Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 443/2003
|
Óvígð sambúð Fasteignakaup Gagnaöflun Vextir Kyrrsetning
|
K og M voru í óvígðri sambúð með hléum frá hausti 1998 til vors 2002. Í málinu lá fyrir að K hafði greitt tilteknar fjárhæðir inn á bankareikning M fyrsta ár sambúðartímans sem hún kvað að hluta hafa verið söluandvirði íbúðar sem hún seldi í apríl 1999. Deildu aðilar um það hvers vegna hún hefði lagt féð inn á reikning M. Hélt K því fram að hún og M hefðu samið um að með þessum fjárframlögum skyldi hún eignast hlutdeild í fasteign M þar sem þau bjuggu á sambúðartímanum. Taldist K hafa sannað nægilega að hún hefði innt féð af hendi í þessum tilgangi. Var fallist á að forsendur samkomulagsins hefðu brostið er sambúð aðilanna lauk og K þá öðlast rétt til endurgreiðslu á því fé sem hún lét af hendi. Var M hvorki talinn hafa sýnt fram á að fénu hafi verið varið til þarfa K sjálfrar né að það hafi verið gert með samþykki hennar. Var jafnframt staðfest kyrrsetning í fasteign M fyrir umræddum fjárhæðum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. nóvember 2003. Krefst hún þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.667.873 krónur með vöxtum samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 4. nóvember 1998 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 12. desember 2002, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að staðfest verði kyrrsetning 14. janúar 2003 í fasteign stefnda að [...] fyrir tildæmdum fjárhæðum. Loks gerir áfrýjandi kröfu um málskostnað úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málsaðilar voru í óvígðri sambúð með hléum frá hausti 1998 til vors 2002. Er óumdeilt að á tímabilinu frá 4. nóvember 1998 til 24. nóvember 1999 greiddi áfrýjandi inn á bankareikning stefnda samtals 5.580.000 krónur með tólf greiðslum. Kveður áfrýjandi féð hafa að hluta verið söluandvirði íbúðar að [...] í Reykjavík, sem hún seldi 15. apríl 1999. Hugðust aðilarnir ganga í hjónband og heldur áfrýjandi fram að þau hafi samið um að með þessum fjárframlögum til stefnda skyldi hún eignast hlutdeild í fasteign hans að [...] þar sem þau bjuggu á sambúðartímanum. Ekki kemur þó skýrt fram hver sú eignarhlutdeild skyldi vera, sem áfrýjandi hafi átt að fá með þessu. Stefndi mótmælir því að samningur þessa efnis hafi komist á. Hafi hann varið fénu með ýmsum hætti í þágu áfrýjanda í samræmi við hennar eigin ákvarðanir, svo sem hann hefur skýrt nánar í einstökum atriðum. Við aðalmeðferð málsins í héraði lækkaði áfrýjandi tvo af tólf liðum kröfu sinnar og féll frá einum. Féllst hún á að því fé, sem nemur lækkun kröfunnar, hafi stefndi varið með tilteknum hætti í hennar þágu. Lækkaði hún kröfuna með þessu í 4.667.873 krónur, sem er jafnframt krafa hennar fyrir Hæstarétti. Málsatvik að öðru leyti og málsástæður aðila eru nánar raktar í héraðsdómi. II. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskaði áfrýjandi eftir því að skýrslur yrðu teknar af sjö vitnum, sem var gert fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 17. desember 2003. Hefur endurrit skýrslnanna verið lagt fyrir Hæstarétt. Stefndi mótmælir því að þessi nýju gögn fái komist að í málinu, enda hafi áfrýjanda verið í lófa lagið að afla þeirra meðan málið var enn rekið fyrir héraðsdómi. Telur hann að í 1. mgr. 76. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála felist ekki heimild til að bæta fyrir handvömm við öflun gagna í héraði. Ekki verður fallist á mótmæli stefnda við því að áðurnefnd gögn fái komist að í málinu, en ekki ræður úrslitum um heimild áfrýjanda til að afla gagna nú að hún hafi átt þess kost á fyrri stigum að hlutast til um að skýrslur yrðu teknar af umræddum mönnum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 27. mars 2001 í máli nr. 98/2001. Í framburði allra áðurnefndra vitna kom fram að þau hafi átt samtöl við málsaðila á sambúðartíma þeirra, þar sem þau síðastnefndu greindu frá áformum sínum eða ákvörðun þess efnis að áfrýjandi legði fram fé til að kaupa hlut í fasteign stefnda að [...]. Lýstu vitnin þessu hvert með sínum hætti, en í öllum tilvikum var það skilningur vitnanna eftir samtölin að áfrýjandi hefði þegar eða myndi með þessu eignast hlutdeild í nefndri fasteign. Í flestum tilvikanna fóru samtöl vitnanna fram við báða málsaðila samtímis. Stefndi, sem var viðstaddur skýrslutökurnar, kom einnig fyrir dóm. Gerði hann athugasemdir við framburð tveggja vitnanna, en vissi „ekki betur en að hin vitnin hafi sagt satt og rétt frá ...“. Kannaðist hann við að áform hafi verið uppi um að áfrýjandi myndi kaupa hlut í eigninni, en þeim hafi ekki verið hrint í framkvæmt. Í greinargerð sinni til héraðsdóms lýsti stefndi því svo að aðilar hafi „í hálfkæringi“ rætt um að áfrýjandi myndi kaupa hlut í húsi hans eftir sölu á íbúð hennar við [...]. Aðilar málsins deila um það hvers vegna áfrýjandi greiddi áðurnefndar fjárhæðir inn á bankareikning stefnda. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, telst áfrýjandi hafa sannað nægilega að hún hafi innt féð af hendi til að eignast ótilgreindan hluta af fasteign stefnda á grundvelli samkomulags þess efnis milli þeirra. Verður jafnframt fallist á að forsendur samkomulagsins hafi brostið er sambúð aðilanna lauk og að áfrýjandi hafi þá öðlast rétt til endurgreiðslu á því fé, sem hún lét af hendi í þessu skyni, í stað þeirra umsömdu verðmæta, sem hún fékk ekki. III. Svo sem getið var að framan viðurkenndi áfrýjandi fyrir dómi að stefndi hefði varið hluta fjárins, sem hún lagði á bankareikning hans, í hennar þágu og lækkaði kröfuna í samræmi við það. Stefndi heldur á hinn bóginn fram að hann hafi ráðstafað öllu fénu, en ekki aðeins hluta þess, með þessum hætti og við það hafi hann fylgt ákvörðunum áfrýjanda sjálfrar. Eins og málið liggur fyrir hefur hann sönnunarbyrði fyrir því að fé, sem hann sannanlega tók við á grundvelli samkomulags um kaup áfrýjanda á hluta í fasteign hans, hafi hann engu að síður ráðstafað með þeim hætti, sem haldið er fram. Í greinargerð stefnda í héraði er rakið í fjölmörgum liðum hvernig hann hafi ráðstafað áðurnefndum greiðslum áfrýjanda í hennar þágu. Varða hæstu einstöku fjárhæðirnar kaup hennar á Mercedes Benz bifreið, en innborganir áfrýjanda 7. og 12. júlí 1999, samtals 2.200.000 krónur, kveðst stefndi hafa notað í þessu skyni 8. og 13. sama mánaðar. Framlögð gögn í málinu varðandi innflutning bifreiðarinnar styðja ekki þessar staðhæfingar stefnda. Af 1.200.000 króna innborgun áfrýjanda 23. nóvember 1998 kveður stefndi 1.000.000 krónur hafa farið í kostnað er tengdist því að dóttir áfrýjanda flutti inn í [...] með henni við upphaf sambúðar málsaðila. Í greinargerð stefnda til héraðsdóms er því lýst svo að áfrýjandi hafi boðist til að greiða þá fjárhæð sem „framlag til heimilisrekstursins en stór hluti þessarar greiðslu var notaður til að búa til vistvænlegt herbergi fyrir dóttur stefnanda í íbúð stefnda.“ Nánar aðspurður fyrir dómi um þennan kostnað komu engar skýringar fram af hálfu stefnda, en áfrýjandi skýrði frá því að aðilarnir hafi málað herbergið, sem dóttir hennar fékk til afnota. Sá óverulegi kostnaður, sem af því kann að hafa hlotist, fór þannig til viðhalds á fasteign stefnda sjálfs. Er málsvörn hans um þennan lið haldlaus og engum gögnum studd. Aðrir liðir, sem stefndi kveðst hafa greitt af innborguðu fé áfrýjanda, eru allir mun lægri en þeir, sem að framan voru nefndir. Hefur hann hvorki sýnt fram á að fénu hafi verið varið til þarfa áfrýjanda sjálfrar né að það hafi verið gert með samþykki hennar. Í greinargerð stefnda í héraði var því hreyft að ef litið yrði á greiðslur áfrýjanda sem lán til stefnda væri krafa hennar fallin niður fyrir tómlæti og fyrningu. Innborganir hennar verða ekki taldar lán, eins og að framan var rakið. Þótt þessi málsástæða stefnda sé ekki sett fram á markvissan hátt verður því engu að síður hafnað að áfrýjandi hafi glatað rétti sínum fyrir tómlæti um að halda kröfunni fram, en engu slíku var til að dreifa. Að því er varðar fyrningu ber að líta til þess að endurkrafa áfrýjanda gjaldféll þá fyrst er sambúð aðilanna lauk vorið 2002 og sýnt var að áfrýjandi yrði af þeim verðmætum, sem greiðslunum var ætlað að koma fyrir. Vörn stefnda, sem kann að vera reist á fyrningu, kemur því þegar af þeirri ástæðu ekki til álita. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður krafa áfrýjanda tekin til greina. Til stuðnings vaxtakröfu vísar áfrýjandi til 5. gr. vaxtalaga og 4. gr. laga nr. 38/2001 án þess að nánar sé skýrð sú heimild, sem stuðst sé við til að krefjast vaxta af ógjaldfallinni kröfu við þær aðstæður, sem hér eru fyrir hendi. Verður stefnda gert að greiða dráttarvexti af allri fjárhæðinni eins og krafist er, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en að öðru leyti eru ekki skilyrði til að dæma vexti af kröfu áfrýjanda. Í samræmi við það, sem að framan greinir, verður staðfest kyrrsetning sýslumannsins í Hafnarfirði á fasteign stefnda að [...] fyrir þeim fjárhæðum, sem áfrýjanda eru dæmdar í málinu. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, M, greiði áfrýjanda, K, 4.667.873 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. desember 2002 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Staðfest er kyrrsetning 14. janúar 2003 í fasteigninni [...] fyrir framangreindum fjárhæðum. Mál þetta, sem dómtekið var 7. október sl. var höfðað með stefnu birtri 24. janúar 2003. Stefnandi er K, kt. [ ], [ ], en stefndi er M, kt. [ ], [ ]. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að staðfest verði kyrrsetningargerð sú er framkvæmd var af fulltrúa Sýslumannsins í Hafnarfirði þann 14. janúar 2003, að fjárhæð kr. 6.676.410 sem gerð var í fasteigninni að [ ]. Þá er þess krafist af hálfu stefnanda að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 5.596.673 með vöxtum skv. 4. grein vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. desember 2002 til 12. desember 2002, en með dráttarvöxtum skv. 3. mgr. 5. grein vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags eða lægri upphæð að mati dómsins. Gerir stefnandi kröfu um að greiðslur stefnanda til stefnda á tímabilinu 1. nóvember 1998 til 1. nóvember 1999 sem hún gerir kröfu um að fá endurgreiddar verði uppreiknaðar miðað við lánskjaravísitölu frá þeim mánuði sem greiðslan var innt af hendi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að staðfest verði kyrrsetning sú er framkvæmd var af fulltrúa Sýslumannsins í Hafnarfirði þann 14. janúar 2003, að fjárhæð kr. 6.676.410 sem gerð var í fasteigninni að [ ]. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 4.667.873 auk vaxta skv. 5. grein vaxtalaga nr. 25/1987, af kr. 200.000 frá 4. nóvember 1998 til 12. nóvember sama ár, en af kr. 300.000 frá þeim degi til 23. nóvember sama ár, en af kr. 1.500.000 frá þeim degi til 24. nóvember sama ár, en af kr. 1.600.000 frá þeim degi til 2. desember sama ár, en af kr. 1.800.000 frá þeim degi til 15. júní 1999, en af kr. 1.905.000 frá þeim degi til 7. júlí sama ár, af kr. 2.905.000,- frá þeim degi til 12. júlí sama ár, en af kr. 4.105.000 frá þeim degi og til 26. ágúst það ár, en af kr. 4.205.000 frá þeim degi og til 3. september sama ár, en af kr. 4.637.872 frá þeim degi til 24. nóvember sama ár, en af kr. 4.667.872 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með vöxtum skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 12. desember 2002, en síðan með dráttarvöxtum skv. 3. mgr. 5. grein laga nr. 38/2001 frá 12. desember 2002 til greiðsludags eða aðra lægri upphæð að mati dómsins. Þá krefst stefnandi þess, í báðum tilvikum, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts á málskostnað. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar stórlega. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Í aðalkröfu stefnanda er þess krafist að greiðslur stefnanda inn á reikning stefnda verði uppreiknaðar miðað við lánskjaravísitölu frá þeim mánuði sem greiðslan var innt af hendi til greiðsludags. Ekki liggur fyrir neinn samningur milli aðila um að um hafi verið að ræða verðtryggt lán, eins og heimild er til að gera samkvæmt 14. grein l. nr. 38/2001, og þar sem ekki eru færð nein haldbær rök fyrir heimild til að uppreikna greiðslurnar með þessum hætti er aðalkröfu stefnanda hafnað. Verður því hér á eftir lögð til grundvallar varakrafa stefnanda. Stefnandi og stefndi voru í óvígðri sambúð, með hléum, frá 1. september 1998 þangað til endanlega slitnaði upp úr sambandi þeirra vorið 2002. Ráðgerðu þau að ganga í hjónaband 1. janúar 2000, en ekkert varð úr þeim áformum vegna deilna þeirra um kaupmála sem stefndi vildi gera fyrir vígsluna. Ekki náðist samkomulag um skipti eftir að upp úr sambúðinni slitnaði og gerði stefnandi þá kröfu um opinber skipti með vísan til 100. grein skiptalaga nr. 20/1991. Þeirri kröfu var hins vegar hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 18. október 2002 á þeim forsendum að sambúð málsaðila hefði ekki staðið samfellt í tvö ár. Greiðslur stefnanda inn á reikning stefnda nr. 0546-26-102103 sem deilt er um í máli þessu eru eftirfarandi: Þann 4. nóvember 1998, kr. 200.000. Þann 12. nóvember s.á., kr. 100.000. Þann 23. nóvember s.á., kr. 1.200.000. Þann 24. nóvember s.á., kr. 100.000. Þann 2. desember s.á., kr. 200.000. Þann 15. júní 1999, kr. 105.000. Þann 7. júlí s.á., kr. 1.000.000. Þann 12. júlí s.á., kr. 1.200.000. Þann 26. ágúst s.á., kr. 100.000. Þann 3. september s.á., kr. 432.873. Þann 24. nóvember s.á., kr. 30.000. Samanlagt námu þessar greiðslur kr. 4.667.873. Óumdeilt er að þessar greiðslur runnu inn á reikning stefnda en deilt er um af hvaða tilefni þær voru inntar af hendi. Að sögn stefnanda voru umræddar greiðslur lagðar inn á reikning stefnda vegna samkomulags sem tekist hafi með þeim um að stefnandi eignaðist hlutdeild í fasteign stefnda að [ ]. Að sögn stefnanda var fjárhagsstaða stefnda erfið á umræddu tímabili þar sem hann hafi verið í veikindaleyfi og því fengið greidd minni laun en ella. Hafi því orðið að samkomulagi milli málsaðila að stefnandi léti stefnda fá þá peninga sem hann væri aflögufær um hverju sinni auk þess sem stefnandi seldi íbúð sína að [ ] til að fjármagna hlut sinn í eign stefnda að [ ]. Að sögn stefnanda voru málsaðilar einnig sammála um að stefnandi sæi að mestu um matarinnkaup og greiðslu símreikninga auk þess sem stefnandi greiddi fasteignagjöld og leigu á bílskúr fyrir bíl í eigu stefnda. Þá kveður stefnandi að samkomulag hafi verið um það milli málsaðila að vinnuframlag stefnanda yrði metið til verðmætasköpunar. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda og því að málsatvik hafi verið með þeim hætti sem stefnandi heldur fram. Hann hafnar því að hann hafi verið í nokkrum fjárhagsörðugleikum á umræddu tímabili og kveður laun sín ekki hafa lækkað á tímabilinu eins og stefnandi haldi fram, þar sem hann hafi haldið fullum launum þrátt fyrir óvinnufærni sökum slyss. Þá hafi hann, eftir að hann lét af störfum sem þyrluflugmaður, starfað sem sjálfstæður verktaki. Að sögn stefnda varð það að samkomulagi milli málsaðilanna að stefnandi fengi afnot af bifreið stefnda, eða að hann keyrði stefnanda til og frá vinnu, en í staðinn myndi stefnandi greiða stefnda ökutækjastyrk sinn. Þá kveður stefndi að stefnandi hafi á umræddu tímabili lítið verið innanbæjar og því hafi hann sinnt ýmsum erindum fyrir stefnanda sem greitt hafi þann kostnað sem af því hafi hlotist inn á reikning stefnda. Að sögn stefnda gekk hann m.a. frá greiðslum á þremur bifreiðum sem stefnandi keypti á sambúðartíma þeirra. Þá kveður stefndi að hann hafi lánað stefnanda fyrir mörgum heimilismunum sem stefnandi hafi síðan endurgreitt stefnda með greiðslu inn á reikning hans. Þá kveður stefndi það af og frá að á hafi komist samningur eða samkomulag milli stefnanda og stefnda um að stefnandi myndi kaupa eignarhlutdeild í íbúð stefnda að [ ]. Telur stefndi að stefnandi hafi ekki lagt neitt fram til sönnunar þessari fullyrðingu og verði að bera hallann af þeim sönnunarskorti, sbr. meginreglu 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafnar stefndi því alfarið að forsendur fyrir millifærslunum hafi brostið við sambúðarslit þeirra þar sem greiðslurnar hafi verið til komnar vegna neyslu stefnanda sjálfs. Í máli þessu er deilt um af hvaða tilefni ofangreindar greiðslur stefnanda inn á reikning stefnda voru inntar af hendi. Sú fullyrðing stefnanda að þær hafi verið ætlaðar til að stefnandi myndi eignast hlutdeild í fasteign stefnda að [ ], er hvorki studd gögnum né vitnaskýrslum og gegn eindreginni neitun stefnda verður ekki talið að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að samkomulag þessa efnis hafi tekist milli málsaðila. Þá hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á að stefndi hafi verið í fjárhagsörðugleikum á umræddu tímabili. Þvert á móti kemur fram í afriti sameiginlegrar skattaskýrslu málsaðila vegna ársins 2000 að tekjur stefnda voru þá mun hærri en tekjur stefnanda. Hefur stefnanda því ekki tekist að renna stoðum undir þá fullyrðingu sína að hann hafi lánað stefnda umrætt fé vegna fjárhagsörðugleika stefnda. Þótt óljóst sé í hvað sumar af umræddum greiðslum runnu hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á að stefndi hafi nýtt þær í eigin þágu. Verður stefnandi að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Stefndi viðurkennir að vísu að stór hluti 1.000.000 króna greiðslu þann 28. nóvember 1998 frá stefnanda til stefnda hafi verið notuð til að gera herbergi í húseign stefnda að [ ], vistvænlegra fyrir dóttur stefnanda. Ekkert liggur hins vegar fyrir í málinu um hugsanlega verðmætaaukningu húseignarinnar vegna þeirra framkvæmda. Verður stefnandi að bera hallann af sönnunarskorti varðandi það einnig. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þá er felld úr gildi kyrrsetningargerð sem fram fór þann 14. janúar 2003 í fasteigninni [ ]. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, M, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, K. Kyrrsetning sem fram fór þann 14. janúar 2003 í fasteigninni [ ], er felld úr gildi. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 307/2001
|
Gjaldþrotaskipti Riftun Gjöf Hjón Kyrrsetning
|
K, sem einn var þinglýstur eigandi fasteignar, ráðstafaði hluta söluverðs eignarinnar til eiginkonu sinnar, P. Eftir að bú K var tekið til gjaldþrotaskipta leitaði þrotabúið riftunar á greiðslum þessum. P hafði ekki tekist að sanna að umrædd fasteign hefði að hluta verið hjúskapareign hennar og var umrædd ráðstöfun K því talin gjafagerningur í merkingu 131. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til 2. mgr. 131. gr. var rift greiðslu sem K hafði innt af hendi til P rúmum sex mánuðum fyrir frestdag, þar sem P hafði ekki leitast við að sýna fram á að K hefði þá verið gjaldfær. Greiðslum, sem inntar voru af hendi á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag var rift með vísan til 1. mgr. 131. gr. laganna. Greiðsla sem innt var af hendi eftir að bú K var tekið til gjaldþrotaskipta var talin ólögmæt og P gert að endurgreiða hana án þess að til riftunar þyrfti að koma á þeirri ráðstöfun. P var samkvæmt þessu dæmd til að greiða þrotabúi K heildarfjárhæð þessara greiðslna og staðfest var kyrrsetning í fasteign P til tryggingar þeirri kröfu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2001. Hún krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru þeir að áfrýjandi og Kristján J. Karlsson munu hafa gengið í hjúskap 23. mars 1969. Af gögnum málsins verður ráðið að Kristján hafi 22. nóvember 1968 gert kaupsamning um hluta af húseigninni Grænutungu 8 í Kópavogi og fengið afsal fyrir eigninni 12. nóvember 1970. Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að hjónin hafi eftir giftinguna flutt þar inn. Þessa eign seldi Kristján og gaf út afsal fyrir henni 13. desember 1972. Hann fékk síðan afsal 25. apríl 1973 fyrir „lóðinni nr. 17 við Víðilund í Garðahreppi“. Ekki liggur fyrir í málinu kaupsamningur um þessa eign, en áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að um hafi verið að ræða kaup á fokheldu húsi og hafi andvirði íbúðarinnar að Grænutungu 8 gengið til þeirra. Fasteignin að Víðilundi 17 var seld með afsali 26. október 1984. Kristján fékk 15. maí 1984 afsal fyrir „byggingarlóðinni nr. 29 við Blikanes í Garðabæ.“ Báru áfrýjandi og Kristján fyrir héraðsdómi að jafnframt hafi verið samið við seljanda lóðarinnar um að hann byggði hús á henni. Hafi andvirði hússins við Víðilund 17 verið varið til byggingarinnar. Með kaupsamningi 9. apríl 1999 var fasteignin Blikanes 29 seld og var afsal jafnframt gefið út fyrir henni sama dag. Í þeim skjölum voru Kristján og áfrýjandi bæði tilgreind sem seljendur. Söluverð eignarinnar var 19.500.000 krónur. Af þeirri fjárhæð skyldu kaupendur greiða alls 18.331.291 krónu með peningum í sex áföngum á tímabilinu frá undirritun kaupsamningsins til 10. júní 2000, en að öðru leyti átti að greiða kaupverðið með því að kaupendurnir tækju að sér áhvílandi veðskuldir að fjárhæð samtals 1.168.709 krónur. Með kaupsamningnum tóku seljendur að sér að létta verulegum veðskuldum af eigninni. Af þeim sökum mun hafa orðið að samkomulagi að nafngreindur lögmaður tæki við öllum greiðslum frá kaupendum og sæi um að aflétta veðskuldunum. Af þeim hluta greiðslna kaupendanna, sem ekki þurfti að verja á þennan hátt, ráðstafaði lögmaðurinn fjórum sinnum fé í þágu áfrýjanda. Þannig greiddi lögmaðurinn 7. maí 1999 Lögfangi ehf. 446.900 krónur vegna skuldar áfrýjanda og þrívegis innti hann af hendi greiðslur vegna kaupa hennar á fasteign að Dofraborgum 13 í Reykjavík, en nánar tiltekið voru það 2.514.043 krónur 11. október 1999, 535.000 krónur 15. nóvember 1999 og 1.600.000 krónur 4. febrúar 2000. Bú Kristjáns J. Karlssonar var tekið til gjaldþrotaskipta 18. janúar 2000. Frestdagur við skiptin er 16. nóvember 1999. Í máli þessu leitar þrotabúið riftunar á framangreindum ráðstöfunum á hluta af andvirði fasteignarinnar Blikaness 29 í þágu áfrýjanda og greiðslu á því fé, sem þannig var varið. Að kröfu stefnda kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík 17. júlí 2000 eignarhluta áfrýjanda í Dofraborgum 13 til tryggingar greiðslukröfu hans. Í málinu er jafnframt leitað staðfestingar á þeirri gerð. II. Áfrýjandi ber fyrir sig að fasteignin Blikanes 29 hafi að hluta verið í hjúskapareign sinni. Af þeim sökum hafi ekki verið um að ræða riftanlegan gjafagerning úr hendi Kristjáns J. Karlssonar þegar hluta af söluverði eignarinnar var ráðstafað í þágu áfrýjanda. Um þessa málsástæðu áfrýjanda verður að líta til þess að Kristján J. Karlsson var einn þinglýstur eigandi að Blikanesi 29, svo og þeim húseignum, sem hjónin bjuggu í áður og að framan er greint frá. Þinglýst eignarheimild Kristjáns veitir líkindi fyrir því að fasteignin Blikanes 29 hafi í heild verið hjúskapareign hans, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1998, bls. 121. Til að hnekkja þeim líkindum nægir áfrýjanda ekki að sanna að henni hafi verið unnt að láta af hendi fé til að greiða hluta kaupverðs eða byggingarkostnaðar eignarinnar, heldur verður áfrýjandi að sýna fram á að hún hafi gert það í reynd í nánar tilteknum tilvikum, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 2252. