningsinshafi því verið tveimur mánuðum síðar eða 1. janúar2013. Til vara byggir stefndi á því aðlánstími hafi lengstur getað orðið 24 mánuðir samkvæmt skilmálumlánssamningsins. Það leiði því af samningnum og almennum reglum kröfuréttar,hafi lánið ekki þegar gjaldfallið 1. janúar 2013, að gjalddagi samningsins hafiþá verið 15. mars 2013 eða 24 mánuðum eftir gerð lánssamningsins. Þá er einnigaf hálfu stefnda til þrautavara byggt á því að samningurinn hafi gjaldfallið 15.maí 2013 sem er 26 mánuðum frá gerð lánssamningsins. Er þá miðað við að loksamningsins hafi verið 24 mánuðum frá undirritun samningsins og gjalddagi þátveimur mánuðum síðar sbr. 4. gr. samningsins. Tilþrautaþrautavara byggir stefndi á því að reikna beri dráttarvexti frá 13.nóvember 2013 þegar stefnandi tilkynnir stefnda að hann ætli að rifta samningiaðila og taka lán annars staðar. Þetta hafi komið fram á fundi sem haldinn varí september 2013 og sjáist í tölvusamskiptum aðila.Stefndibyggir enn fremur á því að samkvæmt 9. gr. lánssamningsins hafi stefnanda boriðað skila þinglýstum skuldabréfum til breytingar á framkvæmdaláninu ásamtáföllnum vöxtum í endanlegt lán frá stefnda. Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekkiuppfyllt þessa ótvíræðu skyldu samkvæmt lánssamningnum. Stefndi hafi í samræmivið efni lánssamningsins gert ráð fyrir því að stefnandi myndi standa viðskuldbindingu um að fjármögnun myndi haldast hjá stefnda. Því hafi ekki veriðástæða til að hefja innheimtu eða krefjast dráttarvaxta enda hefði stefndifallið frá slíkum kröfum ef fjármögnun hefði verið framkvæmd í samræmi viðsamninga aðila. Stefndibyggir rétt sinn til dráttarvaxta á grein 10 í lánssamningi aðila, 5.–6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og almennum reglum kröfuréttar.Stefndi telur sig eiga rétt á því þar sem stefnandi brýtur/riftir einhliðasamningi aðila. Samningur aðila gekk út á langtímafjármögnun til 40 ára. Stefndibyggir einnig á því að ef talið verður að stefnandi hafi haft heimild til aðgreiða upp framkvæmdalánið þá hafi stefnandi ekki greitt rétta fjárhæð. Staðaframkvæmdalánsins þann 31.1.2014 hafi verið 884.371.571 kr. en ekki 882.313.227kr. eins og stefnandi greiddi. Hér hafi því ekki verið um fullnaðargreiðslu aðræða af hálfu stefnanda enda fékk stefnandi ekki slíka kvittun. Mismunur þann 31.1.2014var því 2.058.114 kr. Stefndilýsir í greinargerð sinni yfir skuldajöfnun á því sem hann telur að stefnandieigi ógreitt af framkvæmdaláninu, þ.e. 2.058.114 kr., við þá greiðslu semdómurinn telur að stefnandi eigi rétt á ef komist yrði að slíkri niðurstöðu enstefndi telur skilyrði skuldajafnaðar til staðar; að kröfurnar séu hæfar til aðmætast. Varðandikröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta vegna synjunar á aflýsingu krefst stefndisýknu með vísan til þess að krafa hans um dráttarvexti hafi verið réttmæt ogþví geti synjun hans um að aflétta þinglýsingu lánssamningsins ekki talistsaknæm eða ólögmæt. Útreikningar stefnanda á kröfu stefnda hafi í ofanálag ekkiverið rétt þegar hann greiddi þann 31.1.2014. Þegar af þeirri ástæðu hafistefndi ekki getað aflétt láninu af eign stefnanda. Þá byggir stefndi á því aðstefnandi hafi ekki sýnt fram á tjón sitt vegna höfnunar stefnda á að aflýsalánssamningi. Stefnandi hafi við þingfestingu ekki lagt fram nein gögn sem sýnifram á að hann hafi raunverulega greitt yfirdráttarvexti eða hvenær hann fékkgreitt út lán vegna endurfjármögnunar. Stefnandi beri sönnunarbyrði um tjónsitt og þurfi að leggja fram gögn því til sönnunar. Útreikningar endurskoðenda umhugsanlegt mögulegt tjón miði við ákveðnar forsendur og rökstyðji ekkiraunverulegt tjón stefnanda. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekkitakmarkað tjón sitt með fullnægjandi hætti með því að afla ódýrari fjármögnunaren með yfirdráttarláni. Þá hefði stefnandi einnig getað þinglýst skuldabréfumfrá nýjum lánastofnunum á eftir láni stefnda með uppfærslurétti. Nýjumlánveitendum hefði mátt vera ljóst að ekki stæði mikið eftir af upphaflegu lánistefnda til stefnanda. Þá hefði einungis þurft að greiða vexti af 61.863.893kr.Stefndibendir á að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn við þingfestingu málsinssem sýni fram á að hann hafi fengið heimild velferðaráðuneytisins til að breytasamningnum við ráðuneytið og/eða fengið heimild ráðuneytisins til að veðsetjaeignina. Það megi ljóst vera af samningi þessara aðila að til að fjármagnakaupin frá öðrum aðilum hefði þurft heimild ráðuneytisins, sbr. grein 5 ísamningum og veðbandayfirlit. Hafi stefnandi ekki fengið heimild ráðuneytisinsfyrir veðsetningu né heimild ráðuneytisins til að skipta út stefnda semlánveitanda fyrir nýjan lánveitanda þá sé mögulegt tjón stefnanda alfarið áhans ábyrgð. Þávísar stefndi einnig til þess að stefnandi hafði umtalsverðar tekjur af hinniveðsettu fasteign án þess að greiða neitt af láni stefnanda. Stefndiberi því ekki ábyrgð á tjóni stefnanda ef eitthvert tjón hefur orðið og þvíberi að sýkna hann af skaðabótakröfu stefnanda.Stefndimótmælir vaxtakröfu og dráttarvaxtakröfum stefnanda eins og þær eru settar framí stefnu. Stefndi telur stefnanda ekki eiga rétt á dráttarvöxtum fyrr en viðþingfestingu málsins og jafnvel síðar af skaðabótakröfu sinni verði á hanafallist. Varðandiþá kröfu stefnanda vísar stefndi til þess að að mati stefnda hafi stefnandiekki lagt fram nein gögn er sýni fram á raunverulegt tjón, en fyrr eigistefnandi ekki rétt á dráttarvöxtum. Stefndi mótmælti við aðalmeðferð málsinsframlagningu stefnanda á nýjum útreikningnum skaðabótakrafna. Sagði þær ofseint fram komnar. Stefndi telur skaðabótakröfuna vanreifaða og að til álita komiað vísa henni frá án kröfu. Verðifallist á málsástæður stefnanda að einhverju leyti krefst stefndi þess, tilvara, að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð. Sé ekki fallist á að gjalddagilánsins hafi verið 1. janúar 2013 byggir hann á því til vara hann hafi veriðsíðar og dráttarvextir reiknist því frá þeim degi þannig að krafa stefnanda umofgreiðslu lækki að sama skapi. Stefndi vísar til sömu raka vegna varakröfu ogaðalkröfu sinnar. Stefndi lagði fram sem dómskjöl útreikning á dráttarvöxtumfrá ólíkum dagsetningum. Umlagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar umgildi samninga og rétt til skuldajöfnunar sem meðal annars komi fram í lögumnr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísað er til vaxtalaganr. 38/2001 III. kafla og þá sérstaklega sbr. 4. mgr. 5. gr. Varðandidráttarvexti á skaðabótakröfu vísar stefndi til 4. mgr. 5. gr. sbr. 9. gr.Kröfu um málskostnað byggir stefndi á ákvæðum 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IV.Meginágreiningur aðilasnýr að túlkun á tveimur samningum og áhrifum þeirra á réttarstöðu aðila eneinnig aðgerðum og aðgerðaleysi aðila eftir gerð þessara samninga.Samningurinn sem markaðiupphaf þessa máls er frá 25. maí 2010 um byggingu og þátttöku í leiguhjúkrunarheimilis fyrir aldraða í Borgarbyggð. Aðilar þess samnings vorufélags- og tryggingamálaráðuneytið og Borgarbyggð. Stefndi Íbúðalánasjóður varekki aðili að samningnum, sjóðnum var að því er virðist fyrir fram ekki kynntefni samningsins sérstaklega eða óskað eftir eða áskilið samþykki sjóðsins áefni samningsins sem slíks. Þó var tekið fram í grein 2.4 að eitt af skilyrðumþess að hafnar yrðu framkvæmdir á grundvelli samningsins væri að undirritaðurhefði verið samningur um framkvæmdalán frá stefnda til stefnanda samkvæmtdrögum af slíkum samningi sem var fylgiskjal hans. Nokkur greinarmunur verðurgerður á skammtímafjármögnun verkefnisins í formi framkvæmdalánsins og síðanáformum um uppgreiðslu þess með, eftir atvikum langtímaláni frá stefnda. Ísamningnum er þó skýr tilvísun til þess að hann byggist á heimild stefnda tilað veita sveitarfélögum ákveðna fyrirgreiðslu til framkvæmda sem þessarasamkvæmt skilyrðum VII. kafla laga nr. 44/1998 sbr. lög nr. 120/2009 um breytingá þeim einkum 21. gr. Í grein 3.1 segir að þaðsé forsenda samningsins að stefnandi Borgarbyggð eigi kost á láni frá stefndatil framkvæmdanna. Þar er greinilega vísað til þess láns sem stefndi skyldiveita og nýtt yrði til uppgreiðslu á framkvæmdaláninu í lok framkvæmda ogskyldi til fjörutíu áratryggt með 1. veðrétti í húsnæði hjúkrunarheimilisins.Lánskjör skyldu taka mið að því að ekki yrði um uppgreiðsluheimild að ræða.Ekki verður því fundinnstaður í gögnum málsins að leigugreiðslur frá ríkissjóði skyldu renna beint tilstefnda eins og hann byggir á í málinu og sem eigi að því er virðist að bendatil órofa tengsla milli framkvæmdasamningsins og langtímaláns frá stefnda vegnaframkvæmdarinnar. Hins vegar er slíkt ákvæði í grein 4.5 en það átti eingönguvið ef til vanskila kæmi af hálfu stefnanda og veitti þá ráðuneytinu slíkaheimild án þess að stefnanda væru tæk vanefndaúrræði af þeim sökum, sbr. og 2.mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 355/2010 um þessi lán. Í málflutningi féllststefndi á að þetta ætti einungis við þegar um vanskil væri að ræða en það hefðieinmitt verið raunin í tilviki aðila. Engar tilkynningar bárust stefnanda þó afþessu tilefni á samningstímanum, þess efnis að leigugreiðslum bæri að skila tilstefnda beint og ekkert liggur fyrir um að leigutaka, ráðuneytinu, hefði veriðá einhverjum tíma gert viðvart um meint vanskil stefnanda og þess farið á leitað greiðslur yrðu inntar af hendi beint til stefnda. Þessi málsástæða stefnandaer því haldlaus. Þessi atvik málsins benda hins vegar eindregið til þess ásamtöðru að stefndi leit ekki svo á að um vanskil eða vanefndir af hálfu stefnandaværi að ræða framan af. Stefndi telur aðforsendubrestur hafi réttlætt beitingu þeirra vanefndaúrræða sem hann beitti áendanum. Það hafi þannig verið forsenda af hans hálfu fyrir veitinguframkvæmdalánsins að það yrði greitt upp í kjölfarið með langtímaláni sjóðsinssjálfs og kjörin á því láni hafi endurspeglast í þeirri forsendu. Þessistaðreynd sé jafnframt forsenda þess að ekki var hafist handa fyrr en raun bervitni um kröfugerð á grundvelli meintra vanefnda stefnanda. Ekkert liggur fyrir ímálinu um að stefnanda hafi verið kynnt þessi forsenda stefnda sem virðistsamkvæmt málatilbúnaði nú hafa verið ákvörðunarástæða hans við lánveitinguna.Ekkert er það heldur í málinu, skriflegum gögnum eða samskiptum aðila sem gafstefnanda réttmæta ástæðu til að ætla að þessi væri afstaða og þessar forsendurstefnda en af því verður stefndi að bera hallann. Dómurinn telur því aðsamningur stefnanda við félags- og tryggingamálaráðuneytið, síðarvelferðarráðuneytið, hafi sem slíkur hvorki skapað stefnda sjálfstæðan rétt áhendur stefnanda í máli þessu né bakað stefnanda sérstakar skyldur gagnvartstefnda þannig að veitt hafi stefnda sjálfstæðan lögvarinn rétt til að krefjastefnda af stefnanda með þeim hætti sem hann byggir nú á. Gagnstæð niðurstaða verðurhvorki reist á þeim samningum sem gerðir voru né löggjöf um málaflokkinn,hvorki 30. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál sbr. lög nr. 120/2009 néreglugerð nr. 355/2010 sem sett var með heimild í 30. gr. laganna.Ef litið er til þesssamnings sem aðilar gerðu sín á milli og undirritaður var 14. mars 2011 þáfjallar hann fyrst og fremst um skammtímafjármögnun þ.e. framkvæmdalánið.Hvergi í samningnum er kveðið með afdráttarlausum hætti á um gjalddaga. Að vísusegir án frekari skýringa að lánstíminn sé 24 mánuðir. Síðar í skjalinu eðatölulið 4 segir að gjalddagi lánsins sé tveimur mánuðum eftir loklánssamnings/lokaúttektar. Í 9. lið er getið um að lántaki skuli á gjalddagaskila inn þinglýstum skuldabréfum til að breyta framkvæmdaláninu í langtímalán.Ef þessum gögnum yrði ekki skilað á réttum tíma teldist samningurinngjaldfallinn. Í 10. lið er kveðið á um skyldu lántaka til greiðslu dráttarvaxtaog kostnaðar eftir gjalddaga.Með vísan tilframangreinds verður því ekki fallist á að stefnanda hafi verið skylt að takalán hjá stefnda til að greiða upp framkvæmdalánið eins og stefndi byggir á. Þáverður heldur ekki talið að forsenda stefnda fyrir skammtímafjármögnunframkvæmdanna hafi verið sú að stefnandi tæki í kjölfarið langtímalán hjástefnda. Í ljósi meginreglunnar um samningafrelsi sem og meginreglu kröfuréttarum heimild skuldara til að greiða upp skuld sína þegar og ef hann kýs að geraslíkt, hefði þurft skýrt ákvæði um hið gagnstæða í samningi aðila til að stofnatil slíkrar skuldbindingar stefnanda eða fyrirmæli í þeim lögum og reglum semum þessa fyrirgreiðslu stefnda giltu. Hvorugu er til að dreifa. Þegar vísað er tilforsendna í liðum 1.1 og 3.1 í samningi stefnanda við félags- ogtryggingamálaráðuneytið, eins og stefndi bendir á máli sínu til stuðnings, ereingöngu verið að vísa til þess úr hvaða jarðvegi sá samningur er sprottinn oghvaða rammi er settur um framkvæmdina sem slíka. Liður 3.1 verður vart skilinnöðruvísi en svo að þar sé mun frekar sleginn varnagli stefnanda til hagsbótafremur en að tryggja stefnda einhvern rétt á grundvelli einhvers konar þriðjamanns loforðs. Heimild stefnda til þessað krefja stefnanda um dráttarvexti af framkvæmdaláninu verður því ekki byggð áskyldu stefnanda til samningagerðar um langtímafjármögnun verkefnisins, enda áslíkt ekki viðhlítandi stoð í samningi aðila, samningum stefnanda við þriðjaaðila eða löggjöf eða verður byggð á öðrum grunni. Á það ber og að líta að efum skyldu til samningagerðar hefur verið að ræða þá er nokkrum vafa undirorpiðhvort sú skylda hefði heimilað stefnda, miðað við atvik máls og samninga aðila,að krefja stefnanda um dráttarvexti með þeim hætti sem hann hefur gert; aðvanefndaúrræði stefnda hefðu þá líkast til verið af öðrum meiði. Kemur þá til skoðunarhvort samskipti aðila á samningstímanum, framgangur framkvæmda viðhjúkrunarheimilið eða önnur atvik geti hafa skapað stefnda rétt til að krefjastdráttarvaxta af stefnanda. Ágreiningslaust er aðstarfsemi hófst formlega í húsinu 15. júlí 2012 og verklokaúttekt fór fram 1.nóvember það ár. Í henni er þó tekið skýrt fram að lóðarframkvæmdum sé þáólokið. Um þetta voru aðilar sammála en einnig um það að ekki yrði gengið frálangtímaláni fyrr en þeim framkvæmdum væri lokið. Forsvarsmaður fyrirtækjasviðsstefnda á þessum tíma, vitnið Úlfar Þór Indriðason sagði fyrir dómi aðspurðuraf lögmanni sínum að hann hafi við þessa úttekt ekki litið svo á að hún hafi þámarkað gjalddaga eins og nú er byggt á. Hann taldi með öðrum orðum gjalddagaekki kominn á þessum tímamótum. Þegar nær dró lokum framkvæmda var á fundiaðila í maí 2012 það þannig ámálgað af hálfu forsvarsmanna stefnanda viðyfirmenn stefnda hvort ekki væri hægt að ganga strax frá langtímaláni vegnahúsbyggingarinnar en síðan yrði veitt viðbótarlán þegar endanlegum frágangilyki. Forsvarmenn stefnda tóku afar dræmt í þetta á fundinum og tilkynntu umhæl símleiðis að ekki yrði gengið frá langtímaláni og þar með uppgreiðslu áframkvæmdaláninu fyrr en framkvæmdum yrði að fullu lokið. Vitni staðfestu þettafyrir dómi þ.m.t. forsvarsmaður fyrirtækjasviðs stefnda á þessum tíma, núforstöðumaður útlánasviðs. Hann fullyrti að stefndi hefði ekki verið tilviðræðna um uppgjör á skammtímaláninu með langtímaláni fyrr en við endanlegverklok sem ekki voru orðin. Þessi afstaða er enda staðfest afdráttarlaust afsama f.h. stefnda í tölvupósti til aðila er málið varðaði 15. júní 2012. Áþessum tímapunkti verður það lagt til grundvallar að aðilar hafi gengið út fráþví að gjalddagi væri sem fyrr óviss og yrði ákveðinn síðar með hliðsjón afframgangi verksins. Ekkert bendir til þess að undir þessum viðræðum ogsamskiptum aðila hafi ákvæði um 24 mánaða lánstíma haft einhverja þýðingu eða þvíverið haldið á lofti. Reyndin er sú að þessum lánstíma er fyrst veitt vægi ígreinargerð stefnda til héraðsdóms 12. nóvember 2014. Fyrir þann tíma virtistsá tímapunktur án allrar þýðingar fyrir lögskipti aðila að þeirra mati, í þaðminnsta byggði hvorugur á honum. Stefndi, hvers meginhlutverk erútlánastarfsemi, hafði það í hendi sér hvort hann bæri fyrir sig 24 mánaðaákvæðið ef hann taldi það gilda. Dómurinn telur það því ótæka niðurstöðu aðbyggt verði á þessu ákvæði í fyrirsögn lánssamningsins í ljósi þess að ákvæðiðer ekki afdráttarlaust, það er ekki útfært nánar með nokkrum hætti í megintextasamningsins, heldur blasir við að það beri að skýra til samræmis við önnurákvæði í samningnum. Sýnu þyngst vegur þó að hvorugur aðila virðist hafa byggtá því að þetta ákvæði réði einhverju um réttarstöðu þeirra, heldur var það ísamskiptum að því er virðist metið sem óskráð a.m.k. fram yfir þann tíma erstefnandi ákvað að greiða upp framkvæmdalánið, í lok janúar 2014. Við skýringuá samningsákvæðum sem þessu dugar ekki eitt og sér að líta til orðalagssamnings heldur verður að líta jafnframt til annarra atriða og þá einkum þesshvernig samningsaðilar hafi sjálfir í raun efnt samningsskyldur sínar eða hvaðakröfur þeir hafi gert á grundvelli samnings á samningstímanum. Óhjákvæmilegt erog að skýra og túlka ákvæði samnings aðila út frá þeirri staðreynd aðsamningurinn var saminn af stefnda sem býr yfir sérfræðiþekkingu á sviðinu oghefði átt auðvelt með að hlutast til um að ákvæði hans væru skýr.Staðfest er í gögnummálsins og hefur enda ekki verið mótmælt af stefnda að engar kröfur voru gerðará hendur stefnanda á þeim grundvelli að gjalddagi væri kominn og stefnandi værií vanskilum fyrr en með tölvupósti 13. febrúar 2014 frá forsvarsmannifyrirtækjasviðs stefnda til þáverandi bæjarstjóra stefnanda. Þar fyrst ertilgreint að gjalddagi á láninu hafi verið 1. janúar 2013 og þá fyrst gerðkrafa um ákveðna fjárhæð dráttarvaxta, 62.083.354 kr. Hins vegar lá það fyrirfrá fundi í september 2013 að forsvarsmenn stefnda litu svo á að stefnanda væriskylt að taka lánið hjá stefnda. Þó var aldrei að því er virðist minnst áákveðinn gjalddaga lánsins í þeim samskiptum. Þrátt fyrir ítrekaðarfyrirspurnir í kjölfarið bárust stefnanda engin viðbrögð frá stefnda þegar hannvar inntur eftir því hvaða lagagrundvöllur væri að baki þessari skoðun. Einuviðbrögðin voru fyrirspurn stefnda í nóvember 2013 um hvaða lánskjör byðuststefnanda og hjá hverjum. Fyrir liggur og að í lánakerfum stefnanda sjálfs varþað ekki fyrr en 5. mars 2014 sem fyrst er settur inn gjalddaginn 1. janúar2013. Áður höfðu verið keyrðir út greiðsluseðlar og sendir stefnanda þar semgjalddaginn var ákveðinn í fyrstu 30. ágúst 2012 en síðar 1. maí 2013. VitniðEinar Guðbjartur G. Pálsson, fyrrverandi fjármálastjóri stefnanda, greindi fráþví að hann myndi mætavel eftir að hafa fengið þessa seðla í hendur og fyrraskiptið hafi gefið honum tilefni til að hafa samband við starfsmenn stefnda þarsem sendingin kom honum í opna skjöldu og gjalddaginn spánskt fyrir sjónir.Skýringarnar voru þær að þetta væri eingöngu innanhúss keyrsla til að haldautan um lánið og í þessum greiðsluseðlum fælust engin greiðslutilmæli eða önnurkröfugerð á hendur stefnanda eða ádráttur um gjalddaga framkvæmdalánsins. Þvíer ágreiningslaust að þessir seðlar eru án þýðingar í málinu nema að því leytiað stefnandi telur tilvist þeirra staðfesta að á þeim tíma hafði gjalddagi ekkiverið fastákveðinn af stefnda en óhjákvæmilegt er að fallast á það. Útgáfaseinni greiðsluseðlanna, sem allir voru með gjalddaga 1. maí 2013, staðfestirog að mati dómsins að á þeim tíma benti ekkert til þess að stefndi liti svo áað gjalddagi væri samkvæmt því sem hann útlistar í rökstuðningi sínum fyrirlækkun á stefnukröfum. Í því sem hann tilgreinir í megintexta stefnu umgjalddaga sem varakröfu eða þrautavarakröfu byggir stefndi þannig á því aðgjalddagi hafi aldrei verið síðar en 15. mars 2013 eða 24 mánuðum eftirundirritun lánssamnings aðila eða til þrautavara 15. maí 2013, þ.e. tveimurmánuðum betur sbr. fyrirsögn lánssamningsins að teknu tilliti til 4. gr. hans.Síðasta viðmiðunardagsetning fyrir gjalddaga er að mati stefnda 13. nóvember2013 þegar stefnandi tilkynnir stefnda að hann hyggist taka lán annars staðarog greiða upp framkvæmdalánið. Stefndi gerði þó hvorki á þeim tíma né fyrrbeina kröfu um dráttarvexti né tilkynnti um gjalddaga lánsins. Þessiframsetning á kröfugerð stefnda er óhefðbundin miðað við sjálfar dómkröfurnaren skiptir ekki máli í ljósi úrslita málsins.Því verður gengið út fráþví að gjalddagi á framkvæmdaláni því sem stefnandi tók hjá stefnda hafi ekkiverið fastákveðinn heldur verið háður síðari atvikum. Undir slíkumkringumstæðum hvílir sú skylda á kröfuhafa að tilkynna skuldara meðafdráttarlausum hætti um það hvenær hann telur gjalddaga kominn. Áður en slíktilkynning berst skuldara eru kröfuhafa ekki tæk þau vanefndaúrræði sem ellamyndu skapast á grundvelli greiðslufalls sbr. og 3. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001. Eðli máls samkvæmt verður og gjalddagi í slíku samningssambandi ekki ákvarðaðuraftur í tímann. Því er með vísan til allsframangreinds fallist á það með stefnanda að stefnda hafi verið óheimilt aðkrefja stefnanda um dráttarvexti af framkvæmdaláninu eins og hann gerði kröfuum. Því ber að fallast á kröfu stefnanda um endurgreiðslu í samræmi við þannfyrirvara er hann gerði þegar hann innti greiðsluna af hendi.Stefndi krefst lækkunar áfjárhæð endurgreiðslukröfu stefnanda þar sem eftirstöðvar framkvæmdalánsinshafi verið rangt reiknaðar af stefnanda þegar hann greiddi þannig að skeikaðhafi 2.058.114 kr. en sú fjárhæð birtist stefnanda fyrst í greinargerð stefndatil dómsins. Með vísan til sjónarmiða kröfuréttar um fullnaðarkvittun sem lokkröfuréttinda verður að líta til þess að þegar stefndi tók við greiðslustefnanda sem innt var af hendi 31. janúar 2014 mátti honum vera fullljóst aðstefnandi leit svo á að með greiðslunni væri hann að greiða að fullu uppframkvæmdalánið. Sú krafa verður enda gerð til stefnda í ljósi stöðu hans aðhann hafi átt að sjá þegar í stað ef upp á greiðsluna vantaði. Ef stefndi taldiað sú væri ekki raunin hefði honum borið að gera við það athugasemdir strax.Það gerði stefndi ekki heldur þvert á móti reiknaði hann og reistidráttarvaxtakröfu sína í kjölfarið á þeirri fjárhæð sem hann hafði móttekið frástefnanda. Í tölvupósti 13. febrúar 2014 eða um hálfum mánuði eftir greiðslu ertekið fram að þá séu eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda 62.083.354 kr.Það er útskýrt sem mismunur á greiddri fjárhæð og eftirstöðvum meðdráttarvöxtum. Þar er hvergi gefið til kynna að hluti höfuðstóls skuldarinnarmeð samningsvöxtum sé ógreiddur. Enda er svo hnykkt út með því í tölvupósti fráforsvarsmanni fyrirtækjasviðs stefnda 12. mars 2014 að nákvæmt reiknað séudráttarvextir til greiðslu miðað við daginn eftir 61.863.893 kr. og þá greiðsluberi að inna af hendi til „að klára uppgjör brúarlánanna vegnahjúkrunarheimilisins“ eins og þar sagði. Stefndi getur af þessum sökum ekkigert frekari kröfur á hendur stefnanda vegna greiðslunnar 31. janúar 2014 semverður að telja í þessum skilningi fullnaðaruppgjör.V.Skaðabótakrafa stefnandaer á því reist að stefndi hafi bakað honum tjón með því að synja þeirri beiðnistefnanda að óskað yrði eftir aflýsingu á lánsskjölum frá stefnda vegnaframkvæmdalánsins svo að stefnandi gæti þinglýst á 1. veðrétthjúkrunarheimilisins veðskuldabréfum sem hann hugðist nýta til uppgjörs áframkvæmdaláni stefnda. Af þeim sökum hafi stefnandi þurft að fjármagna þessasamninga með dýrum skammtímalánum eins og nánar er rakið í stefnu málsins frágreiðsludegi 31. janúar 2014 til 19. mars það ár er stefndi heimilaði aflýsinguí kjölfar greiðslu stefnanda á umkröfðum dráttarvöxtum. Dómurinn hefur þegarkomist að þeirri niðurstöðu að krafa stefnda um dráttarvexti hafi veriðólögmæt. Því verður að telja að synjun stefnda á að óska eftir aflýsingu álánsskjölum vegna framkvæmdalánsins hafi bakað stefnanda tjón með ólögmætum ogsaknæmum hætti. Flestum þeirra athugasemda sem stefndi tefldi fram ígreinargerð sinni vegna bótakröfu stefnanda hefur verið svarað undir rekstrimálsins. Þannig er ekkert áþreifanlegt sem bendir til að stefnanda hafi gefistkostur á hagstæðari skammtímafjármögnun í þeim tilgangi að takmarka tjón sittvegna aðgerða stefnda og framburður vitnisins Kristófers Þórs Pálssonar,starfsmanns Arion banka, sem sá um fyrirgreiðslu til stefnanda umrætt skiptigaf í raun hið gagnstæða til kynna. Þá hefur stefnandi sinnt þeirri áskorun frástefnda að leggja fram gögn um lánin sem tekin voru til að greiða upp lánið frástefnda. Ekki verður heldur talið að stefnandi hefði getað takmarkað tjón sittmeð því að þinglýsa nýjum lánum á eftir lánsskjölum stefnda þar semviðsemjendum hans hefði mátt vera ljóst að einungis hvíldi á undan nýjum lánumá þeim tíma krafa sem næmi þá umkröfðum dráttarvöxtum stefnda. Slík takmörkun átjóni var því undir samþykki þriðja aðila komin og hefði að öllum líkindumkallað á frekari tryggingar og óhagræði stefnanda og jafnvel leitt til hækkunará höfuðstól lánsins. Því er ólíklegt að slík aðgerð hefði leitt til takmörkunará tjóni, heldur þvert á móti. Framangreindum sjónarmiðum stefnda til stuðningslækkunar bótakröfu er því hafnað. Lögmaður stefnda mótmæltiþví við aðalmeðferð málsins að lögmaður stefnanda legði fram meðtilvísunargögnum sínum nýjan útreikning á skaðabótakröfu sinni og því hefðistefnda ekki gefist svigrúm til andmæla. Taldi lögmaðurinn jafnvel efni tilfrávísunar málsins án kröfu vegna þessa. Eins og rakið var í málflutningi varframlagður útreikningur á skaðabótakröfu stefnanda lagður fram einkum til aðleiðrétta hann til lækkunar. Allar forsendur í útreikningnum eru hinar sömu oggreina má í stefnu málsins og framlögðum gögnum. Eina breytingin er tillækkunar. Annars vegar um 1.775.858 kr. sem reiknaðar voru í stefnukröfum tilaukningar á tjóni stefnanda þar sem sú fjárhæð hefði þýtt lægri greiðslubyrðihans af langtímaláninu sem ekki hafði fengist afgreitt. Í ljós hafi þannigkomið við nánari athugun að lækkun vísitölu eins og varð á milli febrúar ogmars 2014 hefði samkvæmt skilmálum þeirra lána sem nýtt voru til uppgreiðslu áframkvæmdaláninu engin áhrif haft á greiðslubyrði stefnanda. Hins vegar tillækkunar hafði verið reiknað með 10% yfirdráttarvöxtum í stefnukröfum allttímabilið en það nú leiðrétt með nýjum útreikningi og einungis reiknaðir 8,5%vextir frá 21. febrúar til 19. mars 2014 í stað 10%. Samtals leiddi þetta tillækkunar á höfuðstól skaðabótakröfu um 2.679.479 kr. og þar með lækkunar ástefnufjárhæð um þá fjárhæð. Stefndi hafði því allarforsendur til að mótmæla útreikningi stefnanda á meintu tjóni sínu allt frá þvíað stefna málsins var birt honum 20. júní 2014. Það gerði stefndi hins vegarekki fyrr en í málflutningi án þess að leggja fram gögn er hrektu útreikningastefnanda eða benda á hvað væri beinlínis rangt í útreikningum hans. Jafnframthafði lögmaður stefnanda kynnt fyrir lögmanni stefnda breytingu á kröfugerðnokkrum dögum fyrir aðalmeðferð til lækkunar.Á hinn bóginn hefurstefnandi að mati dómsins ekki, gegn mótmælum stefnda, gefið fullnægjandiskýringar á því hvers vegna hann kýs að miða kröfu sína er rekja má tilyfirdráttarvaxta sem hann þurfti að standa skil á, við 925.000.000 kr. í staðþess að miða við þá fjárhæð sem hann greiddi stefnda 31. janúar 2014.Meginástæða fyrir ágreiningi aðila er að stefnandi ákvað sjálfur að greiða uppskammtímalán hjá stefnda með fjármagni frá þriðja aðila. Hvernig þeirrifjármögnun var háttað getur því ekki haft áhrif á skaðabótakröfu stefnanda tilhækkunar enda er það jafnframt óútskýrt af hverju dagamismunur, á þeim fjárhæðumsem mynduðu stofn fyrir vaxtaútreikning dag hvern á tjónstímabilinu, stafarsbr. framlagt yfirlit. Þá hefur stefnandi heldur ekki rökstutt með fullnægjandihætti tjónstímabilið en í því sambandi hefur stefndi bent á að nokkurn tímageti tekið að fá skjölum aflýst. Ekkert bendir til annars en að ósk umaflýsingu hafi fyrst verið sett fram með bréfi fyrrum fjármálastjóra stefnanda31. janúar 2014 samfara greiðslu á 882.313.457 kr. inn á reikning stefnanda. Þáliggur fyrir að stefnandi greiddi stefnda umkrafða dráttarvexti 14. mars 2014og eftir það hafi stefndi óskað eftir aflýsingu. Því er ekki óvarlegt að miðatjónstímabil við þá daga sem greiðslur voru inntar af hendi enda biðin eftiraflýsingu væntanlega jafn löng í báða enda. Dómurinn telur því rétt að tjónstefnanda vegna ólögmætrar synjunar stefnda nemi kostnaði vegnayfirdráttarvaxta á tímabilinu frá 31. janúar 2014 til 14. mars 2014 af882.313.457 auk 10% ársvaxta frá 31. janúar 2014 til 20. febrúar 2014 en með8,5% ársvöxtum af sömu fjárhæð frá þeim tíma til 14. mars 2014 kr. aðfrádregnum samningsvöxtum sama tímabil eins og þeir eru útlistaðir af stefnandasjálfum alls 4.547.151 kr. Þannig er horft til þess hvenær krafa kom fram umaflýsingu og ákveðinn sanngjarn tími til aflýsingar. Því telur dómurinn rétt aðtjón stefnanda vegna ólögmætrar synjunar á aflýsingu verði bætt með 4.937.718kr. Ekki er fallist á vegnaskaðabótakröfu stefnanda að það hafi skipt máli hvenær fyrir lá samþykkiheilbrigðisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra fyrir veðsetningufasteignarinnar við Borgarbraut 65, Borgarbyggð sem veitt var með bréfi tilstefnanda 27. mars 2014. Fram kom hjá vitninu Kristófer Þór Pálssyni að fyrirritun þess bréfs og frágang mála hefði Arion banki fengið „vink“ eins og vitniðorðaði það um að þessi heimild yrði veitt þegar með þyrfti. Jafnframt kom framhjá vitninu að hann hefði ekki orðið var við að stefndi hefði haft eitthvað umþessa heimild að segja eða verið yfirhöfuð með í ráðum þar um. Ekkert bendirtil þess að staðið hafi á samþykki þessara aðila og þess hefði stefnandi þvígetað aflað fyrr ef aðstæður hefðu krafist.Fallist verður ádráttarvaxtakröfur stefnanda eins og þær voru settar fram enda gerður skýráskilnaður um endurkröfu á hendur stefnanda og fyrirvari þegar stefnda voru greiddirdráttarvextirnir að kröfu stefnda 14. mars 2014. Eftir úrslitum málsins berað dæma stefnda Íbúðalánasjóð til að greiða stefnanda Borgarbyggð málskostnaðsem þykir eftir atvikum og með hliðsjón af framlagðri tímaskýrslu lögmannsstefnanda hæfilega ákveðinn 3.500.000 krónur. Dómara var úthlutað málinu 15.september sl. og hafði þá ekkert komið að rekstri þess fram að því. Af hálfu stefnanda fluttimálið Helgi Sigurðsson hæstaréttarlögmaður og af hálfu stefnda flutti máliðStefán Bjarni Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður. Lárentsínus Kristjánssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð:Stefndi Íbúðalánasjóðurgreiði stefnanda Borgarbyggð 66.801.611 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 61.863.893 krónum frá14. mars 2014 til 26. júní 2014, en af 66.801.611 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 3.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 595/2014
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur var úrskurður héraðsdómsþar sem hafnað var kröfu L um aðdómkvaddur yrði matsmaður til að gera sálfræðimat á brotaþola þar sem skilyrði1. mgr. 128. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála voru ekki talin uppfyllt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og GuðrúnErlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2014, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Vestfjarða 5. september 2014, þar sem hafnað var kröfulögreglustjórans á Vestfjörðum um að matsmaður yrði dómkvaddur til að gerasálfræðimat á brotaþola. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og að „brotaþoli ... sæti sálfræðimati og að dómkvaddurverði sérfræðingur á sviði sálfræði, með sérþekkingu á einkennumáfallastreituröskunar, til að framkvæma matið“. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að ekki séþörf umbeðinnar matsgerðar í máli þessu, sbr. 1. málslið 1. mgr. 128. gr. laganr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 693/2017
Kærumál Börn Niðurfelling máls Gjafsókn
Mál K og M gegn B var fellt niður fyrir Hæstarétti að ósk K og M en gerðu þau allt að einu kröfu um kærumálskostnað. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður og að gjafsóknarkostnaður K og M fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 25. október 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 6. nóvember sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2017 þar sem fallist var ákröfu varnaraðila um að börn sóknaraðila, A, B og C, skyldu vistuð utanheimilis sóknaraðila til 12. janúar 2018. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með bréfi 8. nóvember 2017 lýstu sóknaraðilar þvíyfir að þau afturkölluðu kæru sína en geri allt að einu kröfu umkærumálskostnað án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. laganna meðáorðnum breytingum, er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer eftir því sem segir í dómsorði.Dómsorð:Mál þetta er fellt niður.Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, K og M, fyrir Hæstarétti greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 250.000krónur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2017. Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 10. október sl., barst HéraðsdómiReykjavíkur 8. september sl. með kröfu sóknaraðila, barnaverndarnefndarReykjavíkur. Varnaraðilareru K, kt. [...], [...], Reykjavík, og M, kt. [...], [...], Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðað verði að börnin A, kt.[...], B, kt. [...], og C, kt. [...], verði vistuð utan heimilis varnaraðilatil 12. janúar 2018, skv. 28. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr., barnaverndarlaganr. 80/2002. Varnaraðilar krefjast þess að kröfusóknaraðila um vistun barna þeirra, A, B og C, utanheimilis til 12. janúar 2018, verði hafnað. Til vara er þess krafist aðvistuninni verði markaður skemmri tími. Þá krefjast þau málskostnaðar að teknu tillititil virðisaukaskatts úr hendi sóknaraðila eins og málið væri ekkigjafsóknarmál. I Mál þetta varðar þrjú systkini, A sem er 11ára, B, sex ára, og C, sem nýlega varð fjögurra ára. Börnin lúta öll forsjábeggja foreldra sinna, varnaraðila. Varnaraðilinn M á að auki eina eldri dóttursem býr hjá móður sinni. Börnin hafa undanfarið búið með móður sinni íleiguíbúð að [...]. Varnaraðilar greindu frá því fyrir dóminum að staðaþeirra væri nú breytt og þau væru nú í sambandi. Þau eru húsnæðislaus, en búahjá föður varnaraðilans K og eiga von á því að fá leiguhúsnæði fljótlega. Móðirbarnanna er 37 ára og hefur verið stopult á vinnumarkaði en hóf endurhæfingu ávegum Virk í maí sl. og svo í Janusi í lok ágúst. Faðir barnanna er 42 ára oghefur undanfarin ár starfað á [...] og við [...]. Mál barnanna hafa verið til skoðunar fráárinu 2007, eða frá því að elsta dóttir varnaraðila var eins árs. Hlévarð á meðferð málsins frá því snemma árs 2009 til miðs árs 2012. Alls hafaborist 37 tilkynningar í máli barnanna og hafa allar tilkynningar í málinusnúið að vímuefnaneyslu varnaraðila og áhyggjum af aðstæðum barnanna í umsjáþeirra. Íjúní 2015 fóru börnin tímabundið af heimilinu og voru í umsjá ættingja í nokkra daga,eftir að varnaraðilar áttu í átökum á heimilinu sem endaði með því að faðirinnvar handtekinn og færður af heimilinu. Í nóvember 2015 lögðu starfsmennBarnaverndar Reykjavíkur til að börnin yrðu vistuð utan heimilis í fjóra mánuðiá meðan varnaraðilar tækju á vímuefnavanda sínum. Varnaraðilar lýstu sig þátilbúna til samvinnu um að taka á vímuefnavanda sínum og samþykktu óboðaðeftirlit á heimilið. Féllst sóknaraðili ekki á tillögur um vistun barnanna utanheimilis með vísan til þess að gæta ætti meðalhófs í málinu enda væruvarnaraðilar til samvinnu og hefðu fallist á að gera meðferðaráætlun. Á vormánuðum2016 var á ný lagt til að börnin yrðu vistuð utan heimilis í sex mánuði, íkjölfar þess að neyðarráðstöfun var beitt og börnin voru tekin úr umsjávarnaraðila, samkvæmt 31. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Varnaraðilar voruekki til samvinnu um vistun barnanna og var málið tekið til úrskurðar á fundisóknaraðila þann 26. apríl 2016 á grundvelli 27. gr. barnaverndarlaga og börninvistuð utan heimilis í tvo mánuði. Jafnframt fól sóknaraðili starfsmönnumBarnaverndar Reykjavíkur að fela borgarlögmanni að krefjast þess fyrir dómi aðvistun barnanna myndi standa til 26. október 2016 eða samtals í sex mánuði.Áður en til þess kom að málið færi fyrir dómstóla óskuðu varnaraðilar eftir þvíað vistun barnanna yrði stytt og lýstu sig reiðubúin til fullrar samvinnu viðbarnavernd. Var þessi beiðni lögð fyrir fund sóknaraðila í júní 2016 þar semsamþykkt var að verða við óskum varnaraðila að hluta og var vistun barnannastytt til loka júlí 2016. Fóru börnin þá á ný í umsjá varnaraðila. Frá ágúst2016 og fram í maí 2017 hafði barnavernd eftirlit með aðstæðum barnanna áheimili þeirra auk þess sem fylgst var með líðan og stöðu þeirra í skóla ogleikskóla. Varnaraðilar skildu á tímabilinu, að eigin sögn, og var faðir viðvinnu úti á landi hluta tímans. Ekkert kom fram við óboðað eftirlit sem gaf tilkynna að móðir væri í vímuefnaneyslu. Tvær tilkynningar bárust á tímabilinu semlutu að áhyggjum af aðstæðum barnanna. Við skoðun á þeim var það matstarfsmanna að um væri að ræða erfiðleika sem tengdust hegðunarvandamiðbarnsins. Móðir hóf endurhæfingu hjá Virk á tímabilinu og virtist henniganga vel að halda vímuefnabindindi. Málinu var lokað hjá BarnaverndReykjavíkur í lok maí 2017. Þann 22. júní2017 bárust tilkynningar í málinu á ný. Alls hafa fjórar tilkynningar borist ímálinu eftir að það var opnað að nýju og varða þær allar áhyggjur af aðstæðumbarnanna í umsjá varnaraðila vegna vímuefnaneyslu þeirra. Þegar starfsmennbarnaverndar fóru á heimilið 22. júní 2017 voru aðstæður barnanna afar slæmarog með öllu óviðunandi. Í kjölfarið voru börnin vistuð utan heimilis meðsamþykki varnaraðila fram að fundi sóknaraðila þar sem mál barnanna yrði lagtfyrir. A fór í umsjáföðurömmu sinnar þann 22. júní sl. Hún er enn á heimilinu en er nú í umsjáföðursystur sinnar. Í skýrslu talsmanns hennar, frá 9. júlí sl., kemur fram aðhenni líði vel hjá föðurömmu sinni og manninum hennar. Hún vilji samt helstvera hjá mömmu sinni og pabba, en sé það ekki í boði þá vilji hún vera hjáföðurömmu sinni. Í skýrslu talsmanns hennar frá 5. október sl. kemur fram að Ahafi nú skipt um skóla og sé í [...]. Hún sé ánægð þar og eigi nýja vini, ensakni þó gömlu vina sinna. Henni líði ágætlega á fósturheimilinu og er fegin aðvera þar en ekki hjá ókunnugum. Það sé samt erfitt að vera í burtu fráforeldrunum þar sem hún sakni þeirra mikið. Hún vilji helst fá að vera heimahjá foreldrum sínum og að þau fái hjálp við að hætta í eiturlyfjum. Þá sagðisthún sakna systkina sinna. Spurð um hvernig hún vildi hafa umgengni við foreldrasína sagðist hún vilja hitta þau einu sinni í viku eða aðra hverja helgi. Húnmyndi vilja gista hjá þeim eina nótt og stundum tvær nætur. Samkvæmtupplýsingum fósturforeldris hennar frá 4. október sl. líður henni vel dagsdaglegaog aðlagast vel í skólanum. Hún sé ánægð og hafi eignast vinkonur. Hún sé oftnokkuð döpur eftir símtöl við foreldra sína, en hún virðist vera of mikið innií barnaverndarmálinu. Samkvæmt upplýsingum frá [...], dags. 6. október sl.,virðist A líða vel í skólanum og ástundun er í alla staði eðlileg. Hún sinnináminu vel og eigi góð og eðlileg samskipti við nemendur og starfsfólk. B var íleikskólanum [...] en hefur nú hafið skólagöngu. Í tilkynningu frá [...], dags.26. júní 2017, kemur meðal annars fram að mikill hegðunarvandi hafi verið hjáhenni síðustu ár. Sá vandi hafi sýnt sig strax aftur eftir að hún hafi komið úrfríi á Spáni með varnaraðilum. Í skýrslu sálfræðings Þjónustumiðstöðvar, dags.23. mars 2017, kemur fram að telpunni hafi verið vísað í sálfræðilega athugunvegna erfiðleika í félagsumhverfi og hegðunar- og tilfinningavanda. Niðurstöðurfrumgreiningar séu þær að skýra megi frávik í hegðun og líðan telpunnar meðlangri áfallasögu, slakri tengslamyndun, neikvæðu samskiptamynstri og erfiðleikumí félagsumhverfi. Út frá þeim greiningar- og skimunargögnum sem liggi fyrir séþó ekki hægt að útiloka að skýra megi erfiða hegðun að einhverju leyti meðfrávikum í taugaþroska, þá einna helst ADHD. B dvaldi á Vistheimili barna meðbróður sínum eftir að þau voru vistuð utan heimilis þann 22. júní sl. en er núá heimili skyldfólks á [...]. Í upplýsingum frá Vistheimilinu frá 6. júlí 2017kemur meðal annars fram að hún sýni merki vanlíðunar, hún eigi erfitt ávistheimilinu og sakni varnaraðila. Í skýrslu talsmanns hennar, dags. 9. júlí2017, kemur fram að henni hafi ekki liðið vel þegar foreldrar hennar voru aðdrekka. Spurð hvort hún gæti hugsað sér að vera hjá frænku sinni á meðanforeldrar hennar væru að fá hjálp svaraði hún því játandi. Samkvæmt upplýsingumfrá fósturforeldrum, 2. október sl., líður telpunni vel og hefur tekið miklumframförum. Hún hafi tekið tvö skapofsaköst stuttu eftir komu á heimilið, eneftir það verið róleg og góð. Hún sé erfið og krefjandi en ekkert semfósturforeldrarnir treysti sér ekki til að takast á við. Hún sé í góðu jafnvægieftir að hafa hitt foreldra sína en fari ávallt beint til fósturmóður sinnar ogsegi henni að hún elski hana. Vel gangi hjá henni í skólanum, bæði námslega ogfélagslega. Þá sé hún farin að æfa fimleika og bíði ávallt spennt eftir næstatíma. Í skýrslu talsmanns hennar frá 5. október sl. kemur fram að B hafi byrjaðskólagöngu í 1. bekk í skóla á [...]. Hún lýsi því að það sé leiðinlegt ískólanum og hún hati stærðfræði, en það sé skemmtilegt í frímínútum og gaman aðvera með vinkonum sínum. Hún sagði alveg fínt að vera hjá fósturforeldrunum ogsér liði bara vel þar. Best væri að vakna og fá svo góðan morgunmat. Svo værilíka gott að fara að sofa. Spurð um hvernig henni liði í hjartanu svaraði hún þvíað þar liði henni svo vel eins og sólin og tunglið og aftur til baka. Spurð umhversu lengi hún vildi vera á fósturheimilinu kvaðst hún bara vilja vera þarnokkra daga í viðbót því hún saknaði svo foreldra sinna. Hún væri samt alvegglöð að vera á fósturheimilinu og það væri miklu betra en að vera áVistheimilinu. Spurð um umgengni við foreldra sína sagðist hún vilja vera tilskiptis hjá foreldrum sínum og fósturforeldrum, einn dag hjá hvorum í einu.Spurð um hvernig það myndi ganga vegna skólans og hvar hún myndi þá gistasvaraði hún því að hún myndi þá vilja gista á fósturheimilinu, borða morgunmatog bíða svo smá og fara svo til foreldra sinna fram á kvöld. Um helgar myndihún svo vera hjá foreldrum sínum. Þá lýsti hún vilja til að heimsækja systur sína.Samkvæmt upplýsingum frá Barnaskólanum á [...], frá 6. október sl. er B fjörugog yfirleitt brosandi. Mikil vanlíðan komi hins vegar í ljós á milli þeirrastunda sem hún sé kát og oft sé erfitt að ná henni til baka úr slæmu ástandi efhún verður reið. Miklar áhyggjur séu af andlegri líðan hennar og tali um hanasjálfa. Sjálfsmynd hennar sé í molum og hún þurfi sálfræðihjálp og hjálp við aðbyggja upp brotna sjálfsmynd og sjálfsálit. Umhirða og aðbúnaður hennar sé tilfyrirmyndar og samskipti við fósturheimilið mjög góð. C er nýlegaorðinn fjögurra ára og var í leikskólanum [...] en er nú byrjaður áleikskólanum [...] á [...]. Í tilkynningu frá leikskólanum [...], dags. 26.júní 2017, kemur meðal annars fram að hegðun drengsins sé breytt og sé aðlíkjast hegðun systur hans, B. Frá því að börnin voru vistuð utan heimilis þann22. júní sl. hefur drengurinn dvalið með systur sinni, fyrst á Vistheimilibarna og svo hjá skyldfólki á [...]. Í upplýsingum frá Vistheimilinu, dags. 6.júlí 2017, kemur fram að drengurinn taki skapofsaköst og öskri hátt meðan áþeim standi. Andleg líðan hans sé ekki góð, hann sé viðkvæmur, bregðist illavið mótlæti og verði fljótt reiður og pirraður. Þá sé hann farinn að taka upphegðun systur sinnar. Samkvæmt upplýsingum frá leikskólanum á [...], frá 5.október sl., er líðan drengsins góð, aðlögun hans gekk vel og hann var fljóturað falla inn í barnahópinn. Samkvæmt fósturforeldrum er líðan drengsins góð.Hann gráti í nokkra stund eftir heimsóknir til foreldra, fari þá í fang fósturforeldraog það gangi fljótt yfir. Hann sé ánægður í leikskólanum og sé farinn aðeignast vini. Þá fari hann í fimleika og hafi gaman af því. Sökum ungs aldursvar drengnum ekki skipaður talsmaður, skv. 46. gr. barnaverndarlaga. Í greinargerðstarfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur, dags. 3. júlí 2017, kemur fram það mat aðaðstæður barnanna hafi verið óviðunandi til lengri tíma og þau séu nú í mikilliþörf fyrir stöðugleika og öryggi til að tryggja líðan þeirra og þroska meðviðunandi hætti. Í gögnum málsins komi fram að börnin hafa ítrekað upplifaðslæmar aðstæður á heimili sínu, svo sem átök foreldra og vímuefnaneyslu. Þákomi fram í frumgreiningu miðbarnsins B sem gerð hafi verið af sálfræðingiþjónustumiðstöðvar í mars 2017 að skýra megi frávik í hegðun og líðan hennarmeð langri áfallasögu, slakri tengslamyndun, neikvæðu samskiptamynstri ogerfiðleikum í félagsumhverfi. Samkvæmt upplýsingum frá leikskóla barnanna sækihegðun drengsins C í sama far og hjá systur hans. Líðan elsta barnsins Aeinkennist af þeim aðstæðum sem hún hafi búið við og hún sýni, að matistarfsmanna, einkennandi hegðun barna sem alist hafi upp við áfengis- ogvímuefnaneyslu foreldra. Það er mat starfsmanna barnaverndar að ljóst sé aðvarnaraðilar þurfi að fara í langtíma vímuefnameðferð til að taka á vanda sínumog að sex mánuðir sé lágmarkstími sem þurfi til að raunhæft sé að ætla aðvarnaraðilar geti sýnt fram á langtíma vímuefnabindindi og þannig stuðlað aðþví að það haldist eftir að börnin komi á ný í umsjá þeirra. Málið vartekið fyrir á fundi sóknaraðila 11. júlí 2017 þar sem tillaga var lögð fram umað börnin yrði vistuð utan heimilis í sex mánuði á meðan varnaraðilar tækjust ávið vanda sinn og færu í meðferð. Sóknaraðili kvað upp úrskurð 12. júlí 2017 umað börnin A, b og C, skuli vistuð á heimili á vegum sóknaraðila, í tvo mánuði,frá þeim degi að telja með heimild í b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga.Jafnframt var borgarlögmanni falið að gera þá kröfu fyrir HéraðsdómiReykjavíkur að vistun barnanna utan heimilis varnaraðila stæði til 12. janúar2018, sbr. 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga eða í fjóra mánuði til viðbótar viðþá tvo sem barnaverndarnefnd hefur heimild til að úrskurða samkvæmt 27. gr.laganna. Varnaraðilar samþykkja að börnin verði vistuð utan heimilis en teljaað vistun skuli markaður skemmri tími eða til þriggja mánaða. Þann 6. október sl. undirrituðuvarnaraðilar meðferðaráætlun þar sem þau fallast meðal annars á að sinnavímuefnameðferð og edrúmennsku, að taka vímuefnapróf þegar þurfa þyki, taka ámóti óboðuðu eftirliti og gangast undir sálfræðilegt forsjárhæfnismat. II Sóknaraðilireisir kröfu sína á því að ljóst sé að hagsmunir barnanna krefjist þess að þauverði vistuð utan heimilis varnaraðila á meðan unnið verði að því að bætauppeldisaðstæður þeirra í umsjá varnaraðila. Fyrir liggi úrskurður nefndarinnarfrá 12. júlí 2017 um vistun barnanna utan heimilis varnaraðila til tveggjamánaða. Ekki sé unntað tryggja aðstæður barnanna á heimili varnaraðila vegna vímuefnaneyslu þeirra.Með hliðsjón af málsgögnum og forsögu málsins telji sóknaraðili aðuppeldisaðstæður systkinanna séu óviðunandi og að nauðsynlegt sé að vistabörnin utan heimilis á meðan varnaraðilar taki á vanda sínum, sýni fram ámeðferðarheldni og undirgangist forsjáhæfnismat. Sóknaraðili leggi áherslu á aðvarnaraðilar nýti þann stuðning sem standi til boða til þess að eflauppeldishæfni sína og undirgangast meðferð á tímabilinu vegna alvarlegsvímuefnavanda. Vistun barnanna utan heimilis þurfi að lágmarki að vera í sexmánuði til þess að raunhæft sé að ætla að uppeldisaðstæður þeirra taki jákvæðumbreytingum til frambúðar. Það sé matsóknaraðila að lengri vistun utan heimilis nú sé nauðsynleg með tilliti tilhagsmuna barnanna og sé jafnframt vægasta úrræði sem mögulegt sé að grípa tilmiðað við aðstæður allar. Meðalhófs hafi verið gætt við alla meðferð málsþessa. Varnaraðilum hafi staðið til boða fjölþættur stuðningur í mörg ár.Úrræðin hafi ekki megnað að tryggja börnunum það öryggi sem þau eigi skýlausanrétt til í umsjá varnaraðila. Vistun utan heimilis sé því vægasta úrræðið semnú sé hægt að koma við. Telja verði að fjórir mánuðir til viðbótar við þá tvosem þegar hafi verið úrskurðað um sé sá lágmarkstími sem þörf sé á til aðraunhæft sé að ætla að varnaraðilar geti bætt uppeldisaðstæður barnanna meðviðunandi hætti. Reynt verðiað fá varnaraðila til samvinnu um gerð áætlunar um meðferð máls, skv. 23. gr.barnaverndarlaga, og að varnaraðilar fari í meðferð og vinni í vanda sínum. Aðmeðferð lokinni sé áætlað að varnaraðilar undirgangist forsjárhæfnismat m.t.t.uppeldishæfni þeirra og tengsla við börnin. Með vísan til úrskurðar sóknaraðilafrá 12. júlí sl. og atvika málsins að öðru leyti sé nauðsynlegt að börnin verðivistuð utan heimilis varnaraðila til 12. janúar 2018. Krafasóknaraðila byggist á b-lið 1. mgr. 27. gr., sbr. 28. gr., barnaverndarlaga nr.80/2002. Þá vísi sóknaraðili til annarra ákvæða barnaverndarlaga, laga umsamning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 19/2013, laga ummannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994 og til laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. III Varnaraðilar telja að ekki sé tilefni til þess að vistabörn þeirra utan heimilis til 12. janúar 2018 og hagsmunir barna þeirra standiekki til þess. Réttara væri að veita þeim hjálparhönd til þess að bætaheimilisaðstæður og veita þeim styrk og stuðning til þess að geta staðið sig íforeldrahlutverkinu. Sú skylda hvíli á sóknaraðila, meðal annars samkvæmt 12.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að gera ekki kröfu um að barn verði vistað áheimili á vegum Barnaverndar Reykjavíkur nema ekki sé unnt að beita öðrum ogvægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án viðunandiárangurs. Með tilliti til meðalhófsreglu, sbr. 7. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 og til hliðsjónar framangreindrar 12. gr.stjórnsýslulaga, verði ákvörðun að vera til þess fallin að ná því markmiði semað er stefnt, vægasta úrræði beitt og úrræðinu verði þar að auki beitt í hófi.Varnaraðilar krefjast þess að kröfu sóknaraðila um að börnin skuli vistuð utanheimilis til 12. janúar 2018, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr., sbr. 28. gr.barnaverndarlaga, verði hafnað, enda gangi slík krafa alltof langt og sé allsekki til þess fallin að stuðla að markmiði barnaverndarlaga, sbr. 2. gr.þeirra, en þar komi fram að markmið þeirra sé meðal annars að styrkjafjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Verði með engu móti fallist á eða séð aðslík vistun stuðli að því markmiði. Varnaraðilar telji að það sé börnunum fyrir bestu að komaað nýju inn á heimili þeirra. Þau eigi í góðu og sterku sambandi við börnin.Það sé öllum til heilla að rækta og hlúa að því sambandi. Það sé í samræmi viðmeðalhófsreglu barnaverndarlaga og stjórnsýsluréttar að gefa þeim færi á að fábörnin aftur inn á heimili sitt. Ekki sé ástæða til beitingar jafn íþyngjandiúrræðis og ákvæði b-liðar 1. mgr. 27. gr., sbr. 28. gr., barnaverndarlaga umvistun barns utan heimilis. Enn fremur telji varnaraðilar rannsóknarreglu barnaverndar-og stjórnsýslulaga brotna. Það sé nauðsynlegt, og hreinlega lögð sú skylda áherðar sóknaraðila, að kanna með nánari hætti, til hlítar, hvort önnur úrræðistandi til boða sem henti betur en að vista börnin utan heimilis. Við rannsókná þeim þætti sé nauðsynlegt að kanna líðan barnanna í dag. Öll börnin séu nú íöðrum aðstæðum en þegar síðast hafi verið talað við þau. A sé byrjuð í nýjumskóla og yngri börnin búi á [...] í fyrsta skipti. Einnig sé nauðsynlegt að fáupplýsingar frá skóla og leikskóla barnanna um aðstæður þeirra. Þá þyrftu aðliggja fyrir gögn frá fósturforeldrum um aðstæður barnanna. Sóknaraðili hafiengan reka gert að því að kanna aðstæður varnaraðila eftir að gripið hafi veriðtil vistunar barnanna utan heimilis. Aðstæður varnaraðila séu afar stöðugar,þau hafi sýnt mikla meðferðarheldni og verið virk í AA-samtökunum, auk þess semK hafi haldið áfram endurhæfingu sinni, bæði hjá Virk og nú nýlega hjá Janusi.Barnaverndaryfirvöld virðist ekki hafa kannað hvernig staða þeirra sé í dag. Nauðsynlegtsé að líta til vilja barnsins A, en hún sé orðin 12ára gömul. Mikilvægt sé að hún fái að hafa áhrif á framgang þessa máls, sbr.meðal annars 63. gr. a í barnverndarlögum. Allt frá upphafi hafi legið fyrir aðhún vilji búa á heimili varnaraðila. Í skýrslu talsmanns hennar frá júlí sl.komi fram að hún vilji helst búa hjá mömmu sinni og pabba. Engin ástæða sé tilþess að láta barnið kveljast með því að búa fjarri heimili foreldra sinna efaðstæður þeirra eru nægilega góðar og þau sinna edrúmennsku. Auðvelt væri aðkanna hvort foreldrar haldi vímuefnabindindi, einfaldlega með því að viðhafaverulegt óboðað eftirlit með heimilinu og jafnframt með fíkniefnaprufum. Hvað varði yngri börn varnaraðila telji þau ekkiákjósanlegt að hafa þau lengur í þeim aðstæðum sem þau eru nú. Þeim líði ekkivel á [...]. Bæði börnin hafi grátið sáran þegar varnaraðilar hafi þurft aðskila þeim eftir þá skömmu umgengni sem þau hafi fengið. Þá sé B með verulegarsérþarfir vegna hegðunarerfiðleika sinna. Fyrir liggi að framkvæma þurfifjölmargt með foreldrum og B til þess að kanna til hlítar ástæður hegðunarerfiðleikahennar. Grunur hafi leikið á að hún væri á einhverfurófi, með ADHD og fleira. Ítillögum sálfræðings sé mælt með að barninu verði vísað til nánari athugunar ogmismunagreiningar á BUGL. Kannað verði hvort B þurfi EMDR-áfallameðferð, sótt verðium fjölskyldumeðferð í gegnum þjónustumiðstöð, tilsjón til að styðja foreldra,stuðningsfjölskyldu, eftirfylgd sérkennsluráðgjafa o.fl. Í stað þess að fara íþá vegferð telji varnaraðilar ekkert hafa verið gert í málefnum hennar.Vanmáttur sóknaraðila sé augljós. Varnaraðilar hafi verið vakin og sofin yfirþví að B fengi þá þjónustu sem hún þyrfti, en um leið og barnið væri komið íumsjá sóknaraðila væri ekkert gert í málefnum þess, a.m.k. bentu gögn málsinsekki til þess. Þaðbendi til þess að sóknaraðili hafi litlar áhyggjur af varnaraðilum,að meðan á vistun barnanna hafi staðiðhafi afar sjaldan verið óskað eftir vímuefnaprófi frá þeim. Það sama eigi viðum óboðað eftirlit sem hafi aldrei farið fram á heimili þeirra. Eftirlitsaðilihafi einungis í tvígang spjallað stuttlega við annan varnaraðila í síma ogengar kröfur gert um að fá að koma á heimili þeirra. Þetta sýni að lífvarnaraðila sé stöðugt í dag. Varnaraðilar hafi bæði farið á Vog og íkjölfarið, skv. ráðleggingum SÁÁ, í eftirmeðferð á Von, sem þau séu að ljúka ánæstu dögum. Í framhaldinu muni þau fara í svokallaða eftir-eftirmeðferð, semfelist í vikulegum fundum hið minnsta, auk þess sem þau fái styrktaraðila semþau geti leitað til ef þau eigi í erfiðleikum með edrúmennsku sína. Annar varnaraðila,K, sé nýbyrjuð hjá Janusi endurhæfingu, sem sé endurhæfingarúrræði með það aðmarkmiði að aðstoða fólk við að komast á vinnumarkað og fyrirbyggja varanlegaörorku. Þá vonist þau til þess að sóknaraðili hjálpi þeim enn frekar, þegar þaueru að ljúka vímuefnameðferð, til þess að takast á við eigin vandamál ogvandamál fjölskyldunnar, með fjölskyldumeðferð af einhverju tagi, í samræmi viðleiðbeiningar frá sálfræðingi sem hafi séð um grunnmat á dóttur aðila,B. Slíktmyndi gagnast þeim bæði áður en þau fái börnin inn á heimili sitt og ekki síðureftir að börnin komi aftur inn á heimilið. Hagsmunir barnanna séu að búa á heimili varnaraðila, meðöflugum stuðningi frá barnavernd, og raunverulegri eftirfylgni. Varnaraðilarhafi sýnt að þeir geti haldið vímuefnabindindi til langs tíma. K hafi átt 13mánaða edrúmennsku að baki fram að því að hún hafi fallið í skamman tímasíðastliðið sumar. Þar áður hafi hún átt þriggja ára edrúmennsku að baki áárunum 2012-2015. Það sama megi segja um M, sem hafi eingöngu fallið í skammantíma, eftir að hann hafi flutt af heimili fjölskyldunnar í byrjun síðasta ársog í byrjun sumars. Í öllum tilvikum sé um að ræða stutt föll. Stuðningsaðilarvarnaraðila hjá SÁÁ hafi ekki áhyggjur af edrúmennsku þeirra. Þau sýni styrksinn með því að leita sjálfviljug eftir vímuefnameðferð í kjölfar þess að þauhafi fallið. Það bendi til þess að þau eigi alla möguleika á því að haldaáfengis- og vímuefnabindindi sitt. Þá skipti jafnframt máli að sóknaraðiliveiti þeim gott aðhald og stuðning þar til þau komist á beinu brautina.Varnaraðilar búi nú um stundir hjá föður varnaraðila K. Starfsmenn barnaverndarhafi komið í húsnæðið og staðfest að þeir geri ekki athugasemdir við að þausinni umgengni í húsnæðinu. Varnaraðilar séu að leita sér að húsnæði og teljilíklegt að þau komist innan skamms í varanlegt húsnæði. Faðir K hafi hins vegarstaðfest að hann muni flytja út af heimilinu til skamms tíma, fái þau börnintil baka, til þess að gefa fjölskyldunni næði. Ólíklegt sé þó að koma þurfi tilþess. Báðir varnaraðilar hafi fengið staðfest að þau muni fá styrk til þess aðleggja fram tryggingu á almennum leigumarkaði og jafnframt hafi varnaraðilinn Kfengið staðfest frá félagsráðgjafa sínum að þau séu á bið eftir félagsleguleiguhúsnæði, en umsókn þeirra sé frá árinu 2013 og líkur til þess að þau fáislíkt húsnæði innan skamms. Varnaraðilar hafi sýnt að þau sinni börnum sínum með stakriprýði þegar þau eru ekki í neyslu. Í umsögn leikskóla frá síðasta sumri komifram að fjölskyldan hafi verið komin á ágætis ról á vormánuðum 2017, börninhafi mætt vel í leikskólann, foreldrar hafi verið í miklu ferli hjá leikskólaog þjónustumiðstöð og B hafi verið í ágætis jafnvægi með mikilli íhlutunleikskólans. Jafnframt megi líta til umsagna frá Vistheimili barna í síðustuvistun og vegna fyrri vistunar, þar komi fram að hegðun B sé afar erfið ávistheimilinu en batni verulega eftir því sem foreldrarnir hafi fengið að sinnaumgengni meira. Verði ekki fallist á að hafna kröfu um vistun barnanna utanheimilis krefjist varnaraðilar þess til vara að vistuninni verði markaður munskemmri tími. Engin ástæða sé til þess að slíta tengsl varnaraðila og barnaþeirra meira en gert hafi verið. Telji dómurinn hagsmuni barnanna ekki standatil þess að snúa strax til baka á heimili foreldra, skömmu eftir uppkvaðninguúrskurðar, ætti að minnsta kosti að stytta vistun utan heimilis í fjóra mánuði,þannig að vistun ljúki 12. nóvember nk. Ætti þá að vera kostur á að hefjaaðlögun til þess að koma aftur inn á heimili varnaraðila strax í kjölfar þessað úrskurður verði kveðinn upp í málinu. IV Ímáli þessu krefst sóknaraðili þess að þrjú börn varnaraðila verði vistuð utanheimilis í sex mánuði, eða til 12. janúar 2018, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr.,sbr. 1. mgr. 28. gr., barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðiliúrskurðaði 12. júlí sl. um vistun barnanna utan heimilis í tvo mánuði, sbr.b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, þar sem kveðið er á um heimildirbarnaverndarnefndar til að úrskurða um vistun barns utan heimilis í tilvikumþar sem ekki liggur fyrir samþykki foreldris og/eða barns sem náð hefur 15 áraaldri, enda mæli brýnir hagsmunir barns með því. Með ákvæðinu erbarnaverndarnefnd heimilað að kveða á um töku barna af heimili í allt að tvománuði og um nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi þeirra eða til aðunnt sé að gera viðeigandi rannsókn á börnunum og veita þeim nauðsynlegameðferð og aðhlynningu. Þá er þaðjafnframt skilyrði, sbr. 26. gr. sömu laga, að önnur vægari úrræði hafi ekkiskilað árangri að mati barnaverndarnefndar eða eftir atvikum aðbarnaverndarnefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu að þau séu ófullnægjandi. Í28. gr. barnaverndarlaga er kveðið á um það að ef barnaverndarnefnd telurnauðsynlegt að ráðstöfun skv. a- og b-lið 1. mgr. 27. gr. standi lengur en þarer kveðið á um skuli nefndin gera kröfu um það fyrir héraðsdómi. Heimilt er meðúrskurði dómara að vista barn í allt að tólf mánuði í senn frá og með þeim degiþegar úrskurður dómara er kveðinn upp. Þá er kveðið á um það að ef krafist erframlengingar vistunar skv. 27. eða 28. gr. eða forsjársviptingar skv. 29. gr.laganna áður en vistunartíma lýkur haldist ráðstöfun þar til úrskurður eðadómur liggi fyrir. Viðúrlausn málsins ber að hafa hliðsjón af þeirri meginreglu barnaverndarstarfs aðbeita skuli þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu börnunum fyrir bestu og aðhagsmunir þeirra skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi, svo sem fram kemur í 1. mgr.4. gr. barnaverndarlaga, auk þess sem gæta verður meðalhófs þannig aðráðstafanir séu ekki umfangsmeiri en brýna nauðsyn ber til, sbr. m.a. ákvæði 7.mgr. sömu greinar. Börninsem málið snýst um, A, B og C eru 11,6 og 4 ára. Þau lúta forsjá foreldra sinna, en hafa verið í vistun utanheimilis þeirra á vegum barnaverndar Reykjavíkur frá 22. júní sl. Þá hafa þautvisvar áður verið vistuð utan heimilisins. Sóknaraðilitelur nauðsyn standa til framlengingar á vistun barnanna þar sem ljóst sé aðvarnaraðilar glími við mikinn vanda vegna fíkniefnaneyslu. Ekki sé unnt aðtryggja öryggi barnanna á heimili þeirra. Systkinin hafi búið við óviðunandiaðstæður og nauðsynlegt sé að vista þau utan heimilis á meðan varnaraðilar takaá vanda sínum, sýna fram á meðferðarheldni og undirgangast forsjáhæfnismat.Vistun barnanna utan heimilis þurfi að lágmarki að vera í sex mánuði til þessað raunhæft sé að ætla að uppeldisaðstæður þeirra taki jákvæðum breytingum tilframbúðar. Varnaraðilar hafa fallist ávistun barnanna utan heimilis til þriggja mánaða en telja ekki efni til að húnstandi lengur. Þau hafa lagt fram gögn sem sýna að þau fóru í meðferð á Vogi,varnaraðilinn K 17. til 26. júlí sl. og varnaraðilinn M 1. til 10. ágúst sl.Þau innrituðust bæði í göngudeildarmeðferð 14. ágúst sl. og hafa mætt í 13skipti en eiga þrjú eftir. Þá er í framhaldinu fyrirhugaður vikulegur stuðningshópurí 12 vikur. Varnaraðilar komu fyrir dóminnog greindu frá aðstæðum sínum. Varnaraðilinn M lýsti því að þau hefðu bæðifallið í neyslu þegar fjölskyldan hefði farið saman til Spánar í vor. Hannhefði þá verið búinn að vera edrú í sex til sjö mánuði. Ferðin hefði ekki veriðskynsamleg. Þau hefðu talið sig komin lengra í bata en þau hafi í raun verið.Þau hafi ætlað að hætta en ekki haft tækifæri til þess. Hann hefði síðast neyttfíkniefna stuttu áður en hann hafi farið í meðferð 1. ágúst. Hann lýstimeðferðinni og greindi frá fyrri meðferðum. Hann greindi frá því að þau K hefðuslitið sambandi sínu í desember sl. Hann hefði þá farið af heimilinu og falliðá sama tíma. Þau væru nú saman og það gengi vel, en sambandserfiðleikar þeirrahefðu tengst neyslunni. Þá taldi hann að neyslan hefði haft slæm áhrif ábörnin. Hann lýsti umgengni þeirra við börnin og áhyggjum af B. Hann kvað hanaallt annað barn þegar þau væru edrú. M lýsti því að þau K væru nú reiðubúin tilþess að taka við börnunum aftur eftir að hafa fengið tíma til að byggja sigupp. Þau væru nú á góðum stað og í góðu jafnvægi. Þau gerðu allt sem í þeirravaldi stæði til þess að þetta gerðist ekki aftur og væru reiðubúin í samstarfvið barnaverndaryfirvöld. Þau hefðu nú heimilað að heimilislæknir veittiupplýsingar um þau, en honum hefði ekki þótt ástæða til þess fyrr. Hann hefðinú látið loka á lyf til sín sem gætu stuðlað að falli og hefði ekki tekið þau ítvær til þrjár vikur. VarnaraðilinnK lýsti því á sama hátt að þau M hefðu fallið í ferðinni til Spánar. Þau hefðurætt það að þau þyrftu að taka sig á en hefðu ekki verið komin þangað þegarbarnaverndarnefnd kom á heimilið. Áður hefði gengið vel hjá þeim og hún hefðiunnið vel með leikskólanum í málefnum B. Hún greindi frá endurhæfingu sinni hjáVirk og síðar Janusi. Hún hefði ekki neytt fíkniefna síðan í júní sl. Hún lýstimeðferð sinni og greindi frá fyrri meðferðum. Hún taldi að ekki hefði veriðþörf á því fyrr að veita upplýsingar frá heimilislækni þar sem þau hefðu þegarsýnt fram á að þau væru á lyfjum sem væri ávísað á þau. Hún væri nú að vinna íþví að fara af kvíðalyfjunum. Hún taldi sambandserfiðleika þeirra M vera aðrekja til neyslunnar. Jafnframt sæi hún á börnunum að neyslan hefði slæm áhrifá þau. Ástand þeirra í júní sl. hefði ekki verið boðlegt börnunum, en þau hefðuþó ekki verið í neinni hættu. Þau hefðu nú samþykkt meðferðaráætlun eftirnánari útskýringar og væru til samvinnu um alla þætti nema vistun utanheimilis. Eðlilegra væri að þau lytu ströngu eftirliti. Dfélagsráðgjafi kom fyrir dóminn og greindi frá meðferð málsins frá því í júnísl. og afskiptum barnaverndaryfirvalda síðasta áratug. Barnaverndaryfirvöldhafa frá árinu 2007 haft afskipti af varnaraðilum vegna gruns umfíkniefnaneyslu og átaka þeirra á milli. Hlé varð þó á því frá 2009 fram á mittár 2012. Fjölmargar tilkynningar hafa borist um vanrækslu barnanna ogfíkniefnaneyslu foreldranna. Nokkrar meðferðaráætlanir hafa verið gerðar, sbr.23. gr. barnaverndarlaga. Börnin voru fyrst vistuð utan heimilis í júní 2015með samþykki varnaraðila, en þó einungis í nokkra daga. Þá stóð til að farafram á vistun utan heimilis á ný í nóvember 2015, í kjölfar akstur K undiráhrifum fíkniefna með yngsta barnið í bifreiðinni, en þegar varnaraðilar ákváðuað vera í samvinnu við barnavernd var ákveðið að gæta meðalhófs og fara ekki þáleið heldur gera meðferðaráætlun með þeim. Í apríl 2016 var gripið tilneyðarráðstöfunar á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga og börnin tekin úrumsjá varnaraðila í kjölfar þess að miðbarnið hringdi á lögreglu vegna þess aðhún gat ekki vakið þau. Þegar lögregla kom á heimilið voru yngri börnin tvö, þáfimm og tveggja ára, þar í reiðileysi og langan tíma tók að vekja foreldrana. Áheimilinu fundust fíkniefni, ýmis lyf og landi. Í framhaldi var úrskurðað umvistun barnanna utan heimilis í tvo mánuði á grundvelli 27. gr.barnaverndarlaga. Krafist var lengri vistunar utan heimilis fyrir dómi, en íkjölfar breyttrar afstöðu varnaraðila til samvinnu við barnavernd var fallist áóskir þeirra um styttingu vistunarinnar til júlíloka 2016. Börnin fóru þá á nýá heimili varnaraðila og við tók eftirlit með aðstæðum barnanna þar til í lokmaí 2017. Tilkynningar bárust aftur ímálinu í júní 2017. Starfsmenn barnaverndar fóru á heimilið 22. júní sl. Voruaðstæður barnanna metnar afar slæmar og með öllu óviðunandi. Varnaraðilarneituðu fíkniefnaneyslu en afþökkuðu að taka fíkniefnapróf því tilstaðfestingar. Varnaraðila K snerist þó að lokum hugur en gat ekki skilað sýni.Varnaraðilar hafa nú bæði greint frá fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Börnin voruí framhaldi vistuð utan heimilis með samþykki varnaraðila. Samkvæmt gögnum málsins hafabörn varnaraðila glímt við margvíslega erfiðleika sem, að minnsta kosti aðhluta til, eru raktir til heimilisaðstæðna þeirra. Þau dvelja nú öll hjáskyldmennum og eru tvö yngri börnin saman. Eldri börnin tvö hafa lýst vilja tilað vera hjá foreldrum sínum, en lýsa jafnframt góðri líðan þar sem þau eru nú.Varnaraðilar hafa rúma umgengni við börnin og liggur fyrir að hún hefur gengiðvel. Engir annmarkar eru á meðferðmálsins sem geta leitt til þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Varnaraðilarbera því við að rétt meðferð málsins væri að rétta þeim hjálparhönd. Teljaverður að með framangreindri kröfu sé verið að leitast við að aðstoða þau ogbörn þeirra. Þá hefur rannsóknarregla ekki verið brotin, en fyrir dóminn hafaverið lögð gögn um hagi barnanna og skýrslur talsmanna eldri barnanna. Þá hefurbarnavernd leitast við að afla gagna um hagi varnaraðila eins og kostur er. Jafnframthafa verið lögð fram gögn sem sýna að verið er að huga sérstaklega að líðan oghegðun B. Eins og hér að framan er lýsthafa stuðningsúrræðisamkvæmt 23. til 26. gr. barnaverndarlaga verið reynd um langt skeið.Varnaraðilar hafa verið til takmarkaðrar samvinnu. Til að mynda samþykktu þauekki meðferðaráætlun fyrr en nokkrum dögum fyrir aðalmeðferð máls þessa.Framangreind stuðningsúrræði hafa ekki megnað að tryggja öryggi barnanna. Eftirstyttri vistun árið 2016 gekk vel í marga mánuði meðan á eftirliti barnaverndarstóð, en um leið og málinu var lokað fór að halla undan fæti á ný. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að telja aðbrýnir hagsmunir barnanna standi til þess að vista þau áfram utan heimilis.Mikilvægt er að varnaraðilar taki á vanda sínum og sýni fram á að þau getihaldið sig frá fíkniefnum til lengri tíma og boðið börnum sínum viðunandiuppeldisaðstæður, stöðugleika og öryggi. Þrátt fyrir vilja dætra varnaraðilatil að vera hjá þeim verður að telja að það sé að svo stöddu ekki hagsmunumþeirra fyrir bestu. Þykirsú ráðstöfun að ákveða tímabundna vistun barnanna utan heimilis án samþykkisvarnaraðila ekki fela í sér viðameiri eða meira íþyngjandi ráðstöfun en nauðsynkrefur í ljósi þess alvarlega ástands sem hér hefur verið greint frá, enda hafaönnur vægari úrræði til þess að gæta hagsmuna barnanna ekki skilað árangri. Hefurmeðalhófs því verið gætt og þess að ekki sé mögulegt að grípa til vægaraúrræðis. Samkvæmt þessuer fullnægt skilyrðum b-liðar 1. mgr. 27. gr., sbr. 1. mgr. 28. gr.,barnaverndarlaga til þess að fallast á kröfu sóknaraðila um vistun barnannautan heimilis varnaraðila og þykja ekki forsendur fyrir því að stytta þann tímasem gerð er krafa um. Sóknaraðilikrefst ekki málskostnaðar, en varnaraðilar gera kröfu um málskostnað úr hendisóknaraðila. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Varnaraðilar njótagjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 28. september sl., sbr. 60. gr.barnaverndarlaga. Allur málskostnaður þeirra greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun lögmanns þeirra, Flosa Hrafns Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, semákveðst 727.260 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Barbara Björnsdóttir héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Fallist er ákröfu sóknaraðila, barnaverndarnefndar Reykjavíkur, um að börnin A, kt. [...], B,kt. [...], og C, kt. [...], verði vistuð utan heimilis varnaraðila, K og M, til12. janúar 2018. Málskostnaður fellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður varnaraðila, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 727.260krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 470/2008
Fasteignakaup Forkaupsréttur Kröfugerð Málsástæða
F höfðaði mál á hendur B, V og A með kröfu um viðurkenningu á forkaupsrétti sínum að eignarhluta í húseign nokkurri í tilefni af sölu mun fleiri hluta hennar en forkaupsréttur hans tók til. Einnig gerði hann kröfu um að B yrði gert að gefa út afsal fyrir eignarhlutanum gegn greiðslu tilgreindrar fjárhæðar. B, V og A gerðu aðallega kröfu um að verða sýknaðir af kröfum F en orðalag á varakröfum þeirra gerði hins vegar ráð fyrir að kveðið væri á um skyldu F til að kaupa á hærra verði en fram kom í stefnukröfum hans í héraði. Þar sem B, V og A gagnstefndu ekki var talið að þeir hefðu ekki getað gert annað og meira með dómkröfum sínum en að taka afstöðu til krafna F, eins og þær voru lagðar fyrir héraðsdóm í stefnu. Voru varakröfur B, V og A því skýrðar svo að með þeim krefðust þeir þess að yrði fallist á kröfu F um viðurkenningu forkaupsréttar og afsal fyrir eignarhlutanum, yrði kaupverðið, sem F bæri að greiða B, V og A til þess að fá notið slíks réttar, ákveðið hærra en F krefðist sjálfur. Fallist var á með F að sú málsástæða, að kauptilboð V hefði ekki leitt til bindandi kaupsamnings um eignina, þar sem tilboðið hefði ekki verið réttilega undirritað af hálfu B, væri of seint fram komin og kæmi því ekki til úrlausnar í málinu. B, eigandi eignarinnar, samþykkti kauptilboð V 3. nóvember 2004 og var gert ráð fyrir óskiptu kaupverði fyrir alla eignarhlutana. Lagt var til grundvallar í málinu að F hefði ekki fengið upplýsingar um sundurgreint kaupverð á einstaka eignarhluta þegar honum gafst kostur á að taka afstöðu til þess hvort hann neytti forkaupsréttar síns. F tilkynnti 3. desember 2004 að hann hygðist neyta forkaupsréttar í samræmi við kauptilboðið 3. nóvember 2004. Var því mótmælt á þeim grundvelli að F hefði ekki rétt til að neyta forkaupsréttar þar sem selja hefði átt eignina í heild en ekki aðeins þann hluta hennar sem F ætti forkaupsrétt að. Ekki komu fram sjónarmið um verð sem F bæri að greiða fyrir hlutann fyrr en við málsóknina í héraði. Var fallist á það með héraðsdómi að F hefði vísað til hins samþykkta kauptilboðs er hann tilkynnti um ákvörðun sína að neyta forkaupsréttarins og slík tilkynning hefði verið fullnægjandi. Var krafa F um viðurkenningu á forkaupsrétti hans tekin til greina. F miðaði fram boðið kaupverð við hlutfall af heildarverði kauptilboðsins á grundvelli hlutfallstölu eignarhlutanna í allri fasteigninni. B, V og A mótmæltu þessu og töldu að þessi tiltekni eignarhluti hefði verið hlutfallslega verðmætari en aðrir hlutar þess sem kauptilboðið tók til. Þeir höfðu ekki með matsgerð eða á annan hátt sannað að svo væri og því var þessum mótmælum þeirra hafnað. Staðfest var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu B til að gefa út afsal fyrir eignarhlutanum gegn því endurgjaldi sem þar greindi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 25. júní 2008, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 6. ágúst sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjuðu þeir héraðsdómi öðru sinni 29. ágúst 2008. Þeir krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda. Til vara, telji dómurinn að forkaupsréttur hafi orðið virkur á grundvelli kauptilboðs 3. nóvember 2004, krefjast þeir þess að stefnda verði gert að kaupa eignarhluta 01-0201 í húseigninni að Bæjarlind 12, Kópavogi, fastanúmer 224-6285, ásamt tveimur bílastæðum sem fylgja, á 54.000.000 krónur. Þess er krafist að leigugreiðslur stefnda komi ekki til frádráttar kaupverði. Að því frágengnu krefjast áfrýjendur, telji dómurinn að fyrrgreindur forkaupsréttur hafi orðið virkur, að stefnda verði gert að greiða 38.000.000 krónur fyrir fasteignarhlutann með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 30.400.000 krónum frá 16. desember 2004 til 25. apríl 2005, af 34.200.000 krónum frá 26. apríl 2005 til 25. ágúst sama ár og af 38.000.000 krónum frá 26. ágúst 2005 til greiðsludags. Þess er einnig krafist í þessu tilviki að leigugreiðslur stefnda komi ekki til frádráttar kaupverði. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi höfðaði málið á hendur áfrýjendum með kröfu um viðurkenningu á forkaupsrétti sínum að eignarhluta í húseigninni að Bæjarlind 12 í Kópavogi og kröfu um að áfrýjandanum Bergafli sf. yrði gert að gefa út afsal fyrir eignarhlutanum gegn greiðslu tilgreindrar fjárhæðar. Áfrýjendur gerðu aðallega kröfu um að verða sýknaðir af kröfum stefnda. Til vara kröfðust þeir þess, ef dómurinn féllist á að forkaupsréttur stefnda hefði orðið virkur, að honum yrði gert að kaupa eignarhlutann á hærra verði en hann miðaði við í kröfum sínum. Orðalag á varakröfum áfrýjenda gerði þannig ráð fyrir að kveðið væri á um skyldu stefnda til kaupa á hærra verði en fram kom í stefnukröfum hans í héraði. Áfrýjendur gagnstefndu ekki. Þeir gátu því ekki gert annað og meira með dómkröfum sínum en að taka afstöðu til krafna stefnda, eins og þær voru lagðar fyrir héraðsdóm í stefnu. Í þessu ljósi verða varakröfur áfrýjenda skýrðar svo að með þeim krefjist þeir þess að verði fallist á kröfu stefnda um viðurkenningu forkaupsréttar og afsal fyrir eignarhlutanum, verði kaupverðið, sem stefnda beri að greiða áfrýjendum til þess að fá notið slíks réttar, ákveðið hærra en stefndi krefst sjálfur. Verður talið að áfrýjendur geti gert slíka kröfu í málinu án þess að hafa höfðað gagnsök í héraði. II Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hafa áfrýjendur haldið því fram að kauptilboð áfrýjandans Valhallar fasteignasölu ehf. 3. nóvember 2004 hafi ekki leitt til bindandi kaupsamnings um eignina, þar sem tilboðið hafi ekki verið réttilega undirritað af hálfu áfrýjandans Bergafls ehf. Þessarar málsástæðu er ekki getið í héraðsgreinargerð áfrýjenda. Stefndi kveður hana hafa fyrst komið fram við munnlegan flutning málsins í héraði og hafi hann þá mótmælt henni sem of seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu áfrýjenda var þessu ekki andmælt, þegar málið var flutt fyrir Hæstarétti. Fallist verður á sjónarmið stefnda um þetta og kemur þessi málsástæða því ekki til úrlausnar í málinu. III Áfrýjendur bera sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu að þeir hafi strax kynnt stefnda þá skiptingu á kaupverði tilboðsins 3. nóvember 2004, sem greinir á bakhlið þess, og stefndi kveðst ekki hafa séð fyrr en þáverandi lögmaður áfrýjenda sendi honum það 18. febrúar 2005. Óumdeilt er að stefndi fékk 1. desember 2004 sent tölvubréf frá starfsmanni áfrýjandans Valhallar fasteignasölu ehf., þar sem tekið var upp efni framhliðar kauptilboðsins 3. nóvember 2004 en ekki bakhliðarinnar, þar sem áfrýjendur kveða kaupverðið hafa verið sundurgreint á einstaka eignarhluta. Verður því lagt til grundvallar í málinu að stefndi hafi ekki fengið upplýsingar um þann hluta tilboðsins þegar honum gafst kostur á að taka afstöðu til þess hvort hann neytti réttar síns. Með vísan til 9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup verður talið að stefnda hafi verið boðinn forkaupsréttur á þeim grundvelli sem greint var í tölvubréfinu og að ekki hafi síðar verið unnt að binda réttinn frekari skilmálum en þar greindi. Stefndi tilkynnti áfrýjendum ákvörðun sína um að neyta forkaupsréttar með símskeytum 3. desember 2004. Þar vísaði hann til hins samþykkta kauptilboðs 3. nóvember 2004 og óskaði eftir að gengið yrði frá kaupsamningi í samræmi við það. Þau tilmæli voru ítrekuð í frekari bréfaskiptum sem fylgdu í kjölfarið. Af hálfu áfrýjenda var forkaupsrétti stefnda mótmælt, meðal annars í bréfi 4. janúar 2005. Mótmælin byggðust á því að stefndi hefði ekki rétt til að neyta forkaupsréttar þar sem selja hefði átt eignina í heild en ekki aðeins þann hluta hennar sem stefndi átti forkaupsrétt að. Auk þess var nefnt að skilyrði væru í tilboðinu, sem stefndi hefði ekki uppfyllt. Af hálfu málsaðila komu ekki á þessu stigi fram sjónarmið um verð sem stefnda bæri að greiða fyrir eignarhlutann. Samkvæmt gögnum málsins var það fyrst við málssóknina að stefndi tilgreindi það verð sem hann taldi sig eiga að greiða og skýrði hvernig það væri fundið. Á sama hátt verður ekki séð að sjónarmið áfrýjenda sem að þessu lúta hafi komið fram fyrr en í greinargerð þeirra í héraði. Svo sem fyrr greinir vísaði stefndi til hins samþykkta kauptilboðs þegar hann tilkynnti áfrýjendum um ákvörðun sína að neyta réttarins. Fallist verður á með héraðsdómi að tilkynning stefnda miðað við þessa forsendu hafi verið fullnægjandi. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á niðurstöðu hans um viðurkenningu á forkaupsrétti stefnda. IV Í kröfu stefnda um afsal fyrir eignarhlutanum er boðin fram greiðsla á kaupverði að fjárhæð 29.300.000 krónur að frádregnum leigugreiðslum fyrir eignarhlutann úr hans hendi til áfrýjandans Bergafls sf. tímabilið 1. desember 2004 til 30. nóvember 2007, sem ekki er deilt um að hafi numið 11.427.824 krónum. Fram hefur komið í málinu að áfrýjandinn Bergafl sf. muni hafa sagt leiguafnotum stefnda upp á árinu 2007, þannig að þeim hafi lokið í nóvember það ár. Svo sem fyrr greinir miðar stefndi fram boðið kaupverð við hlutfall af heildarverði kauptilboðsins á grundvelli hlutfallstölu eignarhlutanna í allri fasteigninni. Áfrýjendur hafa mótmælt þessu og telja að þessi tiltekni eignarhluti hafi verið hlutfallslega verðmætari en aðrir hlutar þess sem kauptilboðið tók til. Þeir hafa ekki með matsgerð eða á annan hátt sannað að svo sé. Þannig óskuðu þeir ekki eftir að matmaðurinn, sem dómkvaddur var að þeirra beiðni og greint er frá í héraðsdómi, mæti þetta. Staðhæfingar áfrýjanda um þetta eru því ósannaðar og verður þessum mótmælum þeirra hafnað þegar af þessari ástæðu. Í hinu samþykkta kauptilboði um eignina 3. nóvember 2004 er tekið fram að afhending hennar miðist við 1. desember 2004. Hið sama kom fram í tölvupósti starfsmanns áfrýjandans Valhallar fasteignasölu ehf. til stefnda 3. desember 2004. Í dómkröfu stefnda um viðurkenningu á forkaupsrétti hans felst að hann taki við eigninni frá því tímamarki sem í kauptilboðinu greinir. Þar með ber honum frá sama tíma réttur til arðs og þar með talið leigugreiðslna fyrir eignina, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 26. febrúar 2009 í máli nr. 402/2008, og verður því tekin til greina krafa hans um frádrátt þeirra. Í greinargerð áfrýjenda fyrir Hæstarétti hafa þeir teflt fram því sjónarmiði að lækka eigi frádregnar leigugreiðslur um fjárhæð sem nemi kostnaði þeirra af hinum umdeilda eignarhluta eftir 1. desember 2004. Þessi andmæli hafa ekki komið fyrr fram af þeirra hálfu við rekstur málsins og verður því ekki um þau dæmt í þessu máli, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu áfrýjandans Bergafls sf. til að gefa út afsal fyrir eignarhlutanum gegn því endurgjaldi sem þar greinir. V Fallist er á með héraðsdómi að eigendum áfrýjanda, Bergafls sf., áfrýjendunum Valhöll fasteignasölu ehf. og Arnarhóli ehf. verði gert að þola dóm um kröfur stefnda sem teknar eru til greina í málinu. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Bergafl sf., Valhöll fasteignasala ehf. og Arnarhóll ehf., greiði óskipt stefnda, Feminin Fashion ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 1. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Feminin Fashion ehf., kt. 450402-3110, Bæjarlind 12, Kópavogi, með stefnu birtri 28. júní 2006, á hendur Bergafli sf., kt. 610999-3019, Síðumúla 27, Reykjavík, Valhöll fasteignasölu ehf., kt. 681294-3179, Síðumúla 27, Reykjavík, og Arnarhóli ehf., kt. 450298-3529, Síðumúla 27, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar: Að viðurkennt verði með dómi, að forkaupsréttur stefnanda að eignarhluta 0201 í húseigninni Bæjarlind 12 í Kópavogi, fastanúmer 224-6285, hafi orðið virkur á grundvelli kauptilboðs milli stefnda, Bergafls sf., og stefndu, Valhallar fasteignasölu ehf., dags. 3. nóvember 2004. Að stefnda, Bergafli sf., verði gert að gefa út afsal til handa stefnanda fyrir eignarhluta 0201 í húseigninni Bæjarlind 12 í Kópavogi, fastanúmer 224-6285, gegn greiðslu stefnanda á kr. 29.300.000, allt að frádregnum leigugreiðslum stefnanda til stefnda, Bergafls sf. vegna leigu á sama eignarhluta, frá og með 1. desember 2004 til 30. nóvember 2007, samtals að fjárhæð kr. 11.427.824. Að stefndu, Valhöll fasteignasölu ehf. og Arnarhóli ehf., verði, sem eigendum stefnda, Bergafls sf., gert að þola dóm samkvæmt framangreindum kröfuliðum. Að allir stefndu verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar að skaðalausu að mati dómsins eða málskostnaðaryfirliti. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og stefnanda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Til vara krefjast stefndu þess, telji dómurinn, að forkaupsréttur hafi orðið virkur á grundvelli kauptilboðs, dags. 3. nóvember 2004, að stefnanda verði gert að kaupa eignarhluta 01-0201 í húseigninni Bæjarlind 12 í Kópavogi, fastanúmer 224-6285, ásamt þeim tveimur bílastæðum, sem fylgja hinu leigða, á markaðsverði kr. 54.000.000. Til þrautavara krefjast stefndu þess, að stefnanda verði gert að kaupa eignarhluta 0201 í húseigninni Bæjarlind 12 í Kópavogi, fastanúmer 224-6285, ásamt tveimur bílastæðum, sem fylgja hinu leigða, á því verði, sem tilgreint er í kauptilboði, dags. 3. nóvember 2004, kr. 38.000.000. Jafnframt er þess krafizt, að stefnandi greiði stefndu dráttarvexti af kr. 30.400.000 frá 16. desember 2004 til 25. apríl 2005, af kr. 34.200.000 frá 26. apríl 2005 til 25. ágúst s.á., af kr. 38.000.000 frá 26. ágúst s.á. til greiðsludags samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Í tilviki vara- og þrautavarakröfu er þess jafnframt krafizt, að leigugreiðslur frá 1. desember 2004 til 31. maí 2006, samtals að fjárhæð kr. 5.452.936, og frekari áfallnar leigugreiðslur fram til þess dags, er afsal verður gefið út, komi ekki til frádráttar á kaupverði samkvæmt vara- eða þrautavarakröfu, eða öðru því kaupverði sem stefnanda verður gert að greiða samkvæmt mati dómsins fyrir eignirnar. Í tilviki vara- og þrautavarakröfu er þess krafizt, að málskostnaður verði látinn niður falla. Atvik málsins eru þau, að stefnandi er leigutaki í húsnæði stefnda, Bergafls sf., að Bæjarlind 12 í Kópavogi. Samkvæmt leigusamningnum er um að ræða alls 215,9 m2 eignarhluta, sem merktur er 0201 og hefur fastanúmerið 224-6285. Leigusamningurinn er dagsettur í apríl 2002 og skyldi gilda í 10 ár, frá 25. maí 2002. Samkvæmt 14. gr. samningsins hefur stefnandi forkaupsrétt að hinu leigða, verði það selt á leigutímanum eða við lok hans. Húsið að Bæjarlind 12 var byggt af Bergafli sf. árið 2001, en fyrirsvarsmenn þess félags voru Grímur og Ketill Halldórssynir. Um er að ræða rúmlega 2380 fm verzlunar-, skrifstofu- og þjónustuhúsnæði, auk 517 fm bílakjallara rétt við Reykjanesbraut í Kópavogi. Stefnandi kveður fyrirsvarsmann stefnda Bergafls sf., Grím Halldórsson, hafa haft símasamband við forsvarsmann stefnanda um miðjan nóvember 2004 og upplýst um fyrirhugaða sölu stefnda á öllum eignarhlutum stefnda í eigninni til þriðja aðila. Kveður stefnandi engar formlegar upplýsingar eða nánari skilyrði kaupa hafa verið veittar á þessum tímapunkti, aðrar en þær, að kaupverð allra eignarhlutanna væri samtals kr. 250.000.000. Hafi stefnandi verið upplýstur um, að kauptilboð yrði kynnt formlega innan skamms vegna fyrirliggjandi forkaupsréttar. Stefnandi kveður fund hafa verið haldinn þann 25. nóvember 2004 með þáverandi forsvarsmönnum stefnda, þeim Katli og Grími Halldórssonum. Á fundinum hafi komið fram eindreginn vilji stefnanda og tveggja annarra leigutaka að nýta forkaupsrétt sinn, og hafi verið óskað eftir því, að fyrirliggjandi kauptilboð við þriðja aðila yrði lagt fram til skoðunar. Af hálfu stefnanda hafi því verið lýst yfir á fundinum, að stefnandi hefði til reiðu fjármagn til að kaupa hinn leigða eignarhluta. Þann 1. desember 2004 hafi Magnús Guðmundsson, starfsmaður stefndu Valhallar, þar sem fasteignin var í sölumeðferð, komið til fundar við forsvarsmann stefnanda. Á fundinum hafi Magnús kynnt kauptilboð fasteignasölunnar sjálfrar í alla eignarhluta stefnda, Bergafls, en í því hafi verið gert ráð fyrir óskiptu kaupverði fyrir alla eignarhlutana, kr. 250.000.000. Fram hafi komið, að tilboðið hefði verið samþykkt þann 3. nóvember 2004. Ekki hafi í tilboðinu verið fjallað sérstaklega um það, hvernig kaupverðið skiptist á eignarhluta, eða hvert verðmæti hvers eignarhluta væri í viðskiptunum. Auk þessa hafi téður starfsmaður stefndu Valhallar lagt fram skjal um brottfall forkaupsréttar, sem ætlazt hafi verið til, að stefnandi undirritaði. Stefnandi hafi hafnað því og óskað eftir afriti af kauptilboðinu til nánari skoðunar. Þeirri beiðni hafi verið hafnað, en þess í stað hafi orðið úr, að téður starfsmaður stefndu Valhallar myndi senda stefnanda tölvupóst með öllum þeim upplýsingum úr kauptilboðinu, sem máli skiptu. Hafi stefnanda borizt sambærilegur tölvupóstur og öðrum leigutaka. Sama dag hafi stefnandi lýst því yfir, að hann hygðist nýta forkaupsrétt sinn, jafnvel þótt formlegt boð um það frá stefnda Bergafli hefði aldrei borizt í raun. Eftir að mál þetta komst á rekspöl, hafi verið eftir því óskað, að stefnanda yrði sent rétt afrit af því kauptilboði, sem gert hafi verið milli stefndu, Bergafls og Valhallar. Kauptilboð það, sem þá hafi borizt, sé augljóslega annað skjal en það, sem stefnandi hafði áður fengið og liggi fyrir í málinu, þó texti beggja skjala sé sá sami. Í síðara kauptilboðinu hafi skyndilega verið komin inn ákvæði um nánari skiptingu kaupverðs hvers þeirra eignarhluta, sem selja átti, en ekkert slíkt hafi verið í því tilboði, sem stefnanda var sýnt þann 1. desember 2004. Skipting kaupverðs á eignarhluta hafi aukinheldur verið þannig sett upp, að þeir eignarhlutar, sem leigjendur höfðu lýst yfir forkaupsrétti á, hafi verið metnir til hlutfallslega umtalsvert hærra verðs en aðrir eignarhlutar, sem fallið hafi undir viðskiptin. Telji stefnandi það kauptilboð, sem honum var síðar afhent, hafa verið sett upp til málamynda. Þann 3. desember 2004 hafi stefnanda borizt tvö skjöl; annars vegar „yfirlýsing um riftun á kauptilboði“, dags. 1. desember 2004, og hins vegar „samkomulag um riftun kauptilboðs [ ]“, dags. 2. desember 2004. Af þessum skjölum hafi mátt ráða, að viðskipti milli stefndu, Bergafls og Valhallar, hefðu gengið til baka vegna vandkvæða við fjármögnun kaupanna og vegna skorts á „áreiðanleika leigusamninga“. Sama dag, þ.e. þann 3. desember 2004, hafi stefndu, Bergafli og Valhöll, verið send símskeyti og símbréf, þar sem kröfur stefnanda og tveggja annarra leigutaka í húsinu um forkaupsrétt hafi verið áréttaðar sérstaklega. Hafi þeirri afstöðu einnig verið lýst, að samkomulag um riftun milli stefndu væri til málamynda, og þar sem upphaflegt kauptilboð, dags. 3. nóvember 2004, hefði allt að einu verið samþykkt af stefnda, Bergafli, hefði stofnazt forkaupsréttur. Engu hafi breytt, þótt stefndu, Bergafl og Valhöll, hefðu fallið frá fyrirhuguðum kaupum sínum. Loks hafi verið skorað á stefnda Bergafl að ganga til kaupsamningsgerðar við stefnanda án tafar. Þrátt fyrir hina meintu „riftun á kauptilboði“, sem lýst sé hér að framan, hafi stefndu, Bergafl og Valhöll, gengið til kaupsamningsgerðar um kaup þess síðarnefnda á öllum eignarhlutum öðrum en þeim, sem voru í leigu stefnanda og Fasteignamiðlunar Kópavogs ehf., og sé kaupsamningur þeirra dagsettur 14. desember 2004. Kveðst stefnandi ekki sjá, að tilefni fyrrgreindrar og meintrar riftunar hafi verið verulegt eða að það hafi verið vandkvæðum bundið að fjármagna kaupin. Í þessum samningi sé í engu getið þeirrar sundurliðunar á verðmæti hvers eignarhluta um sig, sem fram hafi komið á seinna tilboðsblaðinu. Sama dag og þessi kaupsamningur var gerður, hafi stefnandi sent bréf til stefnda Bergafls, þar sem afstaða stefnanda hafi verið áréttuð og sá fyrirvari gerður við greiðslu frekari húsaleigu, að hún myndi dragast frá kaupverði stefnanda. Í stað þess að kaupa af stefnda, Bergafli, þá eignarhluta, sem leigjendur, þ.m. stefnandi, áttu forkaupsrétt á, virðist sem stefndu, Bergafl og Valhöll, hafi gert samning sín á milli um, að stefnda Valhöll og stefndi Arnarhóll myndu kaupa í heild sinni félagið Bergafl, en félögin, Valhöll og Arnarhóll, séu nátengd og í eigu sömu aðila í raun. Stefndi Bergafl hafi verið, og sé, félag, sem eingöngu hafi haft með höndum rekstur hinnar umdeildu eignar að Bæjarlind 12 í Kópavogi. Með þessu hafi stefndu væntanlega talið sig geta komizt fram hjá forkaupsréttar­ákvæðum leigusamnings við stefnanda og fleiri, þ.e. með því að kaupa félagið, sem átti eignarhlutana í stað þess að kaupa sjálfa eignarhlutana. Þessar fréttir hafi rennt enn frekari stoðum undir þá skoðun stefnanda, að meint riftun stefndu, Bergafls og Valhallar, á kauptilboði í byrjun desember 2004 hafi eingöngu verið til málamynda. Ekkert hafi í raun verið til fyrirstöðu í kaupunum annað en skýr forkaupsréttur stefnanda. Með bréfi, dags. 4. janúar 2005, hafi lögmaður stefnda Bergafls alfarið hafnað kröfum stefnanda. Því bréfi hafi verið svarað af hálfu lögmanns stefnanda þann 10. febrúar 2005. Með bréfi lögmanns stefnda Bergafls dags. 18. febrúar 2005, hafi loks verið sent það kauptilboð, sem um sé getið að framan og stefnandi telji, að hafi sætt breytingum frá upphaflegu kauptilboði. Stefnda Valhöll sé enn eigandi þeirra eignarhluta, sem skipt hafi um hendur samkvæmt kaupsamningi, en stefndi Bergafl sé enn eigandi þeirra tveggja eignarhluta, sem leigutakar hafi haldið fram forkaupsrétti sínum á. Auk stefnanda sé þar um að ræða Fasteignamiðlun Kópavogs ehf., sem hafi, samhliða málshöfðun þessari, höfðað sambærilegt dómsmál fyrir sitt leyti. Stefndu kveða umdeilda fasteign hafa verið til sölumeðferðar hjá stefndu Valhöll frá vori 2004. Fyrir þann tíma hafi leigutökum í húsinu, þ.