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt gögn, er sýna að á árinu 1969 hafi hún innleyst skyldusparnað að fjárhæð 23.767 krónur og að á árinu 1974 hafi hún tekið tvö lán hjá lífeyrissjóði að fjárhæð samtals 400.000 krónur. Þótt hún hafi þannig fært fram nokkrar líkur á að hún hafi getað lagt fram eitthvað fé til kaupa á þeim eignum, sem hjónin bjuggu áður í og gengu síðar til kaupa á Blikanesi 29, hefur hún engin gögn lagt fram til að sýna að hún hafi raunverulega innt af hendi greiðslur í þessu skyni. Þannig hafa hvorki verið lögð fram gögn til að sanna tilteknar greiðslur hennar til kaupanna né kaupsamningar um þær fasteignir, sem hér um ræðir, til að sýna kaupverð þeirra eða tilhögun á greiðslu þess, sem tengja mætti við hugsanleg framlög hennar. Áfrýjanda hefur því ekki tekist að sanna að fasteignin Blikanes 29 hafi að hluta verið hjúskapareign hennar. Var ráðstöfun á hluta andvirðis eignarinnar til áfrýjanda því gjafagerningur í merkingu 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Eins og að framan er rakið var í þágu áfrýjanda innt af hendi greiðsla af andvirði fasteignarinnar að fjárhæð 446.900 krónur 7. maí 1999 eða rúmum sex mánuðum fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti stefnda. Þar sem áfrýjandi hefur ekki leitast við að sýna fram á að Kristján J. Karlsson hafi þá verið gjaldfær verður með vísan til 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 að fallast á kröfu stefnda um riftun þessarar ráðstöfunar. Með vísan til 1. mgr. sömu lagagreinar verður jafnframt fallist á kröfu stefnda um riftun á ráðstöfun 2.514.043 króna 11. október 1999 vegna kaupa áfrýjanda á fasteign að Dofraborgum 13 og ráðstöfun á 535.000 krónum í sama skyni 15. nóvember 1999, en báðar þessar greiðslur voru inntar af hendi á síðustu sex mánuðunum fyrir frestdag. Þegar síðasta greiðslan að fjárhæð 1.600.000 krónur fór fram 4. febrúar 2000 vegna kaupa áfrýjanda á Dofraborgum 13 voru liðnar rúmar tvær vikur frá því að úrskurður gekk um gjaldþrotaskipti á búi Kristjáns J. Karlssonar. Þrotamaðurinn hafði þá misst rétt til að ráða yfir þeim réttindum, sem til búsins skyldu falla, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 21/1991. Gat áfrýjandi ekki unnið rétt á hendur búinu samkvæmt 3. mgr. þeirrar lagagreinar, enda hlaut henni þá að vera kunnugt um gjaldþrotaskipti á búi eiginmanns síns. Ráðstöfun síðastgreindrar fjárhæðar var því ólögmæt og ber áfrýjanda að endurgreiða hana stefnda án þess að til riftunar þurfi að koma á þessari ráðstöfun. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður áfrýjandi dæmd til að greiða stefnda heildarfjárhæð þeirra greiðslna, sem ráðstafað var í þágu hennar af söluverði fasteignarinnar að Blikanesi 29, eða 5.095.943 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir frá 17. ágúst 2000, en ekki verða dæmdur vextir samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 fram til þess tíma, svo sem stefndi hefur krafist. Þá verður staðfest kyrrsetning, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 17. júlí 2000 í eignarhluta áfrýjanda í fasteigninni Dofraborgum 13 til tryggingar þeirri kröfu. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er greiðslum Kristjáns J. Karlssonar til áfrýjanda, Petru Jónsdóttur, á samtals 3.495.943 krónum, sem inntar voru af hendi 7. maí, 11. október og 15. nóvember 1999. Áfrýjandi greiði stefnda, þrotabúi Kristjáns J. Karlssonar, 5.095.943 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ásgeiri Magnússyni hrl. f.h. þrotabús Kristjáns J. Karlssonar, kt. 310348-2019, Skipholti 50b, Reykjavík, á hendur Petru Jónsdóttur, kt. 030648-2189, Dofraborgum 13, Reykjavík, með stefnu sem birt var 17. ágúst 2000. Dómkröfur stefnanda eru: „I. Að rift verði með dómi afhendingargerningi Kristjáns J. Karlssonar kt. 310348-2019 til Petru Jónsdóttur kt. 030648-2189, sem felst í eftirfarandi peningagreiðslum til hennar: 1) Greiðslu að fjárhæð kr. 446.900, sem afhent var 07.05. 1999. 2) Greiðslu að fjárhæð kr. 2.514.043, sem afhent var 11.10. 1999. 3) Greiðslu að fjárhæð kr. 535.000, sem afhent var 15.11. 1999. 4) Greiðslu að fjárhæð kr. 1.600.000, sem afhent var 04.02. 2000. II. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda samtölu ofangreindra fjárhæða, þ.e. kr. 5.095.943 með ársvöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31.05. 2000 til stefnubirtingardags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá stefnu-birtingardegi til greiðsludags. III. Að stefnda verði dæmd til að þola staðfestingu á kyrrsetningargerð Sýslumannsins í Reykjavík, sem fram fór í fasteign hennar að Dorfaborgum 13, Reykjavík þann 17.07. 2000. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins eða skv. framlögðum málskostnaðarreikningi, þ. á m. alls kostnaðar við framangreinda kyrrsetningu." Stefnda krefst þess aðallega að verða alfarið sýknuð af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt krefst hún þess að hafnað verði kröfu stefnanda um staðfestingu kyrrsetningargerðar sýslumannsins í Reykjavík, sem fram fór í fasteigninni Dorfaborgum 13, Reykjavík, þann 17. júlí 2000. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda stefndu að skaðlausu og með hliðsjón af framlögðum málskostnaðar-reikningi auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, þar sem stefnda sé ekki virðisaukaskyldur aðili. Málavextir eru að 18. janúar 2000 var bú Kristjáns J. Karlssonar, kt. 310348-2019, tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness. Var Ásgeir Magnússon hæstaréttarlögmaður skipaður til að gegna starfi skiptastjóra í þrotabúinu. Á fundi 9. febrúar 2000 tjáði Kristján skiptastjóra að hann væri eignalaus en hann hefði áður átt fasteign að Blikanesi 29, Garðabæ, sem hann hefði selt 9. apríl 1999 fyrir um það bil 20.000.0000 króna og hefði kaupverðið rétt dugað fyrir áhvílandi veðskuldum. Samkvæmt kaupsamningi var einbýlishúsið að Blikanesi 29 í Garðabæ selt 9. apríl 1999 á 19.500.000 krónur. Við undirritun kaupsamnings 5.000.000 króna. Þann 10. júlí 1999 3.000.000 króna; 10. október 1999 3.000.000 króna; 10. janúar 2000 3.000.000 króna; 10. apríl 2000 3.000.000 króna og 10. júní 2000 1.331.291 króna. Þá yfirtaka kaupendur áhvílandi veðskuldir samtals að fjárhæð 1.168.707 krónur. Krafa stefnanda er byggð á því að hluti söluandvirðis eignarinnar að Blikanesi, að fjárhæð 5.095.943, tilheyri þrotabúinu. Til að tryggja fullnustu kröfunnar fékk stefnandi, þrotabú Kristjáns J. Karlssonar, kyrrsetta eign stefndu, Petru Jónsdóttur, að Dorfaborgum 13 í Reykjavík, en stefnda, sem er eiginkona Kristjáns J. Karlssonar, hafði með kaupsamningi 11. október 1999 keypt þessa eign með eiginmanni sínum þar sem hluti hennar verður 99% á móti 1% eiginmannsins. Stefnda byggir á því að hún hafi fengið við sölu á fasteigninni að Blikanesi 29 í Garðabæ í sinn hlut eignarhluta sinn af nettó andvirði fasteignarinnar svo sem hún eigi rétt á. Krafa stefnanda er reist á því að eiginmanni stefndu, Kristjáni J. Karlssyni, hafi verið óheimilt eins og fjárhag hans var komið er fasteign að Blikanesi 29, Garðabæ, var seld að ráðstafa hluta af söluandvirði einbýlishússins til stefndu svo stuttu fyrir frestdag, sem var 16. nóvember 1999, án þess að gera áður upp við lánardrottna sína. Eignin hafi verið þinglýst eign hans og hljóti söluandvirðið því að teljast hans hjúskapareign. Hér sé því um gjafagerning að ræða sem brjóti í bága við ákv. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sé gerningurinn því riftanlegur. Kröfu um staðfestingu kyrrsetningargerðarinnar er byggð á því að stefnanda hafi verið brýn nauðsyn á að tryggja hagsmuni sína með því að kyrrsetja eignir stefndu til tryggingar greiðslu ofangreindra krafna. Ljóst væri að gjafagerningur Kristjáns J. Karlssonar til stefndu sé tilraun til undanskots eigna, sem bæði hjónin beri ábyrgð á, og að slíkt undanskot geti allt eins endurtekið sig þegar fram sé komin kröfugerð á hendur stefndu vegna riftunar þeirra. Af hálfu stefnanda sé talið líklegt að stefnda muni reyna að torvelda stefnanda fullnustu í skráðum eignum stefndu fyrir kröfum stefnanda svo sem staðið hefði verið að umdeildri eignayfirfærslu þrotamanns til eiginkonu sinnar. Stefnda telur málsástæður sínar þær, að hún hafi átt fullan rétt á að fá greitt af nettó söluverði fasteignarinnar að Blikanesi 29, Garðabæ við sölu hennar í mars 1999, sbr. 58. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar sem kveðið sé á um að maki hafi ráðstöfunarrétt yfir eign sinni. Kristján J. Karlsson hafi nýtt nettó eignarhluta sinn til þess að greiða skuldir sínar, en í 67. gr. hjúskaparlaga sé kveðið á um að hvort hjóna beri ábyrgð á þeim skuldbindingum sem á því hvíla, hvort sem þær hafa stofnast fyrir hjúskapinn eða síðar, sbr. og 68. gr. sömu laga, þar sem kveðið sé á um að annað hjóna geti ekki skuldbundið hitt með samningsgerð sinni nema sérstaklega sé heimilað í lögum eða samningi hjóna, en samkvæmt 69. gr. hjúskaparlaganna sé hvoru hjóna aðeins heimilt gagnvart þriðja manni að gera á ábyrgð beggja samninga sem venjulegir eru vegna sameiginlegs heimilishalds, svo og vegna þarfa barna. Kröfur, sem lýst hafi verið í þrotabú Kristjáns J. Karlssonar, segir stefnda að séu til komnar vegna reksturs Kristjáns á sameignarfélaginu Blástur sf. svo og sameignarfélaginu Álfhóll sf., en bæði þessi félög hafi Kristján rekið með föður sínum, Karli Einarssyni. Stefnda hafi ekki tekið þátt í þeim rekstri og hafi ekki verið í ábyrgðum fyrir kröfum á hendur þessum sameignarfélögum. Af þessu megi ljóst vera, að kröfur þær sem urðu tilefni gjaldþrotameðferðar á búi Kristjáns hafi ekki stafað af heimilisrekstri hans eða stefndu. Viðvarandi taprekstur á þeirri starfsemi er sameignarfélögin höfðu með höndum hefði valdið gjaldþroti Kristjáns. Bú föður Kristjáns hefur þar af leiðandi einnig verið tekið til skipta. Ráðstöfun sem hér um ræðir á söluandvirði fasteignarinnar að Blikanesi 29 sé ekki gjafagerningur í skilningi 131. gr. gjaldþrotalaga 21/1991, eins og stefnandi haldi fram, enda hafi stefnda ekki fengið í sinn hlut meira en sem nemur réttum eignarhluta hennar af söluandvirði fasteignarinnar. Stefnda hafi þvert á móti borið skarðan hlut frá borði, þar sem megnið af þeim áhvílandi veðskuldum, sem greiddar voru af andvirði fasteignarinnar að Blikanesi 29, hafi einmitt verið tilkomnar út af taprekstri sameignarfélaganna. Með veðsetningum, sem átt hefðu sér stað frá því vorið 1990, hafi Kristján verið að fleyta áfram taprekstri, sem stöðugt safnaði skuldum, án þess að sá rekstur væri nokkuð á vegum stefndu. Af þessum ástæðum eigi stefnda raunar endurgjaldskröfu á hendur maka sínum. Af veðbandayfirlit er liggur frammi í málinu megi sjá, að fasteignin Blikanes 29 hafi ekki verið veðsett síðan 1984 uns taprekstrarferlið hófst á árunum 1989 - 1990. Frá þeim tíma hafi stöðugt sigið á ógæfuhliðina og eignin stöðugt verið veðsett vegna nýrra skulda umrædds reksturs. Margar skilmálabreytingar hafi átt sér stað á áhvílandi veðlánum sem sýna svo ekki verður um villst að reksturinn skilaði engu. Stefnda hafi varið andvirði eignarhluta síns til að kaupa húsnæði til heimilisþarfa hjónanna, en það sé einmitt húsnæðið að Dofarborgum 13 er stefnandi hafi fengið kyrrsett. Niðurstaða: Stefnda byggir á því að fasteignin að Blikanesi 