á m. stefnanda, verið gefinn kostur á að kaupa eignarhluta sína í húsinu. Eftir að eignin hafði verið á sölu í um hálft ár, hafi fyrirsvarsmenn Bergafls sf. aftur kannað, hvort leigutakar í fasteigninni vildu kaupa hina leigðu eignarhluti sína eða aðra eignarhluta hússins, en enginn hafi virzt hafa áhuga á því. Hafi þessi fyrirspurn um kaup leigutaka í húsinu komið til af því, að Bergafl sf. hafði leitað til Valhallar fasteignasölu um áhuga hennar á að kaupa eignina. Hafi reynzt áhugi fyrir hendi hjá fyrirsvarsmönnum stefndu Valhallar sem leitt hafi til þess, að gert hafi verið tilboð í eignina þann 3. nóvember 2004. Kauptilboðið hafi tekið til allra eignarhluta Bergafls sf. í eigninni, en eins og fram komi á bakhlið tilboðsins, hafi það miðazt við, að allir eignarhlutarnir yrðu keyptir í einu lagi fyrir kr. 250.000.000. Í tilboðinu sé svo að finna sundurliðun á verði einstakra eignarhluta, en þar sé eignarhluti 0201 metinn á kr. 38.000.000. Í tilboðinu hafi jafnframt verið gerðir aðrir fyrirvarar. Þannig hafi verið fyrirvari um, að fjármögnun kaupanna skyldi liggja fyrir eigi síðar en 12. nóvember 2004, auk þess sem tilboðsgjafi hafi gert fyrirvara um áreiðanleika leigusamninga um eignarhluta hússins. Ástæða síðastnefnda fyrirvarans hafi verið sú, að við tilboðsgerðina hafi ekki verið gengið frá leigusamningum hjá tveimur aðilum, en tilboð stefnda hafi grundvallazt á því, að frá þessu yrði gengið. Tilboð þetta hafi verið samþykkt af Bergafli sf., og hafi stefnda, Valhöll fasteignasala, þá farið að leita fyrir sér með fjármögnun kaupanna. Fljótlega hafi seljendur og starfsmaður stefndu Valhallar svo farið að kanna afstöðu stefnanda og annarra leigutaka til forkaupsréttar samkvæmt leigusamningi. Í lok nóvember 2004 hafi þrír leigutakar ekki verið búnir að tilkynna um afstöðu sína til forkaupsréttarins. Hafi starfsmaður stefndu, Valhallar fasteignasölu, þá farið á fund stefnanda og kynnt efni tilboðsins frá 3. nóvember, jafnframt því að greina frá því, að af hálfu stefndu Valhallar miðaðist tilboðið við, að allir eignarhlutarnir yrðu seldir í einu lagi. Af þeim sökum hafi þess verið farið á leit við stefnanda, að hann hafnaði forkaupsrétti samkvæmt gildandi leigusamningi. Í framhaldi af þessari málaleitan hafi starfsmaður stefnda sent tölvupóst til stefnanda þann 1. desember 2004. Í tölvupóstinum sé greint frá kaupverði, skilmálum og öðrum atriðum tilboðsins, svo unnt væri fyrir forkaupsréttarhafa að taka afstöðu til þess. Á sama tíma og þetta hafi farið fram, hafði fjármögnun kaupanna enn ekki tekizt, og hafi tilboðsgjafar verið komnir langt fram yfir þann áskilnað tilboðsins, að fjármögnun yrði lokið fyrir 12. nóvember 2004. Þann 1. desember 2004 hafi seljendur tilkynnt um riftun kauptilboðsins, þar sem fyrirvari þeirra um fjármögnun hafði ekki gengið eftir. Þá hafi annar fyrirvari af hálfu stefndu Valhallar heldur ekki verið uppfylltur, þar sem Bergafl sf. hafði ekki enn náð samkomulagi um leigusamning vegna eignarhluta, merktra 0101-0106, í hinu umrædda húsi. Með hliðsjón af öllu þessu hafi stefndu, Valhöll og Bergafl sf., gert með sér samkomulag um riftun kauptilboðsins frá 3. nóvember 2004. Í framhaldinu hafi lögmaður stefnanda sent símskeyti þann 3. desember 2004, þar sem stefndu, Valhöll og seljanda, sé tilkynnt, að stefnandi óski þess að neyta forkaupsréttar og telji sig ekki bundinn af samkomulagi um riftun kauptilboðs. Stefnda, Valhöll fasteignasala, hafi enn haft áhuga á kaupum á eigninni að Bæjarlind 12. Eftir að samkomulag hafði náðst um nýjan leigusamning við leigutaka að eignarhlutum á 1. hæð hússins, eignarhlutum 0101 til 0106, hafi stefnda, Valhöll fasteignasala, og fyrirsvarsmenn Bergafls sf. orðið ásáttir um að kanna, hvort fjármögnun tækist, þar sem keyptir væru eignarhlutar á 1. hæðinni, skrifstofuhúsnæði á 2. hæð auk bílastæða í bílakjallara. Hafi slík fjármögnun náðst og því hafi verið gengið til kaupa á þeim eignarhlutum hússins. Þann sama dag hafi stefnandi sent fyrirsvarsmönnum Bergafls, Grími og Katli Halldórssonum, ábyrgðabréf, þar sem aftur sé tilkynnt um neytingu forkaupsréttar á grundvelli tilboðsins frá 3. nóvember 2005. Með bréfi, dags. 4. janúar 2005, hafi lögmaður fyrirsvarsmanna Bergafls sf. svarað bréfi stefnanda frá 14. desember 2004 og hafnað kröfum þeirra. Stefndu kröfðust þess upphaflega, að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði, uppkveðnum 3. apríl 2007, var frávísunarkröfu stefndu hafnað. Að kröfu stefndu var hinn 16. maí 2007 dómkvaddur matsmaður, Jón Guðmundsson fasteignasali, til þess að skoða og meta eignarhlutana 01-0201 og 01-0301 í fasteigninni Bæjarlind 12. Er matsgerð hans dagsett 20. júlí 2007. Var honum falið annars vegar að meta markaðsverð eignarhlutanna, hvors um sig, ásamt bílastæðum í kjallara, hlutdeild í sameign og lóðarréttindum og öðru því sem eignarhlutanum fylgdi á þeim tíma, sem mat færi fram, og hins vegar miðað við 15. október 2005. Er niðurstaða hans sú, varðandi eignarhluta 01-0201, sem um er deilt í máli þessu, svohljóðandi: 1.Markaðsverð eignarhluta 01-0201 ásamt tveimur bílastæðum í bílakjallara ásamt hlutdeild í sameign og lóðarréttindum telur matsmaður vera kr. 54.000.000 á matsdegi þann 20.07. 2007. 2.Markaðsverð framangreinds eignarhluta á verðlagi þann 15. október 2006 telur matsmaður vera kr. 45.900.000. Stefnandi kveðst gera þá meginkröfu, að viðurkennt verði með dómi, að forkaupsréttur hans samkvæmt 14. gr. leigusamnings á dskj. nr. 3 hafi orðið virkur, er kauptilboð stefnda Valhöll í eignarhlutana hafi verið samþykkt af hálfu stefnda Bergafls sf. Jafnframt geri hann kröfu um, að stefnda Bergafli verði gert að gefa út afsal fyrir eigninni gegn tiltekinni greiðslu, að frádregnum þeim leigugreiðslum, sem stefnandi hafi innt af hendi frá því að til forkaupsréttarins stofnaðist þann 1. desember 2004. Stefnandi telji fráleitt annað en að þessi frádráttur verði viðurkenndur, enda sé á því byggt, að stefnandi hafi átt rétt á eignarráðum eignarinnar frá og með 1. desember 2004. Þar með sé ljóst, að þær leigugreiðslur, sem inntar hafi verið af hendi frá þeim tíma, eða jafngildi þeirra fjármuna, hefðu orðið til eignarmyndunar hjá stefnanda. Fráleitt sé, að stefndi Bergafl sf., og raunar aðrir stefndu einnig, njóti ávinnings af broti sínu gagnvart stefnanda og hirði tekjur af eigninni í þann tíma, sem stefnandi hafi í raun átt að vera eigandi hennar. Þá telji stefnandi nauðsynlegt að gera þá sérstöku kröfu á hendur stefndu, Valhöll fasteignasölu ehf. og Arnarhóli ehf., að þeir skuli þola dóm í samræmi við kröfur stefnanda. Loks sé í öllum tilfellum krafizt málskostnaðar. Sú fjárhæð, sem tilgreind sé í öðrum kröfulið sem endurgjald fyrir eignarhlutann, þ.e. kr. 29.300.000, sé miðuð við, að verðmæti eignarhlutans, sem um ræði, skuli teljast 11,72% af heildarkaupverði allra þeirra eignarhluta, sem tilteknir hafi verið í kauptilboði stefndu. Samkvæmt eignaskiptasamningi á dskj. nr. 19 sé hlutdeild allra þeirra eignarhluta, sem hafi átt að selja, alls 76,81% heildareignarinnar. Hlutfall hins umdeilda eignarhluta, sem stefnandi leigi, sé 9% af heildareigninni og þar af leiði, að hlutfall eignarhlutans af þeim eignarhlutum, sem kaupsamningur nái til, nemi 11,72%. Sé þessi kröfuliður byggður á því, að þar sem engin sérstök sundurgreining verðmats á hverjum eignarhluta fyrir sig hafi verið í því tilboði, sem stefnanda var kynnt, verði að miða kaupverð, og þar með greiðsluskyldu stefnanda samkvæmt forkaupsrétti, við rétt hlutfall þess eignarhluta af kaupverðinu. Heildarkaupverð hinna seldu eignarhluta hafi verið kr. 250.000.000, og hlutfall stefnanda af þeirri fjárhæð því kr. 29.300.000 (250.000.000 x 11,72%). Sé hér um að ræða, að mati stefnanda, einu raunhæfu forsenduna fyrir ákvörðun kaupverðs eignarhlutans. Sú skipting kaupverðs milli eignarhluta, sem komi fram í tilboði á dskj. nr. 6, fái á engan hátt staðizt. Byggi stefnandi á því, að stefndu beri sönnunarbyrði fyrir því, að annað kaupverð fyrir eignarhluta stefnanda sé réttmætt. Fallist dómurinn ekki á þessar forsendur stefnanda og verðmæti eignarhlutans, sé kröfugerð stefnanda miðuð við, að afsal skuli gefið út gegn annarri, og þá hærri, greiðslu úr hendi stefnanda, allt eftir mati dómsins. Í máli þessu byggi stefnandi á því, að við samþykki kauptilboðs stefnda Bergafls þann 3. nóvember 2004 hafi í raun orðið virkur forkaupsréttur hjá stefnanda í samræmi við skýrt ákvæði 14. gr. leigusamnings á dskj. nr. 3. Um grundvöll forkaupsréttarins að öðru leyti sé byggt á ákvæði 9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Samkvæmt því ákvæði hafi stefnda Bergafli borið að bjóða stefnanda formlega að neyta forkaupsréttar síns með sannanlegum hætti. Það hafi aldrei verið gert. Hins vegar hafi stefnanda verið tilkynnt um hin fyrirhuguðu viðskipti þann 1. desember 2004 með tölvupósti Magnúsar Gunnarssonar, starfsmanns stefndu Valhallar, sbr. dskj. nr. 5. Þar hafi komið fram, með tæmandi hætti, þeir skilmálar, sem umsamdir hafi verið, en jafnframt hafi fylgt póstinum yfirlýsing um „höfnun á forkaupsrétti“, sem ætlazt hafi verið til, að stefnandi undirritaði. Af ákvæði 9. gr. fyrrgreindra laga um fasteignakaup sé einnig ljóst, að sú skilgreining söluverðs og skilmála, sem fram hafi komið í téðu tölvuskeyti, teljist tæmandi gagnvart stefnanda, og byggi stefnandi á því, að hann hafi verið óbundinn með öllu af öðrum skilmálum en sem beinlínis hafi verið tilteknir í tölvuskeytinu. Í því felist, að stefnandi sé alfarið óbundinn af þeim samningsskilmálum, sem síðar hafi komið í ljós, með afar umdeildum hætti, eða hafi verið haldið fram af hálfu stefnda Bergafls, þ.á m. þeirri aðgreiningu eða verðmati hvers eignarhluta um sig, sem fram komi í því kauptilboði, sem stefnandi hafi fengið afhent með bréfi lögmanns stefnda Bergafls, dags. 18. febrúar 2005, sbr. dskj. nr. 18. Stefnandi byggi á því, að engu breyti um tilvist forkaupsréttar hans, þó stefndu hafi, með einum eða öðrum hætti, látið líta svo út, að kaupin hefðu gengið til baka, sbr. dskj. nr. 7 og 8. Um leið og stefndi Bergafl afréð að selja eignina, þann 3. nóvember 2004, hafi forkaupsréttur stefnanda orðið virkur og skuldbindandi. Fyrirliggjandi sé, að stefnandi hafi veitt afdráttarlaust svar og lýst yfir forkaupsrétti sínum með sannanlegum hætti fyrir lok þess frests, sem um geti í 2. mgr. 9. gr. áðurnefndra laga nr. 40/2002, enda hafi sá frestur ekki byrjað að líða fyrr en 1. desember 2004. Um leið og stefnandi lýsti yfir forkaupsrétti sínum, hafi stefndi Bergafl orðið bundinn af því, og meint brotthvarf stefndu frá kaupunum hafi engu máli skipt. Þar að auki telji stefnandi liggja ljóst fyrir, að yfirlýsing og samkomulag á dskj. nr. 7 og 8 hafi eingöngu verið til málamynda. Það skjóti enda skökku við, að stefndu hafi, nokkrum dögum síðar, gert kaupsamning sín á milli um alla aðra eignarhluta en þá tvo, þar sem leigjendur höfðu lýst yfir forkaupsrétti, þ.e. eignarhluta stefnanda annars vegar og eignarhluta Fasteignamiðlunar Kópavogs ehf. hins vegar. Enn tortryggilegri verði framkoma stefndu, þegar horft sé til þess, að stefndu, Valhöll og Arnarhóll, hafi keypt hið stefnda félag, Bergafl, í byrjun árs 2005, en einu eignir þess félags hafi verið þeir tveir eignarhlutar, sem voru bundnir forkaupsrétti. Liggi ljóst fyrir, að mati stefnanda, að kaupin, sem um voru samin milli stefndu þann 3. nóvember 2004, hafi í raun farið fram, en hafi verið breytt lítillega í því skyni einu að forðast forkaupsrétt stefnanda og Fasteignamiðlunar Kópavogs ehf. Telji stefnandi það í hæsta máta óeðlilegt og í raun ámælisvert af hálfu stefndu. Fyrirvari um fjármögnun sé þýðingarlaus, þegar það liggur fyrir á annað borð, að kaupin hafi farið fram með breyttum hætti, sem og aðrir þeir fyrirvarar, sem stefndu haldi fram, að gerðir hafi verið í kauptilboðinu. Raunar byggi stefnandi á því, að enginn slíkra fyrirvara, hafi þeir verið gerðir í raun, og jafnvel þótt þeir kynnu að hafa orðið virkir, breyti nokkru um forkaupsrétt hans. Stefnandi byggir á því, að engu breyti um forkaupsrétt sinn, þótt bindandi kauptilboð milli stefndu, Bergafls og Valhallar, hafi borið með sér kaup á öllum eignarhlutum hússins. Forkaupsréttur stefnanda hafi miðazt við „hið leigða“ samkvæmt leigusamningi á dskj. nr. 3. Hið leigða í þeim skilningi sé sá eignarhluti, sem stefnandi hafi leigt, og telji stefnandi fráleitt annað en að forkaupsréttur stofnist honum til handa við það eitt, að sala sé ákveðin, burt séð frá því þótt til hafi staðið að selja fleiri eignarhluta en þann, sem stefnandi leigði. Stefnandi eigi forkaupsrétt að þessum tiltekna eignarhluta eingöngu, og forsendur stefnda Bergafls eða stefndu Valhallar með kaupum á öllum eignarhlutunum komi stefnanda ekki við. Forkaupsréttur stefnanda geti því m.ö.o. ekki miðazt við, að hann þurfi að ganga inn í kaup á öllum eignarhlutunum, heldur eingöngu þeim, sem honum tilheyri. Stefnandi byggi einnig á því, að engu breyti um forkaupsrétt sinn, þótt hann hafi ekki með sérstökum hætti og að eigin frumkvæði sýnt fram á getu til að fjármagna kaupin, eða boðið fram greiðslu að fyrra bragði. Raunar liggi fyrir, að stefnandi hafi, þegar þann 3. desember 2004, sbr. dskj. nr. 9-11, tilkynnt, að hann væri reiðubúinn til kaupsamningsgerðar þegar í stað, og hafi því verið lýst yfir á fyrri stigum, að fjármögnun á kaupum af hálfu stefnanda hafi engum vandkvæðum verið bundin. Fyrirvari stefndu Valhallar um fjármögnun í kauptilboðinu hafi þar að auki eingöngu verið bundinn við þann aðila, og reglur forkaupsréttarins geri það ekki að verkum, að stefnandi þurfi að lúta sömu fyrirvörum. Með tilkynningu sinni þann 3. desember 2004 hafi stefnandi boðið fram greiðslu af sinni hálfu með fullnægjandi hætti, og hafi sú skylda hvílt á stefnda Bergafli eftir það að ganga til kaupsamningsgerðar og taka við kaupverði frá stefnanda að því búnu. Það geti trauðla ráðið úrslitum um réttarstöðu stefnanda, þótt stefndi Bergafl hafi skirrzt við að hlýða slíkri áskorun og veita stefnanda kost á því að ganga inn í kaupin. Að sama skapi sé fráleitt hægt að leggja þá skyldu á herðar stefnanda að greiða einhliða kaupverð, án þess að því fylgi undirritað afsal af hálfu stefnda Bergafls. Fasteignaviðskipti séu ávallt gagnkvæm. Að lokum byggi stefnandi á því, að stefnda Valhöll ehf. hafi, með þátttöku sinni í viðskiptunum, brotið gegn ákvæðum laga nr. 99/2004, einkum 14. gr. laganna. Ljóst sé, að þessi fasteignasala hafi annazt gerð leigusamnings milli stefnanda og stefnda Bergafls sf. á sínum tíma, sbr. dskj. nr. 3, og hafi þar með átt að vera kunnugt um leigusamninginn og efni hans. Téð fasteignasala sé kaupandi samkvæmt hinu umdeilda kauptilboði, en það eitt sé skýrt brot á framangreindu lagaákvæði. Í þessu felist jafnframt, að stefndu Valhöll hafi átti að vera kunnugt um lagaskyldur sínar og þá grundvallarskyldu að gæta hagsmuna allra hlutaðeigandi samningsaðila, þ.m.t. stefnanda, sem hafi í raun átt lögvarða og samningsbundna aðild að viðskiptunum. Telji stefnandi þetta hátterni stefndu Valhallar sízt til eftirbreytni. Stefnandi vísar kröfum sínum til stuðnings til almennra reglna fjármunaréttarins, kröfuréttar, samningaréttar og meginreglna um fasteignakaup, auk laga nr. 40/2002. Þá byggi stefnandi kröfur sínar á ákvæðum laga nr. 7/1936, eftir því sem við eigi. Um málskostnað í málinu byggi stefnandi á ákvæðum XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129., 130. og 131. gr. þeirra laga. Sýknukröfu sína byggja stefndu aðallega á því, að kauptilboðið frá 3. nóvember 2004 hafi miðazt við, að allir eignarhlutar, sem kauptilboðið tók til, yrðu keyptir í einu lagi fyrir kr. 250.000.000. Samkvæmt umræddu kauptilboði, dskj. nr 6, hafi það verið forsenda fyrir kaupum stefndu Valhallar, að um væri að ræða kaup á öllum eignarhlutum seljanda, sem tilboðið tók til. Stefnandi byggi á því, að forkaupsréttur hans hafi orðið virkur við kauptilboðið frá 3. nóvember 2004, en leigusamningur hans áskilji, að um sölu á eignarhlutanum sé að ræða, svo forkaupsréttur hans verði virkur. Í forkaupsrétti að eign felist heimild rétthafa til að ganga inn í kaupsamning um eignina með þeim skilmálum, sem þar komi fram. Sala á hinum leigða eignarhluta stefnanda hefði ekki farið fram á grundvelli kauptilboðsins frá 3. nóvember, nema með sölu á öðrum eignarhlutum seljanda. Stefnandi hafi aðeins krafizt þess að ganga inn í kaupin að hluta, og fái það ekki staðist þær forsendur, sem salan byggðist á. Beri því að sýkna stefndu. Í þessu sambandi sé ennfremur bent á, að seljendum fasteignarinnar hafi hvorki reynzt unnt að selja né leigja suma eignarhluta í húsinu, þegar kauptilboð stefndu Valhallar barst, og megi ætla, að seljendum hafi verið það mikið hagsmunamál að selja eignina í einu lagi. Þá hafi seljandi, skömmu áður en kauptilboð stefndu Valhallar barst, gefið stefnanda kost á að kaupa eignarhluta 0201. Við framangreindar aðstæður verði að telja réttlætanlegt, að forkaupsréttarhafa verði einungis gefinn kostur á að kaupa eignarhluta 0201 með öðrum verðmætum, þ.e. þá eignaheild, sem kauptilboðið frá 3. nóvember 2004 byggði á. Samkvæmt 1. gr. kauptilboðsins frá 3. nóvember 2004, dskj. nr. 6, bjóðist stefnda Valhöll til að kaupa eignina, sem lýst sé í tilboðinu, á því verði og með þeim kjörum, skilmálum og fyrirvörum, sem fram komi í tilboðinu. Í tilboðinu hafi sérstaklega verið tilgreindir efnislegir fyrirvarar um fjármögnun kaupanna og um áreiðanleika leigusamninga. Hvorki fyrirvari um fjármögnun né fyrirvari um áreiðanleika leigusamninga hafi gengið eftir, og hafi kauptilboðinu verið rift með formlegum hætti, dskj. nr. 7 og 8. Ljóst megi vera, að kauptilboðið hafi aldrei öðlazt gildi, þannig að forkaupsréttur stefnanda yrði virkur eða að unnt væri að beita honum. Í þessu sambandi sé þeim fullyrðingum stefnanda sérstaklega mótmælt, að riftun kauptilboðsins hafi verið til málamynda. Málskjöl og önnur gögn sýni, að umræddir fyrirvarar hafi ekki verið uppfylltir, þegar kom til riftunar tilboðsins. Jafnframt bendi stefndu á, að kauptilboð stefndu Valhallar hafi byggt á því, að hið selda yrði keypt í einu lagi. Það sé því sérstakur fyrirvari í kauptilboðinu um, að kaupin taki ekki aðeins til eignarhluta stefnanda, heldur allra eignarhluta seljanda. Verði stefnanda talið heimilt að neyta forkaupsréttar einungis að eignarhluta 0201, megi ljóst vera, að fyrirvari hins umdeilda kauptilboðs um kaup á öllum eignarhlutum seljanda sé virkur. Það leiði til þess, að kauptilboðið væri þá þegar úr gildi fallið og tilboð, sem kröfur stefnanda í málinu byggi á, og forkaupsréttur á grundvelli þess þar af leiðandi óvirkur. Af framangreindu ber því að sýkna stefndu. Þá telji stefndu, að skýra verði forkaupsrétt, sem byggi á samningi, fremur þröngt í þeim skilningi, að hann leggi ekki önnur höft á eignarráð eigandans en þau, sem ráða megi beinlínis af samningnum, sem forkaupsréttur sé byggður á. Í 14. gr. leigusamnings stefnanda, dskj. nr. 3, segi, að leigutaki njóti forkaupsréttar, verði eignin seld á leigutímanum. Með riftun kauptilboðsins hafi ekki orðið af sölu fasteignarinnar, og forkaupsréttur stefnanda hafi ekki orðið virkur. Jafnvel þótt komizt væri að þeirri niðurstöðu, að forkaupsréttur stefnanda hafi með einhverju móti orðið virkur með kauptilboðinu frá 3. nóvember 2004, leiði af 8. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, að kauptilboðið hafi undir öllum kringumstæðum verið fallið úr gildi tveimur mánuðum eftir að það var gert, enda hafi verið um að ræða kaup með fyrirvörum. Líti dómurinn svo á, að forkaupsréttur stefnanda hafi yfirleitt verið til staðar á grundvelli kauptilboðsins frá 3. nóvember 2004, byggi stefndu sýknukröfu sína á því, að aðgerðarleysi stefnanda við að neyta forkaupsréttarins leiði til þess, að hann sé úr gildi fallinn. Gera verði ríka kröfu til skjótra svara af hálfu forkaupsréttarhafa, þegar forkaupsréttur verði virkur, og aðgerðarleysi af hans hálfu verði að túlka honum í óhag. Í forkaupsrétti stefnanda felist, að hann geti gengið inn í kaup annars aðila í samræmi við skilmála viðkomandi kaupa, þegar honum sé, eða megi vera, kunnugt um kaupin. Þó að gögn málsins bendi til annars, hafi stefndi aldrei getað vitað seinna en 3. desember um kauptilboðið 3. nóvember, sbr. dskj. nr. 5. Í samræmi við skilmála kauptilboðsins frá 3. nóvember sl. hafi stefnanda því borið að sýna fram á greiðslugetu sína aldrei síðar en 9 dögum eftir að hann gat kynnt sér kauptilboðið. Jafnvel þótt telja mætti, að frestur stefnanda væri lengri, taki 2. mgr. 9. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 af allan vafa um það, að þessi frestur stefnanda hafi aldrei verið lengri en 15 dagar. Stefnandi hafi ekki enn sýnt fram á, hvernig hann ætli sér að fjármagna kaupin, þrátt fyrir að liðin séu tæp tvö ár, frá því að hann lýsti því yfir, að hann hygðist neyta forkaupsréttar. Í þessu sambandi sé því mótmælt, að boðin hafi verið greiðsla í bréfi á dskj. nr. 13. Jafnframt er því mótmælt, að tilboð stefndu Valhallar hafi sætt breytingum fyrir eða eftir 3. nóvember 2004. Í málinu sé aðeins um að ræða eitt kauptilboð, dags. 3. nóvember 2004. Framhlið kauptilboðs á dskj. nr. 4 sé af kauptilboðinu frá 3. nóvember, sem lagt sé fram á dskj. nr. 6. Málskostnaðarkrafa stefndu byggi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, að forkaupsréttur stefnanda sé virkur, sé varakrafa stefndu byggð á því, að fráleitt sé að miða við annað en markaðsverð á eignarhluta 0201, eins og það sé metið af dómkvöddum matsmönnum. Stefnandi hafi haft leiguafnot af eignarhlutanum, eftir að kauptilboð frá 3. nóvember 2004 var gert, og greitt leigugreiðslur sínar með skilvísum hætti frá sama tíma. Stefndi Bergafl sf. hafi að sama skapi, sem leigusali, borið eigenda- og áhættuábyrgð vegna fasteignarinnar og greitt af henni alla skatta og skyldur á sama tímabili. Það sé fráleitt, að forkaupsréttur stefnanda sé svo rúmur, að hann geti haft afnot af eigninni í 2 ár, án þess að bera af henni nokkra áhættu eða greiðsluskyldu sem eigandi, eða sýna fram á greiðslugetu sína í samræmi við kauptilboðið frá 2003, en geti svo leyst hana til sín á öðru og lægra verði en lagt hafi verið til grundvallar kauptilboði árið 2004. Krafa þessi sé reist á kauptilboðinu frá 3. nóvember 2004, að teknu tilliti til breytinga, sem orðið hafi á verði þeirrar eignar, sem háð sé forkaupsrétti. Forkaupsréttur sé að jafnaði íþyngjandi kvöð, sem takmarki eignarráð eiganda. Beri því að forðast að túlka slík réttindi víðar en efni standi til. Forkaupsréttur stefnanda feli ekki í sér, að stefnandi geti, með tómlæti, leyst til sín eignina tveimur árum eftir að forkaupsréttur hans varð virkur og hagnazt á því á kostnað eiganda eignarinnar. Telja stefndu, að öll sanngirnisrök mæli með því, að markaðsverð eignarinnar, eins og dómkvaddir matsmenn meti það, eigi að vera lagt til grundvallar, komist dómurinn að því, að forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur með kauptilboðinu frá 3. nóvember 2003. Þá telji stefndu, að krafa þeirra eigi stuðning í 9. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Kauptilboð stefndu Valhallar frá 3. nóvember 2004 hafi byggt á því, að verð þess eignarhluta, sem stefnandi hafi nú leiguafnot af, hafi verið metið kr. 38.000.000 í heildartilboði stefnda. Verði fallizt á viðurkenningakröfur stefnanda á grundvelli tilboðsins frá 3. nóvember 2003, byggi þrautavarakrafa stefndu á því, að þá beri að miða við það verð, sem lagt hafi verið til grundvallar í kauptilboðinu frá 3. nóvember; tilboðinu, sem viðurkenningakrafa stefnanda nái til. Forkaupsréttur stefnanda hafi veitt honum heimild til að ganga inn í þau kaup, sem fyrirhuguð hafi verið á grundvelli kauptilboðsins frá 3. nóvember 2004. Réttur stefnanda nái því ekki til annars en að kaupa hið leigða á því verði, sem þar sé tilgreint. Það verð sé kr. 38.000.000. Stefnandi hafi ekki fært neinar sönnur, eða leitt líkur að því, að miða beri við annað og lægra verð en það verð, sem kveðið sé á um í kauptilboðinu frá 3. nóvember 2004. Stefndu telji engin rök hníga að því að reikna beri verðmæti eignarhluta 0201 við það hlutfall fasteignarinnar að Bæjarlind 12, sem stefnda Valhöll hafi fyrirhugað að kaupa með umræddu kauptilboði. Slíkt eigi sér enga stoð í forkaupsrétti stefnanda, leigusamningi hans eða öðrum skjölum málsins. Forkaupsréttur stefnanda geti ekki tekið til annars en þess verðmætis, sem kaupandi og seljandi hafi orðið ásáttir um og fram komi í umræddu kauptilboði. Það sé fráleitt að ætla, að eitthvert lægra verð sé lagt til grundvallar en verð það, sem fram komi í kauptilboði á dskj. nr. 6. Í þessu sambandi bendi stefndu jafnframt á, að eignarhluti 0201 sé verðmætasti eignarhluti fasteignarinnar, ásamt eignarhluta 0301, enda snúi báðir þessir eignarhlutar að Reykjanesbrautinni. Þessi rými húsnæðisins hafi því hæsta auglýsingagildið, auk þess sem öll aðkoma og staðsetning þeirra í húsinu sé með mjög ákjósanlegum hætti. Þá séu eignarhlutar þessir minni en aðrir eignarhlutar. Það fari því fjarri, að unnt sé að leggja eignarhluta 0201 til jafns við aðra eignarhluta hússins. Þá sé frádráttarkröfu stefnanda, að fjárhæð kr. 11.427.824, mótmælt. Frádráttarkrafan byggi á útlögðum leigugreiðslum, allt frá desember 2004. Óumdeilt sé, að stefnandi hafi verið leigutaki í húsnæðinu frá desember 2004 og notið allra réttinda og skyldna samkvæmt leigusamningi sínum og greitt leigu frá þeim tíma. Við aðilaskipti að Bergafli sf. í byrjun árs 2005 hafi engin breyting orðið þar á. Af þessu og öðru leiði, að mati stefndu, að krafa stefnanda eigi ekki að koma til frádráttar kaupverði. Dráttarvaxtarkrafa stefnda byggi á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingar. Samkvæmt kauptilboðinu frá 3. nóvember hafi kaupanda borið að greiða 80% kaupverðsins við kaupsamning og eftirstöðvar í tveimur jöfnum greiðslum þann 25. apríl og 25. ágúst 2005. Forkaupsréttur stefnanda feli í sér, að stefnandi hafi getað gengið inn í þessa greiðsluskilmála, og sé dráttarvaxtakrafan miðuð við þá greiðsluskilmála, að teknu tilliti til rúms frests stefnanda til að taka afstöðu til kauptilboðsins frá því að honum hafi mátt vera það kunnugt. Málskostnaðarkrafa stefndu í varakröfu og þrautavarakröfu byggi á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Einar Kvaran, framkvæmdastjóri stefnanda, Feminin Fashion ehf., Bárður Hreinn Tryggvason, fyrirsvarsmaður stefndu, annar eigandi stefndu Valhallar fasteignasölu ehf. og helmingseigandi stefndu Bergafls sf. og Arnarhóls ehf., Þórarinn Arnar Sævarsson, fyrrum hluthafi í Fasteignamiðlun Kópavogs ehf., Magnús Gunnarsson, fyrrum starfsmaður stefndu Valhallar fasteignasölu ehf., Ketill Arnar Halldórsson, húsasmíðameistari og eigandi Bergafls sf., matsmaðurinn, Jón Guðmundsson fasteignasali, og Grímur Halldórsson, forstöðumaður þjónustusviðs hjá Atafli hf., og fyrrum eigandi Bergafls sf. Stefnandi byggir á því, að forkaupsréttur hans hafi orðið virkur, þegar Bergafl sf. samþykkti kauptilboð stefndu, Valhallar fasteignasölu ehf. Stefndi hefur haldið því fram, að kauptilboðið hafi aldrei öðlazt gildi, þannig að forkaupsréttur yrði virkur, þar sem samþykki Bergafls sf. hafi ekki legið fyrir. Fyrirtækið Bergafl sf. var stofnað sérstaklega utan um húseignina Bæjarlind 12, samkvæmt framburði Ketils Arnars Halldórssonar fyrir dómi. Að því félagi stóðu félagið Bergmót ehf., sem er í eigu Ketils og félaga hans, og félagið Rafberg, sem var í eigu Gríms Halldórssonar og félaga hans. Átti hvort félag 50% hlut í Bergafli sf. Til þess að binda félagið Bergafl sf. þurfi samþykki stjórnar félagsins, þ.e. eina undirskrift frá hvoru félagi, sem að Bergafli sf. stóðu. Undir hið umdeilda kauptilboð á dskj. nr. 6 hafði Ketill einn ritað vegna Bergafls sf. Ketill bar fyrir dómi, að þegar umrætt kauptilboð frá Valhöll lá fyrir, hafi Bergafl sf. farið að kanna afstöðu leigutakanna til forkaupsréttar, og hafi þeir bræðurnir setið einhverja fundi með leigutökum, ýmist saman eða hvor í sínu lagi. Hann gat ekki fullyrt, að kauptilboðið hefði legið fyrir á þeim fundum, sem hann sat af þessu tilefni. Aðspurður kvað hann þá Grím hafa verið í símasambandi vegna kauptilboðsins, og hafi Ketill ekkert talið vera því til fyrirstöðu, að Grímur samþykkti það. Grímur Halldórsson skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að hann teldi sig hafa haft frumkvæðið að því að kanna afstöðu forkaupsréttarhafa. Samkvæmt framburði bræðranna, Ketils og Gríms Halldórssona, þykir ljóst, að kauptilboðið hafi í raun verið í höfn, samþykkt af þar til bærum aðilum, og hafi þeir kynnt leigutökum það á þann veg, en telja verður upplýst, að leigutakar fengu ekki að sjá tilboðið í heild sinni á fundum með bræðrunum, þar sem vilji þeirra til að nýta forkaupsrétt var kannaður. Þá ber að líta til þess, að Bergafl sf. rifti kauptilboðinu með yfirlýsingu, dags. 1. desember 2004, sem bendir til þess, að eigendur Bergafls sf. hafi talið félagið bundið af tilboðinu, en bræðurnir, Grímur og Ketill Halldórssynir, rita báðir nafn sitt undir yfirlýsinguna. Til viðbótar framangreindu er því beinlínis haldið fram í málavaxtalýsingu í greinargerð stefndu, að Bergafl sf. hafi samþykkt tilboðið. Er því ekki unnt að fallast á, að forkaupsréttur hafi ekki orðið virkur af þeim sökum, að tilboðið hafi ekki öðlazt gildi vegna skorts á samþykki Bergafls sf. Stefndu hafna því, að forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur, þar sem forsendur fyrir sölunni hafi verið þær, að eignin yrði seld í einu lagi, en stefnandi hafi aðeins krafizt þess að ganga inn í kaupin að hluta, þ.e. aðeins hvað varðar þann eignarhluta, sem hann hafði á leigu. Ákvæði það í leigusamningi milli stefnanda og stefnda Bergafls sf., sem stefnandi byggir forkaupsrétt sinn á, er að finna í 14. gr. samningsins og er svohljóðandi: „Leigutaki hefur forkaupsrétt að hinu leigða verði það selt á leigutímanum eða við lok hans.“ Samkvæmt grein þessari nær forkaupsréttur stefnanda ekki til alls húsnæðisins, heldur einungis þess hluta, sem hann hafði á leigu. Við það að Bergafl sf. samþykkti kauptilboð stefndu, Valhallar fasteignasölu ehf., hinn 3. nóvember 2004, varð þessi forkaupsréttur stefnanda virkur. Þrátt fyrir að það kunni að hafa verið hagsmunamál seljanda að selja alla eignina í einu lagi, eru engin ákvæði í leigusamningi aðila, sem takmarka forkaupsrétt stefnanda við slíkar forsendur. Þá er ekki fallizt á með stefndu, að stefnandi kunni að hafa fyrirgert forkaupsrétti sínum með því að taka ekki tilboði stefnda Bergafls sf. um að kaupa eignina, áður en tilboð stefndu, Valhallar fasteignasölu ehf., kom fram, en forkaupsréttur felur í sér heimild aðila til að ganga inn í kauptilboð, sem samþykkt hefur verið. Á þeim tíma lá ekkert kauptilboð fyrir og því ekki um það að ræða að ganga inn í slíkan samning. Fyrirsvarsmaður stefndu hefur hins vegar borið fyrir dómi, að honum hafi ekki verið kunnugt um, að slíkt tilboð hafi komið fram. Þá báru fyrri eigendur Bergafls sf., Grímur og Ketill Halldórssynir, að þeir gætu ekki staðfest, að slíkar þreifingar hefðu átt sér stað, skömmu áður en kauptilboðið lá fyrir. Til viðbótar framanrituðu er sú staðhæfing stefndu, að forsenda fyrir sölunni hafi verið sú, að eignin yrði seld í einu lagi, ekki trúverðug í ljósi þess, að í auglýsingu, sem birt var um eignina, sbr. dskj. nr. 29, er hún boðin til sölu hvort heldur sem ein heild eða í minni einingum. Þá er ekki fallizt á, að það, að fyrirvarar, sem stefnda, Valhöll fasteignasala ehf., setti í tilboð sitt, hafi ekki staðizt, hafi leitt til þess, að forkaupsréttur stefnanda hafi aldrei orðið virkur. Þegar framburður Magnúsar Gunnarssonar, fyrrum starfsmanns stefndu, Valhallar fasteignaölu ehf., er virtur, en hann sá um hin umdeildu fasteignakaup, þykir ljóst, að stefnda, Valhöll fasteignasala ehf., stefndi að því að eignast allt húsið. Magnús bar, að hann hefði fyrst og fremst haft í hyggju að gæta hagsmuna seljanda og kaupanda, og var ljóst af framburði hans, að samskipti hans við stefnanda lutu fyrst og fremst að því að fá stefnanda til að falla frá forkaupsrétti að fasteigninni með hagsmuni hinna fyrrnefndu í huga. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Einar Kvaran, bar fyrir dómi m.a., að eiginkona hans, Kristín Kvaran, sem lézt haustið 2007, hefði tjáð sér, að Magnús hefði, á fundi með henni hinn 1. desember 2004, sýnt henni eintak af kauptilboði um fasteignina, þar sem verðmætaskipting heildareignarinnar hefði ekki komið fram á baksíðu skjalsins, eins og kemur hins vegar fram á fyrirliggjandi kauptilboði á dskj. nr. 6. Hafi Magnús neitað að afhenda henni frumrit skjalsins en lofað að senda henni upplýsingar, sem máli skiptu, í tölvupósti. Þær upplýsingar liggi fyrir á dskj. nr. 5. Með því skjali hafi jafnframt borizt yfirlýsing til undirritunar um höfnun stefnanda á forkaupsrétti. Þá bar Þórarinn Arnar Sævarssonar fyrir dómi, að hann hefði lesið kauptilboðið yfir á skrifstofu Magnúsar, sérstaklega með það í huga, hvort þar væri getið um verðmætaskiptingu hinna einstöku eignarhluta, en slíkt hefði ekki komið fram í kauptilboði því, sem Magnús sýndi honum. Magnús hefði neitað að afhenda honum eintak af samningnum, jafnt frumrit sem afrit, en sagzt myndu senda það í tölvupósti. Framangreindur framburður, sem annars vegar er hafður eftir Kristínu heitinni, og hins vegar framburður Þórarins, er trúverðugur, einkum í ljósi þess, að fyrir liggja í málinu tvær forsíður af kauptilboðinu, sem eru ekki fyllilega samhljóða, þ.e. dskj. nr. 4 og 6. Baksíða kauptilboðs á dskj. nr. 4 hefur hins vegar ekki verið lögð fram í málinu, og fengu leigjendur hússins þá síðu aldrei afhenta. Stefndu hafa ekki gefið haldbærar skýringar á því, af hverju þessi munur á skjölunum stafar, hvert efni baksíðunnar á dskj. nr. 4 var, eða hvers vegna hún var ekki send aðilum með forsíðunni. Þá gat vitnið Magnús ekki staðfest fyrir dómi, ítrekað aðspurður, að ekki kynnu að hafa verið til fleiri eintök af kauptilboðinu, sem hann kallaði vinnugögn. Verða stefndu að bera hallann af því, að sönnun skortir um upplýsingar um innihald þess samnings, sem Kristín og Þórarinn töldu sig hafa fengið að sjá hjá Magnúsi, en var neitað um afrit af á þeim tíma. Er framburður eiginmanns Kristínar, sem hann hefur eftir henni um efni skjalsins, sem og framburður Þórarins, trúverðugur, svo sem fyrr er rakið, og þykir mega leggja til grundvallar því, að upphaflega hafi verið samþykkt kauptilboð um heildareignina, þar sem verðmætaskiptingu hinna einstöku eignarhluta var að engu getið. Ekki liggur fyrir, að stefnanda hafi formlega verið kynnt kauptilboð það, sem fyrir liggur á dskj. nr. 6, þannig að hann gæti tekið afstöðu til þess, hvort hann vildi nýta forkaupsrétt sinn, fyrr en í fyrsta lagi eftir 1. desember 2004. Yfirlýsing stefnanda í símskeytum á dskj. nr. 9 og 10, sem send voru hinn 3. desember 2004, um að félagið hygðist nýta forkaupsrétt sinn, er þannig ekki of seint fram komin og þykir jafnframt nægilega skýrt orðuð um vilja stefnanda. Sú málsástæða stefndu, að stefnandi hafi glatað forkaupsrétti sínum með því að hann sýndi ekki fram á greiðslugetu sína í framhaldi af því að hann tilkynnti, að hann hygðist nýta forkaupsrétt sinn, er haldlaus í ljósi þess, að tilkynnt var um riftun á kauptilboði Valhallar sama dag og stefnandi tilkynnti um vilja sinn til kaupanna, og tæpum tveimur vikum síðar var stefnda Valhöll búin að ganga frá samningi um kaup á félaginu Bergafli sf., sem átti á þeim tíma einungis það leiguhúsnæði, ásamt fylgifé, sem stefnandi hafði til umráða, sem og leiguhúsnæði það, sem fyrirtækið, Fasteignasala Kópavogs ehf., hafði til umráða, en það félag hafði jafnframt lýst yfir vilja sínum til að nýta forkaupsrétt, sem það hafði samkvæmt leigusamningi við Bergafl sf. Var stefnanda þannig aldrei gefinn kostur á að sýna fram á, að hann gæti fjármagnað kaupin. Er ekki vafi á því, eins og mál þetta er vaxið, að með kaupum stefndu, Valhallar fasteignasölu ehf., á Bergafli sf. voru seljandi og kaupandi að freista þess að yfirfæra heildareignina á stefndu Valhöll, án þess að þurfa að virða samningsbundinn forkaupsrétt stefnanda. Er þátttaka stefndu Valhallar, sem sá um sölu eignarinnar, en var jafnframt kaupandi eignarinnar, í þessum gjörningum í andstöðu við 14. gr. l. nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Með vísan til alls þess, sem að framan er rakið, ber að taka kröfu stefnanda um viðurkenningu á forkaupsrétti hans til greina. Þá ber stefnda, Bergafli sf., að gefa út afsal til handa stefnanda fyrir eignarhluta 0201 í húseigninni gegn greiðslu söluandvirðis. Ágreiningur er með aðilum um verðmæti eignarhlutans. Svo sem fyrr er rakið er ósannað, að í upphaflegu kauptilboði, sem Kristínu heitinni Kvaran og Þórarni Arnari Sævarssyni var kynnt, hafi komið fram verðmætamat á hinum einstöku eignarhlutum, eins og það kemur fram á bakhlið dskj. nr. 6. Er því ekki fallizt á, að sú fjárhæð, sem þar er tilgreind sem verðmæti eignarhlutans, verði lögð til grundvallar kaupverði. Samkvæmt mati hins dómkvadda matsmanns var verðmæti eignarhlutans kr. 54.000.000 á matsdegi, en kr. 45.900.000 hinn 15. október 2006. Skýrði matsmaðurinn svo frá fyrir dómi, að atvinnuhúsnæði hefði hækkað í verði um 50 - 100% á tímabilinu 2005 til hausts 2007. Hann kvað sér ekki hafa verið falið að meta andvirði eignarhlutanna sérstaklega miðað við heildarverðmæti hússins, en aðspurður kvaðst hann ekki telja fermetraverð annarra eignarhluta hússins mikið frábrugðið fermetraverði hinna metnu eignarhluta og taldi staðsetningu eignarhlutanna í húsinu ekki skipta máli við verðmatið. Þegar þetta er virt þykir mega fallast á með stefnanda að miða verðmæti eignarhlutans, sem forkaupsréttur hans nær til, út frá hlutfallstölu eignarhlutans í heildartilboðsverðinu. Stefnandi tilkynnti um vilja sinn til að nýta sér forkaupsréttinn hinn 3. desember 2004, en í kauptilboðinu er talað um afhendingardag eignar 1. desember 2004. Má því miða við eignaryfirfærsluna þann dag. Stefndi greiddi samtals kr. 11.427.824 í húsaleigu frá 1. desember 2004 til 30. nóvember 2007, og dregst sú fjárhæð frá kaupverðinu miðað við gjalddaga leigugreiðslnanna, en stefnandi tilkynnti stefnda Bergafli sf., hinn 14. desember 2004, að húsaleiga væri greidd með fyrirvara um uppgjör síðar vegna kaupa á fasteigninni. Stefnandi hefur lagt fram á dskj. nr. 33 yfirlit yfir greidda leigu á tímabilinu, sem ekki hefur verið vefengt, og þykir mega leggja það til grundvallar um greidda leigu. Stefndi gerir kröfu um dráttarvexti af kaupverðinu í þrautavarakröfu sinni. Ekki er fallizt á þá kröfu, þar sem telja verður það algerlega á ábyrgð stefndu, að stefnandi gat ekki nýtt forkaupsrétt sinn og greitt kaupverðið á gjalddögum. Meðstefndu, Valhöll fasteignasölu ehf. og Arnarhóli ehf., er gert að þola dóm samkvæmt framangreindri niðurstöðu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu in solidum til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 620.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Viðurkenndur er forkaupsréttur stefnanda, Feminin Fashion ehf., að eignarhluta 0201 í húseigninni Bæjarlind 12 í Kópavogi, fastanúmer 224-6285, á grundvelli kauptilboðs milli stefnda, Bergafls sf., og stefndu, Valhallar fasteignasölu ehf., dags. 3. nóvember 2004. Stefndi, Bergafl sf., skal gefa út afsal til handa stefnanda fyrir eignarhluta 0201 í húseigninni Bæjarlind 12 í Kópavogi, fastanúmer 224-6285, gegn greiðslu stefnanda á kr. 29.300.000, allt að frádregnum leigugreiðslum stefnanda til stefnda Bergafls sf. á gjalddögum, vegna leigu á sama eignarhluta, frá og með 1. desember 2004 til 30. nóvember 2007, samtals að fjárhæð kr. 11.427.824. Eigendum stefnda Bergafls sf., stefndu, Valhöll fasteignasölu ehf. og Arnarhóli ehf., er gert að þola dóm samkvæmt framangreindum kröfuliðum. Stefndu, Bergafl sf., Valhöll fasteignasala ehf. og Arnarhóll ehf., greiði in solidum stefnanda, Feminin Fashion ehf., kr. 620.000 í málskostnað.
Mál nr. 830/2014
Kærumál Hald
Mál þetta, sem rekið er á grundvelli 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, í tilefni af kröfu sóknaraðila sem barst dóminum 25. september sl., var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 30. október sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2014, þar sem sóknaraðila var gert að aflétta haldi á nánar tilgreindri bifreið og afhenda varnaraðila. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að henni verði hafnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila 125.500 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 87/2009
Vátrygging Samningsgerð
Í málinu krafðist A þess að viðurkenndur yrði bótaréttur hennar úr sjúkdómatryggingu, sem hún tók hjá tryggingafélaginu LÍ hf., vegna MS sjúkdóms sem hún var greind með 17. október 2005. Hafði A, sem sótti um sjúkdómatryggingu 10. apríl 2002, fengið gefið út vátryggingarskírteini 19. júlí 2002 hjá LÍ hf. og tók tryggingin gildi 15. sama mánaðar. Talið var að A hefði gefið rangar upplýsingar á umsóknareyðublaði um sjúkdómatrygginguna þar sem hún hafði ekki getið um læknisheimsóknir hennar í febrúar og mars 2002 og þeim einkennum sem hún hafði þá. Þá hefði A jafnframt ekki skýrt frá innlögn hennar á taugalækningadeild Landspítalans 29. apríl 2002, en með hliðsjón af þeim spurningum sem lagðar voru fyrir hana á umsóknareyðublaðinu og svörum hennar við þeim hélst upplýsingaskylda hennar um þessi einkenni og greiningu þar til beiðni hennar um trygginguna hafði verið samþykkt. Af gögnum málsins og skilmálum tryggingarinnar mátti ráða að LÍ hf. hefði ekki veitt henni trygginguna ef A hefði sinnt upplýsingaskyldu sinni, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga sem þá giltu. Þótti A hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að láta hjá líða að skýra frá þessum atvikum, sbr . 7. gr. laganna og var LÍ hf. því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. febrúar 2009. Hún krefst þess að viðurkenndur verði bótaréttur hennar úr sjúkdómatryggingu hennar hjá stefnda vegna MS sjúkdóms sem hún hafi verið greind með 17. október 2005. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni var veitt fyrir héraðsdómi. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í héraðsdómi leitaði áfrýjandi læknis 10. febrúar 2002 vegna mikils slappleika og þrekleysis í tvo undangengna daga með bjúgmyndun og hröðum hjartslætti. Hún fór af því tilefni í blóðrannsókn og var niðurstaða hennar eðlileg. Samkvæmt læknisvottorði fékk hún greininguna ,,slappleiki“ vegna þessara einkenna. Áfrýjandi leitaði aftur læknis 18. mars 2002 vegna dofa fram í hægri griplim, verks við olnboga og smávægilegs stirðleika í hálsliðum. Læknir mat dofaeinkennin svo að um væri að ræða sinaskeiðabólgu en mælti með taugaleiðniprófi. Áfrýjandi leitaði enn til læknis 23. mars 2002 og þá vegna dofa og verks í hægri úlnlið og hendi síðustu viku þar á undan. Hún kvaðst vakna við þetta á nóttunni og vera ,,að drepast“ á daginn. Fram kemur í vottorði læknis um þessa heimsókn, að áfrýjandi hafi haft mikið að gera í vinnunni sem hársnyrtimeistari. Hún var aftur greind með sinaskeiðabólgu, fékk nálastungumeðferð og var sett á verkjalyf og bjúgeyðandi lyf meðan hún biði eftir taugaprófi. Áfrýjandi sótti um sjúkdómatryggingu hjá stefnda á eyðublaði, sem áritað var um móttöku 10. apríl 2002. Á eyðublaðinu svaraði hún ýmsum spurningum, meðal annars um fyrra heilsufar sitt. Hún svaraði játandi spurningu um, hvort hún hefði verið fullkomlega heilsuhraust undangengin þrjú ár. Þá svaraði hún neitandi spurningu um hvort hún hefði haft eða leitað læknis vegna sjúkdóma í taugakerfi, t.d. lömunar eða mænuvisnu, eða leitað læknis vegna svima eða skjálfta. Áfrýjandi undirritaði yfirlýsingu á eyðublaðinu um að svör hennar væru samkvæmt bestu vitund og að hún hefði ekki leynt neinum atriðum sem kynnu að skipta máli við áhættumat tryggingarinnar. Jafnframt að hún gerði sér grein fyrir því að rangar eða ófullkomnar upplýsingar um heilsufar hennar gætu valdið missi bótaréttar að hluta eða öllu leyti og að greidd iðgjöld væru ekki endurkræf. Áfrýjandi svaraði játandi nokkrum spurningum á eyðublaðinu um hvort hún hefði haft tilgreinda sjúkdóma eða einkenni eða leitað læknis vegna þeirra. Hún gerði að auki nánari grein fyrir þeim svörum í sérstökum reit á eyðublaðinu. Stefndi óskaði 8. maí 2002 nánari skýringa á heilsufari áfrýjanda, en að þeim fengnum gaf hann út vátryggingarskírteini 19. júlí 2002 þar sem fram kom að gildistökudagur sjúkdómatryggingarinnar væri 15. sama mánaðar. Áfrýjandi leitaði til bráðamóttöku Landspítala 29. apríl 2002 og lýsti í skýrslu fyrir héraðsdómi ástandi sínu svo: ,,... ég gat alls ekki kyngt, ég slefaði bara. Ég keyrði sjálf upp á slysavarðstofu og fór þar inn. Ég var rannsökuð þar út frá því. Ég var búin að vera með skrýtna tilfinningu þegar ég var að keyra og varð hálfhrædd. Mér datt í hug heilablóðfall - eða mér leið þannig ég var svo skrýtin.“ Eins og greinir í héraðsdómi dvaldi áfrýjandi á taugalækningadeild Landspítala í nokkra daga vegna þessa og var greind með heilabólgu. Áfrýjandi gerði stefnda ekki grein fyrir þeim sjúkdómseinkennum og greiningu, sem síðast getur. Stefndi gaf út vátryggingarskírteini, án þess að vitneskja um þau lægi fyrir hjá félaginu. Með hliðsjón af læknisheimsóknum áfrýjanda í febrúar og mars 2002 og þeim einkennum sem hún hafði þá og greiningum lækna á þeim veitti hún rangar upplýsingar á umsóknareyðublaði um sjúkdómatryggingu þá, sem í málinu greinir. Af gögnum málsins má sjá að skilmálar endurtryggingar stefnda vegna sjúkdómatryggingarinnar voru á þann veg, að félagið hefði ekki veitt áfrýjanda trygginguna, ef hún hefði sinnt upplýsingaskyldu sinni, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem þá giltu. Áfrýjandi lét einnig hjá líða að skýra frá þeim atvikum sem leiddu til innlagnar hennar á taugalækningadeild Landspítala og áður getur 29. apríl 2002. Með hliðsjón af fyrrgreindum spurningum á umsóknareyðublaðinu og svörum hennar við þeim hélst upplýsingaskylda hennar um þessi einkenni og greiningu þar til beiðni hennar um trygginguna hafði verið samþykkt. Var það stórkostlegt gáleysi af hálfu áfrýjanda að láta hjá líða að skýra frá þessum atvikum, sbr. 7. gr. laga nr. 20/1954. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, A, greiði stefnda, Líftryggingafélagi Íslands hf., málskostnað fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2009. Mál þetta sem tekið var til dóms 31. október sl., er höfðað með birtingu stefnu 12. desember 2007. Stefnandi er A, [........]. Stefndi er Líftryggingafélag Íslands, Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði bótaréttur úr sjúkdómatryggingu hennar hjá stefnda vegna MS-sjúkdóms sem hún var greind með 17. október 2005. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að tekið verði tillit til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málsatvik. Samkvæmt gögnum málsins kom stefnandi á Heilbrigðisstofnun Suðurlands 10. febrúar 2002 vegna mikils slappleika, þrekleysis í 2 daga með bjúgmyndun og hraðan hjartslátt. Hún fékk greininguna slappleiki. Hún kom aftur á Heilbrigðisstofnun Suðurlands 18. mars 2002 vegna dofa fram í hægri griplim, verks við olnboga og stirðleika í hálsi. Voru dofaeinkenni metin sem carpal tunnel syndrome (sinaskeiðabólga) og var send beiðni til Marinós P. Hafstein, taugalæknis um að kalla stefnanda í taugaleiðnipróf, en stefnandi mun ekki hafa farið í slíkt próf þá. Kom hún enn á Heilbrigðisstofnun Suðurlands 23. mars 2002 vegna dofa og verks í hægri úlnlið og var greiningin aftur carpal tunnel syndrome. Í lok apríl var stefnandi lögð inn á taugalækningadeild Landspítalans vegna dofa og kláða í hægri líkamshelmingi, klaufsku í hægri hendi og fæti. Var stefnandi þá einnig með svima. Segulómun af höfði í apríl 2002 sýndi litlar segulskærar breytingar utarlega í hvítum heilavef, en ekki var annað athugavert. Var stefnandi greind með enchephalitits, þ.e. heilabólgu. Stefnandi lá á Landspítalanum frá lokum aprílmánaðar fram í maí 2002. Hinn 2. apríl 2002 fyllti stefnandi út beiðni um kaup á sjúkdómatryggingu hjá stefnda að fjárhæð 3.000.000 króna. Í beiðninni svaraði hún játandi spurningum um það hvort hún hefði undanfarin þrjú ár verið fullkomlega heilsuhraust og vinnufær. Hún tilgreindi hins vegar að hún hefði gengist undir keiluskurð vegna frumubreytinga í legi, væri með vöðvabólgu og hefði fengið fæðingardepurð í tvær vikur eftir fæðingu fjórða barns síns. Undirritaði hún jafnframt yfirlýsingu þess efnis að svör hennar við spurningum í beiðninni væru sannleikanum samkvæmt og engum atriðum leynt er kynnu að skipta máli við áhættumat tryggingarinnar. Einnig að hún gerði sér grein fyrir því að rangar eða ófullkomnar upplýsingar um heilsufar hennar gætu valdið missi bótaréttar að hluta eða öllu leyti og að hún hefði kynnt sér skilmála tryggingarinnar og samþykkt þá. Beiðni þessa lagði stefnandi inn hjá söluumboðsmanni stefnda, Landsbanka Íslands 10. apríl 2002. Stefndi móttók beiðnina 12. apríl 2002. Vegna upplýsinga stefnanda í vátryggingarbeiðni um frumubreytingar í legi óskaði stefndi eftir viðbótarupplýsingum frá stefnanda í maí 2002. Að þeim fengnum samþykkti stefndi beiðni stefnanda um sjúkdómatrygginguna með útgáfu vátryggingaskírteinis 19. júlí 2002. Stefnandi greindist með MS-sjúkdóm á árinu 2005 og tilkynnti stefnandi stefnda um það 30. mars 2006. Stefndi hafnaði bótaskyldu með vísan til upplýsinga í vottorði Sverris Bergmann læknis frá 10. apríl 2006 en þar kemur fram að MS- sjúkdómurinn gæti hafa verið byrjaður fyrir árið 2002. Eftir rannsóknir á árinu 2005 hafi stefnanda verið kynnt að hún væri líklega með MS-sjúkdóm. Stefnandi leitaði álits tjónanefndar vátryggingafélaganna, sem hafnaði bótaskyldu stefnanda með vísan til þess að stefnandi hefði í vátryggingarbeiðninni gefið rangar upplýsingar, sem skipt hefðu félagið máli við ákvörðun um vátryggingartökuna. Skaut stefnandi málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum sem komst að sömu niðurstöðu með úrskurði 2. maí 2007. Í málinu liggur frammi læknisvottorð Marianne Brandsen heimilislæknis frá 22. febrúar 2006. Þar segir m.a: ,,...A hefur verið með MS sjúkdóm, greindist fyrst 2002. Þá fékk hún máttleysi og dofa í hægri hlið líkamans. Að öðru leyti hefur hún verið frísk. Það hefur aðeins borið á þvöglumælgi_..._Í sjúkraskrá hennar er talað um í október 2004 að hún hafi fengið dofa í vinstri handlegg og dofi hafi komið hægra megin í andlitið_..._Segulómun af höfði 2002 sýndi smávegis litlar segulskærar breytingar en ekkert annað athugavert við rannsókn_.._Við skoðun í október 2005 kvartar A yfir dofa hægra megin á hálsi, öxl, hægri síðu og baki, nára, læri og legg. Dofi vinstra megin einnig, á vinstri fótlim og vinstri handlim_...“ Annað læknisvottorð Marianne liggur einnig frammi í málinu frá 4. apríl 2006. Þar segir m.a: ,,A greindist með MS sjúkdóm 2005, en það hafa verið grunsemdir og rannsóknir varðandi þennan sjúkdóm síðan árið 2002. Í aprílmánuði 2002 var hún lögð inn á taugalækningadeild Landspítalans við Hringbraut vegna dofa og kláða í hægri líkamshelmingi, klaufsku í hægri hendi og fæti. Var einnig með svimaköst en búin að vera með flensueinkenni í nokkra daga. Segulómun af höfði í apríl 2002 sýndi smávegis litlar segulskærar breytingar en ekkert annað athugavert á rannsókn_.._-Var innliggjandi á Landspítala frá aprílmánuði fram í maí 2002 með dofa og kláða í hægra líkamshelmingi, með klaufsku í hægri hendi og fæti. Greining þá var talin encephalitis eins og fram kemur að ofan_..._Áður en hún fór inn á Landspítala í apríl 2002 leitaði hún hingað á Heilsugæslustöðina í nokkur skipti. Þannig kom hún hingað 10. febrúar 2002 og kvartaði yfir miklum slappleika, þrekleysi í 2 daga með bjúgmyndun og hröðum hjartslætti. Fór í blóðrannsókn sem var alveg eðlileg. Fékk greininguna slappleiki. Hefur aftur samband þann 29. febrúar og fékk þá lyfseðil fyrir Fucidin. Leitar hingað aftur 18. mars og fékk þá greininguna dofi í útlimum. Leitaði hingað þar sem hún hafði verið með dofa fram í hægri griplim, verk ulnart við olnboga og smá stirðleika í hálsliðum. Kvartar þá yfir dofa í hendinni og þurfti að hrista hana til. Dofaeinkenni var skv. lækni metið sem carpal tunnel syndrome og var mælt með að það yrði gert taugaleiðnipróf og send beiðni til Marinós P. Hafstein um að kalla hana inn í taugaleiðnipróf. Leitaði aftur hingað þann 23. mars 2002 vegna dofa og verks í hægri úlnlið og hægri hendi síðustu vikuna, vaknar við þetta á nóttunni og er að drepast yfir daginn. Hefur mikið að gera í vinnunni sem hárgreiðslukona og greiningin er aftur carpal tunnel syndrome. Fær nálastungumeðferð og er gefið verkjalyf og bjúgeyðandi lyf á meðan hún bíður eftir taugaprófi_...“ Í málinu liggur einnig frammi bréf Sverris Bergmann læknis frá 10. apríl 2006 til Marianne Brandsson, þar sem segir m.a.: ,,..._Tímasetning upphaf sjúkdómsins, hvenær hann er greindur sem mögulegur eða líklegur og hvenær A sjálf fær vitneskjuna skipta miklu máli vegna sjúkdómatryggingar A sem hún tók á árinu 2002. Sjúkdómurinn gæti verið byrjaður árið 2002 en fyrstu klinisku einkenni hans í retrospect eru það ár. Þá er hún talin hafa ADEM (acut demyeliniserandi encephalomyelitis) sem er ekki ígildi MS til greiningar þótt í retrospect geti hafa verið kast í þeim sjúkdómi sem oft er en ekki ófrávíkjanlega. Allavega varA ekki sagt að hún væri með MS sem var vissulega rétt þá. Hún leyndi því engri vitneskju og alls ekki greiningu þegar hún tók sjúkdómatryggingu sína á árinu 2002_...“ Þá liggur fyrir í málinu læknisvottorð John E.G. Benedikz. Þar segir m.a. ,,...Undirritaður sá sjúkling í fyrsta skipti á bráðamóttöku Landspítala 29. apríl 2002. Hún gaf 3 vikna sögu um dofa og verk í hæ. hendi, einnig paresthesias og kláðatilfinningu. Hún lýsti tilfinningu eins og spotti væri bundinn utan um fingurinn. A fann þrýstingstilfinningu í báðum fótum, meira hæ. megin. Morguninn sem A kom á spítalann fékk hún dúndrandi, púlserandi höfuðverk, verri hæ.megin og kom verkurinn í bylgjum. Þessu fylgdi klaufska í hæ. hendi, svimi og vertigo köst og fannst hún draga hæ. fótinn_...“ Stefnandi kom fyrir dóm og gaf skýrslu. Auk þess gaf vitnið Sverrir Bergmann skýrslu fyrir dóminum og símaskýrsla var tekin af Marianne Brandsen. Stefnandi kvaðst ekki hafa verið óvinnufær eða veik áður en hún sótti um sjúkdómatryggingu hjá stefnda. Hún kvaðst hafa leitað á heilsugæslustöð í febrúar 2002. Ástæða þess hafi verið ör hjartsláttur. Hún hafi hitt Marianne Brandsen þar og tjáð Marianne að hún væri slæm í hendinni. Marianne hafi ekki tjáð stefnanda að hún væri með sinaskeiðabólgu. Stefnandi kvaðst ekki hafa farið í taugaleiðnipróf fyrr en í apríl 2002. Rætt hafi verið um það, en stefnandi kvaðst ekki hafa farið í slíkt próf fyrr en hún lagðist inn á spítala 29. apríl 2002. Ástæða innlagnar hennar hafi verið líkamleg einkenni sem hún fékk. Hún kvaðst hafa verið stödd í Reykjavík og verið að aka bíl sínum, er hún hafi fengið skrýtna tilfinningu. Hún hafi ekki getað kyngt og orðið mjög hrædd. Hún hafi slefað og hafi henni dottið í hug heilablóðfall, eða eitthvað slíkt. Hún hafi sjálf ekið bíl sínum beint á bráðamóttöku og hafi hún þá verið greind með heilabólgu. Henni hafi verið sagt að sjúkdómurinn myndi lagast og um væri að ræða einhvers konar vírus. Hún kvaðst hafa haft skinndofa en henni hafi verið sagt að hann myndi líklega hverfa. Henni hafi verið tjáð að hún væri með MS- sjúkdóm árið 2004. Spurð um vottorð John Benedikz læknis sem liggur frammi í málinu, þar sem m.a. greinir að hún hafi haft svipuð einkenni í um þrjár vikur áður en hún lagðist inn á spítalann og hvort þar væri rétt eftir henni haft, kvað stefnandi að læknarnir hefðu alltaf verið að reyna að komast að ástæðu veikindanna. Vitnið Marianne Brandsen læknir kvað carpal tunnel syndrome vera sinaskeiðabólgu við úlnlið. Vitnið kvað stefnanda ekki hafa fengið greiningu með MS sjúkdóm fyrr en árið 2005. Vitnið kvað stefnanda hafa farið í segulómun á höfði árið 2002 og hafi það verið í tengslum við greiningu hennar með heilabólgu. Vitnið Sverrir Bergmann Bergsson kvað engar segulómunarmyndir hafa verið til af höfði stefnanda fyrir árið 2002, en það hafi fyrst verið á því ári sem slíkar rannsóknir voru gerðar á höfði stefnanda. Vitnið kvað að lítill hluti þeirra, eða 5-10% þeirra sem fengi ADEM (heilabólgu) fengi síðar MS. Vitnið kvað ADEM vera bráða heilabólgu. Bólgan væri í mýelinslíðri heilans og kæmi þessi bólga ávallt í kjölfar annarra veikinda, t.d. veirusýkinga. Einkenni ADEM stafi frá miðtaugakerfinu. Hversu langvinnur sjúkdómurinn sé fari eftir meðferð og hversu vel hún gefist sjúklingum. Yfirleitt gangi hann yfir á 2-3 vikum og læknist fullkomlega. Því miður gefist meðferð ekki alltaf jafn vel og ADEM geti haft áhrif til langframa á líðan og heilsu. Vitnið Sigríður Einarsdóttir hjúkrunarfræðingur kom fyrir dóm. Hún kvaðst starfa hjá stefnda við að fara yfir og meta umsóknir um líf- og sjúkdómatryggingu. Hún legði m.a. mat á það hvort þörf sé á læknisvottorðum, áður en orðið væri við umsókn. Fyrir hana voru lögð skjöl með leiðbeiningum frá endurtryggjanda stefnda. Hún útskýrði merkingu skammstafana þeirra er koma fyrir á skjölum þessum og kvað skammstöfunina CL merkja sjúkdómatrygging, skammstöfunina PP merkja postpone, þ.e. að ekki væri unnt að veita tryggingu að svo stöddu. Vitnið kvað að samkvæmt leiðbeiningum endurtryggjanda þyrfti umsækjandi að vera einkennalaus af heilabólgu í heilt ár, áður en unnt væri að leggja mat á beiðni um sjúkdómatryggingu. Spurð um sjúkdómatryggingu vegna ADEM kvað vitnið að ef umsækjandi væri með einkenni um dofa, slappleika eða eitthvað þess háttar, þá væri alltaf óskað eftir læknabréfi frá umsækjanda. Ef læknabréf segði að einkenni bentu til ADEM, þyrfti frekari greiningar við. Umsækjandi þyrfti að fara í frekari rannsóknir til að kanna hver væri ástæða fyrir ADEM. Umsókn yrði ekki samþykkt fyrr en það lægi ljóst fyrir hver ástæðan væri. Vitnið kvað að ef það hefði legið fyrir við umsókn að umsækjandi hefði verið með hugsanlega sinaskeiðabólgu, hefði verið beðið með að veita tryggingu þar til fyrir lægi samkvæmt öllum rannsóknum, t. d. taugaleiðniprófi, hvort um sinaskeiðabólgu væri að ræða eða eitthvað annað. Ef slíkt lægi fyrir staðfest af lækni að um sinaskeiðabólgu væri að ræða, yrði umsókn samþykkt. Vitnið kvað misjafnlega langan tíma taka að veita sjúkdómatryggingu frá því að umsókn væri lögð inn. Stundum gæti umsóknarferlið varað í um hálft ár, stundum lengur og stundum skemur. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi bendir á að samkvæmt 7. gr. vátryggingarskilmála sjúkdómatryggingar stefnda, teljist vátryggingaratburður einungis verða ef vátryggður greinist með einhvern upptalinna sjúkdóma í greininni, en MS (multiple sclerosis) falli undir trygginguna. Þá segi að greining á heila- og mænusiggi þurfi að vera ótvíræð og framkvæmd af sérfræðingi í taugasjúkdómum og staðfest með nútíma rannsóknartækni eins og ómskoðun. Hinn vátryggði verði að hafa einkenni um óeðlilega taugastarfsemi sem hafi staðið samfellt í a.m.k. 6 mánuði eða tvö eða fleiri einkennandi köst hafi átt sér stað. Stefnandi kveðst ekki hafa skýrt rangt frá eða á sviksamlegan hátt. Hún hafi með engu móti sýnt af sér þá háttsemi sem valdi missi bótaréttar, enda telji stefnandi að hún hafi á þeim tíma sem hún fyllti út beiðni um sjúkdómatryggingu hvorki vitað né mátt vita að upplýsingar þær sem hún gaf hafi verið rangar. Því sé stefndi bótaskyldur vegna sjúkdóms hennar. Enn fremur hafi stefndi á engan hátt rökstutt hvernig þær upplýsingar sem hann byggir á að ekki hafi verið veittar hafi getað breytt ákvörðun hans um hvort samþykkja ætti umsókn stefnanda um sjúkdómatryggingu. Telur stefnandi að það sé afar ólíklegt að hann hefði hafnað beiðni hennar þrátt fyrir að upplýsingarnar hefðu legið fyrir, enda engin tengsl á milli umræddra upplýsinga sem lágu fyrir er stefnandi fyllti út beiðni um sjúkdómatryggingu og þess sjúkdóms sem hún hafi nú verið greind með. Sama eigi við um greiningu hennar með heilabólgu eftir að hún fyllti út umrædda beiðni. Hvorki hún né læknar hafi á þeim tíma haft ástæðu til að ætla að einkenni hennar væru annars eðlis en það sem gengur og gerist í lífi fólks og gengur yfir á stuttum tíma, s.s. vegna álags í vinnu eða annarra tímabundinna þátta. Ekki sé deilt um að stefnandi hafi verið greind með MS-sjúkdóm af sérfræðingi eins og áskilið er í 7. gr. skilmála tryggingarinnar. Er um höfnun bótaskyldu stefnda einkum vísað til 6. gr. laga nr. 20/1954. Varðandi upplýsingagjöf stefnanda beri að athuga að stefnandi hafi verið greind með flensueinkenni í lok febrúar 2002 og síðan verið greind með Carpel tunnel syndrome (sinaskeiðabólgu) vegna dofaeinkenna í hendi í mars 2002. Stefnandi starfi sem hárgreiðslukona og vinni þar af leiðandi mikið með höndunum. Sé því ekki ólíklegt að hún fái sinaskeiðabólgu. Hún telji ólíklegt að allir sem leiti til læknis vegna flensueinkenna, fyrir töku sjúkdómatryggingar, tilgreini slík tilfelli í beiðninni, sérstaklega þegar fólk er hraust og vinnufært fyrir eða þegar um einkenni er að ræða sem ekki teljist varanleg og ekki eru til þess fallin að skilja eftir sig varanleg mein. Sama eigi við um umgangspestir. Enn fremur telur stefnandi fráleitt að stefndi ætlist til þess að umsækjendur um sjúkdómatryggingar greini öll þau skipti sem þeir hafi leitað til heimilislæknis fyrir útfyllingu beiðni. Stefnandi kveðst varla muna eftir því að hún hafi leitað til læknis á þessum tíma. Stefnandi telur sig hafa fyllt samviskusamlega út beiðni um sjúkdómatryggingu og fyllti stefnandi á ítarlegan hátt út upplýsingar er varði keiluskurð, vöðvabólgu og fæðingarþunglyndi. Þá taki stefnandi jafnframt fram að móðir hennar hafi háan blóðþrýsting. Stefnandi telji því fráleitt að hún hafi leynt eða gefið rangar upplýsingar við vátryggingatökuna eða að hugur hennar hafi staðið til þess að gefa ekki allar þær upplýsingar sem skipt gætu máli. Hún hafi á þessum tíma talið sig fullkomlega hrausta og vinnufæra og ekki haft ástæðu til annars. Þótt stefnandi hafi ekki látið vita af veikindum sem urðu eftir að hún lagði inn beiðni um sjúkdómatryggingu, geti það ekki leitt til missis bótaréttar. Stefnandi hafi á þeim tíma ekki verið upplýst um að sú skylda hvíldi á henni að tilkynna um veikindi sem hún varð fyrir eftir að hún óskaði eftir sjúkdómatryggingu og hvergi er kveðið á um slíka skyldu í skilmálum sjúkdómatryggingarinnar eða í lögum nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Það hafi tekið stefnda rúma þrjá mánuði að fallast á trygginguna. Það hafi ekki verið fyrr en í október 2005 sem stefnandi hafi verið greind með MS-sjúkdóm. Í þessu sambandi verði að árétta það sem fram komi í vottorði Marianne Brandsson Nielssen, dags. 22.2.2006, að engir MS- sjúklingar séu í ætt stefnanda. Hafði stefnandi því enga ástæðu til að ætla að einkenni hennar í febrúar og mars árið 2002 gætu tengst alvarlegum sjúkdómi líkt og MS. Þá hvíldi engin skylda á henni að upplýsa um þau einkenni sín, enda teljist flensueinkenni og almennur slappleiki almennt ekki leiða til þess að fólk teljist ekki fullkomlega heilsuhraust eða vinnufært eins og innt er eftir í lið 5.5. í beiðni um sjúkdómatryggingu. Jafnframt megi benda á að í reit 5.6. sé á ítarlegan hátt spurt út í hvort umsækjandi hafi haft tiltekna sjúkdóma eða sjúkdómseinkenni eða leitað til læknis vegna þeirra. Stefnandi svari því á tæmandi hátt. Þá komi jafnframt fram í vottorði Sverris Bergmann, dags. 10. apríl 2006, að eftir á að hyggja teljist sjúkdómurinn hafa verið byrjaður árið 2002, þegar stefnandi var greind með sjúkdóminn ADEM (heilabólga, acut demyeliniserandi encephalomyelitis) sem þó teljist ekki ígildi MS til greiningar. Í vottorði læknisins komi jafnframt fram að stefnanda hafi a.m.k. ekki verið sagt að hún væri með MS á þeim tíma og hún hafi því hvorki leynt vitneskju eða greiningu sjúkdómsins er hún fyllti út beiðni um sjúkdómatryggingu árið 2002. Læknirinn reki í bréfinu að hann hafi séð stefnanda í mars árið 2005 í fyrsta sinn og þá ekki verið viss um greiningu og í kjölfar rannsókna og viðtala síðar á árinu 2005 hafi stefnanda verið tilkynnt að hún væri líklega með MS. Stefnandi telji þannig að hún hafi á engan hátt leynt upplýsingum við útfyllingu beiðni um vátryggingu og að engin skylda hafi hvílt á henni samkvæmt lögum nr. 20/1954 eða skilmálum sjúkdómatryggingarinnar að upplýsa félagið um þær læknisheimsóknir sem hún hafi farið í eftir að beiðni um sjúkdómatryggingu var fyllt út. Greining og innlögn eftir að stefnandi lagði inn beiðni um sjúkdómatryggingu hafi ekki heldur verið til þess fallin að á stefnanda hvíldi sérstök skylda til að tilkynna stefnanda um þessi atriði, enda hafi henni ekki verið gerð grein fyrir því að þess væri þörf. Stefnandi hafi að öllu leyti verið í góðri trú varðandi upplýsingagjöf til stefnda. Telur stefnandi jafnframt ósannað að hefði stefnda verið kunnugt um læknisheimsóknir stefnanda í febrúar og mars á árinu 2002 eða greiningu hennar með heilabólgu hefði félagið alfarið hafnað umsókn stefnanda um sjúkdómatryggingu. Í því sambandi bendir stefnandi á 2. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 þar sem fram kemur að ef ætla megi að vátryggingafélagið hefði tekið vátrygginguna á sig, en með öðrum kjörum, ábyrgist það að þeim mun sem það hefði skuldbundið sig fyrir hið umsamda iðgjald. Sönnunarbyrði um að stefndi hefði með öllu hafnað umsókn stefnanda um sjúkdómatryggingu á grundvelli upplýsinga um heimsókn stefnanda til heimilislæknis síns í febrúar og mars 2002 og greiningu hennar með heilabólgu hvíli á stefnda en stefnandi telji að stefndi hafi á engan hátt fært fullnægjandi rök eða sönnur fyrir því að stefndi hefði með öllu hafnað umsókninni. Þá bendir stefnandi á að læknar hafi á árinu 2002 ekki haft grun um að einkenni hennar á þeim tíma gætu tengst svo alvarlegum sjúkdómi, sem MS-sjúkdómi. Stefnandi telji því að hún hafi á þeim tíma sem umsókn um sjúkdómatryggingu var fyllt út, gefið réttar upplýsingar og þar af leiðandi sé stefndi skuldbundinn af vátryggingarsamningi hennar og stefnda um sjúkdómatryggingu, enda vissi stefnandi ekki betur en að upplýsingar, þær er hún gaf, hafi verið réttar, sbr. 5. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Einnig er byggt á því að stefnanda hafi á engan hátt verið ljóst að upplýsingar þær sem stefndi byggir á að leitt hefðu til höfnunar beiðni stefnanda, hefðu í raun skipt máli fyrir félagið eins og áskilið er í 7. gr. laga nr. 20/1954. Í ákvæðinu er jafnframt áskilið að meta þurfi það atferli vátryggingartaka að láta hjá líða að skýra frá atvikum til stórkostlegs gáleysis af hans hálfu en ella sé félagið ábyrgt. Á engan hátt sé hægt að jafna háttsemi stefnanda til stórkostlegs gáleysis. Að virtum skilmálum tryggingarinnar og ákvæðum laga nr. 20/1954 telji stefnandi því ljóst að stefndi beri fulla bótaábyrgð vegna sjúkdóms hennar. Um lagarök vísar stefnandi til laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954, einkum II. kafla og 23. gr. laganna sem og meginreglna vátryggingaréttar. Stefnandi vísar til samningalaga nr. 7/1936. Þá vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar um efndir samninga og annarra skuldbindinga svo og meginreglna kröfuréttar og skaðabótaréttar. Einnig vísar stefnandi til skilmála sjúkdómatryggingar stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að stefnandi hafi við umsókn sína um sjúkdómatryggingu, gegn betri vitund, af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, gefið rangar upplýsingar og leynt atvikum varðandi heilsufar sitt, sem hafi verið þess eðlis að ætla megi að stefndi hefði ekki tekið á sig vátrygginguna, ef hann hefði haft rétta vitneskju um málavexti. Sé vátryggingin því óskuldbindandi fyrir stefnda, sbr. 12. og 15. gr. vátryggingarskilmálanna og sbr. 4. gr., 6. gr. og 7. gr. vsl. nr. 20/1954. Jafnframt byggir stefndi sýknukröfuna á því að stefnandi hafi við töku sjúkdómatryggingarinnar þegar verið haldin þeim sjúkdómi sem hún krefjist bóta fyrir í málinu, en með sjúkdómatryggingunni sé verið að vátryggja áhættuna af því að fá sjúkdóm en ekki áhættuna af versnandi sjúkdómi, sem vátryggður hafi þegar fengið. Stefndi bendir á eftirfarandi til stuðnings máli sínu: Við afhendingu stefnanda á útfylltri beiðni sinni um sjúkdómatryggingu til söluumboðsmanns stefnda 10. apríl 2002 hafi verið í beiðninni eftirtaldar rangar upplýsingar stefnanda um heilsufar, sem hún hafi gefið gegn betri vitund: Í gr. 5.6., þar sem stefnandi hafi sagt að undanfarin þrjú ár hafi hún verið fullkomlega heilsuhraust og vinnufær, þrátt fyrir að hafa þann 10. febrúar 2002 leitað á Heilsugæslustöð Suðurnesja vegna mikils slappleika, þrekleysis í 2 daga með bjúgmyndun og hröðum hjartslætti og fengið greininguna slappleiki, þrátt fyrir að hafa þann 18. mars, sama ár, leitað aftur á Heilsugæslustöðina með dofa fram í hægri griplim verk ulnart við olnboga og smá stirðleika í hálsliðum, auk dofa í hendi, en dofaeinkenni var metið sem carpal tunnel syndrome og óskað var eftir taugaleiðniprófi, þrátt fyrir að hafa enn leitað á heilsugæslustöð 23. mars 2002 vegna dofa og verks í hægri úlnlið og hendi síðustu viku og verið send í nálastungumeðferð og gefið verkjalyf og bjúgeyðandi lyf; og þrátt fyrir að stefnandi hafi verið lögð inn á Landspítala vegna dofa og kláða í hægri líkamshelmingi með klaufsku í hægra fæti og hægri hendi, þar sem hún lá frá apríl til maí 2002 og greindist með encephalitis, þ.e. heilabólgu. Hafi það getað bent til byrjandi MS-sjúkdóms. Hafi stefnandi þá verið talin hafa ADEM (acut demyeliniserandi enchepalomyelitis) þ.e. bráða mergslíðureyðandi heilabólgu. Jafnframt bendir stefndi á, að frá því að umsókn stefnanda hafi verið komið til stefnda 10. apríl 2002 og fram til þess að umsókn var samþykkt með útgáfu vátryggingaskírteinis 19. júlí 2002 hafi stefnandi áfram leynt stefnda réttum heilsufarsupplýsingum, þrátt fyrir að stefnanda mætti vera ljóst af spurningunum í vátryggingarbeiðninni og eðlis vátryggingarinnar að þessar upplýsingar skiptu máli við áhættumat stefnda og einnig í ljósi þess að stefndi hafði óskað tiltekinna viðbótarupplýsingar á grundvelli svara stefnanda í beiðninni. Byggir stefndi á því, að samkvæmt verklagsreglum sínum og endurtryggjanda síns, Münchener Rück, sé beiðni um sjúkdómatryggingu frá umsækjanda með heilabólgu hafnað og sama gildi séu uppi grunsemdir um að umsækjandi kunni að vera með MS-sjúkdóm, en ADEM einkenni hafi getað bent til þess. Hefði stefndi ekki veitt stefnanda hina umstefndu sjúkdómatryggingu ef stefndi hefði haft réttar heilsufarsupplýsingar um stefnanda og ekki verið leyndur vitneskju um áðurgreindar læknisheimsóknir hennar, sjúkrahúsvist, rannsóknir og sjúkdómsgreiningar. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi á þeim tíma, sem hún tók sjúkdómatrygginguna þegar verið kominn með MS-sjúkdóm, eða fyrir árið 2002, en fyrstu klínísku einkenni sjúkdómsins hafi verið það ár. Taki sjúkdómatryggingin ekki til þess sjúkdóms, þar sem verið sé að vátryggja áhættuna af því að fá tiltekna sjúkdóma, en ekki áhættuna af því að þeir versni. Að framangreindu virtu, verði að andmæla öllum kröfum og málsástæðum stefnanda og beri að sýkna stefnda af stefnukröfum. Séu ekki efni til að ákvarða stefnanda bætur að hluta, samkvæmt 2. mgr. 6. gr. og 23. gr. vsl. nr. 20/1954. Niðurstaða. Um mál þetta gilda lög nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og er óumdeilt að MS-sjúkdómur sá sem stefnandi var greind með á árinu 2005 telst til vátryggingaratburðar samkvæmt vátryggingarskilmálum sjúkdómatryggingar stefnda. Óumdeilt er að í febrúar 2002 leitaði stefnandi á heilsugæslustöð vegna mikils slappleika og þrekleysis og í mars 2002 leitaði hún tvívegis með stuttu millibili á heilsugæslustöð með dofa og verki í griplim og fékk í síðara skipti bjúgeyðandi lyf og verkjalyf. Var greining sú sem hún fékk þá sinaskeiðabólga og er ritað í sjúkraskýrslur að hún hafi átt að fara í taugaleiðnipróf, sem er gert, samkvæmt framburði Marianne Brandsen læknis, til að ganga úr skugga um hvort um sinaskeiðabólgu er að ræða. Í þessi taugaleiðnipróf fór stefnandi ekki fyrr en hún lagðist inn á sjúkrahús í lok apríl 2002. Hún sótti um sjúkdómatryggingu til stefnda 2. apríl 2002 og lagði hana inn til umboðsmanns stefnda 10. apríl 2002. Í umsókn um sjúkdómatryggingu svaraði hún játandi spurningum um hvort hún hefði undanfarin þrjú ár verið fullkomlega heilsuhraust og vinnufær. Þá undirritaði hún yfirlýsingu þess efnis að svör hennar við spurningum í beiðninni væru sannleikanum samkvæmt og engum atriðum leynt er kynnu að skipta máli við áhættumat tryggingarinnar. Umsókn stefnanda hafði ekki hlotið afgreiðslu og samþykki hjá stefnda þegar stefnandi ók sjálf á bráðamóttöku Landspítala 29. apríl 2002 og lýsti því fyrir dómi að hún hefði þá orðið mjög hrædd, átt erfitt með að kyngja og haldið að hún væri að fá heilablóðfall. Við læknisskoðun John E. G. Benedikz á stefnanda er hún kom á bráðamóttöku er haft eftir stefnanda að hún hafi haft ,,3 vikna sögu um dofa og verk í hæ hendi“, hún hafi lýst tilfinningu eins og spotti væri bundinn um fingurinn, þrýstingstilfinningu hægra megin í andliti og hársverði, fundist tungan vera skrýtin og þrýstingstilfinning væri í báðum fótum, klaufska í hægri hendi, svimi. Þau einkenni sem stefnandi lýsti sjálf, bæði hjá lækni á bráðamóttöku og þau einkenni sem hún lýsti fyrir dómi, tengjast augljóslega taugakerfi, enda var stefnandi lögð inn á taugalækningadeild Landspítala, þar sem hún gekkst undir rannsóknir, þar á meðal segulómanir af höfði. Var stefnandi greind með heilabólgu, encephalitis. Viðbótarupplýsingar um aðgerðir sem stefnandi hafði gengist undir á kvennadeild LSH nokkrum árum áður, lagði stefnandi inn til stefnda eftir að hún útskrifaðist af taugalækningadeild Landspítalans og var sjúkdómatrygging samþykkt í júlí 2002. Í framburði vitnisins, Sigríðar Einarsdóttur, hjúkrunarfræðings kom fram að þegar fyrir lægi að umsækjendur um sjúkdómatryggingu hefðu haft heilabólgu, þyrftu þeir að hafa verið án einkenna í eitt ár, til þess að unnt væri að taka beiðni þeirra um sjúkdómatryggingu til skoðunar. Leiðbeiningar endurtryggjanda sem eru meðal gagna málsins, staðfesta þennan framburð vitnisins. Þá kvað vitnið að ef stefnandi hefði upplýst um að hún hefði hugsanlega sinaskeiðabólgu hefði af hálfu stefnda verið farið fram á læknabréf er staðfesti slíka greiningu, ásamt rannsóknum á því að um sinaskeiðabólgu væri að ræða, en ekki einhvern annan sjúkdóm. Fyrr yrði sjúkdómatrygging ekki samþykkt. Af umsókn stefnanda um sjúkdómatryggingu verður glögglega ráðið að stefnanda var ljós skylda sín til að greina ítarlega frá heilsufari sínu. Í umsókninni greinir hún m.a. skilmerkilega frá keiluskurði sem hún gekkst undir mörgum áður, fæðingardepurð og háum blóðþrýstingi móður sinnar. Hún aflaði viðbótarupplýsinga um heilsufar sitt, er lutu að keiluskurði þeim sem hún greindi frá í umsókn sinni, eftir að hún útskrifaðist af taugalækningadeild Landspítalans, og hafði hún þá ekki fengið samþykkta umsókn um sjúkdómatryggingu hjá stefnda. Því mátti henni vera ljóst að ástæða innlagnar hennar á taugalækningadeild Landspítalans á þessum tíma, lega hennar þar, rannsóknir sem gerðar voru, m.a. á höfði hennar, svo og greining sem hún fékk á veikindum sínum, skipti máli fyrir félagið í skilningi 7. gr. laga nr. 20/1954 og að það að hún lét það hjá líða að skýra frá þessum atvikum verður metið henni til stórkostlegs gáleysis. Breytir hér engu um að stefndi hefði getað neytt heimildar til að afla sjálfur gagna um heilsufar hennar hjá læknum, enda gáfu upplýsingar þær sem stefnandi veitt ekki tilefni til frekari könnunar en gerð var af hálfu stefnda. Af framlögðum gögnum um skilmála endurtryggjanda stefnda, og framburði vitnisins, Sigríðar Einarsdóttur, verður ráðið að endurtrygging kemur ekki til vegna greiningarinnar heilabólgu, (encephalitis) og verður umsækjandi að hafa verið án einkenna í eitt ár, áður en unnt er að leggja mat á umsókn hans um sjúkdómatryggingu. Af framansögðu má ætla að stefndi hefði ekki samþykkt umsókn stefnanda um sjúkdómatryggingu hefði hann haft rétta vitneskju um heilsufar stefnanda fram að þeim tíma er hann samþykkti tryggingu stefnanda. Jafnvel þótt stefnandi hafi síðar verið greind með MS-sjúkdóm og það sé sá vátryggingaratburður sem krafist er bóta fyrir, var um atvik að ræða sem stefnanda var skylt að geta um, áður en sjúkdómatryggingin var veitt. Kemur jafnframt fram í læknisvottorði Marianne Brandsen að grunsemdir um MS-sjúkdóm og rannsóknir á stefnanda með þann sjúkdóm í huga hafi fyrst vaknað á árinu 2002. Þá kemur fram í læknisvottorði Snorra Bergmann að fyrstu klínísku einkenni sjúkdómsins ,,í retrospect“ séu það ár. Samkvæmt öllu framangreindu og með vísan til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 er stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Í ljósi atvika málsins er rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Stefnandi fékk með leyfi Dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 5. október 2007 gjafsókn í málinu sem takmörkuð var við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 635.900 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, 600.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndi, Líftryggingafélag Íslands h.f. er sýkn af kröfum stefnanda, A Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 635.900 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 159/2003
Samningur Skuldaskil Bókhald
AÍ og G tóku að sér, f.h. óstofnaðs félags, að taka við nánar tilgreindum skuldbindingum E. Rekstur hins nýja félags, AF, varð mjög skammlífur og reis ágreiningur um uppgjör á skuldbindingum þess milli hluthafanna. Gerðu AÍ og G samkomulag um uppgjör sín á milli og síðar viðbótarsamkomulag þar sem kveðið var á um að AÍ skyldi gefa út og afhenda G tvö skuldabréf samtals að fjárhæð 4.530.000 kr. Jafnframt var umsamið, að kæmu í ljós skekkjur við færslu bókhalds skyldu greiðslur samkvæmt samkomulaginu endurskoðaðar. AÍ lét eftir þetta færa bókhaldið eftir þeim upplýsingum sem aðgengilegar voru og höfðaði í framhaldi af því mál á hendur G til endurheimtu 4.400.397 kr., sem AÍ taldi sig hafa ofgreitt. A tók síðar við aðild málsins af AÍ. Fór svo að kröfur A voru teknar til greina að fullu, enda hafði G ekki tekist að sanna að þær skyldu sæta lækkun.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. mars 2003. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 30. apríl 2003 og áfrýjaði hann á ný 2. maí sama árs með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur veri ómerktur og málinu vísað til héraðsdóms að nýju til löglegrar dómsmeðferðar og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. júlí 2003. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 4.400.397 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. júní 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandi reisir ómerkingarkröfu sína á því að bókhaldi Arctic-ferðaþjónustunnar hf. hafi ekki verið endanlega lokið fyrr en með gerð ársreiknings og áritun endurskoðanda. Þessi gögn hafi ekki verið lögð fram fyrr en við aðalmeðferð málsins í héraði. Þar sem málatilbúnaður gagnáfrýjanda byggist aðallega á fyrirvara í samkomulagi aðila er laut að nýjum upplýsingum úr bókhaldi hlutafélagsins telur hann að gögnin séu of seint fram komin og málið ekki dómhæft. Í þinghaldi 4. desember 2002 var bókað að ársreikningurinn hafi verið lagður fram með samþykki þáverandi lögmanns aðaláfrýjanda. Er ekkert bókað um að lögmaðurinn hafi gert athugasemdir af þessu tilefni. Verður ómerkingarkröfu aðaláfrýjanda hafnað þegar af þessari ástæðu. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll aðaláfrýjandi frá öðrum ástæðum, sem aðalkrafa hans var studd við. II. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi stóðu Allrahanda/Ísferðir ehf. og aðaláfrýjandi saman að því með samningi 23. ágúst 1995, fyrir hönd óstofnaðs félags, að taka við flugi á tilteknum flugleiðum, sem Emerald Air Ltd. hafði áður annast. Jafnframt tóku þeir yfir nánar tilgreindar skuldbindingar flugfélagsins. Með samkomulagi 29. sama mánaðar skuldbundu þeir sig, sem væntanlegir hluthafar í Arctic-ferðaþjónustunni hf., til að ábyrgjast að jöfnu fjárskuldbindingar og fjárframlög vegna félagsins og skyldi hvor þeirra, sem ábyrgðist eða greiddi meira en helming þeirra, eiga endurkröfu á hinn sem því næmi. Aðaláfrýjandi var framkvæmdastjóri hlutafélagsins en rekstur þess varð mjög skammlífur. Var bókhald þess í molum og reis ágreiningur um uppgjör á skuldbindingum þess milli hluthafanna. Gerðu þeir samkomulag um uppgjör sín á milli 18. febrúar 1997 og síðan viðbótarsamkomulag um sama efni 12. júní sama árs. Samkvæmt viðbótarsamkomulaginu skyldu Allrahanda/Ísferðir ehf. gefa út og afhenda aðaláfrýjanda tvö skuldabréf samtals að fjárhæð 4.530.000 krónur. Voru skuldabréfin gefin út 13. júní 1997. Bæði í samkomulaginu 18. febrúar 1997 og í viðbótarsamkomulaginu 12. júní sama árs voru ákvæði þess efnis að kæmu í ljós skekkjur við færslu bókhalds skyldi samkomulagið endurskoðað. Var þetta orðað svo í viðbótarsamkomulaginu að kæmi í ljós við færslu bókhalds hlutafélagsins eða við endurskoðun þess að útreikningar aðaláfrýjanda væru rangir þannig að hann hefði greitt minna vegna félagsins en uppgjörið miðaðist við skyldi hann endurgreiða það Allrahanda/Ísferðum ehf. Síðastnefnda félagið lét eftir það færa bókhald hlutafélagsins eftir þeim upplýsingum, sem aðgengilegar voru. Reyndist niðurstaða þess að aðaláfrýjandi hafði greitt minna vegna hlutafélagsins en við var miðað í viðbótarsamkomulaginu 12. júní 1997. Höfðuðu Allrahanda/Ísferðir ehf. mál þetta til endurheimtu þess, sem félagið taldi sig hafa ofgreitt. Þann 1. mars 2002 samdi gagnáfrýjandi um að taka við aðild málsins af Allrahanda/Ísferðum ehf. Bú síðarnefnda félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 20. desember 2002. III. Aðaláfrýjandi heldur því fram að í samkomulaginu 18. febrúar 1997 og viðbótarsamkomulaginu 12. júní sama árs hafi falist að Allrahanda/Ísferðir ehf. hafi samþykkt að taka til greina við uppgjör aðila útgjöld, sem aðaláfrýjandi teldi sig hafa haft, enda þótt þau tilheyrðu ekki með réttu bókhaldi Arctic-ferðaþjónustunnar hf. Þá heldur hann fram að í þessum gerningum hafi falist að Allrahanda/Ísferðir ehf. geti einungis krafist leiðréttinga vegna atriða sem séu ný í þeim skilningi að upplýsingar hafi ekki legið fyrir um þau áður en samkomulagið 18. febrúar 1997 og síðan viðbótarsamkomulagið 12. júní sama árs voru gerð. Á þetta verður ekki fallist. Verður framangreint orðalag viðbótarsamkomulagsins ekki skilið á annan hátt en þann að réttilega fært bókhald Arctic-ferðaþjónustunnar hf. skuli ráða fjárhæð hugsanlegrar endurgreiðslu aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt ljósrit af yfirlitum vegna tveggja greiðslukorta sinna frá þeim tíma er rekstur Arctic-ferðaþjónustunnar hf. stóð. Krefst hann lækkunar á kröfu gagnáfrýjanda á grundvelli upplýsinga er þar komi fram. Af þessum yfirlitum verður ekki ráðið að aðaláfrýjandi hafi með greiðslukortunum innt af hendi útgjöld í þágu Arctic-ferðaþjónustunnar hf. umfram það sem þegar sýnist hafa verið fært í bókhaldi félagsins. Stendur það aðaláfrýjanda næst að tryggja sönnur fyrir því að þessi útgjöld hans sem önnur varði rekstur félagsins. Þá telur aðaláfrýjandi að hann hafi sjálfur lagt 1.530.000 krónur inn á reikning sinn í Landsbanda Íslands 12. september 1995, en í bókhaldi Arctic-ferðaþjónustunnar hf. sé þetta ranglega talin greiðsla frá Independent Aviation Group Ltd. (IAG), en það félag mun hafa haft milligöngu um að útvega leiguflugvélar til starfsemi hlutafélagsins. Í framlögðum bókhaldsgögnum er að finna ljósrit af greiðsluseðli vegna umrædds innleggs á reikning aðaláfrýjanda. Kemur þar fram í skýringum að innleggið sé vegna IAG. Telja verður að aðaláfrýjandi verði að sýna fram á það að innlegg inn á reikning, sem hann meðal annars notaði við rekstur félagsins og samkvæmt fylgiskjölum tengist viðskiptamanni þess, stafi ekki frá þeim viðskiptamanni. Það hefur honum ekki tekist og getur yfirlit, sem hann hefur lagt fram í Hæstarétti og kveður vera úr viðskiptamannabókhaldi IAG, ekki ráðið úrslitum við það mat. Samkvæmt kröfu gagnáfrýjanda var gert fjárnám eftir héraðsdómi í eign aðaláfrýjanda 30. janúar 2003. Gagnáfrýjandi gerði þá ekki fyrirvara um gagnáfrýjun af sinni hálfu. Hefur hann því fyrirgert áfrýjunarrétti sínum til heimtu vaxta fyrir lengra tímabil en héraðsdómur dæmdi. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Gísli Örn Lárusson, greiði gagnáfrýjanda, Allrahanda ehf., 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 4.400.397, með vanskilaársvöxtum samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 13.06.1997 til greiðsludags. Þess er jafnframt krafizt, að vanskilavextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 13.06.1998, en síðan árlega þann dag, sbr. 12. gr. síðastgreindra laga. Þá er krafizt málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafizt, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. II. Málavextir: Með samkomulagi, dags. 23. ágúst 1995, milli aðila máls þessa annars vegar og forsvarsmanna Emerald Air (NI) Ltd. hins vegar, tóku hinir fyrrnefndu á sig, fyrir hönd óstofnaðs hlutafélags, allar skuldbindingar Emerald Air gagnvart ferðaskrifstofum á Íslandi vegna ferða, er seldar höfðu verið á flugleiðunum Keflavík­London-Keflavík og Keflavík-Belfast-Keflavík. Átti hið nýja félag að taka við flugi á framangreindum flugleiðum frá 25. ágúst 1995. Sama dag stofnuðu aðilar máls þessa hlutafélagið Arctic-ferðaþjónustuna hf. (Arctic Air Tours Ltd.) og tóku við framangreindum flugrekstri. Hlutafé félagsins var kr. 5.000.000, og var eignaraðild þannig háttað, að hvor aðila um sig átti 50% hlutafjár. Hluthafarnir gerðu með sér samkomulag, dags 29. ágúst 1995, um að ábyrgð þeirra skyldi vera jöfn, þannig að legði annar hluthafinn meira fé til félagsins en hinn, ætti hann endurkröfu á hendur hinum hluthafanum að 50% þeirrar fjárhæðar, er hann þyrfti að greiða. Stefndi kveður hafa verið ljóst í upphafi, að öll fjárframlög kæmu frá honum, þ.m.t. hlutaféð. Þess vegna hafi stefnandi afhent honum víxil, að fjárhæð kr. 4.500.000, til tryggingar endurgreiðslu. Hafi víxillinn verið samþykktur af stefnanda, en útgefinn af Sigurdóri Sigurðssyni og framseldur af honum og Sigríði Kristjánsdóttur, eiginkonu Þóris Garðarssonar, en Þórir og Sigurdór séu stjórnendur stefnanda. Þau Sigurdór og Sigríður voru, ásamt stefnda, í stjórn Arctic-ferða­þjónustunnar hf. Rekstur Arctic-ferðaþjónustunnar hf. varð skammlífur, og kveður stefnandi flugreksturinn hafa staðið í rúman mánuð, og hafi orðið verulegt tap á honum, sem að mestu leyti hafði verið fjármagnaður af stefnda, bæði með beinum fjárframlögum og með lántöku í formi yfirdráttar á tékkareikningum í Búnaðarbanka Íslands og Landsbanka Íslands. Í fyrstu hafi hans eigin bankareikningur verið notaður fyrir allt fjárstreymi félagsins. Er flugrekstri félagsins var lokið innheimti stefndi víxilinn, sem afhentur hafði verið, og krafðist fjárnáms í eignum stefnanda á grundvelli hans. Í kjölfarið sendi lögmaður stefnanda Ásgeiri Ragnarssyni hdl., lögmanni stefnda, símbréf, dags. 2. júní 1996, ásamt hreyfingalistum úr bókhaldi Arctic-ferðaþjónustunnar hf., þar sem segir m.a., að samkvæmt bókhaldi félagsins skuldi stefndi stefnanda kr. 147.771. Stefndi kveðst strax hafa gert athugasemdir við færslu bókhaldsins. Hafi hann samþykkt allar færslur á hreyfingalistanum viðkomandi stefnanda, nema kostnað við tölvukaup hjá Tæknivali, að fjárhæð kr. 532.923, kostnað við för 15 manna á vegum stefnanda með Flugleiðum, alls að fjárhæð kr. 475.568, og jafnframt hafi hann óskað skýringa á greiðslu til Arnar Ottesen, að fjárhæð kr. 79.879. Hafi hann viðurkennt kostnað stefnanda, að fjárhæð kr. 2.378.237. Þá hafi hann haft ýmsar athugasemdir varðandi bókhaldsfærslur, er hann sjálfan varðaði. Samkvæmt hreyfingalistunum hafi hann átt að hafa lagt út kr. 3.171.192,04. Hann hafi krafizt skýringa á greiðslu að fjárhæð kr. 575.000, er hann hafi átt að hafa fengið, og jafnframt hafi hann talið, að vantaði á hreyfingalistana 8 greiðslur, er hann hafði innt af hendi, samtals að fjárhæð kr. 2.142.232, en auk þess hafi hann talið sig hafa greitt eða vera ábyrgan fyrir greiðslum samtals að fjárhæð kr. 5.440.094. Stefndi kveður stefnanda strax hafa viðurkennt, að úttekt hjá Tæknivali hf., að fjárhæð kr. 532.923, væri ekki vegna Arctic-ferðaþjónustunnar hf., heldur vegna eigin úttektar hans, og hafi framlag þeirra til félagsins því lækkað í kr. 2.933.811. Samkomulag tókst með aðilum þann 18. febrúar 1997 um uppgjör. Samkvæmt því skyldi stefnandi greiða stefnda kr. 4.300.000 með tveimur skuldabréfum til 5 ára, sem áttu að vera tryggð með veði í fasteignunum Þverholti 9, Mosfellsbæ, og Eldshöfða 17, Reykjavík, auk þess sem Sigurdór Sigurðsson, Þórir Garðarsson og Sigríður Kristjánsdóttir áttu að bera sjálfskuldarábyrgð á skuldinni. Fyrsti gjalddagi skuldabréfanna átti að vera 15. maí 1997. Í samkomulaginu kemur fram, að til grundvallar því séu fyrirliggjandi upplýsingar tilheyrandi bókhaldi Arctic-ferðaþjónustunnar hf. Voru aðilar sammála um, að kæmu í ljós skekkjur svo einhverju næmi, skyldi endurskoða samkomulagið með tilliti til þeirra upplýsinga. Þá voru aðilar sammála um, að þeir skyldu skipta með sér þóknun til Björgvins Þorsteinssonar hrl. vegna aðstoðar hans og málflutnings. Stefndi kveður aðila enn fremur hafa verið sammála um ýmsa liði, sem ekki voru inni í bókhaldsfærslum félagsins, svo sem úttektir á Visakort stefnda, sem hafi verið notað til greiðslu hótelkostnaðar á Bretlandi, og ýmsan annan kostnað, er til hafði fallið. Stefnendur stóðu ekki við framangreint samkomulag og gáfu ekki út skuldabréfin. Kveður stefnandi, að mjög takmarkaðar upplýsingar og gögn hafi legið fyrir við gerð samkomulagsins um uppgjörið, þar sem bókhald félagsins hafi verið ófært, og fylgiskjöl hafi skort. Hafi því við uppgjörið fyrst og fremst verið byggt á yfirlitum frá stefnda, er hann hafði sent lögmönnum sínum í tilefni af þrýstingi frá honum um endurgreiðslu þess fjár, er stefndi hélt fram, að hann hefði lagt út eða tekið á sig umfram stefnanda. Í trausti þess, að upplýsingar stefnda væru réttar, hafi stefnandi samþykkt það samkomulag, sem til sé vitnað frá 18. febrúar 1997, sbr. og 12. maí 1997. Áður hafi lögmaður stefnda, Björgvin Þorsteinsson hrl., ritað lögmanni stefnanda bréf, dags. 9. febrúar 1996, þar sem þrýst hafi verið á stefnanda að ganga frá uppgjöri við stefnda. Viðbótarsamkomulag var gert, og er það dags. 12. maí 1997, en aðilar eru sammála um, að það eigi að vera 12. júní 1997. Samkvæmt því lofaði stefnandi að gefa út og afhenda stefnda skuldabréf, að fjárhæð kr. 4.530.000. Kveður stefndi fjárhæðina hafa verið hækkaða vegna kostnaðar stefnda af innheimtu hjá stefnanda. Í þessu samkomulagi var ákvæði samsvarandi því, sem áður hafði verið, um að kæmi í ljós við færslu bókhalds og/eða endurskoðun þess, að útreikningar stefnda væru rangir, bæri honum að endurgreiða stefnanda. Stefnandi gaf út þau skuldabréf, sem samið var um. Stefndi kveðst hafa heimilað stefnanda að gefa út nýtt skuldabréf með veði í Þverholti 9, Mosfellsbæ, á árinu 1999 og breyta þannig upphaflegum greiðsluskilmálum skuldarinnar. Arctic-ferðaskrifstofan er skráð með skammstöfuninni hf. hjá hlutafélagaskrá, en í skjölum málsins er ýmist talað um Arctic-ferðaskrifstofuna hf. eða ehf. Liggja ekki fyrir gögn um að félaginu hafi verið breytt í einkahlutafélag og verður því fjallað um félagið hér eins og það er skráð upphaflega. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir á því, að hann hafi tekið að sér að sjá um að láta færa bókhaldið, og hafi það verk hafizt fljótlega, eftir að samkomulagið var gert. Starfsmaður á skrifstofu stefnanda, Guðbjartur Jónsson, hafi síðan hafizt handa við úrvinnslu bókhalds Arctic ferðaþjónustunnar hf., m.a. með öflun fylgiskjala. Þá hafi fljótlega vaknað grunur um, að bókhaldið gæfi aðra mynd af viðskiptastöðunni en stefndi hafði haldið fram, sbr. bréf stefnanda, dags. 9. desember 1997. Endurskoðun Gunnars Hjaltalín ehf. hafi síðan unnið yfirlit um færslur bókhaldsins, en samkvæmt niðurstöðu hins löggilta endurskoðanda sé viðskipta­staða félagsins allt önnur en stefndi hafi lýst í bréfum sínum og á fundum með aðilum, er gengið var til áður tilvitnaðra samninga. Sé niðurstaða endurskoðandans sú, að greiðslur stefnda umfram stefnanda hafi numið kr. 259.366, en ekki kr. 4.458.581, eins og stefndi hafi fullyrt og lagt hafi verið til grundvallar. Stefnandi telji því, í samræmi við samkomulag aðila frá 29. ágúst 1995 um upphafleg markmið aðila um ábyrgðir, svo og með vísan til síðari samninga aðila um uppgjör, að stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu ofgreidds framlags. Endurkrafa stefnanda með tilliti til niðurstöðu endurskoðandans, þ.e. mismunurinn á helmingi af kr. 259.366 ­(kr. 129.683), sem stefnda hafi borið að endurgreiða stefnanda, og kr. 4.530.000 sé því kr. 4.400.317, sem sé jafnvirði höfuðstólsfjárhæðar endurkröfunnar, en jafnframt sé í málinu gerð krafa um vanskilavexti og málskostnað. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 7. nóvember 2000, hafi stefnda verið tilkynnt um endurkröfu stefnanda og skorað á stefnda að greiða eða að semja um endur­greiðsluna. Stefndi hafi ekki svarað bréfi þessu, og því sé talið nauðsynlegt að höfða mál þetta til að fá aðfararhæfan dóm fyrir endurkröfunni. Stefnandi kveður málið rekið samkvæmt 1. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann vísar til samninga aðila, svo og til reglna samninga- og kröfuréttar um greiðsluskyldu skuldara. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður hann við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og kröfur um málskostnað við 130. gr. 1. nr. 91 /1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda: Stefndi kveður enga kröfu hafa borizt frá stefnanda á hendur stefnda, fyrr en hann fékk bréf frá lögmanni stefnanda, dags. 7. nóvember 2000. Hann hafi fyrst séð bókhaldsfærslur þær, sem fylgja með dskj. nr. 16 við þingfestingu þessa máls. Sé þar nánast alfarið byggt á þeim bókhaldsfærslum, sem fyrir lágu í júní 1996. Þær breytingar, sem gerðar hafi verið á bókhaldfærslunum, séu á bókhaldslykli 8030, og séu þær, að leiðréttar séu tvær færslur, önnur að fjárhæð kr. 244.035 og hin að fjárhæð kr. 88.162. Engar skýringar fylgi og ekki séu lögð fram þau fylgiskjöl, sem varði þessar færslur. Á bókhaldslykli 8050 sé að sama skapi um að ræða leiðréttingu tveggja færslna, og sé önnur að fjárhæð kr. 532.923 og hin að fjárhæð kr. 76.599. Engin fylgiskjöl séu heldur lögð fram vegna þessara færslna, en fyrri leiðréttingin hafi þegar verið gerð, þegar frá samkomulagi aðila var gengið á árinu 1997. Á bókhaldslykli 7030 hafi verið leiðréttar tvær færslur í samræmi við bréf stefnda frá 16, september 1996, önnur að fjárhæð kr. 400.000 og hin að fjárhæð kr. 909.932, og jafnframt séu 6 aðrar nýjar færslur, og þ.á m. haldi endurskoðandinn því fram, að IAG hafi greitt inn á reikning stefnda kr. 1.530.000 þann 12. september 1995. IAG hafi aldrei greitt inn á reikning þennan, heldur hafi stefndi staðið í því vikulega að greiða til IAG, sem séð hafi Arctic-ferðaþjónustunni hf. fyrir flugvélum. Þessi innborgun hafi verið stefnanda kunn árið 1996, en innborgunin hafi komið frá stefnda sjálfum. Engin fylgiskjöl séu lögð fram til sönnunar færslum þessum. Að öðru leyti en að framan greini hafi ekki verið gerðar breytingar á bókhaldsfærslunum. Í bréfi Eymundar Sveins Eiríkssonar, dags. 17. apríl 2000, segi, að greiðslur stefnda umfram greiðslur stefnanda hafi verið kr. 259.366. Telji hann stefnda til inneignar kr. 854.963 á ávísanareikningi Emerald Air nr. 47183 (eigi að vera 47133). Hann virðist jafnframt telja, að Búnaðarbanki Íslands og Landsbanki Íslands hafi ekki tekið vexti og kostnað af yfirdráttarlánum. Þá hafi í engu verið tekið tillit til þess, sem fram komi í bréfi stefnda, dags. 16. september 1996, og hafi verið utan bókhalds Arctic-ferðaþjónustunnar hf., sem þá lá fyrir, en aðilar hafi verið sammála um að leggja þær tölur til grundvallar uppgjöri sínu. Útreikningum þeim, sem fram koma á dskj. nr. 16, er alfarið mótmælt, enda var ekki að neinu leyti haft samráð við stefnda við vinnu þessa, og virðist hún vera alfarið út í hött og að engu hafandi. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því, að uppgjör það, sem fram fór á árinu 1997, hafi verið rétt, eða a.m.k. hafi ekki hallað á stefnanda í því uppgjöri. Öll þau gögn, sem stefnandi byggi nú á, hafi legið fyrir þegar þann 2. júní 1996, sbr. dskj. nr. 20 og 21. Einungis smávægilegar leiðréttingar hafi verið gerðar frá þessum tíma, og eigi þær breytingar ekki að leiða til þess, að samkomulag aðila sé tekið til endurskoðunar, og eigi ekki að leiða til endurkröfu stefnanda á hendur stefnda. Séu engar forsendur til þess, og beri því að sýkna stefnda. Þá hafi stefnandi sýnt af sé mikið tómlæti með því að koma ekki kröfum sínum á framfæri fyrr en liðið sé á fjórða ár frá því, að endanlegt uppgjör fór fram. Tómlæti stefnanda verði sérstaklega að skoða í ljósi þess, að stefnandi hafi haft undir höndum öll bókhaldsgögn, sem á sé byggt. Hafi hann með tómlæti sínu fyrirgert rétti sínum, hafi hann einhver verið. Þá séu færslur þær, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, beinlínis rangar, eins og áður sé getið. Virðist sem stefnandi vilji nú ekki sætta sig við áður gert samkomulag, t.d. vegna úttekta af Visa­reikningi stefnda í þágu Arctic-ferðaþjónustunnar hf., svo og vegna annarra greiðslna eða ábyrgða, er hann var í, og ekki hafi farið í gegnum bókhald félagsins. Stefndi telji, að stefnandi geti ekki fengið þessum atriðum hnekkt, þar sem þau hafi verið umsamin árið 1997. Það hafi einungis verið, ef fram kæmi við færslu bókhaldsins, að útreikningar stefnda væru rangir, að stefnandi hafi getað krafizt endurgreiðslu. Ekkert slíkt hafi komið fram, þar sem allar breytingar, sem gerðar hafi verið á bókhaldsfærslum, hafi annaðhvort legið fyrir, þegar samkomulag var gert með aðilum, eða séu beinlínis rangar. Beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Krafizt sé ríflegs málskostnaðar úr hendi stefnanda, þar sem málshöfðun hans sé tilefnislaus. Vísist því til stuðnings til 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða: Fyrir dóminum gáfu skýrslu Þórir Garðarsson, fyrirsvarsmaður og markaðsstjóri stefnanda, Sigurdór Sigurðsson, framkvæmdastjóri stefnanda, Jóhann Skaphéðinsson, starfsmaður á endurskoðunarskrifstofu, Guðbjartur Jónsson, framkvæmdastjóri og Björgvin Þorsteinsson hæstaréttarlögmaður. Með samkomulagi, dags. 18. febrúar 1997, skuldbatt stefnandi sig til að greiða stefnda þar tilgreinda fjárhæð. Í samkomulaginu segir, að grundvöllur þess hafi verið fyrirliggjandi upplýsingar tilheyrandi bókhaldi Arctic-ferðaþjónustunnar hf., og lýsa aðilar sig sammála því, að komi í ljós skekkjur, svo einhverju nemi, muni þeir endurskoða samkomulagið með tilliti til þeirra upplýsinga. Með viðbótarsamkomulagi, dags. 12. maí 1997, hækkar sú fjárhæð, sem stefndu lofa að greiða, lítillega, en jafnframt er þar eftirfarandi fyrirvari: “Komi í ljós við færslu bókhalds Arctic ferðaþjónustunnar ehf. og/eða endurskoðun þess, að útreikningar Gísla Arnar séu rangir, þannig að Gísli hafi greitt minna en uppgjör er miðað við og hann heldur fram, þá endurgreiðir hann að teknu tilliti til þess.” Stefnandi heldur því fram í stefnu, að starfsmaður stefnanda, Guðbjartur Jónsson hefði í kjölfar þess, að samkomulagið var gert, hafizt handa við að færa bókhaldið, og hefði fljótlega vaknað grunur um, að viðskiptastaðan væri önnur en Gísli Örn hefði haldið fram. Ársreikningur Arctic Air ehf. 1995 er dags. 25. nóvember 2002. Í áritun endurskoðanda, Gunnars Hjaltalín, segir svo: “Við höfum aðstoðað við gerð ársreiknings fyrir fyrirtækið Arctic Air ehf. vegna ársins 1995. Ársreikningurinn hefur að geyma rekstrarreikning, efnahagsreikning, skýringar og sundurliðanir. Við höfum skipulagt og hagað vinnu okkar í samræmi við viðurkenndar aðferðir við gerð óendurskoðaðra ársreikninga með það að markmiði að aðstoða Arctic Air ehf. við að leggja fram ársreikning sem er í samræmi við lög og góða reikningsskilavenju. Ársreikningurinn er byggður á bókhaldi félagsins og öðrum upplýsingum. Við höfum ekki endurskoðað ársreikninginn og þar af leiðandi ekki sannreynt grundvöll hans.” Samkvæmt bréfi frá endurskoðun Gunnars Hjaltalín, sem undirritað er af Eymundi Sveini Einarssyni löggiltum endurskoðanda, var greiðsla Gísla Arnar umfram greiðslu stefnanda kr. 259.366, og eru dómkröfur stefnanda byggðar á þeirri niðurstöðu. Það liggur fyrir, að bókhaldið hafði enn ekki verið fært, þegar viðbótarsamkomulag aðila var gert, og byggðist niðurstaða þess á útreikningum Gísla Arnar, sem stefnandi hafði ekki gögn til að yfirfara og sannreyna á þeim tíma. Af þeim sökum var umdeildur fyrirvari settur í samkomulagið. Engin gögn hafa verið lögð fram í máli þessu af hálfu stefnda til að styðja útreikninga hans. Yfirlýsingar Björgvins Þorsteinssonar hrl. um framlag Gísla Arnar til fyrirtækisins eru óstaðfestar, en lögmaðurinn bar fyrir dómi, að hann gæti ekki svarað fyrir það með nokkurri vissu, hvað það væri, sem stefndi hefði greitt í þágu félagsins, eða hversu mikið af því fjármagni hann hefði fengið til baka. Stefndi gerir m.a. athugasemdir við óútskýrðar leiðréttingar á bókhaldsfærslum í bókhaldslyklum 8030, 8050 og 7030. Vitnið Guðbjartur Jónsson kvaðst ekki minnast þessara leiðréttinga sérstaklega, en taldi, að ástæða þess hefði getað verið sú, að það hefði vantað svo mikið að skjölum, þegar hann tók við bókhaldinu, að þetta hefði getað verið hluti af leiðréttingum vegna þess. Hann hafi gengið fullkomlega frá hreyfingalistunum í hendurnar á Gunnari Hjaltalín. Þegar hann tók við, hafi verið búið að reyna að mestu leyti að útvega upplýsingar frá öðrum en Gísla Erni, en mikið af fylgiskjölum hefði enn vantað, sem og upplýsingar frá Gísla Erni, sem hefði verið búinn að kurla saman einkareikningi sínum og reikningi félagsins, og hefði verið erfitt að finna út, hvað var hvað. Stefndi gerir einnig athugasemdir við meinta greiðslu IAG inn á reikning stefnda þann 12. september 1995, kr. 1.530.000, og kveður hana aldrei hafa verið greidda. Í framlögðum bókhaldsgögnum á dskj. nr. 31 er að finna ljósrit af greiðsluseðli, þar sem umrædd fjárhæð er greidd umræddan dag inn á reikning stefnda. Greiðandi er tilgreindur IAG. Með hliðsjón af skjölum málsins, sem og framburði aðila og vitna, sem ekki hefur verið hrakinn, þykir í ljós leitt, að stefnandi hafi gengið til umdeilds samkomulags í trausti þess, að reyndust óstaðfestar upplýsingar Gísla Arna rangar, myndu greiðslur þeirra til Gísla Arnar verða leiðréttar, svo sem skýrt er kveðið á um í viðbótarsamkomulaginu. Gísli Örn hefur hvorki lagt fram gögn þau, sem útreikningar hans við gerð samkomulagsins voru byggðir á, staðreynt útreikninga sína með vætti vitna eða á annan hátt, né komið fyrir dóminn til að skýra frá sjónarmiðum sínum og eftir atvikum að mótmæla framburði fyrirsvarsmanna stefnanda. Útreikningar Guðbjarts Jónssonar hafa ekki verið hraktir eða gerðir ósennilegir, og þykir mega leggja þá til grundvallar. Það má fallast á, að stefnandi hafi sýnt nokkuð tómlæti með því að hafa ekki uppi kröfur fyrr en raunin varð, en dómurinn fellst ekki á, að hann hafi með því fyrirgert rétti sínum til endurkröfu samkvæmt samkomulagi aðila og er þá litið til þess, að stefnandi gerði ítrekaðar tilraunir til að afla gagna frá Gísla Erni, sem var lítið eða ekkert sinnt. Hins vegar þykir rétt, með hliðsjón af því, að bókhaldi félagsins var ekki endanlega lokið með gerð ársreiknings og áritun endurskoðanda og það lagt fyrir dóminn fyrr en við aðalmeðferð í máli þessu, að dráttarvextir dæmist frá dómsuppsögudegi. Þá dæmast vextir samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001, en ekki samkvæmt eldri lögum, svo sem gert er í kröfugerð stefnanda. Að öðru leyti verða kröfur stefnanda teknar til greina að fullu. Eftir atvikum þykir rétt, að stefndi greiði stefnanda kr. 600.000 í málskostnað. Dóminn kváðu upp Sigríður Ólafsdóttur héraðsdómari, Stefán Svavarsson viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi og Stefán Franklín löggiltur endurskoðandi. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Gísli Örn Lárusson, greiði stefnanda, Allrahanda ehf., kr. 4.400.397, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001 frá dómsuppsögudegi, 18. desember 2002, til greiðsludags og kr. 600.000 í málskostnað.
Mál nr. 457/2016
Líkamstjón Skaðabætur Áhættutaka
Í málinu krafðist A viðurkenningar á því að B og M bæru óskipta skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem hann kvaðst hafa orðið fyrir þegar hann féll í glímu við B í bardagahring í íþróttasal M árið 2014. Var tilgangurinn með viðkomunni í íþróttasalnum sá að láta A heyja glímu við vanan keppnismann sem liður í skemmtidagskrá í tilefni af fyrirhuguðu brúðkaupi hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gögn málsins og framburður aðila og vitna fyrir dómi bæri með sér að tilgangur þess að A fór inn í bardagahringinn með B umrætt sinn hefði ekki verið til kennslu í bardagaíþróttum heldur til þess að hafa mætti af því skemmtan fyrir viðstadda. Þá hefði A gert sér grein fyrir því áður en hann gekk til leiksins að hin fyrirhuguðu glímutök krefðust líkamlegrar snertingar og að í slíkum átökum gætu menn slasast. Vísað var til þess að í íslenskum rétti hefðu lengi gilt reglur um áhættutöku sem ættu sér ótvíræða stoð í dómaframkvæmd á sviði skaðabótaréttar. Að þessu gættu og með hliðsjón af myndskeiðum og framburði aðila fyrir dómi var talið að A hefði í upphafi leiksins fengið nokkrar leiðbeiningar frá B um það hvernig hann skyldi bera sig að í leiknum og að B hefði við umrædda fellu borið sig í aðalatriðum eins að og í fyrri fellu. Samkvæmt þessu og þar sem A byggði ekki á því að aðferð B við fyrri felluna eða verklag hefði verið rangt, yrði B ekki gerður ábyrgur fyrir afleiðingum þeirra meiðsla sem A kvaðst hafa hlotið umrætt sinn. Af þeirri niðurstöðu leiddi að ekki þurfti að taka afstöðu til hugsanlegrar ábyrgðar M sem vinnuveitanda B. Voru þeir því sýknaðir af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 16. júní 2016. Áfrýjandinn B krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara aðskaðabótaábyrgð verði skipt. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. ÁfrýjandinnMjölnir krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. IAtvikum málsins er að nokkru lýst íhinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið kom stefndi í fylgd félaga sinna í saláfrýjandans íþróttafélagsins Mjölnis að […] um klukkan 17.00 laugardaginn 23.ágúst 2014 en þann dag höfðu félagar stefnda skipulagt margþætta skemmtidagskráí tilefni af fyrirhuguðu brúðkaupi hans. Einn liður í þeirri dagskrá varviðkoma í umræddum íþróttasal og er aðdraganda þess lýst í héraðsdómi. Samkvæmtgögnum málsins var tilgangurinn með viðkomunni í íþróttasalnum sá að látastefnda heyja glímu við vanan keppnismanní bardagahring. Úr varð eftirsamskipti C, félaga stefnda, við fyrirsvarsmann Mjölnis að einhver úr keppnisliðihins síðarnefnda tæki að sér að glíma við stefnda, og þegar hann ásamt félögumsínum mætti í íþróttasalinn tók áfrýjandinn B á móti þeim.Fljótlega eftir komuna í íþróttasalinnfór stefndi í fylgd áfrýjandans B inn í bardagahring þar og á myndskeiðum semtekin voru á síma sést B og heyrist gefa stefnda stuttlega ráð um hvernig eigiað bera sig að í glímunni. Því næst sýndi B svokallaða fellu sem eins og íhéraðsdómi greinir fólst í því að B tók þéttingsfast utan um stefnda frá hlið,brá fæti undir hnésbót hans og felldi á bakið. Tókst fyrsta fellan eins og tilstóð og lenti stefndi á bakinu með báða fætur frjálsa en þegar B hugðistendurtaka felluna sést á upptökum hvar hægri fótur stefnda rennur til og lendirundir honum þegar hann fellur í gólfið og kemur stefndi niður á fótinn affullum þunga. Þá sýna myndskeiðin einnig að stefndi kenndi sér strax meins eftirfallið og taldi sig brotinn á fæti. Liðu 1 mínúta og 27 sekúndur frá þvístefndi og B stigu inn í hringinn og þar til stefndi var felldur öðru sinni oger seinni fellan eins og í héraðsdómi greinir hið ætlaða tjónsatvik. IIC kvaðst fyrir dómi hafa átt ísamskiptum við formann áfrýjandans Mjölnis vegna heimsóknarinnar í íþróttasalfélagsins. Uppákoman þar hafi átt að vera létt og skemmtilegt grín og hafiáfrýjandinn B sem hann þekkti persónulega verið „virkilega flottur kandidat íþetta“ enda mikill fagmaður og keppnismaður. Atburðarásinni lýsti C þannig að þettahafi ekki verið nein glíma: „Þetta var meiri sýnikennsla. Á þessum tímapunktivar þetta sýnikennsla, það var engin glíma sem átti sér stað í raun og veru.Þeir voru ekki að takast á í glímu ... [A] vissi ekkert prógrammið yfir daginn... það kemur honum svolítið á óvart að við séum að fara þarna og hannaugljóslega svolítið kvíðinn eða hann fær greinilega hnút í magann. Hann veitnáttúrulega ekki hvað er farið að gerast. Við förum þarna upp og [B] tekur ámóti okkur og við löbbum beint í æfingasalinn þar sem við förum inn í búrið. Égvar svo sem búinn að segja að okkur yrði sýnt eitthvað ... Í staðinn fyrir að farabara beint í glímu þá er ákveðið að sýna okkur einhver trix eða sýna okkur einhverjarfellur. Við erum eins og ég segi í algjöru byrjunarstigi þarna þegar þetta ásér stað ... Þetta átti að vera skemmtun og ekkert annað og þetta átti að verameira svona maraþonhlaup frekar en einhverjar barsmíðar. Þarna átti hann aðsvitna og veltast í gólfinu og koma bara þreyttur og sigraður út úr því, enekki slasaður.“ Stefndi bar fyrir dómi að þegar ííþróttasalinn kom hafi þeim strax verið vísað í bardagahringinn: „[B] fer þá aðsýna hvernig á að gera hitt og þetta, ætlar að sýna einhver glímutök, fellur ogeitthvað svoleiðis ... Hann segir mér að hann sé ekki að fara að gera neitt,hann sé bara að sýna mér. Hann sýnir hvernig eigi að taka í andstæðinginn ogeitthvað svoleiðis. Síðan ætlar hann að sýna mér, hann snýr að hliðinni á mérog grípur í mig og ætlar að fara með mig einhvern veginn niður og gerir þaðvarlega. Síðan stend ég upp og þá gerir hann það um leið aftur og brýtur á mérlöppina ... Ég hafði ekkert með þessa dagskrá að gera ... ég hvorki skipulagðiþetta né heldur hafði ég vitneskju um það hvað var næst á dagskrá. Þegar viðerum komin þá er mér sagt að eigi að kenna einhver glímutök og eitthvaðsvoleiðis, síðan verði einhver sýnikennsla eða eitthvað svoleiðis.“ Stefndikvaðst hafa vitað að þetta væri líkamsræktarstöð og sjálfsvarnarskóli: „Svosegja þeir mér þegar við erum að fara þarna upp hvað væri að fara að gerast.“Stefndi kvaðst á þessum tímapunkti hafa gert sér grein fyrir því að þetta væri „hnefaleikahringur“ætlaður fyrir bardagaíþróttir, og þegar hann var spurður við hverju hann hefðibúist áður en hann gekk inn í hringinn, svaraði stefndi: „Eitthvað í líkinguvið það sem mér var sagt, það er að segja að það ætti að kenna einhvers konarglímubrögð eða einhver trix sem ætti að sýna manni og kenna. Síðan yrði einhverskonar sýnikennsla eða æfing eftir það.“ Þá kvaðst hann hafa gert sér greinfyrir því að sýnikennsla og glímutök krefðust líkamlegrar snertingar og að menngætu slasast í líkamlegum átökum: „Já, fólk getur slasast hvar sem er.“ Þegarstefndi var spurður hvort hann hefði farið inn í hringinn ef hann hefði vitaðað sýnikennsla færi fram með þeim hætti að áfrýjandinn B myndi sýna honumhvernig ætti að fella hann svaraði stefndi: „Ef ég hefði upplifað það að maðurfengi leiðbeiningar um það hvernig maður ætti að detta og svo framvegis. Já,örugglega hefði ég gert það.“ Þá sagði stefndi það efalaust að hann hefði fariðinn í hringinn þótt hann hefði fengið að vita að hann gæti fengið marbletti eðaeinhver óþægindi sem fylgdu því að standa í glímutökum. Stefndi kvað ekkert líkt með þvíhvernig áfrýjandinn B felldi hann í umrædd tvö skipti: „Í fyrra skiptið þágerir hann þetta mjög rólega og sýnir hvað er að gerast, síðan án nokkurrarviðvörunar þá tekur hann og kippir mér til og ég er ekki viðbúinn og veit ekkihvað er að gerast þegar hann gerir þetta í síðara skiptið ... Það er ekkertskylt með þessu tvennu.“ Seinna fallinu lýsti stefndi nánar með þessum orðum:„Ég fell við og löppin verður einhvern veginn eftir og verður undir, sem varólíkt því sem hafði skeð í síðasta skiptið þar sem ég dett aftur fyrir mig, þátekur hún einhvers konar snúning sem verður til þess, nei ég kann ekki að lýsaþví nógu vel. Löppin verður einhvern veginn eftir og það kemur smellur.“ Þegarstefndi var spurður hvort hann hefði neytt áfengis áður en hann kom ííþróttasalinn svaraði hann: „Það var ekki mikið. Það var bjór og í þessumævintýragarði er mér gefið eitt skot af jägermeister.“ Stefndi kvaðst ekki hafastreist á móti í miðri seinni fellunni en bætti við: „Ég er spýtukarl fyrir þaðfyrsta og er mjög stirður. Svo þegar maður finnur að maður er að detta þágrípur maður í ... Ég var bara ekki að streitast á móti.“ Fyrir dómi lýsti áfrýjandinn Batburðarásinni í bardagahringnum meðal annars þannig: „Ég ætlaði að sýna honumeinfalda fellu, sýna honum að taka inside og svo tók ég bodylock á hann og égbað hann um að vera slakur og rólegur. Ég tók felluna fyrst og hún gekk mjögvel og hann var mjög slakur þá og svo ætlaði ég að sýna honum aftur. Ég sýnialltaf þrisvar sinnum allar fellur til þess að hann næði því betur. Þegar égsýni honum aðra felluna þá smá streittist hann á móti og svo tók ég hann niðurog þá gerðist þetta leiðinda óhapp, sem ég á enga útskýringu fyrir.“ B kvaðseinni felluna hafa verið framkvæmda eins og þá fyrri: „Já, ég er að gera samabragð ... Þetta er þannig að maður fær steggjunarhóp saman og ætlar að hafaþetta gaman, þetta á að vera skemmtun. Ég fer úr bolnum og svona, það geristsmá action í þessu. Fólk hefur mjög gaman af þessu. Þetta er bara að takanokkra lása, taka menn niður og aðeins að leika sér að þeim ... Ég bið hann aðvera rólegan og svo tók ég hann niður og svo ætlaði ég að sýna honum aftur ogsíðan leyfa honum að gera þetta við mig ... Þetta er mjög áhættulaust ... þettaer svona basic 101 fella sem ég myndi kenna byrjendum, því það er einfalt aðkenna hana.“ IIIÍ málinu leitar stefndi viðurkenningará því að áfrýjendur beri óskipta skaðabótaábyrgð á líkamstjóni því sem hannkveðst hafa orðið fyrir þegar hann féll öðru sinni í bardagahringnum ííþróttasal áfrýjandans Mjölnis 23. ágúst 2014. Fallist er á með héraðsdómi aðgögn málsins og framburður aðila og vitna beri með sér að tilgangur þess aðstefndi fór inn í bardagahringinn með áfrýjandanum B hafi ekki verið til kennsluí bardagaíþróttum heldur til þess að hafa mætti af því skemmtan fyrir viðstadda.Átti stefndi að vera viðfangsefni þeirrar skemmtunar og B að stýra ferðinni.Verður eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi að leggja til grundvallar aðöðru vísi hefði verið staðið að málum ef um hefðbundna kennslu fyrir nýnema íbardagaíþróttum hefði verið að ræða. Eins og að framan er rakið kvaðst stefndihafa gert sér grein fyrir því áður en hann gekk til leiksins að hin fyrirhugðuglímutök krefðust líkamlegrar snertingar og að í slíkum átökum gætu mennslasast. Þá kvað stefndi það efalaust að hann hefði farið inn í hringinn þótthann hefði fengið að vita að hann gæti fengið marbletti eða einhver óþægindisem fylgdu því að standa í glímutökum. Í íslenskum rétti hafa lengi giltreglur um áhættutöku en þar undir falla tilvik þar sem tjónþola er ljós súáhætta sem hann tekur en hann leggur eigi að síður sig eða hagsmuni sína íhættu. Þannig sagði í konungsbók Grágásar, Vígslóða, 34. kafla, að hvar þess ermaður gengi til fangs að vilja sínum eða leiks, og væri hann eigi lengur að enhann vildi, þá skyldi hann sjálfur sig ábyrgjast ef hinn vildi honum eigi meingera, nema hann fengi örkuml eða bana, og mest þá sem engi leikur væri. Í 13. kaflaMannhelgisbálks Jónsbókar er svipuð regla, sem enn er talinn til gildandi lagaog segir þar að gangi maður til leiks, fangs eða skinndráttar að vilja sínum,þá ábyrgist hann sig sjálfur að öllu, þó að hann fá mein eða skaða af. Ljóst er að reglur um áhættutöku eigasér ótvíræða stoð í dómaframkvæmd á sviði skaðabótaréttar, sbr. meðal annarsdóm Hæstaréttar 12. október 2006 í máli nr. 91/2006. Er fallist á meðáfrýjendum að reglur um áhættutöku valdi því að stefndi geti ekki krafið áfrýjendurum bætur, að því gefnu að áfrýjandinn B hafi staðið forsvaranlega aðundirbúningi og framkvæmd þess leiks er hann og stefndi gengu til umrætt sinn. Afmyndskeiðum, framburði stefnda sjálfs fyrir dómi og framburði áfrýjandans B erljóst að stefndi fékk í upphafi leiksins nokkrar leiðbeiningar frá B um þaðhvernig hann skyldi bera sig að í leiknum. Þá sýna myndskeiðin einnig að viðseinni felluna bar B sig í aðalatriðum eins að og í þeirri fyrri. Samkvæmtþessu og þar sem stefndi byggir ekki á því að aðferð B við fyrri felluna eðaverklag hafi verið rangt, verður áfrýjandinn B ekki gerður ábyrgur fyrirafleiðingum þeirra meiðsla sem stefndi kveðst hafa hlotið umrætt sinn. Afþeirri niðurstöðu leiðir að ekki þarf að taka afstöðu til hugsanlegrar ábyrgðaráfrýjandans Mjölnis sem vinnuveitanda B. Verða áfrýjendur því sýknaðir af kröfustefnda. Rétt er að málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti falli niður.Ákvæði hins áfrýjaða dóms umgjafsóknarkostnað verður staðfest en um gjafsóknakostnað hér fyrir dómi fersamkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjendur, B og Mjölnir, eru sýkniraf kröfu stefnda, A. Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Ákvæði héraðsdóms um gjafsókn erstaðfest.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjandans Bfyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans,800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2016.Málþetta var höfðað gegn stefnda Mjölni þann 27. janúar 2015 og stefnda B þann 28.janúar 2015. Það var dómtekið 10. mars 2016.Stefnandier A, […].Stefndueru Mjölnir, […] og B […]. Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði með dómi óskipt (insolidum) skaðabótaskylda vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir þann23. ágúst 2014 í húsakynnum stefnda, félagsins Mjölnis, af völdum stefnda, B.Þá krefst stefnandi að stefndu verði sameiginlega dæmdir til greiðslumálskostnaðar.Afhálfu stefnda Mjölnis er aðallega krafist sýknu en til vara að bótaskylda verðieinungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar úrhendi stefnanda.Afhálfu stefnda B er aðallega krafist sýknu en til vara að bótaskylda verðieinungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar úrhendi stefnanda eins og gjafsóknar til varnar nyti ekki í málinu. I.Málavextir Laugardaginn 23.ágúst 2014 kom stefnandi í fylgd félaga sinna í íþróttasal stefnda Mjölnis að […].Þennan dag var gleðskapur stefnanda og félaga hans í tilefni væntanlegsbrúðkaups hans nokkru síðar, svokölluð steggjun, sem félagarnir höfðu skipulagtfyrir stefnanda. Verður sú nafngift notuð eftirleiðis um athöfn þessa. Liðurí dagskrá dagsins var viðkoma í íþróttasalnum en á móti þeim tók stefndi B, semstarfar sem þjálfari hjá Mjölni. Aðdragandi þessa var sá að félagi stefnanda, C,hafði samband við fyrirsvarsmann stefnda Mjölnis, D, og lýsti fyrir honumþeirri fyrirætlun félaga að steggja stefnanda og „setja hann í hringinn“.Tilgangurinn var sá að fá einhvern „frá ykkur“ til þess að „taka aðeins á“stefnanda og greiða fyrir þá þjónustu. Í svari fyrirsvarsmannsins segir: „Gerumþetta hverja helgi. […] yfirþjálfarinn okkar [F] sér alveg um þetta. Sendu honumbara línu á facebook og hann svarar þér strax“. Fram kom að steggjun væriframkvæmd hjá þeim allt að 6 sinnum á dag. Tekið var fram að yfirþjálfariþeirra, F, sæi alveg um þetta. Var C bent á að hafa samband við hann en hann tækiá móti hópnum „eða einhver úr keppnisliðinu“. Spurði C svo: „ok...og er þettaþá bara 3 lotur eða er upphitun eða hvernig virkar þetta?“ Upplýsti D að þettakostaði 15.000 krónur og lýsti tilhöguninni svo: „steggurinn er bara krumpaðursaman og gólfið skúrað með honum, svo sýnir hann ykkur eitthvað smá“. Í kjölfarið sendi C F skilaboð áfésbók þar sem hann kvaðst vonast til þess að unnt væri að setja stefnanda íhringinn og „láta þjarma aðeins að honum“ og „það væri ekki verra ef það væristelpa“. Gaf F honum upp tölvunetfang og héldu samskipti þeirra áfram þar. Ísvari F segir hann m.a. að stelpur taki ekki að sér steggi. Þá gaf hann upp aðóhentugur tími hjá þeim væri milli 12 og 14 og verðið væri 18.000 krónur fyrir30 mínútur. Vísaði C þá til þess að D hefði talað um 15.000 kr. við hann ogsendi honum skjáskot af fésbók af þeim hluta samtals þeirra. Féllst F þá á þaðverð en kvað þá hafa hækkað gjaldið upp í 18.000 kr. en bætti við „en við förumnú ekki að taka fyrir hendurnar á formanninum“. Umræddan laugardag mættu þeirfélagar í æfingasalinn um kl. 17:00 eins og ákveðið hafði verið. Á meðal gagnamálsins eru myndupptökur á síma, sem sýna atburðarrásina, sem nánar verður lýstí niðurstöðukafla, frá mismunandi sjónarhorni. Þar sést þegar stefnandi fellurí gólfið og hrópar upp yfir sig af sársauka. Hefur hann á orði að hann teljisig vera brotinn. Stefnandi fékk frystan gelpoka og teygjusokk á staðnum semhann klæddi fót sinn í og var dagskránni haldið áfram með viðkomu á nokkrumstöðum.Stefnandileitaði á slysadeild um hádegi næsta dag og var greindur með tvíbrotinn hægriökkla sem var í lið og voru brotaendar lítið tilfærðir. Gekkst hann undiraðgerð sama dag og var brotið fest með plötu og skrúfum. Að því búnu var hannsettur í gifs og mátti ekki stíga í fótinn næstu 6 vikurnar.Stefnandikrafði stefndu um viðurkenningu á bótaskyldu með bréfi, dagsettu 21. október2014. Í bréfinu er rakið að stefnandi telji stefnda B hafa sýnt af sér gáleysisem hafi leitt til þess slyss sem varð umrætt sinn. Þá er afleiðingum þess lýstsem hafi haft í för með sér bæði beint og óbeint tjón stefnanda. Meðbréf lögmanns stefnda Mjölnis var kröfu stefnanda hafnað. Jafnframt var upplýstað félagið hefði ekki tryggingu hjá tryggingafélagi vegna líkamstjóns á borðvið það sem stefnandi varð fyrir.II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir dómkröfu sína á því að tjónið sem hann varð fyrir stafi af því aðþjálfarinn, stefndi B, sem sé starfsmaður stefnda Mjölnis hafi sýnt af sérgáleysi við kennslu, leiðbeiningar og eftirlit með stefnanda í umrætt sinn.Telur stefnandi að það hafi verið gáleysi af hálfu B að fella stefnanda meðþeim hætti sem gert var án þess að leiðbeina honum á nokkurn hátt, undirbúahann og vara við því sem biði hans. Hafi legið fyrir að stefnandi hafði aldreitekið þátt í slíkum leik áður og því ríkara tilefni en ella til leiðbeininga. Þáhafi stefnanda ekki verið ráðlagt að hita upp fyrir viðburðinn og líkaminn þvíkaldur, sem aftur auki líkur á meiðslum. Telur stefnandi því að stefndi B hafibrugðist leiðbeiningar- og eftirlitsskyldu sinni og því sýnt af sér saknæmtathæfi í umrætt sinn; í þessu tilviki stórkostlegt gáleysi. Stefnandi hafitekið þátt í umræddum viðburði í góðri trú og ekki átt von á öðru engóðlátlegri skemmtun enda talið sig vera undir öruggri handleiðslu þjálfara meðsérþekkingu. Stefnandibendir á að stefndi B sé starfsmaður stefnda Mjölnis og titlaður þjálfari hjáfélaginu. Hann hafi verið í vinnunni þegar umrætt tjón átti sér stað og hafiekkert í samskiptum stefnanda og félaga hans við starfsmenn stefnda Mjölnisbent til annars. Telur stefnandi að stefndi Mjölnir beri skaðabótaábyrgð áskaðaverkum B á grundvelli reglna skaðabótaréttar um ábyrgð vinnuveitanda átjóni sem starfsmaður hans hefur valdið með saknæmum hætti. Þá bendir stefnandiá að samkvæmt dómaframkvæmd hér á landi sé ábyrgð felld á vinnuveitanda þóttstarfsmenn hagi sér með óvenjulegum eða afbrigðilegum hætti. Þá gangi ábyrgðinlengra þegar starf feli í sér hættu á beitingu ofbeldis. Takist lögmannistefnda Mjölnis hins vegar að sýna fram á að Mjölnir beri ekkivinnuveitendaábyrgð á stefnda B vegna athafna hans í umrætt sinn, beri B enguað síður persónulega skaðabótaábyrgð á skaðverki sínu gagnvart stefnanda ágrundvelli ólögfestrar sakarreglu skaðabótaréttar og 1. gr. laga nr. 50/1993.Sú regla taki til tjóns sem sé tjónvaldi um að kenna. Telur stefnandi að unnthefði verið að komast hjá tjóninu ef stefndi B hefði hegðað sér til samræmisvið þær kröfur sem gera má til hans. Stefndi sé enginn nýgræðingur ísjálfsvarnaríþróttum en hafi farið offari umrætt sinn.Tilfrekari stuðnings bótaskyldu stefnda Mjölnis er bent á það að félagið rekiíþróttafélag og bjóði upp á fjölda námskeiða. Sé sérstaklega auglýst að gætt séfyllsta öryggis í aðbúnaði og kennslu og að starfsfólk búi yfir víðtækriþekkingu. Verði þeir aðilar sem til félagsins leita að geta treyst því að þeimsé ekki hætta búin undir leiðsögn kennara félagsins enda hafa þeir réttmætarvæntingar í þá veru í ljósi þess hvernig félagið kynni starfsemi sína ogstarfsmenn. Beri þjálfurum að upplýsa um þær hættur sem kunna að fylgja æfingumog leiðbeina viðkomandi. Stefnandihafi ákveðið að fara í bardagahringinn þó að honum væri það ekki skylt endahluti af dagskrá dagsins sem skipulögð hafi verið af öðrum. Ekki séu efni tilað líta svo á að að stefnandi hafi með því að stíga inn í hnefaleikahringinnsamþykkt að taka sérstaka áhættu þannig að það eigi að hafa áhrif á bótarétthans enda hafi hann engan þátt átt í að tjón hlaust af. III.Málsástæður og lagarök stefnda MjölnisStefndibyggir í fyrsta lagi á því að stefndi B hafi ekki starfað á vegum stefnda erslysið varð. Beri stefndi því ekki ábyrgð á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar.Stefndi B sinni aðeins kennslu og þjálfun í sparkboxi og MMA-bardagaíþrótt ávegum stefnda. Sú kennsla fari fram með skipulögðum hætti, á sama hátt og önnurkennsla á vegum stefnda Mjölnis og alls ekki á þann hátt sem stefnandi og vinirhans fengu að prófa hjá B. Öðrum verkum sinni B ekki á vegum stefnda, heldur ásjálfstæðan hátt, á eigin forsendum og að eigin frumkvæði. Þá hafi B sjálfurtekið við greiðslu vegna viðburðarins, en ekki stefndi Mjölnir, og hún runniðtil hans sjálfs. Hafi hann aðeins greitt stefnda Mjölni leigu fyrir afnot afhúsnæðinu. Stefndibendir á að fyrirsvarsmaður stefnda, sem félagi stefnanda hafi verið ísamskiptum við í aðdraganda viðburðarins, hafi vísað honum áfram á starfsmannstefnda sem aftur hafi vísað á stefnda B. Einnig bendir stefndi á að súþjónusta sem um ræðir, sem félagar stefnanda keyptu af meðstefnda B, sé hvergiauglýst eða kynnt á vegum stefnda Mjölnis, enda sé hún á ábyrgð þessstarfsmanns sem taki hana að sér í hvert eitt sinn. Stefndi bendir á aðvæntingar og ætlanir stefnanda skipti engu í þessu samhengi. Íöðru lagi byggir stefndi á því að orsakir líkamstjóns stefnda séu alfariðósannaðar. Stefnandi hafi sjálfur ákveðið að glíma við B eftir að hann hafðihvílt sig eftir hina umdeildu fellu í upphafi. Þá hafi hann gert sér glaðan dagmeð vinum sínum þrátt fyrir afleiðingarnar sem hann kveður vera tvíbrotinn fót.Ekki hafi stefnandi leitað til læknis fyrr en daginn eftir. Augljóst sé aðfótleggur stefnanda hafi getað brotnað hvenær sem er á ofangreindu tímabili. Þásé líklegra að fólk slasi sig þegar áfengi sé haft um hönd eins og raun varð á.Einnig sé bent á að hafi stefnandi misstigið sig og tognað í átökum sínum við Bauki það líkur á frekari meiðslum hefði stefnandi misstigið sig síðar um daginneða um kvöldið. Hafnar stefndi því með öllu að hann verði látinn sætaskaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda, enda með öllu óljóst og ósannað hvernig þaðhafi komið til. Í öllu falli sé augljóst, að hafi stefnandi sannarlegafótbrotnað í hringnum hjá stefnda, hafi sú háttsemi hans, að halda út aðskemmta sér í kjölfar þess, augljóslega gert illt vera og aukið tjón stefnandatil muna. Stefndi hafnar því með öllu að honum verði gert að bera ábyrgð áslíku tjóni.Teljidómurinn sannað að tjón stefnanda megi rekja til athafna starfsmanns stefnda,er á því byggt að háttsemi stefnda og meðstefnda B hafi ekki verið ólögmæt, ágrundvelli sjónarmiða skaðabótaréttarins um áhættutöku stefnanda sjálfs ogsamþykkis hans. Beri stefndi því ekki skaðabótaábyrgð á neinu tjóni semstefnandi telur sig hafa orðið fyrir af völdum hans eða B. Stefnandi hafi fariðásamt meðstefnda B inn í bardagahring, sem staðsettur er í sal stefnda, í þeimtilgangi að etja kappi við hann en með því hafi hann látið samþykki sitt íljós. Hafði stefndi B áður upplýst stefnanda og aðra viðstadda um að hannætlaði að fella stefnanda. Hvað þetta varðar byggir stefndi á almennumsjónarmiðum skaðabótaréttarins um áhættutöku tjónþola og samþykki, en þar aðauki er byggt á 13. kafla Mannhelgisbálks Jónsbókar frá 1281 og skyldumsjónarmiðum.Þábyggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um það að meðstefndi B hafi í raun sýntaf sér saknæma háttsemi í samskiptum sínum við stefnanda. Því er hafnað semósönnu og ósönnuðu, að sú aðferð sem B beitti við að sýna stefnanda það, hafiverið á nokkurn hátt ámælisverð. Ekkert liggi fyrir sem sýni að B hafi fariðoffari við það, enda þótt sannað væri að stefnandi hafi slasast við aðfarirnar.Engin leið sé að koma með öllu í veg fyrir að óhöpp eigi sér stað, sama hvaðaíþrótt um sé að ræða. Af hálfu stefnanda er því byggt á því, teljist það sannaðað líkamstjón stefnanda megi rekja til athafna B, að um óhappatilvik hafi veriðað ræða en ekki saknæma háttsemi af hans hálfu. Meta verði meint saknæmiháttsemi B í því samhengi sem aðfarirnar áttu sér stað í, þ.e. í bardagahring,gagnvart fullorðnum einstaklingi sem hafi gengið sjálfviljugur til leiks í þvímarkmiði að fá sýningu á því hvernig taka eigi menn glímutökum og yfirbuga þá. IV. Málsástæður og lagarök stefnda B StefndiB hafnar alfarið allri bótaábyrgð og telur að meiðsli stefnanda megi rekja beinttil þess að hann hafi ekki farið að fyrirmælum. Kveðst stefndi hafa tekið aðsér steggjun stefnanda að beiðni félaga hans en slík þjónusta sé alfarið áábyrgð þess er taki hana að sér. Tilgangurinn hafi ekki verið sá að taka að sérkennslu líkt og þá sem meðstefndi bjóði upp á. Stefndikveðst hafa verið beðinn um, áður en steggjun hófst, að sýna þeim „eitthvaðsmá“ og hafi hann ætlað að sýna þeim fellu án mótspyrnu. Hafi þeir óskað eftirþví að hann sýndi fellu. Hafi frá upphafi verið ljóst að þeir félagar værukomnir til að glíma; í steggjun en ekki í kennslu. Stefnandi hafi ekki fariðeftir fyrirmælum hans um að slaka á heldur hafi streist á móti í miðri fellu oglent illa á fætinum. Stefnandi hafi viljað taka aðra glímu eftir að félagarhans höfðu tekist á við sig. Hafi hann virst treysta sér til þess þrátt fyrirað hafa verið ítrekað spurður. Á þessum tíma hafi því ekkert verið sem bentitil að um alvarleg meiðsl hafi verið að ræða. Þá sé óvíst hvort meiðslin hafiorðið alvarleg við felluna umrætt sinn eða komið til seinna. Aðöðru leyti vísar stefndi til greinargerðar Mjölnis um frekari röksemdir ogmálsástæður. Við flutning málsins fyrir dómi vísaði lögmaður stefnda til þeirramálsástæðna og rökstuddi frekar.VNiðurstaðaEinsog rakið hefur verið höfðu félagar stefnanda skipulagt fyrir hannskemmtidagskrá í tilefni væntanlegs brúðkaup hans. Stefnandi telur sig hafaorðið fyrir tjóni vegna atviks sem átti sér stað í bardagahring stefnda Mjölnisog krefst viðurkenningar á bótaskyldu félagsins og stefnda B sem felldi stefndaí hringnum. Stefnandibyggir á því að stefndi B hafi sýnt af sér gáleysi við kennslu, skort hafi áleiðbeiningar og eftirlit með stefnanda umrætt sinn og hann því slasast eins ograun bar vitni. Vísar hann í þessu sambandi til almennu skaðabótareglunnar ogalmennrar reglu um vinnuveitendaábyrgð. Stefndu byggja á því að skilyrðibótaábyrgðar séu ekki uppfyllt. Gögnmálsins og framburðir vitna bera með sér að tilgangur þess að stefnandi varsendur í bardagahringinn með stefnda B hafi fyrst og fremst verið skemmtanalegseðlis. Að mati dómsins er bersýnilegt að framundan var ekki kennsla grunnatriðaí bardagaíþróttum, heldur sýning til skemmtunar viðstöddum, þar sem stefnandisjálfur var viðfangið og stefndi B stýrði ferðinni. Fram kom í skýrslu D,fyrirsvarsmanns stefnda Mjölnis, að við hefðbundna kennslu nýnema íbardagaíþrótt, myndi þjálfari byrja á því að sýna glímutök á öðrum þjálfara eðavönum manni. Að síðustu yrði nemandinn látinn spreyta sig á þjálfaranum. Varþví um alls ólíka nálgun að ræða umrætt sinn.Ámyndupptökum, sem liggja fyrir í málinu, má sjá stefnda B sýna stefnanda þaðsem hann nefndi „basic“ og gefa stuttlega ráð um hvernig eigi að bera sig að. Þásýndi hann svokallaða fellu sem fólst í því að taka þéttingsfast utan umstefnanda frá hlið, bregða fæti undir hnésbót hans og fella hann á bakið. Tókstfellan áfallalaust og lenti stefnandi á bakinu með báða fætur frjálsa. Í beinuframhaldi felldi hann stefnanda aftur sem lenti þá illa. Á upptökum sést aðhægri fótur hans virðist renna til og verða undir þannig, að þegar hann fellurtil jarðar kemur hann niður á fótinn af fullum þunga. Eins og áður segir kenndistefnandi sér sýnilega strax meins á fæti og taldi sig brotinn. Er það hiðætlaða tjónsatvik sem um er deilt í málinu. Líður samtals 1 mínúta og 27sekúndur frá því að stefnandi og stefndi B stíga í hringinn og þangað tilstefnandi meiðist.Þvíer ekki haldið fram af hálfu stefnanda að aðferð stefnda við felluna eðaverklag hafi verið rangt heldur einkum að hann hafi sýnt af sér gáleysi er hanngætti þess ekki að leiðbeina, undirbúa og vara stefnanda við því sem beið hans.Dómurinn telur að þrátt fyrir að ekki hafi verið um hefðbundna kennslu að ræða,heldur skemmtanagildið verið ríkjandi, frýi það stefnda ekki ábyrgð enda ljóstað stefnandi var óundirbúinn og alls óvanur fangbrögðum sem þessum. Þá máttistefndi vita að hugsanlega hafi áfengi verið haft um hönd. Bar stefnda viðþessar aðstæður að gæta sérstakrar varkárni og haga allri sinni nálgun viðstefnanda í bardagahringnum svo að ekki færi milli mála hvers hann mætti vænta.Er ekki annað að sjá af upptökum en að hann hafi gert það í aðdraganda fyrrifellunnar en í síðara skiptið gekk hann það hratt til verks að stefnanda gafstekki ráðrúm til þess að átta sig. Jók það því líkur á meiðslum. Ekkier á það fallist með stefnda B að stefnandi hafi ekki fylgt leiðbeiningum ogþví hafi hann slasast enda var rakleiðis haldið í bardagahringinn. Fram kemur áupptökum að í aðdraganda fyrri fellunnar segir stefndi að hann hyggist sýnastefnanda „take down“ eða fellu. Þá ítrekaði stefndi að hann væri „ekki að faraað gera neitt“ þegar stefnandi virtist óöruggur. Þetta gerði hann hins vegarekki í seinna skiptið. Verður í ljósi þessa ekki fallist á það með stefnda B aðstefnanda sjálfum sé um að kenna hvernig fór þar sem hann hafi streist á móti ímiðri fellu í stað þess að vera slakur. Ber að líta til þess að við þessaraðstæður eru einhver ósjálfráð viðbrögð óumflýjanleg, svo sem að stífna upp, endómurinn telur að slík viðbrögð megi merkja á upptökunni.Dómurinnfellst ekki á sjónarmið stefnda um áhættutöku en þau eiga ekki við eins og hérvar ástatt. Vísar dómurinn til þess sem áður segir um tilgang þess sem fram fórumrætt sinn. Þá er ljóst að stefnandi steig ekki inn í bardagahringinn til þessað etja kappi við stefnda B. Einnig hafa stefndu vísað til þess að stefnandihafi í síðasta lagi eftir fyrri felluna mátt gera sér grein fyrir því sem ívændum var. Að mati dómsins þykir engu skipta um sakarmat stefnda B þó aðstefnandi hafi borið hér fyrir dómi að hann hafi talið fyrri felluna í lagi ogeins og hann hafi mátt búast við.Aðframansögðu virtu verður að telja að stefndi B hafi ekki sýnt þá varkárni semætlast mátti til af honum við þessar aðstæður. Mátti hann gera sér grein fyrirþví að það að fella stefnanda nær fyrirvaralaust eins og hann gerði í síðaraskiptið fæli í sér hættu á tjóni. Verður því fallist á kröfu stefnanda umviðurkenningu á bótaskyldu stefnda B.Stefndiheldur því fram að orsakir líkamstjóns stefnda séu alfarið ósannaðar og sélíklegra að þær megi rekja til atvika sem áttu sér stað síðar um kvöldið. Áþetta fellst dómurinn ekki. Þegar litið er til fyrirliggjandi gagna, einkummyndupptaka af atvikinu, læknisvottorðs G og skýrslu H, læknis á bráðadeildLSH, og C, þykir nægilega sannað að líkamstjón stefnanda megi rekja til hinnarbótaskyldu háttsemi stefnda B sem áður er lýst. Fram kemur í læknisvottorði aðhægri ökkli stefnanda hafi verið í lið og brotaendar lítt tilfærðir. Bendirekkert í málinu til þess að tjón stefnanda hafi orðið meira við að stíga í hinnslasaða fót eða leita ekki meðferðar strax. Eins og fram kom í skýrslulæknisins getur einstaklingur með brotinn ökkla stigið í fótinn en það sé hinsvegar sársaukafullt. Sé ökkli ekki í lið sé það hins vegar svo til útilokað.Stefnandi bar fyrir dóminum að hann hafi umborið sársaukann og jafnvel taliðsig hafa tognað illa. Kælingin hafi einnig hjálpað til. Tvær grímur hafi hinsvegar runnið á hann næsta dag og því hafi hann leitað á slysadeild.Meðvísan til framangreinds telur dómurinn stefnanda hafa sýnt nægilega fram áorsakatengsl á milli fyrrgreindrar saknæmrar háttsemi stefnda B og tjónsstefnanda.Viðúrlausn á því hvort bótaskylda verði felld á stefnda Mjölni á grundvelliábyrgðar vinnuveitanda verður að leggja á það mat hvort bótaskyld háttsemistefnda B hafi verið unnin í nægilegum tengslum við framkvæmd starfs hans hjáfélaginu. Óumdeilter að stefndi B er launaður starfsmaður stefnda Mjölnis og var það áréttaðfyrir dómi af lögmanni hans. Tók hann að sér steggjunina eftir áður lýstriboðleið. Staðfest var í skýrslu D að steggjanir færu fram með vitund og viljafélagsins, og þær væru eftirsóttar og því algengar. Misjafnt væri hvort leitaðværi til félagsins, starfsmanna eða annarra sem tengdust Mjölni á einn eðaannan hátt. Þá færu athafnirnar fram í höfuðstöðvum félagsins, nánar tiltekið ííþróttasal þeirra þar sem bardagahringurinn er staðsettur. Engar reglur umsteggjun lægju fyrir heldur væri þeim sem tæki verkefnið að sér í sjálfsvaldsett hvernig hann hagaði því. Hins vegar hefði félagið milligöngu þegar tilþeirra væri leitað og fullyrti D að þá væri eingöngu færum einstaklingum boðiðað taka verkefnin að sér. Fram kom í skýrslutökum að haldið væri úti ýmsum lokuðumfésbókarsíðum sem tengdust stefnda Mjölni, m.a. ein þar sem gefinn væri kosturá steggjunum og ber heitið „steggjanir“. Íáðurgreindum samskiptum C og D annars vegar og C og F hins verður ekki annaðráðið en að steggjanir séu á vegum stefnda Mjölnis. Hvað sem líðurfyrirkomulagi greiðslna fyrir þessar athafnir má ráða af tölvubréfasamskiptum Cvið F að hann taldi sig ekki einráðan um gjaldið umrætt sinn. Einsog fram kom er stefndi B þjálfari hjá stefnda Mjölni og er ágreiningslaust aðhann er vel þekktur bardagamaður og á farsælan feril að baki sem slíkur. Þegarstefnandi kom með félögum sínum í húsakynni stefnda Mjölnis þar sem stefndi Btók á móti honum mátti hann ætla að hann væri þangað kominn með vitund og viljaþeirra og að stefndi B væri starfsmaður þeirra. Aðöllu ofangreindu virtu telur dómurinn nægileg tengsl á milli hinnar bótaskylduháttsemi stefnda B og starfs hans hjá stefnda Mjölni til þess að bótaskyldaverði felld á félagið á grundvelli reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Meðhliðsjón af niðurstöðu í málinu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 ber stefndu að greiða stefnanda óskipt málskostnað. Lögmaður stefnandalagði fram tímaskýrslu og reikning sinn sem að mati dómsins er of hár sé litiðtil eðlis málsins og umfangs. Koma m.a. fram liðir í tímaskýrslu sem eruóviðkomandi þessum málarekstri. Þykir hæfilegur málskostnaður vera 800.000krónur sem stefndu ber að greiða stefnanda óskipt.StefndiB fékk gjafsókn til að taka til varna í máli þessu. Allur gjafsóknarkostnaður,þar með talinn málflutningsþóknun lögmanna hans, þykir hæfilega ákveðinn756.000 krónur. Lögmaður hans á fyrri stigum málsins var Hlynur Halldórsson hrl.en síðar tók Styrmir Gunnarsson hdl. við málinu. SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.DÓ M S O R Ð: Viðurkennd eróskipt skaðabótaskylda stefndu Mjölnis og B vegna líkamstjóns sem stefnandivarð fyrir þann 23. ágúst 2014 í húsakynnum stefnda, félagsins Mjölnis, afvöldum starfsmanns stefnda, B. Stefndu greiði stefnanda óskipt800.000 krónur í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnda B, þar með talin þóknun lögmanna hans, þykir hæfilega ákveðinn 756.000krónur og greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 792/2016
Kærumál Vanhæfi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu A, um að héraðsdómarinn Á viki sæti í tengslum við kröfu rannsóknarnefndar Alþingis um að A gæfi skýrslu fyrir dómi, var hafnað. Byggði A aðallega á því að Á væri vanhæfur til að fara með málið þar sem hann og skipaður stjórnandi rannsóknar á vegum nefndarinnar störfuðu báðir sem héraðsdómarar við sama dómstól. Í dómi Hæstaréttar var vísað í dóm réttarins í máli nr. 487/2002 þar sem fram kom að héraðsdómari yrði aldrei stöðu sinnar vegna vanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varðaði persónu, störf eða hagsmuni annars héraðsdómara og helgaðist það af meginreglunni um sjálfstæði dómara, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Þá hafði A að öðru leyti ekki sýnt fram á að tengsl milli rannsakandans og Á væru með þeim hætti að með réttu væri unnt að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og HelgiI. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. nóvember 2016, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um aðÁsmundur Helgason héraðsdómari víki sæti í tengslum við kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðili gefi skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 umrannsóknarnefndir. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verðitekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 8.nóvember 2002 í máli nr. 487/2002 verður héraðsdómari aldrei stöðu sinnar vegnavanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varði persónu, störfeða hagsmuni annars héraðsdómara. Helgast það af meginreglunni um sjálfstæðidómara sem fram kemur í 1. mgr. 24 gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, um aðdómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum og leysi þau af hendi á eigin ábyrgð, envið úrlausn máls fara þeir eingöngu eftir lögum og lúta þar aldrei boðvaldiannarra. Þá hefur varnaraðili að öðru leyti ekki sýnt fram á að tengsl millihéraðsdómarans og skipaðs stjórnanda rannsóknar samkvæmt ályktun Alþingis 2.júní 2016 séu með þeim hætti að með réttu sé unnt að draga óhlutdrægni dómaransí efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður hinnkærði úrskurður staðfestur, en kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Kærumálskostnaður fellurniður.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2016. KjartanBjarni Björgvinsson hefur krafist þess fyrir hönd rannsóknarnefndar Alþingis aðA, kt. [...], verði gert að gefa skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr.laga nr. 68/2011, um rannsóknarefndir. Í kröfusóknaraðila kemur fram að Alþingi hafi ályktað 2. júní 2016 að fram færirannsókn á þátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA íkaupum á 45,8% eignarhlut ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Forseti hafiskipað Kjartan Bjarna Björgvinsson til að stýra ofangreindri rannsókn 16. júlísl. en hann er skipaður héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur. Í kröfunnikemur fram að hann hafi boðað vitnið, A, ásamt öðrum þeim sem krafa sóknaraðilalýtur að, 11. nóvember sl. til skýrslutöku á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr.68/2011, en vitnið sé fyrrverandi stjórnarformaður [...]. Í bréfi til vitnisinshafi verið upplýst að þar sem rannsóknarnefnd þeirri sem komið var á fót meðályktun Alþingis 2. júní sl. hefði ekki verið falið að veita álit sitt á þvíhvort til staðar kynnu að vera lögfræðileg atriði sem gætu varpað ljósi á hvorttilefni væri til þess að þar til bær stjórnvöld könnuðu grundvöll ábyrgðareinstaklinga eða lögaðila, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 68/2011, teldi nefndinað ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga ættu ekki við um réttarstöðuvitnisins fyrir nefndinni. Því erlýst í kröfunni að vegna nánar tilgreindra viðbragða vitnisins teljirannsóknarnefndin að vitnið hafi ekki orðið við ósk rannsóknarnefndar umskýrslutöku fyrir nefndinni, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011. Því óskarsóknaraðili eftir því að hann verði kvaddur fyrir dóm til skýrslutöku og til aðsvara spurningum nefndarinnar. Í kröfuvitnisins um að dómari víki sæti í málinu er vísað til g-liðar 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Almennt hafi verið litið svo á að þegardómari á aðild að dómsmáli séu allir dómarar við sama dómstól verði allirdómarar að víkja sæti á grundvelli vanhæfis, sbr. fyrrgreint ákvæðisakamálalaga eða sambærilegs ákvæðis í g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Fordæmi úr réttarframkvæmd styðji þá ályktun. Lítur vitnið svo á aðleggja verði stöðu Kjartans að jöfnu við að hann sé aðili að þessu máli. Niðurstaða Málþetta er rekið á grundvelli sérlaga nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir. Einungiser óskað atbeina dómara til að vitnið gefi skýrslu fyrir dómi um þau atvik semrannsóknin sem Alþingi hefur ályktað að fram skuli fara, þar sem sóknaraðilitelur að skilyrðum 2. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga sé fullnægt. Dómara ereinungis ætlað að stýra þeirri skýrslutöku en kemur ekki að rannsókninni aðöðru leyti. Kjartan Bjarni Björgvinsson er skipaður héraðsdómari við samadómstól og undirritaður héraðsdómari. Honum hefur verið falið af forsetaAlþingis á grundvelli laga nr. 68/2011 að stýra umræddri rannsókn. Hann á hinsvegar enga hagsmuni tengda niðurstöðu þeirrar rannsóknar. Að teknu tilliti tilþess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómara að ekki séu fyrir hendiatvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni undirritaðs dómarameð réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Kröfu vitnisins umað dómarinn víki sæti er því hafnað.ÚRSKURÐARORÐ: Hafnaðer kröfu vitnisins, A, um að dómarinn, Ásmundur Helgason, víki sæti í málinu.
Mál nr. 91/2006
Skaðabótamál Líkamstjón Áhættutaka Fyrning Siglingar
K fór í bátsferð á vegum T niður Skaftá 1. ágúst 2001 ásamt vinnufélögum sínum á Hótel Kirkjubæjarklaustri. Var siglt niður svokallað efra svæði í Skaftá en sú leið er mun erfiðari yfirferðar en neðra svæðið. Lagt var af stað á þremur gúmmíbátum og var K í fremsta bátnum. Tveimur fyrstu bátunum hvolfdi og allir sem í þeim voru féllu útbyrðis, þar á meðal K. K komst að sjálfsdáðum upp úr ánni en varð fyrir meiðslum. Í dómi Hæstaréttar var fallist á að sjónarmið um áhættutöku ylli því að K gæti ekki krafið T um bætur fyrir tjón sitt að því gefnu að T hefði staðið forsvaranlega að undirbúningi og framkvæmd ferðarinnar. Var talið sannað að K hefði, auk sérstaks björgunar- og hlífðarfatnaðar fengið nokkrar leiðbeiningar frá vönum leiðsögumönnum um hvernig hann skyldi bera sig að í ferðinni. Var T því sýknað af kröfu K um skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2006. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.177.968 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. mars 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hefur verið stefnt til réttargæslu en ekki hafa verið gerðar kröfur á hendur félaginu. I. Samkvæmt gögnum málsins starfaði áfrýjandi á Hótel Kirkjubæjarklaustri þegar hann ásamt 15 vinnufélögum sínum fór í bátsferð á vegum stefnda niður Skaftá 1. ágúst 2001. Lagt var af stað á þremur gúmmíbátum um klukkan 10 að kvöldi þaðan sem áin rennur við bæinn Hunkubakka og var ætlunin að taka land 10 til 12 kílómetrum neðar, við Kirkjubæjarklaustur. Sex menn voru í fyrstu tveimur bátunum en sjö í þeim síðasta. Leiðsögumaður frá stefnda var í hverjum bát, Frakki, Belgi og Íslendingur. Áfrýjandi var í fremsta bátnum. Stuttu fyrir neðan þann stað, sem lagt var frá, hvolfdi tveimur fyrri bátunum. Allir sem í þeim voru féllu útbyrðis og bárust með straumnum mislangt niður ána. Nutu sumir utanaðkomandi hjálpar við að komast á land en áfrýjandi mun hafa komist af sjálfsdáðum upp úr ánni. Við slysið hlaut áfrýjandi þau meiðsli sem lýst er í héraðsdómi. Samkvæmt skýrslu lögreglu var Skaftá fremur vatnsmikil og gruggug er slysið átti sér stað og var talið að vatnið hafi verið 6 gráðu heitt. Í skýrslunni segir að slysavettvangur hafi verið ofan við brú sem liggur yfir Skaftá neðan við Hunkubakka, þar sem áin rennur straumþung í þröngu gljúfri með háum bökkum á nokkur hundruð metra kafla. Þegar neðar dregur breikkar áin og verulega dregur úr straumþunga hennar. Við upphaf ferðarinnar mun öllum farþegunum hafa verið fenginn hlífðarbúnaður og var áfrýjandi því klæddur í flotgalla og sérstaka skó og með hjálm á höfði. Hinn 3. maí 2001 veitti Siglingastofnun Íslands stefnda leyfi til að starfrækja siglingar á Markarfljóti, Innri Emstruá, Eystri Rangá, Hólsá og Skaftá á tilgreindum tegundum báta, með fimm nafngreindum starfsmönnum, tveimur svokölluðum formönnum og þremur svokölluðum röfturum. Annar formannanna er sá íslenski fararstjóri sem var með í för umrætt sinn, en í starfsleyfinu var ekki getið hinna tveggja leiðsögumannanna sem voru í ferðinni. Umsókn stefnda um téð leyfi mun hafa fylgt skýrsla hans um öryggisatriði sem farið yrði eftir í hverri ferð og útlistun á því hvernig farþegum yrði kynnt þau. Í leyfisbréfi Siglingastofnunar kom fram að starfsemi stefnda skyldi rekin í samræmi við öryggisáætlun samþykktri af stofnuninni 1. maí 2001 með fyrirvara um tilgreindar lagfæringar sem skyldi lokið fyrir 15. júní það ár. Starfsleyfið gilti frá 4. maí til 15. júní 2001 og var því fallið úr gildi er slysið varð. Fram kom hjá Trausta Traustasyni framkvæmdastjóra stefnda við skýrslugjöf hjá lögreglu eftir slysið að unnið væri að endurskoðun öryggisáætlunar og umsókn um endurnýjun á starfsleyfi. Þá sagði hann að í ferðum á vegum stefnda á Skaftá væri vanalega lagt af stað frá svokölluðu neðra svæði, sem væri fyrir neðan brúna yfir Skaftá við Hunkubakka. Bessi Þorsteinsson hótelstjóri á Hótel Kirkjubæjarklaustri hafi óskað eftir að lagt yrði af stað frá efra svæðinu. Trausti kvaðst þá hafa útskýrt vel fyrir honum að sú hætta væri alltaf til staðar að bát hvolfdi ef lagt væri af stað ofan við brúna og að slíkt hefði raunar gerst hjá stefnda áður. Eigi að síður hafi Bessi viljað hafa þennan hátt á ferðinni. Við skýrslugjöf hjá lögreglu staðfesti Bessi frásögn Trausta og sagði það hafa verið ósk starfsmanna að leggja upp frá efra svæðinu. Lét hann þess getið að áður hefðu nokkrir starfsmanna hótelsins siglt niður Skaftá. Hefðu sumir lagt af stað frá efra svæðinu, en aðrir frá því neðra. Hópurinn hafi hins vegar ákveðið að fara í þetta sinn frá efra svæðinu, því það hafi þótt meira spennandi. Áfrýjandi bar fyrir dómi að hann hefði áður siglt með stefnda niður neðra svæðið. Hann hefði hins vegar ekkert haft um það að segja hvaðan lagt var af stað í þeirri ferð sem hér um ræðir. Leiðsögumenn hefðu ekki undirbúið farþega með öðrum hætti en þeim að láta þá fá flotbúninga, skó og hjálma og sýna þeim hvernig þau skyldu róa. Hins vegar hafi þeim ekki verið kynnt sérstaklega hvernig ætti að bregðast við ýmsum aðstæðum sem upp gætu komið. Hann bætti við: „Það var náttúrulega sagt við okkur að það væri sá möguleiki að eitthvað myndi geta komið fyrir, við gætum hugsanlega hvolft bátnum, en það var ekki sagt hvernig við ættum að bregðast við því.“ Nánar aðspurður um hvort ferðalangar hafi þá vitað að hætta væri samfara ferðinni svaraði áfrýjandi: „Ég held að bara heilbrigð skynsemi segi manni það að það má alveg búast við því.“ Leiðsögumennirnir þrír gáfu skýrslur hjá lögreglu eftir atvikið og einn þeirra, Jóhann Thorarensen, einnig fyrir dómi. Fram kom hjá Jóhanni að metnar hefðu verið sérstaklega aðstæður í ánni við efra svæðið sama kvöld og lagt var upp í ferðina. Leiðsögumenn hafi talið ána vera færa, meðal annars vegna þess hve mikið vatn hefði verið í henni. Báru þeir allir að þeir hefðu farið yfir öryggisatriði og kynnt farþegum þau áður en lagt var af stað. Í gögnum málsins eru lögregluskýrslur þriggja annarra farþega er fóru umrædda ferð. Sigríður Rut Gísladóttir, sem einnig gaf skýrslu fyrir dómi, var í öðrum þeirra báta er hvolfdi. Kvað hún þátttakendur í ferðinni hafa fengið öryggisklæðnað og hafi leiðsögumenn farið yfir öryggisatriði með þeim og kynnt hvernig þau ættu að bera sig að féllu þau útbyrðis. Þá hafi þau fengið stutta tilsögn í róðri áður en lagt var af stað. Framburður Sigríðar um þessi atriði fær nokkra stoð í framburði Vigfúsar Snæs Sigurðarsonar og Magneu Þórarinsdóttur hjá lögreglu. II. Málsástæðum og lagarökum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar er nánar rakið telur áfrýjandi að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið því að hann lenti í umræddu slysi. Stefndi hefur í fyrsta lagi borið því við að um kröfu áfrýjanda á hendur honum gildi 137. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og sé hún fallin niður fyrir fyrningu samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 215. gr. laganna. Féllst héraðsdómur á þessa málsástæðu stefnda. Samkvæmt 1. gr. siglingalaga gilda þau um öll skip sem skráð eða skráningarskyld eru á Íslandi. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 115/1985 um skráningu skipa, með síðari breytingum, er sérhvert skip sem er 6 metrar á lengd eða stærra, mælt stafna á milli, skráningarskylt. Þrátt fyrir málsástæðu sína um fyrningu hefur stefndi ekki lagt fram í málinu gögn um að bátarnir falli undir þessi lagaákvæði. Raunar verður helst ráðið af gögnum málsins að bátarnir hafi verið innan við fimm metrar að lengd og því ekki skráningarskyldir. Af þeirri ástæðu koma ekki til álita hin sérstöku ákvæði siglingalaga um fyrningu skaðabótakröfu á hendur farsala. Þá eru þýðingarlaus í lögskiptum málsaðila þau rök stefnda er lúta að því að í skilmálum stefnda um vátryggingu hjá réttargæslustefnda sé kveðið á um að fyrning krafna er falli undir vátrygginguna fari eftir XII. kafla siglingalaga. Eins og að framan er rakið var sérstaklega óskað eftir að lagt yrði af stað í umrædda ferð frá efra svæði Skaftár fyrir ofan brúna við bæinn Hunkubakka, í stað þess að fara hættuminni ferð eins og þá sem áfrýjandi hafði áður farið. Farþegar fengu sérstaka flotgalla, hjálma og skó eins og öryggisreglur stefnda gerðu ráð fyrir. Kvaðst áfrýjandi einnig hafa gert sér grein fyrir þeirri hættu sem fylgdi því að fara í siglingu á gúmmíbáti niður flúðir Skaftár. Verður því fallist á með stefnda að sjónarmið um áhættutöku valdi því að áfrýjandi geti ekki krafið stefnda um bætur fyrir tjón sitt að því gefnu að stefndi hafi staðið forsvaranlega að undirbúningi og framkvæmd ferðarinnar. Af framburði vitna verður að telja að farþegar hafi, auk sérstaks björgunar- og hlífðarfatnaðar, fengið nokkrar leiðbeiningar frá vönum leiðsögumönnum um hvernig þau skyldu bera sig að í ferðinni. Höfðu leiðsögumenn kannað sérstaklega aðstæður við umræddar flúðir áður en lagt var upp í ferðina. Hins vegar er fram komið að leyfi stefnda til siglinga á ánni var runnið út er ferðin var farin og nokkuð skorti á að hann hefði uppfyllt þau öryggisatriði til hins ítrasta sem starfsleyfi Siglingastofnunar kvað á um. Þannig var hvorki bifreið við ána né talstöðvar meðferðis auk þess sem í starfsleyfinu var ekki getið um tvo af hinum þremur leiðsögumönnum sem við sögu komu. Hins vegar hefur ekki verið sýnt fram á að orsakasamband sé milli þessara atriða og slyss áfrýjanda. Að öllu framanrituðu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Með vísan til 3. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af meðferð málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 13. desember 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristjáni Gíslasyni, kt. 010756-3329, Birkihlíð 4a, Hafnarfirði, gegn Tindafjöllum ehf., kt. 650399-2429, Nýbýlavegi 20, Selfossi, með stefnu, sem birt var í desember 2004. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.177.968 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. mars 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðar-reikningi. Ekki eru gerðar neinar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður. Helstu málavextir eru að stefnandi fór ásamt 15 manna hópi samstarfsfólks síns hjá Hótel Kirkjubæjarklaustri í svokallaða flúðasiglingu niður Skaftá í Skaftárhreppi að kvöldi 1. ágúst 2001. Farið var á þremur bátum niður ána. Tveimur þessara báta hvolfdi í ánni í flúð við Hunkubakka með þeim afleiðingum að leiðsögumenn og farþegar, m.a. stefnandi, fóru út í ána. Við það meiddist stefnandi. Bessi Þorsteinsson gaf skýrslu hjá lögreglunni vegna slyssins og skýrði þannig frá: Þessi umrædda skemmtisigling var farin á vegum starfsmannafélags Hótels Kirkjubæjarklausturs. Ég starfa þar sem hótelstjóri og var í forsvari fyrir ferðinni ásamt 2-3 öðrum starfsmönnum. Tilgangur ferðarinnar var að gera eitthvað saman fyrir verslunarmannahelgina en þá eru allir starfsmenn mínir í vinnu. Var ætlunin að kveikja smá varðeld og borða saman mat eftir ferðina. Ég hafði haft samband við Trausta framkvæmdastjóra Tindfjalla og pantað umrædda ferð með nokkra vikna fyrirvara. Var það ósk okkar að siglt yrði niður svo kallað efrasvæði á Skaftá en þá er siglt um þessi flúð sem bátunum hvolfdi í. Seint s.l. vetur hafði hluti starfsmanna hótelsins farið í siglingu niður Skaftána og höfðu sumir siglt niður efrasvæðið og niður á það neðra en aðrir einungis siglt niður neðrasvæðið. Þegar siglt er niður efrasvæði er lagt af stað ofan við bæinn Hunkabakka og siglt undir brúna niður á Klaustur. Þegar farið er neðrasvæðið er siglt af stað neðan við brúna og niður á Klaustur. Hópurinn ákvað því að fara í þetta sinn frá efrasvæðinu því það þótti meira spennandi. ... Við höfum áður farið í svona river rafting ferð með Tindfjöllum og þá á Hólmsá við Hrífunes í fyrra á svipuðum árstíma ... Þegar Tindfjallamenn voru að kanna aðstæður á Skaftá í vetur sem leið þá fengum við að fljóta með þeim og var það kveikjan að þessar ferð. Með bréfi 5. desember 2003 fór lögmaður stefnanda þess á leit að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að láta í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar slyssins fyrir stefnanda. Niðurstaða matsgerðarinnar, sem dagsett er 10. mars 2004, er þannig orðuð: Við slysið þann 01.08.2001 varð Kristján Gíslason fyrir eftirfarandi skaða með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. grein: Frá 05.03.2003 til 13.05.2003: 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. grein: Rúmliggjandi, ekkert. Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi, frá 05.03.2003 til 13.05.2003. 3. Stöðugleikatímapunktur: 13.05.2003. 4. Varanlegur miski skv. 4. grein: 8% 5. Varanleg örorka skv. 5. grein: 8% Kröfufjárhæð sína tilgreinir stefnandi svo þannig: Við ákvörðun á varanlegri örorku ber að miða við lágmarks árslaun, sbr. 2. mgr. 7. gr. kr. 1.200.000,00, auk verðbóta (3.282/4.682) eða samtals kr. 1.639.000,00, sbr. 15. gr. með vísan til skattframtala stefnanda, sbr. dskj. 29. Af hálfu stefnanda er talið að orsakir slyssins hafi m.a. verið rangt mat starfsmanna stefnda á áhættu þess að sigla af stað fyrir ofan brú og niður ána með óvanan hóp fólks á aldrinum 15 til 51 árs, þegar áin var auk þess óvenju vatnsmikil. Við þessar aðstæður hafi áin aðeins verið fær vönum og líkamlega sterkum mönnum. Á því er byggt að ferðamönnunum hafi ekki verið kynntar öryggisreglur og ekki leiðbeint sem skyldi af starfsmönnum stefnda. Þá er vísað til þess að starfsleyfi stefnda frá Siglingastofnun hafi runnið út 15. júní 2001, en stefndi hafi ekki uppfyllt þær kröfur sem stofnunin gerði til öryggis og hafi starfsleyfið því ekki fengist framlengt. Stefndi byggir aðallega á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Um skaðabótaábyrgð stefnda fari samkvæmt 137. gr. siglingalaga nr. 34/1985, en þar sé kveðið á um að farsala sé skylt að bæta tjón sem hljótist af því að farþegi slasist meðan á ferð standi og tjónið megi rekja til yfirsjónar eða vanrækslu farsala sjálfs eða einhvers manns sem hann ber ábyrgð á. Samkvæmt 3. tl. 215. gr. siglingalaga fyrnist kröfur samkvæmt 137. gr. laganna að liðnum tveimur árum frá því að farþegi yfirgefur bát hafi þeim ekki verið fylgt eftir með lögsókn. Slysið hafi orðið 1. ágúst 2001. Tveimur árum síðar, eða 1. ágúst 2003, hafi fyrningarfresturinn liðið. Verði ekki fallist á að krafa stefnanda á hendur stefnda sé fyrnd, byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi fyrirgert bótarétti sínum á grundvelli reglna skaðbótaréttarins um áhættutöku. Í öðru lagi er byggt á því að um óhapptilvik hafi verið að ræða. Ávallt sé ákveðin hætta á óhöppum sem þessum í flúðasiglingum. Ósannað sé að tjón stefnanda verði rakið til ólögmætrar og saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnda, óforsvaranlegs mats af þeirra hálfu, ófullnægjandi leiðbeininga eða öryggisráðstafana, vanbúnaðar báta eða annarra atvika eða aðstæðna sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Varakröfu um lækkun bóta byggir stefndi á því að stefnandi verði að bera hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar þar eð hann hafi ekki brugðist rétt við og í samræmi við leiðbeiningar er hann féll í ána umrætt sinn. Þá er byggt á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni, sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, vegna óhappsins, enda með öllu óljóst hvort stefnandi hefði verið í vinnu þann tíma sem hann var veikur vegna aðgerðar á öxl þann 5. mars 2003. Þá er vísað til þess að lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skuli uppreiknuð með lánskjaravísitölu til stöðugleikapunkts, þ.e. 13. maí 2003, en ekki til síðara tímamarks. Stefndi gerir fyrirvara við fjárhæð almennra vaxta í kröfugerð stefnanda. Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga skuli bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, þjáningar og varanlegan miska bera 4,5% vexti frá því að tjón varð en bætur fyrir varanlega örorku skuli hins vegar bera 4,5% vexti frá stöðugleikapunkti, í þessu tilviki 13. maí 2003. Að lokum er því mótmælt að skaðabótakrafa stefnanda beri dráttarvexti frá fyrra tímamarki en þegar mánuður var liðinn frá stefnubirtingardegi. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að upphaf þessa máls hafi verið að allir hefðu mætt upp eftir á ákveðnum stað [að kvöldi 1. ágúst 2001]. Þar hafi þau fengið afhenta galla til að fara í og hjálm og skó sem fylgdu með gallanum. Síðan hafi verið farið með þau um borð í bátinn. Þar hafi þeim verið sagt að þau yrðu að fara eftir öllum leiðbeiningum sem stjórnandi bátsins gæfi, eins og hvort þau ættu að róa hægra megin, vinstra megin eða aftur á bak, og yrðu þau að hlýða því. Síðan hafi verið lagt af stað. Hann kvað þau ekki hafa farið langt þegar fyrsta bátnum hvolfdi. Báðum bátunum hvolfdi á sama stað [tveimur af þremur]. Hann sagði að fólk, sem var þarna á bakkanum og horfði á þetta, hafi síðar tjáð honum að þetta hafi verið eins og endurtekning í bíómynd, bátarnir hafi farið nákvæmlega eins báðir. Stefnandi sagði að leiðangursstjórar hefðu ekki undirbúið þau undir þessa ferð að öðru leyti en með umræddum búnaði og fyrirmælum. Í þeim bát sem hann fór með hafi ekki verið farið yfir öryggisatriði ef eitthvað kæmi upp á. Stefnandi kvaðst álíta að allt of mikill straumur í ánni, kunnáttuleysi og samskiptaleysi hafi verið orsök slyssins. Stjórnarmaður bátsins, sem hann var í, var franskur og talaði mjög lélega ensku og ekki gott að skilja hann. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa verið í fyrsta bátnum. Stefnandi sagði að atburðarásin hefði verið hröð, straumurinn hafi tekið þau strax og kastað þeim utan í klettavegginn. Stefnandi kvað bátnum hafa hvolft yfir þau og hafi hann farið í kaf ásamt öðrum. Síðan hafi hann borist með straumnum og kastast utan í klettaveggi á leiðinni niður eftir einhver hundruð metra. Hafi hann allan tímann verið með meðvitund, en honum hafi orðið mjög kalt og sopið mikið vatn. Hvergi hafi verið tak að finna til að komast upp úr fyrr en hann sá fyrir framan sig halla þar sem voru trjágreinar sem hann hafi náð að grípa í, en þær hefðu slitnað ein af annarri, en að lokum hafi hann náð í eina, þar sem hann hafi haldið sér góða stund, og að lokum hafi hann náð að renna niður gallanum og þá hafi fossað út vatn og síðan hafi hann náð að komast af sjálfsdáðum upp, þrjátíu til fjörutíu metra upp aflíðandi hlíð. Þegar stefnandi lá uppi á bakkanum og var rétt að ná andanum kvaðst hann hafa séð bát er fór fram hjá. Kvaðst hann hafa séð að hann tók einn upp í hinum megin aðeins neðar. Síðan hafi hann ekki tekið eftir öðrum [bátsverjum]. Honum hafi verið kalt og fólk komið að og boðið honum að koma inn í tjald hjá sér. Hafi það lánað honum hlý föt og gefið honum kaffi o.fl. Er hann kom út aftur, sennilega tuttugu mínútum eða hálftíma seinna, þá hafi honum verið sagt að enn væru tveir ófundnir. Kvaðst hann þó ekki geta staðfest þetta. Síðan hafi honum verið ekið niður í félagsheimili þar sem komið hefði verið upp aðstöðu. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa gert sér grein fyrir að um hættulegar aðstæður væri að ræða í efri hluta árinnar áður en lagt var af stað. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa áður farið í flúðasiglingu nokkrum mánuðum áður frá öðrum stað eða neðar í ánni. Stefnandi sagði að þeim hafi verið tjáð að fyrir gæti komið að bátnum hvolfdi en þeim hafi ekki verið sagt hvernig þau ættu að bregðast við því. Hann kvað heilbrigða skynsemi segja að alveg megi búast við að bát hvolfi í flúðasiglingu. Jóhann Thorarensen gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði unnið hjá stefnda sem leiðsögumaður á þeim tíma sem hér um ræðir og verið einn af þeim þremur er umræddur atburður gerðist. Jóhann kvaðst hafa verið búinn að starfa í flúðasiglingum hjá stefnda í tvö ár er þetta slys varð og verið búinn að fara um það bil fjörutíu til fimmtíu ferðir. Hinir leiðsögumennirnir hafi báðir verið erlendir, annar frá Frakklandi en hinn frá Belgíu. Hann kvaðst ekki vita hvort þeir voru keppnismenn en alla vega hefðu þeir verið mjög færir og staðið sig vel. Jóhann sagði að lagt hefði verið af stað í umrædda ferð upp úr tíu um kvöldið. Birtuskilyrði hefðu verið ágæt. Hann sagði að farið hefði verið yfir öryggisreglur með farþegunum áður en lagt var í siglinguna eins og alltaf. Hópnum hafi verið skipt upp miðað við þrjá báta og hver hafi tekið sinn hóp. Venjulega sé til dæmis farið yfir hvernig eigi að synda í ánni, en alltaf eigi að snúa með fæturna niður ána þannig að þeir taki fyrst við ef árekstur verður. Farið hefði verið yfir hvernig staðið væri að því að róa og hvernig best væri að taka á, hvar ætti að halda í og hvernig ætti að draga menn um borð o.s.frv. Jóhann sagði að allir hefðu verið með hjálma, flestir í flotgöllum og einhverjir í blautbuxum og þurrtopp með björgunarvesti. Í bátunum hafi verið öryggisútbúnaður, öryggisvesti og kastlínur. Sjúkrakassi hafi verið í einum bátanna. Jóhann sagði að þeir hefðu skoðað aðstæður og þar með umræddar flúðir þar sem sérstaklega hefði verið beðið um að byrjað yrði þar fyrir ofan af þeim sem pöntuðu ferðina. Hann sagði að nokkuð mikið hafi verið í ánni og hafi flúðirnar ekki litið illa út en nokkuð þröngar, en menn hefðu verið sammála um að ekki væri hætta á strandi fyrir ofan og áin að öðru leyti fær. Lögð var fyrir Jóhann lögregluskýrsla sem hann gaf af atburðinum 13. ágúst 2001, sbr. dskj. nr. 26. Hann kvað rétt eftir sér haft og staðfesti undirritun sína. Sigríður Ruth Gísladóttir gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún hefði tekið þátt í þeirri ferð niður Skaftá er hér um ræðir. Ferðin hafi byrjað þannig að hópnum var skipt í báta og var þeim tjáð hvað þau ættu að gera, hvernig róa ætti og hvernig bregðast við ef menn dyttu útbyrðis. Fólkið hefði æft sig í þessu í smá stund áður en lagt var af stað. Sigríður sagði að stuttu eftir að lagt var af stað hafi bátnum fyrirvarlaust hvolft. Hafi þá allt farið í upplausn. Stjórnendurnir hafi þó reynt sitt besta miðað við aðstæður. Sigríður sagði að þeim hefði ekki verið sagt hvernig bregðast ætti við umsnúningi bátsins á hvolf. Hún sagði að frekar dimmt hafi verið orðið er þetta gerðist. Sigríður sagði að leiðsögumennirnir hefðu ekki haft stjórn á aðstæðum en reynt sitt besta. Lögð var fyrir Sigríði Ruth lögregluskýrsla sem hún gaf af atburðinum 11. ágúst 2001, sbr. dskj. nr. 26. Hún kvað rétt eftir sér haft og staðfesti undirritun sína. Ályktunarorð: Sýknukröfu sína byggir stefndi aðallega á því að ætluð skaðabótakrafa stefnanda sé fyrnd. Af hálfu stefnanda er því hins vegar haldið fram að krafan sé ekki fyrnd enda sé um 10 ára fyrningarfrest að ræða, sbr. ákv. 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905. Svo sem stefndi vísar til fer um skaðabótaábyrgð stefnda samkvæmt 137. gr. siglingalaga nr. 34/1985 þar sem segir m.a. að farsala sé skylt að bæta tjón er hlýst af því að farþegi slasast meðan á ferð stendur vegna yfirsjónar eða vanrækslu farsala sjálfs eða einhvers manns sem hann ber ábyrgð á. Þá er kveðið á um í 3. tl. 1. mgr. 215. gr. sömu laga að kröfur samkvæmt umræddu ákvæði 137. gr. falli niður vegna fyrningar, hafi þeim ekki verið fylgt eftir með lögsókn innan tveggja ára frá því að farþegi yfirgaf skip. Slysið varð 1. ágúst 2001 en lögsókn hófst með birtingu stefnu 8. desember 2004. Skarist lögfestar reglur siglingalaga um bótagrundvöll og ólögfestar reglur um skaðabótarétt, ganga hinar lögfestu reglur framar. Og þá gangi fyrningarreglur siglinga-laga, er gengu í gildi 1985, einnig framar ákvæðum um fyrningarfrest í eldri lögum. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað svo sem í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Tindafjöll ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kristjáns Gíslasonar. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 157/2009