29 í Garðabæ hafi ekki síður verið hennar eign en eign eiginmanns hennar, Kristjáns J. Karlssonar, áður en þau hjónin seldu eignina með kaupsamningi 9. apríl 1999. Umdeild ráðstöfun á söluandvirði fasteignarinnar hafi því ekki verið gjafagerningur í skilningi 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, heldur hafi hún einungis fengið greitt hluta af því sem hún átti sjálf af andvirði eignarinnar. Í því sambandi ber stefnda fyrir sig ákvæði 1. mgr. 58. gr., 67. gr. og 68. gr hjúskaparlaga nr. 31/1993 svo sem greint var frá. Í máli þessu er ekki deilt um eignaskipti milli hjóna við skilnað, heldur hvaða eignir úr sameiginlegu búi hjóna teljast með réttu falla til þrotabús, er bú annars þeirra er tekið til gjaldþrotaskipta. Fasteignin að Blikanesi 29 í Garðabæ var þinglýst eign Kristjáns þegar umrædd sala fór fram. Fyrir þann tíma máttu skuldheimtumenn Kristjáns ætla að fasteignin stæði óskipt til fullnustu á kröfum á hendur honum, sbr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Verður því að leggja til grundvallar úrlausn málsins að fasteignin hafi verið hjúskapareign Kristjáns. Samkvæmt framangreindu verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð sem ekki er tölulegur ágreiningur um. Þá verður staðfest kyrrsetning sýslumannsins í Reykjavík sem fram fór 17. júlí 2000 í eignarhluta stefndu, Petru Jónsdóttur, í Dorfaborgum 13 í Reykjavík. Rétt er að stefnda greiði stefnanda 550.000 krónur alls í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Rift er afhendingargerningi Kristjáns J. Karlssonar, kt. 310348-2019, til Petru Jónsdóttur, kt. 030648-2189, sem felst í eftirfarandi peningagreiðslum til hennar: 1) Greiðslu að fjárhæð kr. 446.900, sem afhent var 7. maí 1999. 2) Greiðslu að fjárhæð kr. 2.514.043, sem afhent var 11. október 1999. 3) Greiðslu að fjárhæð kr. 535.000, sem afhent var 15. nóvember 1999. 4) Greiðslu að fjárhæð kr. 1.600.000, sem afhent var 4. febrúar 2000. Stefnda, Petra Jónsdóttir, greiði stefnanda, þrotabúi Kristjáns J. Karlssonar, 5.095.943 krónur með ársvöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31.maí 2000 til 17. ágúst 2000, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Staðfest er kyrrsetning sýslumannsins í Reykjavík sem fram fór 17. júlí 2000 í eignarhluta stefndu, Petru Jónsdóttur, í Dorfaborgum 13 í Reykjavík. Stefnda greiði stefnanda 550.000 krónur alls í málskostnað.
|
Mál nr. 851/2015
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 27. nóvember 2015 í máli nr. 792/2015 var því slegið föstu að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Eru því fyrir hendi skilyrði til að honum verði gert að sæta farbanni, sbr. 1. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 304/2011
|
Kærumál Þinglýsing Stefna
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu B um að henni yrði heimilað að fá þinglýsta á fasteignina N stefnu í máli, sem hún höfðaði 9. mars 2011 á hendur S og H til viðurkenningar á eignarrétti sínum. B hafði áður höfðað mál gegn S og H í nóvember 2009 en þá krafðist hún þess að þeim yrði gert að gefa út afsal til sín fyrir sömu fasteign gegn greiðslu nánar tiltekinnar veðskuldar. Því máli lyktaði með dómi Hæstaréttar 24. febrúar 2011 í máli nr. 453/2010 þar sem S og H voru sýknuð af kröfu B á þeim grundvelli að munnlegur samningur þeirra í milli uppfyllti ekki formskilyrði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Í hinu fyrirliggjandi máli tók Hæstiréttur fram að gagnstætt þeirri kröfu sem B hefði gert í fyrra málinu, krefðist hún hvorki dóms um skyldu S og H til útgáfu afsals til sín né reisti hún málsóknina á því að varnaraðilar hefðu vanefnt munnlegan samning um að færa í hendur hennar eignarrétt að fasteigninni að N, heldur krefðist hún viðurkenningar á því að hún væri nú réttu lagi eigandi fasteignarinnar. Að þessu virtu og að teknu tilliti til þess, sem lagt hefði verið að öðru leyti til grundvallar við úrlausn fyrra málsins og gildi hefði í þessu máli samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, væru ekki efni til annars en að verða við kröfu B, sem reist væri á heimild í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Var því fallist á kröfu B um heimild til þinglýsingar stefnu í málinu á fasteignina N.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að henni yrði heimilað að fá þinglýsta á fasteignina Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra stefnu í máli, sem hún höfðaði 9. mars sama ár á hendur varnaraðilum til viðurkenningar á eignarrétti sínum að fasteigninni. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimilað að fá stefnunni þinglýst, svo og að varnaraðilum verði gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði kveðst sóknaraðili hafa gert Íbúðalánasjóði tilboð 15. september 2003 í hús og hálfan hektara lands að Neðri-Þverá, sem hún hafi haft hug á að nota til sumardvalar. Í framhaldi af því hafi náðst samkomulag um að hún keypti eignina fyrir 2.800.000 krónur. Varnaraðilar, sem séu foreldrar hennar, hafi um þær mundir óskað eftir að fá að koma fram sem kaupendur í hennar stað til að geta fengið greiddar út vátryggingarbætur vegna sumarhúss í eigu þeirra, sem hafi brunnið ári fyrr, en að því búnu fengi sóknaraðili afsal fyrir eigninni. Þetta hafi hún samþykkt og varnaraðilar af þeim sökum gert í sínu nafni kaupsamning um eignina 12. desember 2003. Sóknaraðili hafi allt að einu staðið straum af greiðslu útborgunar á kaupverði og afborgana af veðláni frá seljandanum, auk þess að bera allan kostnað af eigninni allt til ársins 2006, en þá hafi komið upp ósætti milli aðilanna, sem hafi leitt til þess að varnaraðilar hafi neitað að gefa út afsal til sóknaraðila fyrir eigninni. Upp frá því hafi þau greitt afborganir, gjöld og kostnað