Kærumál Res Judicata Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Með úrskurði héraðsdóms var máli U og H gegn V og Á vísað frá dómi á grundvelli þess að áður hefði verið leyst efnislega úr ágreiningi um kröfu þeirra í máli sem þau höfðu áður höfðað gegn V og Á. Í fyrra máli aðilanna voru V og Á sýknuð af kröfu um að þeim yrði gert að gefa út afsal fyrir jörðinni U gegn tiltekinni greiðslu. Í dómi Hæstaréttar í því máli sem hér var til úrlausnar kröfðust U og H hins vegar dóms um skyldu V og Á til að greiða þeim skaðabætur á grundvelli svonefndrar auðgunarreglu. Þótt bæði málin ættu rætur að rekja til sömu atvika var dómkrafa V og Á í því síðara annars efnis en í fyrra málinu og að auki reist á öðrum grunni. Var því ekki talið að 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 stæði í vegi fyrir málsókninni og var lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 23. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 17. mars 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar, en til vara að úrskurðinum verði breytt á þann veg að málskostnaður í héraði falli niður. Í báðum tilvikum krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins var jörðin Unnarholtskot II í Hrunamannahreppi, þinglýst eign sóknaraðilans Hjördísar Heiðu Harðardóttur, seld nauðungarsölu 15. nóvember 2002 og varð þar hæstbjóðandi Sparisjóðurinn Suðurlandi, sem fékk afsal fyrir jörðinni 24. janúar 2003. Sparisjóðurinn seldi hana varnaraðilum 27. mars 2003 fyrir 13.550.000 krónur og gaf út afsal til þeirra sama dag. Sóknaraðilar höfðuðu mál gegn varnaraðilum 12. nóvember 2005 og kröfðust þess að þeim yrði gert að gefa út afsal til sóknaraðila fyrir jörðinni gegn greiðslu á 15.000.000 krónum með nánar tilgreindum vöxtum. Sóknaraðilar reistu þessa kröfu á því að þau hafi gert samning við varnaraðila áður en þau síðarnefndu keyptu jörðina um að varnaraðilar myndu leysa hana til sín á framangreindan hátt, en gefa síðan út afsal fyrir henni til sóknaraðilans Hjördísar að liðnum einum til þremur árum gegn greiðslu á útlögðum kostnaði. Í dómi Héraðsdóms Suðurlands 15. desember 2006, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 15. nóvember 2007 í máli nr. 151/2007, voru þessar staðhæfingar sóknaraðila taldar ósannaðar og voru varnaraðilar sýknuð af kröfu þeirra. Sóknaraðilar höfðuðu málið, sem hér er til úrlausnar, gegn varnaraðilum 21. maí 2008 og kröfðust þess að þeim síðarnefndu yrði gert að greiða sér aðallega 14.450.000 krónur, en til vara lægri fjárhæð, ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Í málinu bera sóknaraðilar fyrir sig að Sparisjóðurinn Suðurlandi hafi selt varnaraðilum jörðina í þeirri röngu trú að þau hafi komið þar fram í þágu sóknaraðila og hafi kaupverðið, 13.550.000 krónur, verið ákveðið með tilliti til þess. Markaðsverð jarðarinnar hafi á hinn bóginn verið 28.000.000 krónur þegar kaupin voru gerð. Vegna þessa misskilnings sparisjóðsins hafi varnaraðilar með óréttmætum hætti auðgast um fjárhæð stefnukröfunnar í málinu, en sóknaraðilar orðið fyrir tjóni sem nemi auðgun varnaraðila. Máli þessu var vísað frá héraðsdómi með hinum kærða úrskurði. Í máli sóknaraðila, sem lauk með dómi Hæstaréttar 15. nóvember 2007, voru varnaraðilar sem áður segir sýknuð af kröfu um að þeim yrði gert að gefa út afsal til sóknaraðila fyrir jörðinni Unnarholtskoti II gegn greiðslu á 15.000.000 krónum auk vaxta. Í málinu, sem hér er til úrlausnar, krefjast sóknaraðilar á hinn bóginn dóms um skyldu varnaraðila til að greiða þeim 14.450.000 krónur með vöxtum í skaðabætur eða á grundvelli svonefndrar auðgunarreglu. Þótt bæði málin eigi rætur að rekja til sömu atvika er dómkrafa sóknaraðila í því síðara annars efnis en í fyrra málinu og að auki reist á öðrum grunni. Af þeim sökum stendur 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 ekki í vegi fyrir því að efnisdómur gangi í máli þessu. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leysa úr málinu að efni til. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði bíði efnisdóms í málinu, en um kærumálskostnað fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar, Vignir Jónsson og Ásdís Bjarnadóttir, greiði sóknaraðilum, Unnari Gíslasyni og Hjördísi Heiðu Harðardóttur, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta sem dómtekið var 17. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 21. maí 2008. Stefnendur eru Unnar Gíslason, kt. 050462-3589 og Hjördís Harðardóttir, kt. 230262-2339, bæði til heimilis að Hjalladæl 5, Eyrarbakka. Stefndu eru Vignir Jónsson, kt. 031055-5559 og Ásdís Bjarnadóttir, kt. 271257-2609, bæði til heimilis að Auðsholti, Hrunamannahreppi. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmd til þess að greiða þeim kr. 14.450.000 ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 27. mars 2003 til 15. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast stefnendur þess að stefndu verði dæmd til þess að greiða þeim lægri fjárhæð, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 27. mars 2003 til 15. desember 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefjast stefnendur málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts. Stefndu krefjast aðallega sýknu af dómkröfum stefnenda, en til vara að fjárhæð kröfunnar verði lækkuð verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda samkvæmt málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts. Málsatvik. Málsatvik eru þau að stefnendur, sem eru hjón, áttu jörðina Unnarholtskot II í Hrunamannahreppi, landnúmer 166839. Með kaupmála dags. 29. nóvember sama ár var eignin gerð að séreign stefnandans Hjördísar. Jörðin var seld á nauðungaruppboði og eignaðist Sparisjóður Suðurlands hana með nauðungarafsali dags. 24. janúar 2003. Kaupverð jarðarinnar var kr. 11.000.000. Stefndu keyptu jörðina af sparisjóðnum með kaupsamningi dags. 27. mars sama ár. Kaupverðið var kr. 13.550.000 og voru greiddar kr. 5.503.704 með peningum en yfirteknar voru skuldir að fjárhæð kr. 8.046.296. Í kaupsamningi stefndu er m.a. tekið fram að jörðin sé seld án annarra kvaða eða veðbanda en þeirra sem tilgreind voru í samningnum. Verulegur ágreiningur er á milli málsaðila um aðdraganda og ástæður þess að stefndu keyptu jörðina af sparisjóðnum. Stefnendur halda því fram að samkomulag hafi tekist við sparisjóðinn um að þau myndu leysa til sín eignina á nýjan leik á sama verði að viðbættri skuld við sparisjóðinn, þannig að hann yrði skaðlaus og liggur fyrir yfirlýsing útibússtjóra sparisjóðsins þessu til staðfestingar. Stefnendur segja að stefnandinn Unnar hafi komið að máli við stefnda Vigni í desember 2002 og skýrt honum frá því að stefnendur hefðu samið við Sparisjóð Suðurlands um að sparisjóðurinn fengi nauðungarafsal fyrir eigninni en stefnendur þyrftu ekki að rýma eignina heldur fengju að leysa hana til sín á nýjan leik á kostnaðarverði sparisjóðsins. Þá hafi komið fram að fjárhagsstaða stefnenda á þessum tíma hafi verið afar erfið. Þau ættu því erfitt með að leysa eignina til sín strax og þyrftu til þess utanaðkomandi aðstoð. Hver sem huglæg afstaða stefnda Vignis hafi verið, hafi enginn vafi verið í huga stefnenda að stefndi Vignir hafi boðist til þess að taka eignina yfir á sitt nafn til bráðabirgða og í þeim tilgangi að útvega fjármagn um stundarsakir. Því hafi stefnendur ekki leitað annað um fjármögnun. Stefnendur segja að í trú um þetta samkomulag hafi þau tilkynnt sparisjóðnum að stefndu myndu taka eignina yfir á sitt nafn í greiðaskyni við stefnendur og að sparisjóðurinn ætti að standa við samninginn gagnvart stefnendum með því að selja stefndu eignina á kostnaðarverði. Stefnendur telja að kaupverð stefndu á jörðinni hafi verið það verð sem sparisjóðurinn hafi boðið í eignina, að viðbættu láni og kostnaði sparisjóðsins að fjárhæð kr. 2.550.000. Söluverðið hafi verið langt undir markaðsverði, sem stefnendur telja að hafi verið um 28.000.000 til 30.000.000 króna. Stefnendur hafi áritað kaupsamninginn um samþykki sitt. Af hálfu sparisjóðsins hefði ekki komið til greina að selja stefndu jörðina á kostnaðarverði nema samkvæmt fyrirmælum stefnenda. Stefndu byggja hins vegar á því að þar sem stefnendur hafi búið í íbúðarhúsi á jörðinni hafi þess verið sérstaklega gætt að upplýsa þau um söluna. Þá hafi með undirritun þeirra einnig verið tryggt að þau gætu ekki haft uppi neinar kröfur á hendur stefndu eða sparisjóðnum, enda hafi komið fram í samningnum að jörðin væri seld án allra kvaða og veðbanda annarra en þeirra sem í honum greindi. Stefnendur segja að þegar eignarhald stefndu á jörðinni hafi staðið í um 18 mánuði hafi stefnendur áttað sig á því að stefndu hafi ætlað að notfæra sér að stefnendur hefðu ekki tryggt sér sönnun um samning aðila. Þá hafi komið í ljós að stefndu hafi ætlað sér að eiga jörðina sjálf og njóta hagnaðar af mismuni á markaðsverði og kaupverði jarðarinnar sem ákveðið hafi verið til stefnenda. Stefndu segja hins vegar engan samning hafa verið gerðan milli aðila um að stefnendur keyptu jörðina aftur eftir einhvern óskilgreindan árafjölda. Hið rétta sé að stefnendur hafi rætt við stefndu um að kaupa íbúðarhúsið á jörðinni en þau hafi aldrei gert neinn reka að því og aldrei gert tilboð í húsið. Stefndu segjast hafa leigt stefnendum íbúðarhús jarðarinnar og hafi endurgjaldið numið fjárhæð afborgana af íbúðaláni Íbúðalánasjóðs auk þess sem stefnendur hafi átt að greiða rafmagn og hita og annan kostnað stefndu vegna íbúðarhússins. Vegna vanskila á leigugjaldi hafi stefnendum verið send áskorun um greiðslu gjaldfallinnar skuldar og þar sem henni hafi ekki verið sinnt hafi leigusamningi verið rift 29. september 2004. Stefnendur höfðuðu mál á hendur stefndu og kröfðust þess að stefndu yrðu dæmd til þess að gefa út afsal fyrir jörðinni til stefnandans Hjördísar gegn greiðslu á kr. 15.000.000. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands þann 15. desember 2006 voru stefndu sýknuð af kröfum stefnenda. Dómur Héraðsdóms var staðfestur af Hæstarétti með dómi uppkveðnum þann 15. nóvember 2007 í máli nr. 151/2007. Eftir að dómur Hæstaréttar lá fyrir var tekið fyrir í Héraðsdómi Suðurlands aðfararmál stefndu á hendur stefnendum, þar sem stefndu kröfðust þess að stefnendur yrðu borin út af hinni umdeildu jörð með beinni aðfarargerð. Krafa stefndu barst héraðsdómi þann 18. janúar 2005 en málinu var frestað meðan mál stefnenda gegn stefndu var rekið. Með úrskurði héraðsdóms þann 28. desember 2007 var fallist á kröfu stefndu um útburð stefnenda af jörðinni. Eftir að aðfararbeiðni stefndu var tekin fyrir hjá sýslumanni munu stefnendur hafa rýmt íbúðarhúsið þann 7. apríl 2008 og vélageymslu 14. apríl sama ár. Að mati stefnenda liggur ótvírætt fyrir, þrátt fyrir að Héraðsdómur Suðurlands og Hæstiréttur hafi talið ósannað að stefndu hafi lofað að afsala jörðinni aftur til stefnenda á kostnaðarverði, að kaupverð stefndu á jörðinni hafi verið búið til fyrir stefnendur og að Sparisjóðurinn á Suðurlandi hafi staðið í þeirri trú að hann væri að láta stefnendur fá jörðina aftur á kostnaðarverði. Ljóst sé með vísan til framburðar útibússtjóra að jörðin hefði aldrei verið seld á þessu verði ef ætlunin hefði verið að selja hana þriðja manni. Þá hafi jörðin ekki verið boðin til sölu á almennum markaði, eins og eðlilegt hefði verið ef selja hefði átt hana þriðja manni. Stefnendur telja sannað, með matsgerð Sverris Kristinssonar fasteignasala frá 10. nóvember 2006, að markaðsverð jarðarinnar á þessum tíma hafi verið kr. 28.000.000. Stefndu hafi því hagnast um kr. 14.450.000 á þessum ætlaða misskilningi. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur segjast byggja kröfu sína á auðgunarreglu og á almennu skaðabótareglunni. Þar sem Sparisjóðurinn á Selfossi hafi talið stefndu vera lepp eða umboðsmenn stefnenda hafi stefndu fengið jörðina fyrir verð sem var innan við helmingur af raunvirði. Stefnendur fullyrða að ef stefndu hefðu ekki treyst stefnendum hefði einhver annar keypt jörðina fyrir stefnendur með sama hætti og stefndu gerðu og afsalað henni síðan til stefnenda á kostnaðarverði. Stefnendur hafi því orðið af því að fá jörðina aftur á kostnaðarverði eftir nauðungarsölu eins og til hafi staðið milli sparisjóðsins og stefnenda. Stefndu hafi keypt eignina á aðeins kr. 13.550.000 og hafi auðgast um mismuninn á þeirri fjárhæð og raunvirði eignarinnar og sé sá mismunur kr. 14.450.000. Með sama hætti hafi stefnendur misst af því að fá jörð, sem þau misstu á nauðungaruppboði og hafi verið 28.000.000 kr. virði, afsalað til sín fyrir kr. 13.550.000. Þar sem stefndu hafi vegna þessa misskilnings auðgast á kostnað stefnenda beri þeim að greiða stefnendum það fé sem hafi átt að renna til stefnenda en hafi þess í stað runnið til stefndu. Stefnendur telja að stefndu hafi ekki getað verið grandlaus um að kaupverð jarðarinnar hafi verið ákveðið svona lágt einungis til að gæta hagsmuna stefnenda. Almennt sé viðurkennt að við tilteknar aðstæður verði þeim, sem hafi án réttmætrar ástæðu öðlast verðmæti sem tilheyri öðrum og þannig auðgast á hans kostnað, gert að skila eiganda eða þeim sem varð fyrir tjóni, andvirði þeirrar auðgunar. Skilyrði þess sé að um tjón annars sé að ræða og að auðgun hins sé í beinum tengslum við það tjón. Stefnendur líta svo á að uppfyllt séu öll skilyrði til þess að auðgunarreglu verði beitt og að stefndu beri samkvæmt því að skila óréttmætri auðgun sinni til stefnenda. Stefnendur byggja einnig á því að Sparisjóðurinn á Suðurlandi hafi selt stefndu jörðina undir markaðsverði í því skyni að afhenda hana aftur til viðskiptamanna sinna á kostnaðarverði eftir að sparisjóðurinn hafi leyst hana til sín á nauðungaruppboði, vegna þess að sparisjóðurinn hafi talið að aðilar málsins hafi samið um að stefndu myndu afsala jörðinni til stefnenda á kostnaðarverði eftir tvö til þrjú ár. Stefndu kannist ekki við þann samning og hafi stefnendur beðið tjón, sem nemi framangreindum verðmismun en stefndu hafi hagnast að sama skapi. Sú auðgun stefndu sé óréttmæt, enda hafi sparisjóðurinn enga ákvörðun tekið um að styrkja stefndu fjárhagslega. Hæstiréttur Íslands hafi fallist á að réttmætt geti verið að beita auðgunarreglu við sérstakar aðstæður, sbr. dóm réttarins frá 19. júní 2003 sem birtur er í dómasafni réttarins 2003, bls. 2693. Stefnendur segjast í máli þessu gera kröfu um greiðslu mismunar á kaupverði stefndu og markaðsverði jarðarinnar auk almennra skaðabótavaxta frá afhendingu jarðarinnar til 15. desember 2007 og síðan dráttarvaxta frá þeim degi en þá hafi verið liðinn mánuður frá því stefndu hafi verið krafin um greiðslu. Stefnendur segjast setja fram varakröfu sína vegna þess að niðurstaða Sverris Kristjánssonar um raunvirði jarðarinnar Unnarholtskots II kunni að sæta yfirmati. Þá kunni að vera sanngjarnt og eðlilegt að einhverjir kostnaðarliðir stefndu teljist hafa dregið úr auðgun þeirra og eigi því að dragast frá kröfu stefnenda. Um lagarök vísa stefnendur til almennu sakarreglunnar og ólögfestra reglna kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Þá vísa stefnendur til grunnraka 74. gr. víxillaga nr. 93/1933 og 57. gr. tékkalaga nr. 94/1933. Kröfu um málskostnað byggja stefnendur á 21. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Um varnarþing vísar stefnandi til 32. og 34. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu segja að stefnendur byggi kröfu sína á ætluðum samningi sem stefnendur telji að stefnandinn Unnar hafi gert við stefndu um að stefndu myndu „geyma“ hina umdeildu jörð í óskilgreindan tíma og afsala henni síðan til stefnandans Hjördísar. Kaupsamningur stefndu við Sparisjóðinn á Suðurlandi hafi því verið málamyndagerningur og stefndu hafi verið að „leppa“ jörðina fyrir stefnendur. Þar sem sparisjóðurinn hafi aðeins selt stefndu jörðina gegn því að þau myndu selja stefnendum jörðina síðar á sama verði á grundvelli þessa samnings hafi stefnendur orðið fyrir tjóni og stefndu auðgast með óréttmætum hætti. Stefndu fullyrða að þau hafi ætíð hafnað því að slíkur samningur hafi verið gerður við stefnendur eða Sparisjóðinn á Suðurlandi. Í dómi Hæstaréttar frá 15. nóvember 2007 hafi stefnendur byggt á sömu málsástæðum, þ.e. ætlaðri óréttmætri auðgun stefndu og verðmætis jarðarinnar. Í dómi Hæstaréttar hafi verið tekið sérstaklega fram að við úrlausn málsins hafi verið tekið tillit til þessara sjónarmiða. Einungis sé um aðra kröfugerð að ræða, þ.e. bótakröfu í stað kröfu um efndir in natura. Stefndu óski þess að dómurinn skoði hvort vísa beri málinu frá dómi af sjálfsdáðum vegna res judicata áhrifa fyrrgreinds dóms Hæstaréttar. A.m.k. sé dómurinn bindandi um úrslit þessa sakarefnis og hafi fullt sönnunargildi um atvik þessa máls. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að stefnendur geti hvorki krafist bóta á grundvelli ólögfestra reglna kröfuréttar um óréttmæta auðgun né almennu skaðabótareglunni. Stefndu keyptu hina umdeildu jörð af Sparisjóðinum á Suðurlandi í kjölfar þess að stefnendur hafi misst forræði yfir henni og fullyrða að það hafi verið vegna þess að þau hafi nýtt bæði tún og útihús jarðarinnar og greitt fyrir það leigu og hafi því viljað tryggja sér áframhaldandi not af jörðinni. Kaupsamningur stefndu við Sparisjóðinn á Suðurlandi hafi verið gerður án allra fyrirvara eða kvaða. Sparisjóðurinn hafi ásamt lögmanni sínum ákveðið söluverð jarðarinnar og það hafi ekki verið skilyrt um afhendingu eða framsal til stefnenda. Sparisjóðurinn á Suðurlandi hafi ennfremur ekki gert neinar athugasemdir við framkvæmd eða efndir samningsins. Stefnendur byggi aðallega á framburði Péturs Hjaltasonar, útibússtjóra Sparisjóðsins á Suðurlandi, um að hann hafi ákveðið að selja stefndu jörðina á þeim grundvelli að þau myndu afhenda stefnendum hana síðar. Vitnið hafi þó borið fyrir héraðsdómi að hann hafi aldrei átt viðræður við stefndu um að afhenda stefnendum jörðina aftur eða að kaupverðið, skilmálar eða annað hafi miðast við það. Yfirlýsingar vitnisins séu í ósamræmi við kaupsamning stefndu við Sparisjóðinn á Suðurlandi og framburð Sigurðar Sigurjónssonar hrl. sem hafi gengið frá samningnum fyrir hönd sjóðsins. Því sé ósannað að forsenda sparisjóðsins fyrir að selja stefndu jörðina hafi verið sú sem stefnendur haldi fram. Stefndu telja að verðmæti jarðarinnar á þeim tíma er stefndu hafi keypt jörðina eða á matsdegi hjá dómkvöddum matsmanni skipti engu máli. Ekkert banni stefndu að gera góð kaup. Þó svo stefndu hafi hugsanlega keypt hina umdeildu jörð á verði undir markaðsverði hafi stefnendur ekki sýnt fram á að sú auðgun hafi verið óréttmæt eða að um ólögmæta háttsemi hafi verið að ræða. Stefndu fullyrða að athugasemdir stefnenda lúti að samskiptum þeirra við útibússtjóra Sparisjóðsins á Suðurlandi og lögmann sjóðsins. Telji stefnendur á sér brotið geti þau gert kröfur á þessa aðila. Stefnendur geti ekki sett fram auðgunarkröfu á hendur stefndu nema þau sanni að þau eigi þess ekki kost að hafa uppi kröfu gegn sparisjóðnum og/eða lögmanni sjóðsins. Stefndu benda á það að stefnendur hafi áritað kaupsamning stefndu og sparisjóðsins um samþykki sitt án athugasemda og hafi þar með staðfest ákvæði hans. Síðari skýringum þeirra um áritun samningsins hafi verið hafnað í dómi Hæstiréttar. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að eitthvað annað hafi falist í þessari áritun en leiði af orðalagi kaupsamningsins. Stefndu byggja á því að líta verði til háttsemi aðila. Stefnendur hafi haldið því fram í fyrra máli sínu að þau hafi átt að búa í íbúðarhúsi jarðarinnar og greiða afborganir íbúðaláns og kostnað vegna eignarinnar en stefndu hafi átt að sjá um annan kostnað. Stefnendur hafi hins vegar ekki farið eftir þessum ætlaða samningi og hafi það verið staðfest með dómi Hæstaréttar. Þá hafi stefnendur engar athugasemdir gert fyrr en löngu eftir að stefndu hafi keypt jörðina af sparisjóðnum, eða í greinargerð stefnenda í aðfararmáli stefndu gegn stefnendum. Þá hafi verið liðin tæp þrjú ár frá kaupum stefndu á jörðinni. Stefndu segjast hafa allt frá kaupum á jörðinni og fram til dagsins í dag framkvæmt kaupsamninginn samkvæmt efni sínu og treyst því að um fullgildan samning hafi verið að ræða. Í ljósi þessa sé fráleitt að stefndu hafi með óréttmætum hætti auðgast á kostnað stefnenda. Stefndu fullyrða að því fari fjarri að atvik og aðstæður séu sambærileg og í dómi Hæstaréttar sem birtur er í dómasafni réttarins 2003, bls. 2693. Atvik þess máls hafi verið mjög sérstök og Hæstiréttur hafi hafnað beitingu auðgunarreglu í síðari dómsmálum þar sem byggt hafi verið á auðgunarreglu, þ.á m. í fyrra dómsmáli stefnenda gegn stefndu. Stefndu mótmæla kröfugerð stefnenda, bæði fjárhæð kröfunnar og kröfum um vexti. Krafa stefnenda geti hvorki verið hærri en sem nemur ætluðu tjóni stefnenda né ætlaðri auðgun stefndu. Stefndu hafi farið með jörðina sem sína eign frá kaupdegi og greitt allan kostnað vegna hennar. Stefndu segja að líta verði til þess að stefnendur hafi ekki yfirgefið jörðina fyrr en eftir að Héraðsdómur Suðurlands hafi kveðið upp úrskurð í útburðarmáli stefndu gegn stefnendum. Stefndu hafi síðan þurft að óska eftir rýmingu hússins með atbeina sýslumanns. Eftir að stefndu hafi tekið við húsnæðinu hafi komið í ljós að miklar skemmdir hafi verið unnar á því. Ekki sé tekið tillit til þessa í kröfugerð stefnenda. Stefndu fullyrða að þau hafi ekki haft not af íbúðarhúsinu og geymslu frá 27. mars 2003 til 7. og 14. apríl 2008 þótt þau hafi greitt allan kostnað af þessum eignum. Stefnendur hafi ekkert endurgjald greitt fyrir afnot sín af fasteignum stefndu og eigi stefndu kröfu á hendur stefndu vegna þess. Þá eigi stefndu kröfu á hendur stefnendum vegna dæmds málskostnaðar. Ef fallist verður á kröfu stefnenda beri að lækka kröfuna vegna þessara liða. Um lagarök vísa stefndu til meginreglna kröfu- og samningaréttar. Þá vísa stefndu til 28. og 116. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málskostnaðarkröfu sína byggja stefndu á 21. kafla sömu laga. Niðurstaða. Dómstólar hafa áður fjallað um ágreining aðila máls þessa vegna kaupa stefndu á jörðinni Unnarholtskoti II. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 151/2007 var staðfestur dómur Héraðsdóms Suðurlands sem sýknaði stefndu af kröfu stefnenda um að stefndu yrðu dæmd til þess að gefa út afsal fyrir jörðinni til stefnandans Hjördísar gegn greiðslu á kr. 15.000.000. Í niðurstöðukafla dóms Héraðsdóms segir m.a.: „Stefnendur halda því fram í máli þessu að stefndu hafi af greiðasemi við þau og vegna kunningsskapar samþykkt að kaupa umrædda eign stefnanda Hjördísar af Sparisjóði Suðurlands, vera skráð fyrir henni í 1-3 ár en síðan yrði eigninni afsalað til stefnanda Hjördísar gegn greiðslu á útlögðum kostnaði. Stefndu hafna alfarið þessum málflutningi stefnenda og hafa engir samningar verið lagðir fram í málinu sem styðja kröfur þeirra. Ekkert þeirra vitna sem komu fyrir dóm gat staðfest að stefndu hefðu lýst því yfir að slíkur samningur hefði verið gerður. Í yfirlýsingu útibússtjóra sparisjóðsins kemur fram að stefnendur hafi áritað kaupsamninginn um samþykki sitt vegna þess að stefndu myndu afsala eigninni til stefnanda Hjördísar á nýjan leik. Engin slík ákvæði er hins vegar að finna í kaupsamningi milli sparisjóðsins og stefndu en þar er að finna undirritun stefnenda sem segjast lýsa yfir samþykki á kaupsamningnum. Stefndu hafa hins vegar kannast við að stefnendur hafi lýst yfir vilja sínum til að kaupa íbúðarhúsið á jörðinni en aldrei hafi borist tilboð frá þeim, enda ljóst að þau ættu ekki möguleika á kaupunum. Ekki er því annað fram komið í málinu en að stefndu hafi farið með jörðina sem sína eign og greitt af henni skatta og skyldur. Sönnunarbyrðin um að atvik að sölu jarðarinnar hafi verið með þeim hætti sem stefnendur halda fram hvílir á þeim. Gegn eindregnum mótmælum stefndu hefur stefnendum að mati dómsins ekki tekist sú sönnun og ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu.“ Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 er dómurinn bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til og samkvæmt 4. mgr. sömu greinar hefur dómurinn fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til það gagnstæða er sannað. Stefndu fullyrða m.a. að í fyrra máli stefnenda gegn stefndu sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 151/2007, hafi stefnendur byggt á sömu málsástæðum og í þessu máli, þ.e. ætlaðri ólögmætri auðgun stefndu og verðmætis hinnar umdeildu jarðar, og að í dómi Hæstaréttar hafi sérstaklega verið tekið fram að litið væri til þessara sjónarmiða við úrlausn málsins. Í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 segir að krafa sem hefur verið dæmd að efni til verði ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól og að nýju máli um slíka kröfu skuli vísað frá dómi. Stefndu gera ekki kröfu um frávísun málsins vegna þessa, en að mati dómsins er hér um að ræða atriði sem dóminum ber að gæta að af sjálfsdáðum. Í dómi Héraðsdóms Suðurlands í fyrrgreindu máli var sú málsástæða talin of seint fram komin að réttarreglur um óréttmæta auðgun ættu að leiða til þess að kröfur þeirra yrðu teknar til greina. Í dómi Hæstaréttar er tekið fram að sjónarmið um auðgun teljist ekki vera sjálfstæð málsástæða heldur sjónarmið sem máli kunna að skipta við mat á sönnunarbyrði. Því verði ekki fallist á með héraðsdómi að um sé að ræða síðbúna málsástæðu. Þessa athugasemd Hæstaréttar verður að túlka svo að rétturinn hafi í dómi sínum tekið afstöðu til þess hvort réttarreglur um óréttmæta auðgun ættu við. Stefnendur geta því ekki höfðað nýtt mál á þessum grunni og ber því með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 að vísa máli þessu frá dómi án kröfu. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 skulu stefnendur greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega vera ákveðinn kr. 500.000. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Stefnendur, Unnar Gíslason og Hjördís Harðardóttir, greiði stefndu, Vigni Jónssyni og Ásdísi Bjarnadóttur, in solidum kr. 500.000 í málskostnað.
Mál nr. 80/2016
Félagsþjónusta Sveitarfélög Stjórnvaldsúrskurður Stjórnarskrá
Í málinu krafðist S ógildingar á ákvörðun R um að synja beiðni hennar um beingreiðslusamning sem gerði henni kleift að fá fulla þjónustu á eigin heimili vegna fötlunar. Fyrir lá að frá maí 2013 hafði S notið beingreiðslusamnings við R sem fól meðal annars í sér greiðslu fyrir tiltekinn tímafjölda í félagslega heimaþjónustu, liðveislu og stuðningsfjölskyldu. Auk þess nýtti S skammtímavistun á heimili fyrir mikið fatlaða einstaklinga aðra hverja viku, en þar fyrir utan bjó hún í séríbúð í húsi foreldra sinna. Krafa S var reist á því að lög stæðu til þess að auka ætti greiðslur R samkvæmt samningnum þannig að hún ætti þess kost að njóta þjónustu samkvæmt honum á þann hátt að hún gæti búið að fullu í íbúðinni sinni. Taldi hún að með ákvörðuninni hefði R brotið gegn ýmsum reglum stjórnsýsluréttar, skert stjórnarskrárvarinn rétt hennar samkvæmt 1. mgr. 71. gr. og 76. gr. stjórnarskrárinnar og farið í bága við þann rétt sem fötluðum væri áskilinn í lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga, lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í dómi Hæstaréttar kom fram að umþrætt ákvörðun R fæli í sér synjun á því að veita S þjónustu umfram það sem reglur R um beingreiðslusamninga mæltu fyrir um. Ákvæði laga nr. 40/1991 og 59/1992 legðu ekki ríkari skyldur á R um að veita S þjónustu en fram kæmu í reglunum. Þá var talið að markmiðslýsingar í reglugerð nr. 1054/2010 um þjónustu við fatlað fólk á heimili sínu og ákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem ekki hefði verið lögfestur á Íslandi, gætu ekki aukið þær skyldur um þjónustu við fatlað fólk sem á R væru lagðar samkvæmt lögum. Var því hafnað að ákvörðun R væri haldin slíkum efnisannmörkum að það ætti að leiða til ógildingar hennar. Loks var ekki fallist á að sú skipan sem væri á húsnæðismálum A færi í bága við 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu var R sýknað af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar MárMatthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2016. Húnkrefst þess að felldverði úr gildi ákvörðun stefnda 24. febrúar 2014 um að synja beiðni hennar umbeingreiðslusamning sem geri henni kleift að fá fulla þjónustu á eigin heimili vegnafötlunar. Þá krefst hún málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi, sem er fædd íapríl 1996, er öryrki með verulega skerðingu á flestum sviðum vegna fötlunar ogþarf aðstoð við allar athafnir daglegs lífs. Hún hefur verið búsett á heimiliforeldra sinna en notið stuðnings vegna fötlunarinnar, fyrst fráSvæðisskrifstofu málefna fatlaðra í Reykjavík og frá stefnda eftir 1. janúar2011 er málefni fatlaðs fólks voru flutt frá ríkinu til sveitarfélaga, sbr. lögnr. 152/2010 sem breyttu lögum nr. 59/1992 en þau heita nú lög um málefnifatlaðs fólks. Áfrýjandi var með stuðningsfjölskyldu frá eins og hálfs ársaldri og hefur dvalið í skammtímavistun, oftast tvær vikur í mánuði, frá því aðhún var á leikskólaaldri og notið jafnframt svonefndrar liðveislu, sbr. 24. gr.laga nr. 59/1992, frá sex ára aldri. Í þvíúrræði felst persónulegur stuðningur og aðstoð, sem einkum miðar að því aðrjúfa félagslega einangrun, svo sem aðstoð til þess að njóta menningar ogfélagslífs. Um mitt ár 2013 urðu nokkrar breytingar á högum áfrýjanda. Þáflutti fjölskylda hennar í stærra hús, en eftir því sem fram kom í skýrsluföður hennar fyrir dómi hefur áfrýjandi eftir það haft séríbúð í því húsi þarsem hún hefur dvalið aðra hverja viku. Á þessum tíma gerði stefndi einnigsvonefndan beingreiðslusamning við foreldra áfrýjanda fyrir hennar hönd, semgilti frá 15. maí til 31. desember 2013. Sá samningur fól í sér að stefndiskuldbatt sig til þess að greiða fyrir tiltekinn tímafjölda í félagslegaheimaþjónustu fyrir áfrýjanda, veita henni liðveislu í tiltekinn fjölda tíma oggreiða fyrir stuðningsfjölskyldu henni til aðstoðar í fimm sólarhringa ámánuði. Þegar áfrýjandi varð 18 ára fékk hún jafnframt þjónustu í formi frekariliðveislu, sbr. 25. gr. áðurnefndra laga, en í því úrræði felst margháttuðaðstoð við ýmsar athafnir daglegs lífs, en þjónustan er talin nauðsynleg tilþess að koma í veg fyrir að sá, er hennar nýtur, þurfi að dvelja á stofnun. Beingreiðslusamningurinngerir áfrýjanda kleift að búa á eigin heimili aðra hverja viku en hina vikunahefur hún dvalið í skammtímavistun á heimili sem nefnt er Árland og stefndirekur í Reykjavík fyrir mikið fatlaða einstaklinga. Vegna fötlunar áfrýjandamunu að jafnaði vera tveir starfsmenn með henni í skammtímavistuninni. Velferðarsvið stefndaauglýsti 11. ágúst 2012 eftir þátttakendum í sérstakt þróunar- ogtilraunaverkefni um notendastýrða persónulega aðstoð, sem skammstafað hefurverið NPA, á þjónustusvæði hans og Seltjarnarnesbæjar. Til verkefnisins varstofnað á grundvelli laga nr. 152/2010, sem eins og áður greinir breyttu lögumnr. 59/1992, en samkvæmt því var um að ræða samstarfsverkefni ríkisins,sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks. Í auglýsingunni sagði að boðiðværi upp á þátttöku í verkefninu til reynslu, en það væri í samræmi við,,framtíðarsýn borgarinnar í þjónustu við fatlað fólk“ að gert væri ráð fyrirþví að borgarbúar sem þurfi aðstoð í daglegu lífi hafi val um það hvernigþeirri aðstoð væri háttað. Með samningi um notendastýrða persónulega aðstoðfengi notandinn greiðslur í stað þjónustu, hann myndi velja aðstoðarfólk, veraverkstjórnandi, ákveða sjálfur hvað hann vildi gera og hvernig aðstoðarfólkiðnýttist. Gert var ráð fyrir að þeir sem féllu undir lög nr. 59/1992, ættulögheimili í öðru hvoru sveitarfélaganna og væru á aldrinum 18 til 66 ára gætusótt um þátttöku. Tekið var fram að um þróunarverkefni væri að ræða, sem áætlaðvar þá að ljúka á árinu 2014. Verkefnið var síðar framlengt með lögum nr.80/2015 og mun því samkvæmt þeim ljúka í árslok 2016. Samkvæmt auglýsingunnimyndi sá sem valinn yrði til þátttöku í verkefninu ekki njóta annarrarvelferðarþjónustu samkvæmt lögum nr. 59/1992 eða lögum nr. 40/1991 umfélagsþjónustu sveitarfélaga. Umsóknarfrestur var til og með 10. september2012.Áfrýjandi sótti 23. apríl2012 um notendastýrða persónulega aðstoð en þessi umsókn mun hafa veriðendurnýjuð og tekin til afgreiðslu þegar allar umsóknir um þátttöku íframangreindu verkefni lágu fyrir. Umsókn áfrýjanda var hafnað með bréfi semmun hafa verið dagsett 10. maí 2013. Foreldrar áfrýjanda gerðu athugasemdir viðafgreiðslu umsóknarinnar 24. sama mánaðar og vísuðu til þess að umsókninnihefði einungis verið hafnað að svo stöddu. Áskildu þau áfrýjanda rétt til þessað halda til streitu þeirri kröfu sem hún taldi sig eiga, þótt hún myndi þiggjaaðra og frekari þjónustu frá stefnda þar til réttarstaða hennar skýrðist. Sent var bréf fyrir áfrýjandatil stefnda 12. desember 2013 og vísað þar til þess að hún hefði verið meðbeingreiðslusamning frá því um sumarið, sem hefði gefist vel. Hún yrði á hinnbóginn að búa á tveimur stöðum, aðra vikuna á heimili sínu í íbúð í húsiforeldra sinna en hina í skammtímavistun að Árlandi, sem væri slæmt fyrir hana.Þá sagði: ,,Við, foreldrar Salbjargar, förum því fram á fyrir hennar hönd aðhún fái notendastýrða persónulega aðstoð í formi samnings sem getur hvort semer verið NPA eða beingreiðslusamningur. Eins og áður hefur komið fram er ekkideilt um umönnunarþörf og t.d. hægt að taka mið af því mati á stuðningsþörf semfram kemur í umsókn um NPA samning.“ Í bréfinu kom fram að vísan tilbeingreiðslusamnings fæli í sér að áfrýjandi fengi greiðslur sem gerðu hanajafnsetta því að hún nyti samnings um notendastýrða persónulega aðstoð. Með bréfi 24. febrúar 2014hafnaði stefndi beiðni áfrýjanda. Sagði í bréfinu að því miður væri ekki ,,unntað verða við ósk um annað form á þjónustu en það sem Salbjörg Ósk og fjölskyldanýtir í dag.“ Jafnframt var tilkynnt um hækkun á greiðslum til hennar frá 1.apríl 2014. Áfrýjandi krafðist rökstuðnings frá stefnda vegna synjunar á beiðnihans 12. desember 2013 og var sá rökstuðningur veittur 8. maí 2014. Þann 1.apríl sama ár tók gildi nýr samningur foreldra áfrýjanda og stefnda, sem gildaskyldi til næstu áramóta, um ,,félagslega heimaþjónustu, félagslega liðveislu,frekari liðveislu og stuðningsfjölskyldu“. Gerður var viðauki við þann samning29. desember 2014 þar sem greiðslur samkvæmt fyrri samningi voru hækkaðarnokkuð, en þar var einnig kveðið á um framlengingu hans til 31. desember 2015. Samkvæmtgögnum málsins tók nýr beingreiðslusamningur milli áfrýjanda og stefnda gildi 1.janúar 2016 og rann hann út samkvæmt efni sínu 30. september sama ár. Viðflutning málsins fyrir Hæstarétti var upplýst að samningur sama efnis væri enní gildi milli aðila. Samkvæmt framangreindu veitirstefndi áfrýjanda í fyrsta lagi félagslega heimaþjónustu samkvæmt VII. kaflalaga nr. 40/1991, en með því er átt við hvers konar aðstoð við heimilishald,persónulega umhirðu, félagslegan stuðning og umönnun sem áfrýjandi þarf á aðhalda vegna fötlunar sinnar. Tímafjöldi vegna þessarar þjónustu er tilgreindur252 klukkustundir í mánuði. Í öðru lagi kostar stefndi liðveislu í því skyni,sem áður er gerð grein fyrir, og er fjöldi klukkustunda í mánuði samkvæmt þeimlið 30, og í þriðja lagi er áfrýjanda veitt frekari liðveisla í sem nemur 110klukkustundum á mánuði. Í fjórða lagi tilgreinir samningurinnstuðningsfjölskyldu, en um það segir ekki frekar í honum. Samkvæmt samningiþeim, sem gilti til 30. september 2016, greiddi stefndi vegna þessa 1.411.578krónur á mánuði. Auk framangreinds er ágreiningslaust að áfrýjandi dvelur ennaðra hverja viku að Árlandi. IIKrafa áfrýjanda um að felldverði úr gildi ákvörðun stefnda 24. febrúar 2014 um að synja henni umbeingreiðslusamning sem geri henni kleift að fá fulla þjónustu á eigin heimilivegna fötlunar sinnar er skýrð svo að krafan lúti einungis að því að ógiltverði ,,ákvörðun stefnda um að synja henni um beingreiðslur til að tryggjasamfellda dvöl á heimili hennar.“ Þótt ýmsar málsástæður sem tilgreindar eru ístefnu til héraðsdóms lúti að því að áfrýjandi hafi uppfyllt öll skilyrði tilþess að vera upphaflega valin til þátttöku í verkefninu um notendastýrðapersónulega aðstoð er krafa hennar, að fengnum framangreindum skýringum,nægilega ljós til þess að úr henni verið skorið að efni til. Hafa enda kostirstefnda til að halda uppi vörnum í málinu ekki liðið fyrir nokkuð óljósanmálatilbúnað áfrýjanda að þessu leyti. Kröfu sína reisir áfrýjandi einkum á þvíað ákvörðun stefnda sé haldin slíkum efnisannmörkum að hún þurfi ekki að una viðþað. Áfrýjandi kveður stefnda hafameð synjuninni gerst brotlegan við stjórnsýslulög nr. 37/1993 og meginreglurstjórnsýsluréttar. Í henni hafi falist ákvörðun sem reist hafi verið áómálefnalegum og ,,ófyrirsjáanlegum“ forsendum sem gengið hafi í berhögg viðréttmætar væntingar áfrýjanda. Hún tiltekur að röksemdir stefnda um aðtakmarkaðir fjármunir séu veittir til málefna fatlaðra og það setji honumskorður séu ómálefnalegar og ekki tækar þegar sannað sé hvaða þjónusta sé hennifyrir bestu. Þessi rök séu að auki röng, því þjónusta sú, sem hún geri kröfu um,sé ekki dýrari en sú sem hún hefur að teknu tilliti til kostnaðar af dvölhennar að Árlandi. Þar við bætist að pláss sem fötluð börn hafa þörf fyrirmyndi losna í skammtímavistuninni ef fallist yrði á kröfu hennar. Sífelldirflutningar milli heimilis áfrýjanda og Árlands hafi slæm áhrif á heilsu hennarog velferð og skerði stjórnarskrárvarinn rétt hennar til þess að njótafriðhelgi einkalífs síns og heimilis, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.Afstaða stefnda um mörg framangreindra atriða fer að mati áfrýjanda í bága viðmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, enda sé sú afstaða sem felist íákvörðuninni ekki nauðsynleg og aðrar leiðir færar sem feli í sér minniréttindaskerðingu fyrir áfrýjanda. Áfrýjandi telur aðákvörðunin sé ósamrýmanleg 76. gr. stjórnarskrárinnar sem mæli fyrir um aðöllum sem þess þurfi, skuli tryggður réttur í lögum til aðstoðar vegnasjúkleika og örorku. Þá lítur áfrýjandi svo á að ákvörðunin fari í bága við lögog bendir í því sambandi á 42. gr. laga nr. 40/1991 sem kveði á um aðfélagsmálanefnd sveitarfélags skuli vinna að því að fötluðu fólki þar séutryggð sambærileg lífskjör og jafnrétti á við aðra borgara. Jafnframt skulifötluðu fólki sköpuð skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi miðað við getuhvers og eins. Þá vísar áfrýjandi einnig til 10. gr. laga nr. 59/1992, en þarsé mælt fyrir um að fatlað fólk skuli eiga kost á félagslegri þjónustu sem geriþví kleift að búa á eigin heimili og húsnæðisúrræðum í samræmi við þarfir þessog óskir eftir því sem kostur er.Áfrýjandi telur einnig aðákvörðun stefnda fari í bága við ýmis ákvæði reglugerðar nr. 1054/2010 umþjónustu við fatlað fólk á heimili sínu. Í þessu sambandi vísar áfrýjandieinkum til 2. gr. reglugerðarinnar þar sem segir að markmiðið með henni sé aðfatlað fólk fái félagslega þjónustu þannig að sem best henti hverjum og einum.Skuli tekið mið af óskum og aðstæðum og þörf fyrir þjónustu. Fylgt skuli þeirrimeginreglu að fólk eigi val um hvernig það býr, enda sé það í samræmi við þaðsem almennt tíðkast.Loks bendir áfrýjandi á aðákvörðunin fari í bága við þann rétt sem fötluðum sé áskilinn í samningiSameinuðu þjóðanna 30. mars 2007 um réttindi fatlaðs fólks sem Ísland hafiundirritað sama dag og leiddur hafi verið í landslög með 2. mgr. 1. gr. laganr. 59/1992. Bendir hún einkum á a. lið 19. gr. samningsins þar sem kveðið sé áum að fatlað fólk skuli hafa tækifæri til að velja sér búsetustað og hvar ogmeð hverjum það búi til jafns við aðra og því sé ekki gert að eiga heima þarsem tiltekið búsetuform ríkir. IIIAf 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar leiðir meðal annars að fötluðum skuli í lögum tryggðurréttur til aðstoðar. Löggjafinn hefur til samræmis við það sett í lög ýmisákvæði um málefni fatlaðs fólks, en þau er einkum að finna í lögum nr. 40/1991og nr. 59/1992. Þannig er í fyrrnefndu lögunum kveðið á um þjónustu við fatlaðfólk í XI. kafla. Þar er í 42. til 44. gr. mælt fyrir um að félagsmálanefndir sveitarfélagaskuli vinna að því að fötluðu fólki séu tryggð sambærileg lífskjör og jafnréttiá við aðra þjóðfélagshópa, auk þess sem þeim skuli sköpuð skilyrði til að lifasem eðlilegustu lífi miðað við getu hvers og eins. Félagsmálanefndir skulieinnig skipuleggja félagslega heimaþjónustu fyrir fatlað fólk og leitast við aðtryggja því hentugt húsnæði. Þá skuli fatlað fólk eiga rétt á almennri þjónustuog aðstoð samkvæmt lögunum og því skal veitt þjónusta á stofnunum eftir því semunnt er og við á. Í síðarnefndu lögunum, sem eru sérlög um málefni fatlaðsfólks, segir meðal annars í 8. gr. að veita skuli fötluðu fólki stoðþjónustu,meðal annars á heimilum þess í því skyni að treysta möguleika til sjálfstæðsheimilishalds, sem hefur að markmiði að gera því kleift að lifa og starfa íeðlilegu samfélagi við aðra. Í 10. gr. er mælt fyrir um búsetuúrræði fyrirfatlað fólk. Þar er sú skylda lögð á sveitarfélög að gefa fötluðu fólki kost áfélagslegri þjónustu sem geri því kleift að búa á eigin heimili oghúsnæðisúrræðum sem séu í samræmi við þarfir þess og óskir með þeim fyrirvaraþó, sem fram kemur í 1. mgr. greinarinnar, að þessum kröfum verði eingöngufullnægt eftir því sem kostur er. Í X. kafla laganna er í 24. og 25. gr. mæltfyrir um skyldu sveitarfélaga til þess að veita fötluðu fólki liðveislu ogfrekari liðveislu en inntaki þessara úrræða hefur áður verið lýst. Með lögum nr. 152/2010 var,sem fyrr greinir, gerð sú breyting á lögum nr. 59/1992 að sveitarfélögum varfalið að annast málefni fatlaðs fólks sem áður höfðu verið viðfangsefniríkisins.Samkvæmt gögnum málsinshefur stefndi markað sér stefnu um þjónustu við fatlað fólk á heimilum þess ísveitarfélaginu og tekur sú stefna til áranna 2013 til 2024. Stefndi hefureinnig sett sér reglur um félagslega heimaþjónustu frá maí 2006, reglur umstuðningsþjónustu frá júní 2012 og reglur um beingreiðslusamninga við fatlaðfólk og forsjáraðila fatlaðra barna frá september 2015, auk leiðbeininga umverklag við gerð slíkra samninga. Að framan er lýst þeirriþjónustu sem stefndi hefur veitt áfrýjanda og skiptir í því efni einkum málihér sú þjónusta sem veitt hefur verið frá maí 2013. Áfrýjandi hefur notiðbeingreiðslusamninga við stefnda frá þeim tíma þar sem meðal annars kemur framað hún njóti heimaþjónustu, liðveislu og frekari liðveislu og að í því skynigreiði stefndi nú samtals fyrir 392 klukkustundir í mánuði. Auk þess nýtur áfrýjandiskammtímavistunar að Árlandi aðra hverja viku, eins og fyrr greinir. Krafa áfrýjanda er á því reistað lög standi til þess að auka eigi greiðslur stefnda samkvæmtbeingreiðslusamningnum þannig að hún eigi þess kost að njóta þjónustu samkvæmthonum á þann hátt að hún geti búið að fullu í séríbúð í húsi foreldra sinna.Ekki er ágreiningur um að sá tímafjöldi sem stefndi greiðir fyrir þjónustu viðáfrýjanda sé hámark þess sem mælt er fyrir um í reglum stefnda um beingreiðslusamninga.Áfrýjandi heldur því þó fram að dæmi séu þess að greitt sé umfram það semreglurnar kveði á um. Stefndi andmælir því, en tekur þó fram það geti átt við ífáeinum tilvikum þar sem hann hafi við gildistöku laga nr. 152/2010 tekið yfirskyldur samkvæmt samningum sem ríkið hafi áður gert og hann ekki getað breytttil lækkunar. Ákvörðun stefnda sem krafist er ógildingar á felur í sér synjun áþví að veita áfrýjanda þjónustu umfram það sem reglur stefnda umbeingreiðslusamninga mæla fyrir um. Ákvæði laga nr. 40/1991 og nr. 59/1992, semrakin hafa verið, leggja ekki ríkari skyldur á stefnda um að veita áfrýjandaþjónustu, en fram koma í reglum stefnda sem raktar hafa verið. Markmiðslýsingarí 2. gr. reglugerðar nr. 1054/2010 og tilvitnað ákvæði a. liðar 19. gr.samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem ekki hefur veriðlögfestur hér á landi, geta ekki aukið þær skyldur um þjónustu við fatlað fólksem á stefnda eru lagðar samkvæmt lögum. Verður því hafnað kröfu áfrýjanda semreist er á því að ákvörðunin 24. febrúar 2014 sé haldin slíkum efnisannmörkumað það eigi að leiða til ógildingar hennar. Þá verður ekki fallist á að súskipan sem er á húsnæðismálum áfrýjanda fari í bága við 1. mgr. 71. gr.stjórnarskrárinnar. Samkvæmt öllu framansögðuverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Rétt er að málskostnaðurfyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 4. janúar 2016.I.Mál þetta sem höfðað var 29. júní 2015 af Salbjörgu ÓskAtladóttur, Ystaseli 31, 109 Reykjavík gegn Reykjavíkurborg, RáðhúsiReykjavíkur, Tjarnargötu 11, 101 Reykjavík, var dómtekið að lokinni aðalmeðferðsem fram fór 8. desember sl. Stefnandikrefst þess að felld verði úr gildi með dómiákvörðun Reykjavíkurborgar, dags. 24. febrúar 2014, um að synja stefnanda umbeingreiðslusamning sem geri stefnanda kleift að fá fulla þjónustu vegnafötlunar á eigin heimili. Þá er að krafist málskostnaðar aðskaðlausu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaðar úr hendi stefnanda. II.Stefnandi er öryrki meðverulega skerðingu á flestum sviðum vegna fötlunar. Fyrir vikið þarf stefnandiaðstoð við allar daglegar athafnir. Ágreiningslaust er að stefndi þurfi aðstoðeins til tveggja starfsmanna allan sólarhringinn, enda í hæsta flokki hjástefnanda þegar metin er stuðningsþörf.Stefnandihefur alla ævi notið mjög mikils stuðnings, m.a. dvalið í skammtímavistun frátveggja ára aldri þrjá eða fjóra daga í mánuði, frá tíu ára aldri í eina viku ímánuði og fékk þá jafnframt stuðningsfjölskyldu, og frá fjórtán ára aldri ítvær vikur í mánuði. Þá hafa foreldrar stefnanda fengið heimaþjónustu ímismiklu magni frá því að stefnandi var á leikskólaaldri. Þegar stefnandi náði18 ára aldri fékk hún þjónustu í formi frekari liðveislu, en sú þjónusta erlögum samkvæmt ekki veitt börnum. Frá árinu 2013 hefur stefnandi verið með beingreiðslusamningaðra hverja viku og þá búið á heimili sínu en dvalið hina vikuna ískammtímavistuninni Árlandi, sem er rekin af stefnda sem úrræði fyrir mikiðfatlaða einstaklinga. Vegna fötlunar stefnanda eru að jafnaði tveir starfsmennmeð henni í skammtímavistuninni. Hinn11. ágúst 2012 auglýsti stefndi í Fréttablaðinu og Morgunblaðinu eftirþátttakendum í þróunar- og tilraunaverkefni sem nefnist notendastýrð persónulegaðstoð, skammstafað, NPA. Um var að ræða tímabundið samstarfsverkefni stefndaog íslenska ríkisins sem komið var á laggirnar á grundvelli IV.bráðabirgðaákvæði laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, sbr. lög nr.152/2010. Umsóknarfrestur rann út 10. september 2012 en innan þess tíma barstumsókn frá stefnanda um þátttöku í verkefninu. Reglurstefnda um NPA voru samþykktar á fundi velferðarráðs 21. mars 2013 og á fundiborgarráðs 4. apríl 2013. Í framhaldinu voru þátttakendur valdir úr hópiumsækjenda vorið 2013 og hófst verkefnið um mitt sumar sama ár. Stefnandi, semtaldi sig eiga réttmætar væntingar um samþykki, var ekki í hópi þeirra sem voruvaldir til að taka þátt í tilraunaverkefninu. Til að koma til móts við þarfirstefnanda, veitti stefndi henni svokallaðan beingreiðslusamning. Meðbreytingu á lögum nr. 59/1992, sbr. lög nr. 152/2010, voru málefni fatlaðsfólks flutt frá íslenska ríkinu yfir til sveitarfélaga frá og með 1. janúar2011. Jafnvel þótt málefni fatlaðs fólks hefðu verið á ábyrgð ríkisins fram tilársins 2011 veittu sveitarfélög fötluðu fólki á þeim tíma félagslega þjónustusem nefndist liðveisla og frekari liðveisla. Fyrir árið 2011 voru í gildiþjónustusamningar, sem komið var á laggirnar af hálfu Svæðisskrifstofu málefnafatlaðra í Reykjavík um útfærslu lögbundinnar þjónustu við fatlað fólk. Viðyfirfærslu málaflokksins tók stefndi alfarið við þeim beingreiðslusamningum semí gildi voru vegna þjónustu fyrir fatlað fólk í sjálfstæðri búsetu.Umræddirbeingreiðslusamningar byggðust á fyrra verklagi sem fólst í því að upphæð semsamsvarar ætluðum kostnaði við, annars vegar þjónustu í búsetu, og hins vegardagþjónustu, er greidd notandanum sem tekur þá á sig þá ábyrgð að útvega sérsjálfur þá þjónustu sem hann þarfnast. Við mat á kostnaði vegna búsetu muntekið mið af meðaltalsrekstrarkostnaði viðmiðunarsambýla eftir ákveðnumaðferðum, en kostnaður vegna dagþjónustu er metinn út frá viðmiði afrekstrarkostnaði af viðeigandi dagþjónustuúrræði. Núverandi þjónustufyrirkomulagstefnanda er með þeim hætti að hún býr í sjálfstæðri búsetu í sinni eigin íbúðsem er í sama húsi og foreldrar hennar búa í, en þó aðeins aðra hverja viku. Ámeðan hún er á heimili sínu nýtur stefnandi aðstoðar starfsmanna á grundvellibeingreiðslusamnings við stefnda, en hina vikuna er hún vistuð á Árlandi sem erskammtímavistunarúrræði fyrir mikið fötluð börnStefnandi náði átján ára aldriþann 7. apríl 2014, og ætti því ekki samkvæmt reglum að dvelja á Árlandi engerir það þó líkt og þrír aðrir einstaklingar sem hafa náð átján ára aldri.Á grundvelli þess að stefnandiværi að ná fullorðinsaldri sóttu foreldrar hennar, með umsókn 12. desember2013, um hækkun á beingreiðslusamningi, eða eftir atvikum NPA-samning, tilstefnda enda töldu þau að heilsu hennar væri mun betur borgið í alla staðihefði hún aðstæður til að búa á heimili sínu og með eigið aðstoðarfólk alladaga. Funduðu foreldrar í framhaldimeð fulltrúum velferðarsviðs Reykjavíkurborgar í desember 2013 og fundu fyrirmiklum samstarfvilja að sögn. Eftirítrekanir, m.a. frá lögmanni stefnanda, var foreldrum hennar kynnt sú ákvörðunstefnda með bréfi 24. febrúar 2014 að ekki væri unnt að verða við ósk stefnandaum annað form á þjónustu en stefnandi nyti þá þegar. Hins vegar var tilkynnt aðbeingreiðslusamningur milli aðila myndi hækka um 390.763 krónur frá 1. apríl2014 og næmi þá alls 1.262.936 krónum á mánuði. Þessi hækkun kom til vegna frekari liðveislu semstefnandi öðlaðist lögbundinn rétt til að fá við 18 ára aldur. Í bréfinu kom fram að stefnanda stæðitil boða áfram að nýta þá þjónustu sem hún nyti þá en jafnframt sagt að húnværi í forgangi um að fá tilboð um sértækt búsetuúrræði. Fyrir hönd stefnanda samþykktuforeldrar hennar hækkun á greiðslum til hennar en áskildu henni þó fullan réttvegna ákvörðunar stefnda um að hafna umsókn hennar um það sem þau töldufullnægjandi greiðslur. Fulltrúar stefnanda hafa lagtfram eigin útreikninga sem sýna að þeirra mati að ekki yrði um aukinn kostnaðað ræða fyrir stefnda þótt fallist yrði á beiðni stefnanda um aukinnbeingreiðslusamning. Um þetta er þó ágreiningur í málinu. Í samantekt frá fagsviðilangtímaeftirfylgdar Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, dags. 4. júlí2014, en að þeirri samantekt standa atferlisfræðingur, félagsráðgjafi ogbarnalæknir, segir að til þess að stefnandi nái betri tökum á svefni ogsjálfskaðahegðun sé henni mikilvægt að eiga eitt heimili þar sem hún getifengið alla þá þjónustu sem hún þarf á að halda. Þá liggur og fyrir ódagsett matVelferðasviðs stefnda vegna umsóknar um þátttöku í tilraunaverkefni umnotendastýrða persónulega aðstoð þar sem fram kemur að ráðgjafi í málinu, telurað NPA-samningur myndi veita stefnanda aukin lífsgæði og möguleika til þátttökuog sjálfstæðis í samfélaginu sem henni sé mikilvægt að hafa. Er í matinueindregið mælt með því að stefnandi fá NPA-samning þar sem slíkur samningurmyndi skipta sköpum í lífi hennar. Þann 6. mars 2014 var óskaðrökstuðnings af hálfu stefnanda fyrir framangreindri ákvörðun stefnda. Hannbarst 8. maí 2014. Þar er rakið hvaða þjónustuleiðir standi fötluðu fólki íReykjavík til boða. Einnig er sú skýring gefin fyrir því að stefnanda hafi ekkiverið boðin þátttaka í tilraunaverkefni um notendastýrða persónulega aðstoð, aðfjármagn sem hafi verið til ráðstöfunar fyrir verkefnið hafi ekki leyft aðbjóða fleiri einstaklingum slíka þjónustu. Stefnandi kveðst hafa lagtþunga áherslu á að sammælst yrði um viðeigandi þjónustusamning fyrir hana áðuren hún næði 18 ára aldri. Frekari tilraunir stefnanda í þá veru, m.a. á fundium málið með borgarstjóra og borgarritara þann 29. október 2014, hafi ekkibreytt stöðu hennar.Stefnandi og fjölskylda hennarsáu sig knúin til að leita lögmannsaðstoðar þegar ljóst var árið 2014 að ekkivirtist standa til að veita stefnanda þjónustu í samræmi við aldur hennar ogþarfir. III.Stefnandi byggir á því aðstefndi hafi ekki uppfyllt lagaskyldu sína gagnvart henni, í samræmi við 1. og4. gr. laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992, þrátt fyrir að stefnandi hafilagt sig alla fram og ítrekaðar sáttaumleitanir verið reyndar. Synjun stefndaþýði að henni séu ekki tryggð sambærileg lífskjör við lífskjör annarraþjóðfélagsþegna né sköpuð lífsskilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi, líkt ogkveðið sé á um í lögum um málefni fatlaðs fólks. Stefnandi byggir á því að þaðað gera henni að búa aðra hverja viku utan heimilis síns á skammtímavistunfyrir börn samrýmist ekki skyldum stefnda skv. lögum um málefni fatlaðs fólks.Slíkt fyrirkomulag kalli á umgengni við mun fleira fólk sem veiti henniþjónustu, með tilheyrandi auknu álagi og geri stefnanda mun erfiðara að haldasamfellu í ýmsu sem tengist daglegum störfum og þörfum hennar. Samkvæmt 4. gr. laga um málefni fatlaðs fólksberi sveitarfélög ábyrgð á skipulagi og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk, þarmeð talið gæðum þjónustunnar. Stefnandi telur að á stefnda hvíli ótvíræðlagaskylda skv. 1. mgr. 1. gr. sömu laga til að tryggja fötluðu fólki jafnréttiog sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa því skilyrði til þessað lifa eðlilegu lífi. Með ákvörðun þeirri sem krafist er ógildingar á hafistefndi brotið gegn umræddu ákvæði. Stefnandi vísar til þess að skv. 5. gr. lagaum málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992 skuli fatlaður einstaklingur eiga rétt áþjónustu þar sem hann kýs að búa. Í ákvörðun stefnda felist skýrt brot á þeimrétti stefnanda. Stefnandi byggir jafnframt áþví að með synjun á NPA-samningi, og síðar fullri fjármögnun þjónustuþarfar íformi beingreiðslusamnings, hafi stefndi brotið gegn stjórnsýslulögum ogmeginreglum stjórnsýsluréttar. Í synjuninni hafi falist ákvörðun sem hafibyggst á ómálefnalegum og ófyrirsjáanlegum forsendum og gengið í berhögg viðréttmætar væntingar stefnanda. Stefnandi byggir á því að sjónarmið umtakmarkaða fjármuni séu ótæk til að afsaka það að henni sé ekki veitt súþjónusta sem fagfólk sé sammála um að sé henni fyrir bestu. Í því sambandi bendirstefnandi á að skv. fyrirliggjandi rökstuðningi, sem stefnandi fullyrðir ístefnu til héraðsdóms að sé ómótmælt af hálfu stefnda, sé ekki um að ræðadýrari þjónustu en hún nýtur nú þegar, auk þess sem skortur á fjármagni sé ekkimálefnaleg mismununarástæða hvað stjórnsýsluákvarðanir varðar. Stefnandi áréttar að þó að húneigi ekki aðild að tilraunaverkefninu um NPA, firri það ekki stefnda ábyrgð semþjónustuaðila til að veita henni lögbundna þjónustu við hæfi. Stefnandi kveðstítrekað hafa lýst því yfir að ekki skipti hana máli í hvaða formi þjónusta viðhana sé, heldur einungis að hún sé fullnægjandi og viðeigandi, og viðhöfðalfarið á heimili hennar en ekki á skammtímavistun fyrir börn. Í 2. mgr. 1. gr. laga um málefni fatlaðs fólksnr. 59/1992 segi að við framkvæmd laganna skuli tekið mið af þeim alþjóðleguskuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningiSameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Stefnandi telur einsýnt að ákvæðisamningsins gildi hvað varðar stefnda þessa máls og veitingu þjónustu tilstefnanda. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi gengið gegn ákvæðum umræddssamnings með ákvörðun sinni með slíkum hætti að varði ógildingarannmarka hennarm.t.t. lagaskyldu sem hvíli á stefnda skv. lögum nr. 59/1992. Stefnandi vísarþar til 1. gr. samningsins sem segi að fatlað fólk njóti allra mannréttinda ogmannfrelsis til fulls og jafns við aðra. Stefnandi njóti t.a.m. ekki friðhelgieinkalífs, heimilis og fjölskyldu sbr. 71. gr. stjórnarskrár þar sem henni ségert að búa á skammtímavistun fyrir börn utan eigin heimilis. Þá leggurstefnandi þunga áherslu á 19. gr. samningsins sem viðurkenni rétt alls fatlaðsfólks til að lifa í samfélaginu og rétt þess til að eiga valkosti til jafns viðaðra. Greinin geri áskilnað til aðildarríkja um að gera árangursríkar ogviðeigandi ráðstafanir til þess að fatlað fólk megi njóta þess réttar til fullsog stuðla að fullri þátttöku þess í samfélaginu, meðal annars með því aðtryggja „fötluðu fólki tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og meðhverjum það býr, til jafns við aðra, og að því sé ekki gert að eiga heima þarsem tiltekið búsetuform ríkir“, eins og segir í a-lið ákvæðisins.Auk þess byggir stefnandi á 22. gr.samningsins sem kveður á um virðingu fyrir einkalífi og segir að enginnfatlaður einstaklingur skuli sæta því að einkalíf hans, fjölskyldulíf ogheimilislíf eða samskipti af öðru tagi séu trufluð að geðþótta eða meðólögmætum hætti eða að vegið sé að æru viðkomandi eða orðstír með óréttmætumhætti. Stefnandi telur að viðhöfð séu ómálefnaleg inngrip í einkalíf hennar meðþví að gera henni að búa við úrræði sem sé ætlað sem skammtímavistun fyrirbörn, í stað eigin heimilis sem tryggir nálægð við fjölskyldu og val áaðstoðarfólki. Loks byggir stefnandi á 25. gr. samningsins sem kveður á um aðfatlað fólk hafi rétt til þess að njóta góðrar heilsu að hæsta marki sem unnter án mismununar vegna fötlunar. Stefnandi vísar og til 76. gr. stjórnarskrárhvað varðar rétt hennar til aðstoðar vegna örorku og þá þjóðréttarlegu samningasem lagðir hafa verið til grundvallar túlkun á umræddri stjórnarskrárgrein. Stefnandi telur þá ákvörðun sem krafist er aðverði ógild ganga í berhögg við ákvæði þess þjóðréttarlega sáttmála semsérstaklega er tilgreint í lögum að skuli taka mið af við framkvæmd laga ummálefni fatlaðs fólks. Þegar af þeirri ástæðu sé umrædd ákvörðun ógild endalögmæti hennar ekkert, óháð því hvað kunni að segja í verklagsreglum stefnda.Hér vísist til lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins sem og réttmætisreglu sem felií sér að byggja verði ákvarðanir stjórnvalda á málefnalegum sjónarmiðum semsamrýmast lögum. Stefnandi telur jafnframt að með ákvörðunstefnda hafi verið brotið gegn þeim meginreglum sem finna megi í 2., 3. og 17.gr. samningsins. Stefnandi vísar til útgefinnarstefnu Reykjavíkurborgar í þjónustu við fatlað fólk á heimilum sínum 2013-2024.Þessi stefna hafi verið samþykkt í velferðarráði stefnda þann 3. apríl 2014 ogborgarstjórn 15. apríl 2014, því hafi stefndi skuldbundið sig til þess aðfylgja því sem þar kemur fram. Með umræddri stefnuReykjavíkurborgar hefur stefndi sjálfur, að eigin frumkvæði, lagt túlkun í þaulög og reglur sem hann telur hvíla á sér sem veitanda þjónustu og er honum þvíekki stætt á því að viðhafa þjónustu sem gengur þvert á umrædda stefnu.Stefnandi byggir á því að framgangur og framkvæmd stefnda gegn stefnanda þessamáls sé í skýrri andstöðu við þau markmið og yfirlýsingar sem fram koma íframangreindri stefnu stefnda sjálfs. Stefnandi byggir jafnframt áþví að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum reglugerðar um þjónustu við fatlað fólká heimili sínu nr. 1054/2010 sem sæki stoð til laga nr. 59/1992 um málefnifatlaðs fólks. Stefnandi vísar þar einkum til þeirra markmiða sem lýst sé í 2.gr. reglugerðarinnar en stefnandi byggir á því að með ákvörðun sinni hafistefndi gengið freklega gegn þeim markmiðum sem þar sé lýst, enda stefnandaekki verið veitt þjónusta í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar. Þá vísar stefnandi tilstuðnings ógildingarkröfu sinni til 6. gr. reglugerðar nr. 1054/2010 sem segiað gæta skuli þess að sjálfsákvörðunarréttur fólks sé virtur sem og 7. gr. semkveði á um að þjónustuáætlun skuli vera einstaklingsbundin, heildræn og fela ísér skýr markmið. Það geti ekki talist heildræn þjónusta þegar fullorðinnimanneskju sé gert að dveljast að hálfu leyti í skammtímavistun fyrir börn. Meðslíku fyrirkomulagi sé brotið gegn sjálfsákvörðunarrétti stefnanda sem varinnsé í reglugerðinni. Stefnandi vísar einnig til 8. gr. um að fólk sem njótistuðnings skv. reglugerðinni skuli eiga rétt á stuðningi við daglegt líf hvarsem það býr eftir því sem við verði komið. Stefnandi byggir á því að það sé óumdeilt ímálinu að krafa hennar um eðlilegt líf, og þannig sambærileg lífskjör viðlífskjör annarra þjóðfélagsþegna þessa lands, sé ekki dýrari en sú þjónusta semhenni sé nú veitt af hálfu stefnda. Jafnvel þótt um væri að ræða dýrari leið,verði réttur stefnanda til fullnægjandi og viðeigandi þjónustu vegna fötlunarhennar ekki frá henni tekinn á grundvelli slíkra raka. Slíkt stangist á viðgildandi lög og reglur á Íslandi. Telur stefnandi jafnframt aðákvörðun stefnda skuli ógilda á grundvelli þess að hún feli í sér brot ájafnræðisreglu og uppfylli ekki kröfur sem gera má um gæði þjónustu, sbr. 4.gr. laga um málefni fatlaðs fólks. Synjun á umsókn stefnanda um NPA-samninghafi falið í sér brot á jafnræðisreglu þrátt fyrir að sérfræðingar stefndahefðu raðað hennar umsókn efst á grundvelli þarfar og fötlunar. Því séómálefnalegt að fram hjá henni skyldi vera gengið. Að lokum byggir stefnandi á þvíað í synjun Reykjavíkurborgar felist sjálfstæð brot gegn 71. gr. og 76. gr.stjórnarskrár sbr. lög nr. 33/1994, stefnanda sé með núverandi fyrirkomulagifyrirmunað að dveljast á heimili sínu aðra hverja viku. Þá felist brot gegn 76.gr. stjórnarskrár í því að stefnanda sé ekki veittur sá réttur sem húnsannanlega þurfi á grundvelli fötlunar hennar með núverandi fyrirkomulagi.Stefnandivísar m.a. til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, laga umfélagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991, laga um málefni fatlaðs fólks nr.59/1992 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Jafnframt byggir stefnandi á reglugerðnr. 1054/2010. Þá byggir stefnandi á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindifatlaðs fólks. Varnarþing byggir á 33. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IV.Stefndibendir dómnum á að í stefnu málsins geri stefnandi kröfu um að felld verði úrgildi ákvörðun stefnda frá 24. febrúar 2014 um að synja stefnanda umbeingreiðslusamning sem geri henni kleift að fá fulla þjónustu vegna fötlunar ísjálfstæðri búsetu. Þótt stefndi geri ekki kröfu um frávísun telur hann engu aðsíður rétt að benda dóminum á að ástæða geti verið til þess, með hliðsjón af kröfugerðstefnanda, að vísa málinu gegn honum frá dómi án kröfu. Helgist það í fyrstalagi af því að ekki liggur fyrir hvað felist í hugtakinu „full þjónusta“ íkröfugerð stefnanda. Að mati stefnda stríðir þessi framsetning kröfugerðarstefnanda gegn meginreglu einkamálaréttarfars um ákveðna og ljósa kröfugerð,sbr. meðal annars d- og e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Í öðru lagi hafi stefnanda með bréfi stefnda frá 24. febrúar 2014verið synjað um að fá annað form þjónustu, eða NPA-samning. Það sé ekki á færistefnda að veita stefnanda meiri þjónustu í formi NPA-samnings, þar semeinungis þeir fötluðu einstaklingar sem voru valdir til þátttöku í þvítilraunaverkefni eigi rétt á þjónustu í því formi í sjálfstæðri búsetu. Jafnvelþótt kröfugerð stefnanda sé með framangreindum hætti verði hvergi ráðið af efnistefnu að stefnandi krefjist ógildingar á ákvörðun um að synja honum umþátttöku í tilraunaverkefni um NPA. Því sé ekki að finna samræmi í stefnu ámilli annars vegar dómkröfu stefnanda og hins vegar málatilbúnaðar, sem brjótieinnig í bága við fyrrnefnda meginreglu um ákveðna og ljósa kröfugerð. Stefndimótmælir öllum málsástæðum stefnanda í stefnu sem röngum og/eða ósönnuðum.Sýknukrafastefnda byggist á því að stefnandi nýtur nú þegar allrar þeirrar þjónustu semstefnda sé skylt að veita henni samkvæmt, annars vegar lögum nr. 59/1992, ummálefni fatlaðs fólks, með síðari breytingum, og lögum nr. 40/1991, umfélagsþjónustu sveitarfélaga, með síðari breytingum, og hins vegar eiginreglum. Samanlagður hámarkstími sem fatlaður einstaklingur geti fengið vegnalögbundinnar þjónustu, þ.e. félagslegrar heimaþjónustu, liðveislu og frekariliðveislu, hjá stefnda sé 392 klukkustundir á mánuði í formibeingreiðslusamnings. Þar sem stefndi hafi nú þegar uppfyllt skyldur sínar meðþví að bjóða stefnanda upp á þjónustu í formi greiðslna samkvæmtbeingreiðslusamningi fyrir 392 klukkustundir á mánuði beri að sýkna stefnda.Stefnditiltekur að honum sé skylt að veita stefnanda annars vegar félagslegaheimaþjónustu samkvæmt lögum nr. 40/1991, og hins vegar stuðningsþjónustu, þ.e.liðveislu og frekari liðveislu, samkvæmt lögum nr. 59/1992, með síðaribreytingum. Um sé að ræða dag-, kvöld- og helgarþjónustu. Í báðum tilvikum fariþjónusta eftir mati á þjónustuþörf og reglum stefnda um heimaþjónustu,stuðningsþjónustu og beingreiðslusamninga. Stefndi hafi í þessum reglum útfærtþjónustuna í samræmi við þær skyldur sem á honum hvíla að lögum.Samkvæmtverklagi stefnda um beingreiðslusamninga sem gilti þegar bréf stefnda var ritað24. febrúar 2014, sé í ákveðnum tilvikum heimilt að gera samning við notandaþjónustunnar, eða við forsjáraðila ólögráða fatlaðs barns, um að hann fáigreidda ákveðna fjárhæð mánaðarlega sem hann ráðstafar sjálfur til kaupa á þeirriþjónustu sem stefnda væri annars skylt að veita lögum samkvæmt, meðal annars ágrundvelli mats um stuðnings- og þjónustuþörf. Skilyrði fyrir gerð slíkssamnings sé að um sé að ræða fleiri en einn þjónustuþátt og viðvarandi ogumfangsmikla þjónustuþörf einstaklingsins, þ.e. 20 klukkustundir eða meira áviku. Svo sé í tilviki stefnanda, en stefndi hefur gert beingreiðslusamning viðstefnanda um félagslega heimaþjónustu, sbr. VII. kafla laga nr. 40/1991,liðveislu, sbr. 24. gr. laga nr. 59/1992 og frekari liðveislu, sbr. 25. gr.laganna.Samkvæmtverklagi um beingreiðslusamninga sé fjármagn veitt einstaklingi á grundvellimetinnar þarfar hans í klukkustundum í þjónustu samkvæmt reglum um félagslegaheimaþjónustu og reglum um stuðningsþjónustu, en þessar reglur hefur stefndilagt fram í málinu. Í reglunum komi fram að samanlagður hámarksfjöldi tíma semeinstaklingur getur fengið vegna skilgreindra þjónustuþátta sé 392klukkustundir á mánuði. Stefndibendir á að telji stefnandi sig vera í þörf fyrir meiri þjónustu í sjálfstæðribúsetu en þá sem hún nýtur þegar af hálfu stefnda samkvæmt lögum og reglumstefnda þá sé í raun um að ræða þörf stefnanda fyrir heilbrigðisþjónustu sem séá ábyrgð íslenska ríkisins en ekki stefnda. Ef sú þjónusta sem stefnandi geri kröfuum að fá greidda úr hendi stefnda sé þess eðlis að henni sé þannig hætta búinheilsufarslega verði hún ekki veitt, þá falli sú þjónusta undir ákvæði laga nr.40/2007 um heilbrigðisþjónustu.Stefnandibyggir á því að þar sem stefnandi hafi sjálf valið það fyrirkomulag að vera meðbeingreiðslusamning sé það hennar að tryggja að greiðslur fyrir hámarksfjöldatíma í þjónustu standi undir kostnaði við þjónustuna. Stefndihafnar alfarið þeirri kröfu stefnanda að greiðslur til hennar skuli taka mið afviðmiðum um NPA-samning. Byggist sú afstaða stefnda í fyrsta lagi á því aðstefnandi hafi ekki verið valin til að vera þátttakandi í þessu þróunar- ogtilraunaverkefni ríkis og sveitarfélaga. Stefnandi geti eðli máls samkvæmt ekkiöðlast réttindi eða borið skyldur sem fylgja því verkefni. Í annan stað sé umað ræða tímabundið tilraunaverkefni sem gangi mun lengra en lagalegar skyldursveitarfélaga kveða á um. Reglur og viðmið sem þarna gildi séu því ekki hæf semviðmið fyrir þjónustu stefnda við fatlað fólk.Stefndibyggir á því að ákvörðun um hámarksfjölda tíma félagslegrar heimaþjónustu ogstuðningsþjónustu, ásamt framangreindri framkvæmd og útfærslu á greiðslum vegnaþjónustu til handa stefnanda, sé í fullu samræmi við þær skyldur sem hvíla áhonum lögum samkvæmt um þetta efni.Ílögum nr. 40/1991 sé sérstaklega fjallað um þjónustu við fatlaða í XI. kafla. Í44. gr. laganna segi að fatlað fólk eigi rétt á almennri þjónustu eftir því semunnt sé og við eigi. Eins og orðalag lagaákvæðisins beri með sér sé um að ræðaalmenna rammalöggjöf, sem veiti sveitarfélögum ákveðið svigrúm til að metasjálf, miðað við aðstæður á hverjum stað, hvers konar þjónustu þau vilji veita.Í samræmi við þetta og ákvæði stjórnarskrárinnar um sjálfsstjórn sveitarfélagasé mat á þeirri nauðsyn að meginstefnu til lagt í hendur þeirrarsveitarstjórnar sem þjónustuna veiti, enda byggist það á lögmætum sjónarmiðumog sé í samræmi við lög að öðru leyti. Samasvigrúm sé veitt sveitarfélögum í lögum nr. 40/1991, um félagsþjónustusveitarfélaga, þ.e. skyldan sem hvíli á sveitarfélagi til að tryggja framkvæmdlaganna og að þeim verkefnum sem lögin kveða á um sé sinnt skapi heimild ogsvigrúm til handa sveitarfélagi til að setja sér sínar eigin reglur um réttíbúa á grundvelli laganna, þ. á m. um umfang og útfærslu þjónustu við fatlaðfólk. Lögunum sé því einungis ætlað að tryggja rétt fólks en ekki að skilgreinahann, heldur sé það verkefni hvers sveitarfélags. Einstaklingur geti þannigekki á grundvelli 44. gr. laganna, gert kröfu um ákveðna, skilyrðis- ogtafarlausrar þjónustu, heldur helgist framboð hennar af því í hvaða mælisveitarfélagi sé unnt að veita þjónustuna. Vísaðer til 24. og 25. gr. laga nr. 59/1992. Í 24. gr. sé kveðið á um skyldusveitarfélaga til að gefa fötluðu fólki kost á liðveislu; að veita fötluðumeinstaklingi margháttaða aðstoð við athafnir dagslegs lífs. Í tilviki stefnandadugi þessi þjónusta ekki til og gildi því einnig 25. gr. laganna sem mæli fyrirum skyldu sveitarfélags til að veita fötluðum frekari liðveislu. Frekari liðveislafeli í sér viðbótarþjónustu við þá almennu þjónustu sem fötluðum einstaklingumsé veitt og einungis ef almennur réttur samkvæmt 24. gr. er fullnýttur og dugirekki til. Tilgangurinn sé að gera fötluðum einstaklingi kleift að búa á eiginheimili enda sé ljóst að hún sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir að hannþurfi að flytjast á sambýli eða stofnun. Stefndi byggir á því að umfang slíkrarviðbótarþjónustu byggist ávallt á mati á þjónustuþörf, forgangsröðun og þvífjármagni sem veitt sé til málaflokksins, enda sé með því sinnt lögbundnumskyldum sveitarfélagsins í málaflokknum.Stefndibyggir, með vísan til framangreinds, sýknukröfu sína á því að jafnvel þóttstefnandi yrði metin og talin vera í þörf fyrir þjónustu allan sólarhringinn þáleiði ekki af því mati skilyrðislaus réttur hennar til slíkrar þjónustu ágrundvelli 25. gr. laga nr. 59/1992. Fyrsta mgr. 76. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944 leggi ekki ríkari eða víðtækari skyldur áherðar stefnda í þessum efnum en mælt sé fyrir um í fyrrnefndum sérlögum ogstefndi hafi þegar gengist undir í máli stefnanda, Stefnandibyggir á því að sveitarfélögum sé tryggður sjálfsstjórnarréttur í 78. gr.stjórnarskrárinnar. Af því leiðir að stefndi ráði því sjálfur hvernig hannforgangsraði útgjöldum sínum í samræmi við lagaskyldur og áherslur hverjusinni. Það hafi hann gert í málefnum fatlaðra með því að setja reglur umfélagslega heimaþjónustu, reglur um stuðningsþjónustu og verklag og reglur umbeingreiðslusamninga, en gildandi samningar við stefnanda séu í fullu samræmivið þessar reglur. Þessu til frekari stuðningsvísar stefndi til 1. mgr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011.Stefnditelur og ljóst að þessi réttur sveitarfélaga sé ríkari en ella í þeim tilvikumþegar um sé að ræða rammalöggjöf eins og eigi við um lög nr. 40/1991 og lög nr.59/1992. Löggjafinn hafi þannig látið sveitarfélögum eftir að ákveða nánariútfærslu á framkvæmd þjónustu innan ramma laga um viðkomandi málaflokk og íhvaða mæli unnt sé að veita hana, en þá skyldu hafi stefndi uppfyllt.Stefndimótmælir því að honum beri að veita þjónustu í því formi sem stefnandi gerirkröfu um á grundvelli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.Stefndi byggir á því að ákvæði samningsins leggi ekki ríkari eða víðtækariskyldur á stefnda en þegar sé kveðið á um í stjórnarskrá, lögum um málefnifatlaðs fólks og um félagsþjónustu sveitarfélaga og eigin reglum stefnda semstefndi hefur þegar uppfyllt gagnvart stefnanda í málinu. Samningurinn hafiverið undirritaður fyrir hönd íslenska ríkisins en ekki verið lögfestur hér álandi og hafi því ekki gildi að lögum. Þrátt fyrir tilvísun 2. mgr. 1. gr. lagaum málefni fatlaðs fólks, til þess að við framkvæmd laganna skuli taka mið afþeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir,byggir stefndi á því að ekki sé unnt að byggja efnislegan rétt á fyrrnefndumsamningi. Samkvæmt þjóðarétti liggi þau rök að baki undirritun ad referendum,þ.e. undirritun með fyrirvara um síðari fullgildingu samningsins, að þá fáiríki svigrúm til nánari skoðunar á efni samnings og til þess að undirbúaaðgerðir til þess að uppfylla skuldbindingar sem samningur kveður á um.Undirritun ríkis sé þannig ígildi viljayfirlýsingar um að gangast undirskuldbindingar alþjóðasamnings en leggi ekki þjóðréttarlega skyldu á herðarríkinu til að fullgilda samning. Stefndi vísar einnig til 43. gr. samningsinsþar sem komi meðal annars fram að hann sé gerður með fyrirvara um fullgildinguundirritunarríkja. Það staðfesti að hann hafi ekki lagagildi hérlendis, þannigað unnt sé að byggja efnislegan rétt á grundvelli hans, heldur beri einungis aðtaka mið af ákvæðum hans við framkvæmd laga um málefni fatlaðs fólks. Stefndihafnar alfarið þeirri málsástæðu stefnanda að ákvörðun stefnda frá 24. febrúar2014 sé í andstöðu við samþykkta stefnu stefnda í þjónustu við fatlað fólk áheimilum sínum 2013-2023. Stefna hans í þessum efnum kveði einungis á umframtíðarmarkmið til næstu 10 ára og ekkert umfram það, enda segi skilmerkilegaí formála stefnunnar að hún byggi á framtíðarsýn stefnda í þjónustu við fatlaðfólk árin 2013-2023. Stefnumörkun sem þessi leiðir ekki til þess að hægt sé aðbyggja efnislegan rétt á einstökum atriðum stefnunnar. Stefndi hafi ekki meðþví að samþykkja stefnuna skuldbundið sig til að fylgja öllum atriðum sem þarkoma fram. Slíkt bíði nánari útfærslu. Stefndimótmælir fullyrðingum og málsástæðu stefnanda um að hann hafi í máli hennargerst brotlegur við ákvæði reglugerðar nr. 1054/2010. Komist dómurinn aðgagnstæðri niðurstöðu byggir stefndi á því að þau markmið sem komi fram í 2.gr. reglugerðarinnar séu mun háleitari en þau markmið sem komi fram í 1. gr.laga um málefni fatlaðs fólks og ekki í samræmi við þau, en reglugerðin sé settmeð stoð í nefndum lögum. Stefndi byggir á því að þau atriði sem talin eru uppí 2. gr. reglugerðarinnar og varða þjónustu við fatlað fólk séu mun ítarlegriog önnur en heimildir standi til samkvæmt 10. gr. laga um málefni fatlaðsfólks, en reglugerðin sé sett með stoð í því ákvæði. Þá byggir stefndi á því aðum sé að ræða markmið sem sveitarfélögum, sem annast rekstur þjónustunnar, séfalið að túlka og útfæra nánar í eigin reglum. Hafi það verið ætlun löggjafansað leggja ákveðnar skyldur á sveitarfélög í þessum efnum hefði slíkt þurft aðkoma skýrt fram í lögum. Þá byggir stefndi á því að ákvæðið verði ekki túlkaðöðruvísi en sem markmið sem alltaf verði takmarkað við þá fjármuni sem veitt sétil þjónustunnar. Jafnframtbyggir stefndi á því að mörg ákvæða umræddrar reglugerðar hafi ekki lagastoðsbr. umfjöllun í greinargerð.Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að krafa hans í máli þessu um formþjónustu sé ekki kostnaðarsamari en sú þjónusta sem hann njóti nú þegar afhálfu stefnda. Stefndi kveður þetta rangt og bendir á að ekki sé unnt að færafjármuni sem séu bundnir í sértækum búsetuúrræðum, þ. á m. skammtímavistuninniÁrlandi, yfir til stefnanda, án þess, annaðhvort að fækka starfsfólki semþeirri skerðingu nemur og þar með fækka þeim plássum sem standa fötluðumeinstaklingum til boða af hálfu stefnda, eða leggja fram viðbótarfjármagn tilað reka vistunina í óbreyttu formi. Því sé ljóst að stefndi myndi ávallt þurfaað bera viðbótarkostnað yrði komið til móts við kröfu stefnanda. Slíkíþyngjandi skylda verði ekki lögð á herðar stefnda enda án lagastoðar, sér ílagi þegar stefnandi nýtur nú þegar greiðslna frá stefnda fyrirhámarkstímafjölda þjónustu. Stefnda beri skylda til að ráðstafa fjármunum meðábyrgum og skynsamlegum hætti þannig að þeir dugi til að standa undirlögbundinni grunnþjónustu. Ljóst megi vera að krafa stefnanda í máli þessufalli ekki þar undir, þar sem skyldur stefnda ná samkvæmt lögum ekki til svovíðtækrar þjónustu.Stefndibyggir á því að stefnandi hafi sjálf valið að vera með beingreiðslusamning. Afákvæðum laga nr. 59/1992 og 40/1991, verklags og reglna stefnda umbeingreiðslusamninga, megi þó, að mati stefnda, ljóst vera að þessi leið nýtistekki þeim sem þurfa eins mikla umönnun og stefnandi telur sig þurfa. Allténtekki nema þeir greiði hluta kostnaðar úr eigin vasa velji þeir að þiggja ekkiönnur úrræði á vegum stefnda, svo sem skammtímavistun í Árlandi. Breyti engu íþessu sambandi þótt stefnandi kunni að vera ósátt við að dvelja að hluta til íumræddri vistun þar sem hún sé einkum ætluð börnum og að einhver bið kunni aðverða á því að stefnanda verði boðið pláss í sértæku búsetuúrræði sem ætlað séeinstaklingum sem náð hafa 18 ára aldri.Þásé því að lokum alfarið hafnað sem röngu og ósönnuðu að stefndi hafi brotiðgegn 71. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um friðhelgi einkalífs, enda sé súmálsástæða órökstudd með öllu af hálfu stefnanda. Jafnframt sé því mótmælt semröngu og ósönnuðu að ákvörðun stefnda frá 24. febrúar 2014 hafi neikvæð áhrif áheilsufar stefnanda. Engin gögn í málinu styðji þá fullyrðingu stefnanda. Meðhliðsjón af öllu framangreindu krefst stefndi sýknu af öllum dómkröfumstefnanda. Um lagarök vísar stefndi einkum tilstjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, laga nr. 40/1991, umfélagsþjónustu sveitarfélaga, laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks,sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ummálskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V.Foreldrarstefnanda komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu ásamt sérfræðingum sem hafa annasthana. Það er samhljómur um að það sé nauðsynlegt að koma meiri festu á lífstefnanda. Flutningur á milli úrræða vikulega henti henni afar illa og hafislæm áhrif á hennar líðan. Er og ekki sjáanlegur ágreiningur um þetta atriði ímálinu. Þá kom fram hjá A ráðgjafa á þjónustumiðstöð Laugardals ogHáaleitis, að stefnandi væri á biðlista fyrir búsetuúrræði og taldi ráðgjafinnjafnvel líklegt að úr hennar málum myndi rætast á þessu ári. Hún gæti þó ekkifullyrt hvort stefnandi fengi úrræði þegar yrði úthlutað, en taldi það líklegt.VI.Dómurinnfellst ekki á þau sjónarmið sem rakin eru í greinargerð stefnda um aðhugsanlega beri að frávísa málinu án kröfu. Meginkrafa stefnanda er skýr ogvarðar ógildingu á ákvörðun stefnda. Ekki verður séð að til að sú krafa náifram að ganga þurfi að liggja fyrir nákvæm skilgreining á því hvað teljist„full þjónusta“ og dómur sem myndi falla í samræmi við kröfugerð stefnanda fæliekki í sér nokkra skilgreiningu á því eða bindandi úrlausn. Samkvæmt1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sbr. 14. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995á stefnandi rétt á því að henni sé tryggð aðstoð vegna fötlunar sinnar.Eins og ákvæðið sjálft ber með sér skal þessiaðstoð tryggð með lögum, en í því felst að löggjafanum er skylt að tryggjalagaramma og honum jafnframt falið að ákveða hvernig aðstoð skuli háttað og þarmeð einnig að meta hvað teljist fullnægjandi aðstoð svo lengi sem ákvæðistjórnarskrár eru virt við það mat. Nánari reglur um þessa aðstoð er, varðandifatlaða einstaklinga, einkum að finna í lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðraog lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga, eins og rakið er hér aðframan í umfjöllun um málsástæður aðila. Eftir að málefni fatlaðra fluttust fráríki til sveitarfélaga með lögum nr. 152/2010, hvílir sú skylda ásveitarfélögum að útfæra þjónustu í sveitarfélaginu með þeim hætti að uppfylliskilyrði laga. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð aðstjórnskipunarlögum nr. 97/1995 og innifól ákvæði 76. gr. stjórnarskrárinnareins og það lítur út í dag sbr. 14. gr. laganna, kemur fram að þrátt fyrir aðákvæðið sé ítarlegra en fyrirrennari þess, er vakin athygli á því að í ákvæðinusé gengið út frá því að nánari reglur um félagslega aðstoð af þessum meiðiverði settar með lögum, en með ákvæðinu sé markaður sá rammi að til séu reglursem tryggja þessa aðstoð.Í lögum nr. 40/1991 kemur skýrt fram að um sé að ræðarammalöggjöf. Þrátt fyrir að 42. gr. laganna sé nokkuð afdráttarlaus samkvæmtorðanna hljóðan verður að skýra hana með hliðsjón af öðrum ákvæðum laganna, eneinnig verður horft til greinargerðar með frumvarpi því sem varð að lögum nr.40/1991, þ.m.t. það sem segir um það ákvæði sem varð 42. gr.: „Greininkveður á um skyldur félagsmálanefndar til að vinna að því að fötluðum séutryggð sambærileg lífskjör og jafnrétti á við aðra þjóðfélagshópa jafnframt þvísem þeim skulu sköpuð skilyrði til að lifa eðlilegu lífi. Um er að ræða almennamarkmiðslýsingu í málefnum fatlaðra sem félagsmálanefndum ber að hafa aðleiðarljósi og lögfest hefur verið í lögum um málefni fatlaðra.“ Og umnúgildandi 44. gr. sagði: „Greinin felur félagsmálanefndum að sjá til þess aðfatlaðir njóti almennrar þjónustu á vegum sveitarfélaga til jafns við ófatlaðaeftir því sem framast er unnt. Þannig er gert ráð fyrir rétti fatlaðra tilalmennrar þjónustu í anda samskipunar og að ekki eigi að grípa til sérúrræðanema nauðsyn krefji.“ Þessi meginhugsun laganna birtist einnig mjög eindregið íalmennum athugasemdum með frumvarpinu þar sem undirstrikaður er getumunur sveitarfélagatil að sinna félagsþjónustu, vegna íbúafjölda og aðstæðna og þeirri skoðunfrumvarpshöfunda lýst, að óhjákvæmilegt sé að misræmi skapist á milli landsvæðaog sveitarfélaga. Því er þannig slegið föstu í frumvarpinu að miðað við þaðkerfi sem verið var að innleiða með löggjöfinni hafi í raun verið innbyggt ílögin ákveðinn ójöfnuður. Allt ber að sama brunni, að hér er um rammalöggjöf aðræða og lagt í hendur sveitarfélaga að útfæra þjónustuna nánar eftir efni ogaðstæðum, og eftir atvikum einnig með samstarfi við önnur sveitarfélög til aðgeta boðið upp á betri þjónustu. Þá segir í almennum athugasemdum í umfjöllunum ábyrgð sveitarfélaga að: „Þrátt fyrir ofangreinda ábyrgð sveitarfélaga eruskyldur þeirra þó ekki svo afdráttarlausar að einstaklingur eigiskilyrðislausan og tafarlausan rétt til tiltekinnar þjónustu eða aðstoðar. Bæðier að félagsþjónusta á Íslandi á langt í land með að rísa undir slíkum kröfumauk þess sem umdeilanlegt er hvort jafn afdráttarlaus réttur sé eðlilegur eðaverði nokkurn tíma skilgreindur með lagasetningu svo vit sé í.“ Hiðsama verður sagt um lög nr. 59/1992 um þjónustu við fatlaða. Í 1. gr. lagannaer lýst því markmiði þeirra að tryggja fötluðu fólki jafnrétti og sambærileglífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa því skilyrði til að lifa eðlilegulífi. Í 10. gr. laganna sem fjallar um búsetuúrræði fatlaðra segir: „Fatlað fólk skal eiga kost á félagslegri þjónustu sem gerirþví kleift að búa á eigin heimili og húsnæðisúrræðum í samræmi við þarfir þessog óskir eftir því sem kostur er.“ Þettafyrirkomulag sem er á löggjöf um málefni fatlaðra og félagsþjónustu almennt, ertil að svara þeirri skyldu sem 76. gr. stjórnarskrár leggur á herðar löggjafansog tekur í dag berlega mið af sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélagasbr. 78. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 3. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011.Einnig er horft til þess að staða einstakra sveitarfélaga er misjöfn ogfjárhagslegir burðir til að sinna félagsþjónustu mjög misjafnir eðli málssamkvæmt. Ágreiningslauster að stefnandi þarf sólarhringsaðstoð frá einum einstaklingi en oftar þótveimur einstaklingum og er metin í hæsta flokk stefnda um stuðningsþörf. Stefnandi þarf aðstoð við allar athafnir daglegslífs.Óumdeilt er og í málinuað stefndi hefur veitt stefnanda aðstoð með svokölluðum beingreiðslusamningi ámilli aðila.Grunnhugsun þessa fyrirkomulags er, að sá sem slíkan samninggerir fær ákveðna fjárhæð greidda mánaðarlega og velur þau úrræði sjálfur semhonum hugnast best. Reglur stefnda gera þá ráð fyrir því að greiðslur dugifyrir þeirri þjónustu sem viðkomandi telur sig þurfa og sá sem þiggur greiðslurberi þá sjálfur ábyrgð á því að slíkt gangi eftir.Stefndi hefur gertítarlega grein fyrir því hvernig greiðslur samkvæmt slíkum samningi eru reiknaðarog jafnframt upplýst að stefnandi nýtur hámarksgreiðslna samkvæmt reglumstefnda sem þýðir greiðslur fyrir 392 klukkustundir á mánuði. Það felur í sérað ekki er samkvæmt reglum stefnda hægt að byggja frekari úrræði til handastefnanda á grundvelli nýs eða breytts beingreiðslusamnings.Ágreininguraðila snýr í grunninn að því hvort stefnandi eigi rétt á að búa alla daga áheimili sínu og hljóta þá fjárhagslegu aðstoð frá stefnda sem hún þyrfti, tilað sú gæti orðið raunin, í stað þess að dvelja aðra hverja viku á sambýlinuÁrlandi eins og hún gerir í dag. Mikilvægt við úrlausnþessa máls er því að meta, hvort sú þjónusta sem stefndi veitir fötluðu fólkiog þá stefnanda þessa máls sé nægjanleg skv. lögum og hvort reglur sem stefndihefur sett sér til að uppfylla skyldur sínar samkvæmt einkum lögum nr. 59/1992og lögum nr. 40/1991, séu í samræmi við þá löggjöf. Hlutverk dómstóla er þóekki að ákveða hver þjónustan, stuðningurinn eða framfærslan á að vera, heldurað tryggja að lágmarksréttindi samkvæmt stjórnarskrá séu til staðar.Í reglum stefnda umstuðningsþjónustu og félagslega heimaþjónustu er leitast við að útfæra þærskyldur sem hvíla á stefnda að hans mati samkvæmt löggjöfinni. Ekki verður séðað ágreiningur sé í málinu um að efni þessara reglna taki mið af lögunum en íreglunum er m.a. kveðið á um hvernig mat á þjónustuþörf skuli fara fram og þannhámarkstímafjölda sem ákveðið er að veita þjónustuþega í mismunandiþjónustuþáttum velji þjónustuþegi sjálfstæða búsetu. Því verður að telja að þærútfærslur sem fram koma í framlögðum reglum stefnda séu þáttur í þeirri vinnuað fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru til hans lögum samkvæmt. Í ljósiframangreinds um sjálfsákvörðunarrétt einstakra sveitarfélaga í þessum efnumgæti niðurstaðan orðið sú að reglur stefnda tryggi fötluðum einstaklingi meirirétt en hann kynni að njóta í öðrum sveitarfélögum. Niðurstaðan gæti líka veriðá hinn veginn, en slíkt myndi að mati dómsins ekki sjálfkrafa mynda lögvarðakröfu á hendur stefnda fremur en öðrum sveitarfélögum. Hins vegar er ljóst aðeinstaklingar á sama þjónustusvæði með sömu stuðningsþarfir eiga rétt á sömuúrræðum. Ekki er hægt að fallast ámeð stefnanda að hún geti byggt í máli þessu sjálfstæðan rétt á stefnuReykjavíkurborgar í þjónustu við fatlað fólk á heimilum sínum fyrir árin2013-2024, en stefnan er lögð fram í málinu. Þar er lýst framtíðarsýnborgarinnar á þessi málefni og telja verður að á slíkum markmiðum verði ekkibyggt, heldur þurfi að minnsta kosti útfærðar reglur sem byggi á þeim, að lítadagsins ljós og að fjármögnun úr borgarsjóði sé tryggð fyrir slíkum verkefnum.Engin rök standa til þess að stefnumið sem þessi geti talistréttarheimild. Þá verður að telja aðákvæði reglugerðar nr. 1054/2010, um þjónustu við fatlað fólk á heimili sínu, beriað skýra með hliðsjón af þeim lögum sem þau byggja á og framkvæmdavaldið getiekki fellt frekari skyldur á stefnda eða sveitarfélög almennt, heldur enlöggjafinn hefur ákveðið. Þar verður litið til þess sem að framan greinir, aðumgjörðin er í formi rammalöggjafar og fjárhagslegt bolmagn verði að vera tilstaðar eðli máls samkvæmt. Löggjafinn hefur falið sveitarfélögum að annastþennan málaflokk og af sjálfstæði sveitarfélaga og sjálfsákvörðunarrétti leiðirað þau hafa almennt séð frelsi til að forgangsraða án afskipta ríkisvaldsins.Dómurinn telur ekkert ákvæði í reglugerðinni hafa afgerandi áhrif við úrlausnmálsins, þannig að gangi framar þeim sjónarmiðum sem nefnd eru til stuðningsniðurstöðu.Stefnandi telur aðútreikningar sýni að sú þjónusta sem hún telur sig þurfa, kosti álíka ognúverandi fyrirkomulag á þjónustu við stefnanda. Fyrir þessu hafa þó ekki veriðlögð fram viðhlítandi gögn, og framburður vitnisins B, fjármálastjóravelferðarsviðs Reykjavíkurborgar, bendir raunar til hins gagnstæða, enda hefurfullyrðingum í þessu veru verið mótmælt af stefnda. Þessu verður þó ekki slegiðföstu hér enda skiptir það ekki máli við úrlausn málsins, sem byggist á því aðreglur stefnda uppfylli skilyrði laga og að stefnandi fái núna ýtrustu þjónustumiðað við þau úrræði sem tiltæk eru. Ef rétt væri almennt að úrræði sem óskaðværi eftir væri jafn dýrt eða jafnvel ódýrara en það sem væri notast við, hlytislíkt að vega þungt fyrir þann aðila sem ákvörðun tæki og gæti jafnvel kallað ábreytingar á reglum og úrræðum. Hins vegar verður ekki um slíkt fjallað afdómstólum, þ.e. að breyta þá í raun reglum stefnda. Það yrði ekki gert þóttfyrir lægi sönnun á því að sú leið sem umsækjandi vildi fara væri dýrari eðaódýrari en sú leið sem reglur kvæðu á um. Mikilvægt er í þessu sambandi ogfyrir úrlausn málsins í heild að dómurinn telur að fjárhagsleg rök geti veriðgild fyrir synjun á þjónustu eins og málum er háttað hér á landi. Á hinn bóginnsé ólögmætt almennt séð að mismuna, eins og fyrr segir, einstaklingum á samaþjónustusvæði með sömu stuðningsþarfir. Það er hins vegar, að mati dómsins,ekki hlutverk dómstóla að ákveða hverju sinni hver þjónustan skuli nákvæmlegavera samanber framangreint.Sú ákvörðun sem tekin varaf stefnda og kynnt með bréfi 24. febrúar 2014 var í raun synjun um breytingu áþjónustu stefnanda til handa en einnig tilkynning um hækkun á beingreiðslum tilstefnanda. Þá var tilkynnt að stefnandi væri í forgangi að því að fá tilboð umsértækt búsetuúrræði. Í erindi sínu til stefnda,12. desember 2013, fóru foreldrar fram á að stefnandi fengi notendastýrðapersónulega aðstoð í formi samnings sem gæti verið hvort sem væri NPA-samningureða beingreiðslusamningur. Málatilbúnaður stefnanda er að sumu leyti óskýr.Dómkrafan er um ógildingu ákvörðunar um að synja um beingreiðslusamning. Þærreglur stjórnsýsluréttar sem fjallað er um og stefnandi telur að leiða eigi tilógildingar á framangreindri ákvörðun eru hins vegar einkum nefndar í samhengivið synjun um NPA-samning. Stefnandi gerir ekki kröfu um ógildingu á þeirriákvörðun stefnda að hafna umsókn hennar um þátttöku í tilraunaverkefninu um NPAá sínum tíma, þrátt fyrir að nefna málsástæður og lagarök fyrir ólögmætiþeirrar ákvörðunar. Sú synjun er því ekki til skoðunar í málinu. Þó er í stefnubyggt á því að synjum um NPA-samning og síðar synjun um fulla fjármögnunþjónustuþarfar með beingreiðslusamningi hafi verið ómálefnaleg, byggð áófyrirsjáanlegum forsendum og gengið í berhögg við réttmætar væntingarstefnanda. Þá sé skortur á fjármagni ekki málefnaleg mismununarástæða hvaðstjórnsýsluákvarðanir varðar. Þegar hefur verið fjallaðum áhrif þess ef ekki er til staðar nægjanlegt fjármagn til að sinna þjónustuvið fatlaða eða verkefnum sveitarfélaga yfirleitt. Nokkuð skortir á aðrökstutt sé sérstaklega hvað það var sem var ófyrirsjáanlegt og ómálefnalegtvið ákvarðanatöku stefnda. Ekki verður betur séð en að foreldrar stefnenda hafiverið í mjög miklu sambandi við forsvarsmenn stefnda, enda, eins og fram kemurí stefnu, mikið baráttufólk fyrir réttindum fatlaðra og sér vel meðvituð um þærreglur sem gilda, og ástæður stefnda fyrir því að geta ekki orðið við kröfumþeirra. Þá virðist ákvörðun stefnda, sem krafist er ógildingar á, hafa veriðtekin á grundvelli skýrra reglna sem gilda á sviðinu sbr. framangreint. Því erheldur, með sömu rökum, vart hægt að fallast á að ákvörðun stefnda hafi veriðófyrirsjáanleg. Burtséð frá því hvaðarétt stefnandi gæti byggt á því að hún hafi haft réttmætar væntingar um jákvæðaafgreiðslu er ekki fallist á að hún hafi mátt gera ráð fyrir henni. Annarsvegar er beiðni um að fá þjónustu sem byggist á tilraunaverkefni sem ætlað erað standa tímabundið. Sú tilraun gæti leitt til þess að farin verði sú leið semverið er að þróa en gæti einnig leitt til þess að hún yrði ekki farin. Það ermálefnalegt og eðlilegt að ákveðið sé að takmarka þann fjölda sem fái slíkansamning á meðan úrræðið sé kannað. Gögn sem liggja fyrir í málinu um þaðhvernig þátttakendur í verkefninu voru valdirbenda ekki til neins annars en að þar hafi verið faglega staðið að málumog fyrir fram ákveðnum viðmiðum verið fylgt. Eins og fyrr segir er hér ekki tilúrlausnar hvort synjun á þátttöku stefnanda í verkefninu í öndverðu hafi veriðréttmæt. Því stendur eftir hvort stefnandi hafi haft réttmætar væntingar tilþess að fá NPA-samning í kjölfar umsóknar foreldra hennar í desember 2013. Ekkier hægt að fallast á það þegar af þeirri ástæðu að úrræðið var ekki í boði þá.Hið sama gildir um beingreiðslusamning. Stefnandi gat þar ekki haft réttmætarvæntingar þar sem hún þáði þá þegar ýtrustu þjónustu sem stefndi gat þá veittmiðað við þær reglur sem í gildi voru. Sú málsástæða stefnandaað Árland sé skammtímavistun fyrir börn á aldrinum tólf til sextán ára og þvíótækt að stefnandi dveljist þar getur að mati dómsins ekki leitt, ein og sér,til þess að fallist verði á dómkröfu stefnanda, m.a. vegna þess að þá væridómurinn í raun óbeint að velja meðferðarúrræði, sbr. framangreint, sem er ekkiá færi dómsins. Það liggur fyrir í málinu að þessi aðstaða skapist af skorti áúrræðum, sem þó standi líklega til bóta innan skamms.Hafnað er þeirrimálsástæðu stefnanda að lögmætis- og réttmætisregla stjórnsýsluréttar hafiverið brotnar með því að ekki væru lögð til grundvallar ákvæði samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólk. Þrátt fyrir að í 2. mgr. 1. gr.laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks sé tekið fram að við framkvæmd þeirralaga skuli tekið mið af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöldhafa gengist undir, og þessi samningur sérstaklega nefndur, verður ekki taliðað einstaklingur geti krafist réttinda sér til handa ef sú staða væri uppi aðákvæði samnings veittu honum, samkvæmt orðanna hljóðan, betri rétt en íslensklög. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun stefnda styðjistvið íslensk lög og þangað sækir hún lögmæti sitt og réttmæti. Af öllu framangreinduvirtu er það niðurstaða dómsins að stefndi hafi farið að lögum þegar tekin varsú ákvörðun sem krafist er ógildingar á. Jafnframt að reglur laga nr. 40/1991 og laga nr. 59/1992 veiti fötluðum réttindi sem fullnægi kröfum 1.mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Því verður stefndi sýknaður af kröfumstefnanda. Rétt er að málskostnaður falli niður.Stefnandi hefur gjafsókn fyrir héraðsdómi, samkvæmt leyfi útgefnu 10. nóvember2014 og því greiðist málkostnaður úr ríkissjóði. Lögð hefur verið framtímaskráning lögmanns sem málskostnaðarkrafa miðast við. Tekið er tillit tilþeirrar skráningar en einnig þess að málssókn kom vart til álita miðað viðmáltilbúnað stefnanda fyrr en í kjölfar þeirrar ákvörðunar sem krafist erógildingar á. Kostnaður við vinnu sem unnin var talsvert fyrir þann tíma telstþannig ekki til gjafsóknarkostnaðar. Er þóknun lögmanns ákveðin 1.700.000krónur. Fyrir hönd stefnanda flutti málið KatrínOddsdóttir héraðsdómslögmaður og fyrir hönd stefnda, Ebba Schramhéraðsdómslögmaður.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi Reykjavíkurborg er sýknuð afkröfum stefnanda, Salbjargar Óskar Atladóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hennar 1.700.000 krónur.