af henni. Sóknaraðili telji sig hvað sem þessu líði með réttu eiga fasteignina, en á þeim grunni leiti hún dóms um viðurkenningu á eignarrétti sínum. Sóknaraðili höfðaði áður mál í nóvember 2009 á hendur varnaraðilum, þar sem hún krafðist þess að þeim yrði gert að gefa út til sín afsal fyrir fasteigninni að Neðri-Þverá gegn því að hún greiddi nánar tiltekna veðskuld, sem hvíldi á eigninni. Sú krafa var tekin til greina í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2010. Varnaraðilar áfrýjuðu honum til Hæstaréttar, sem felldi 24. febrúar 2011 dóm á málið, sem var nr. 453/2010. Í dómi réttarins sagði meðal annars að fallast bæri á niðurstöðu héraðsdóms um að sóknaraðili hefði sannað að kaupsamningurinn 12. desember 2003 hefði verið gerður í nafni varnaraðila sem kaupenda í þeim tilgangi að greiða fyrir því að þau fengju greiddar út brunabætur vegna sumarhúss, sem brann árið 2002. Síðan sagði eftirfarandi í dóminum: „Hins vegar er til þess að líta að lög nr. 40/2002 öðluðust gildi 1. júní 2002 og samkvæmt 1. mgr. 7. gr. þeirra er samningur um kaup á fasteign bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift. Í þessu felst samkvæmt orðanna hljóðan að skriflegt form sé gildisskilyrði kaupsamnings um fasteign. Er staðfest með ummælum í athugasemdum með frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 40/2002 og öðrum lögskýringargögnum að það var og tilgangur löggjafans með ákvæðinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 54/2006, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 4289. Kaupsamningur Íbúðalánasjóðs og áfrýjenda 12. desember 2003 uppfyllti þetta skilyrði og hefur ekki verið efast um gildi hans. Stefnda heldur því fram að auk þessa samnings hafi hún og áfrýjendur gert annan samning, munnlegan, um að hún fengi síðar frá þeim afsal til sín fyrir sömu eign. Jafnvel þótt henni tækist að sanna slíkt munnlegt samkomulag myndi það ekki uppfylla þetta formskilyrði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um að vera skriflegt. Verður því að sýkna áfrýjendur af kröfu stefndu.“ Gagnstætt því, sem sóknaraðili gerði í fyrra málinu, krefst hún hvorki í máli þessu dóms um skyldu varnaraðila til að gefa út til sín afsal né reisir hún málsóknina á því að varnaraðilar hafi vanefnt munnlegan samning um að færa í hendur hennar eignarrétt að fasteigninni að Neðri-Þverá, heldur krefst hún viðurkenningar á því að hún sé nú þegar að réttu lagi eigandi fasteignarinnar á grundvelli lögskipta aðilanna, sem staðið hafi allt frá árinu 2003. Af þeim sökum standa skilyrði 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002, sem réðu samkvæmt framansögðu niðurstöðu í fyrra dómsmáli aðilanna, því ekki í vegi að krafa sóknaraðila geti nú náð fram að ganga. Að því virtu og teknu tilliti til þess, sem lagt var að öðru leyti til grundvallar við úrlausn fyrra málsins og gildi hefur í þessu máli samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eru ekki efni til annars en að verða við kröfu sóknaraðila, sem reist er á heimild í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Heimilt er að þinglýsa stefnu í máli þessu á fasteignina Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra með fastanúmeri 213-4832. Varnaraðilar, Sigurður Guðjónsson og Hildur Eiríksdóttir, greiði sóknaraðila, Björk Sigurðardóttur, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 351/2002
|
Leigusamningur Kvöð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
L sf. keypti árið 1998 fasteign sem var reist á lóð Reykjavíkurhafnar. Var lóðin leigð til þess að á henni yrði reist fiskvinnsluhús og var kvöð í samningnum um að ekki væri heimilt að nota lóðina til annars nema með samþykki hafnarstjórnar. Á árinu 2000 samdi G við L sf. um leigu á hluta fasteignarinnar undir rekstur nuddskóla og sjúkranudd. Í 13. gr. samningsins var kveðið á um að leigjanda væri kunnugt um að samþykki hafnarstjórnar lægi ekki fyrir vegna þeirrar starfsemi sem leigjandi hygðist vera með í hinu leigða húsnæði. Í framhaldi af gerð samningsins réðst G í umfangsmiklar breytingar á húsnæðinu. Þegar framkvæmdirnar voru á lokastigi sóttu G um byggingarleyfi vegna þeirra. Fór svo að hafnarstjórn hafnaði því að veita leyfi til að innrétta nuddskóla í húsnæðinu og ákvað byggingarnefnd því að synja um útgáfu byggingarleyfis. Höfðaði G í kjölfarið mál á hendur L sf. til greiðslu skaða- og miskabóta vegna samningsgerðarinnar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að L sf. hafi borið að tryggja að ekki hvíldu á leiguhúsnæðinu kvaðir, sem útilokuðu að það gæti nýst til umsaminnar starfsemi. Það hafi hann ekki gert. Verði hann því að bera fébótaábyrgð á því tjóni, sem G kunni að hafa orðið fyrir vegna þessarar óheimilu ráðstöfunar hans á húsnæðinu að öðrum skilyrðum uppfylltum. Geti hann ekki firrt sig þeirri frumskyldu leigusala að tryggja að umsamin not væru heimil með áðurgreindu ákvæði í leigusamningi aðila. Á hinn bóginn hafi G látið hjá líða að afla byggingarleyfis áður en hann réðst í framkvæmdir á húsnæðinu og því gert það á eigin áhættu. Beri L sf. því ekki, þrátt fyrir það sem að framan greinir, að greiða G bætur vegna umrædds kostnaðar. Lagaskilyrði skorti til að að dæma G miskabætur. Að því er snerti aðra liði í kröfugerð G sé málið svo vanreifað að ekki verði komist hjá því að vísa því frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiða sér aðallega 9.112.209 krónur ásamt dráttarvöxtum, en til vara aðra lægri fjárhæð að mati dómsins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Með kaupsamningi 22. apríl 1998 keypti stefndi fasteignina nr. 4 við Hólmaslóð í Örfirisey í Reykjavík af Íslandsbanka hf. Lóðin er í eigu Reykjavíkurhafnar og var hún upphaflega leigð Fiskmiðstöðinni hf. með samningi 12. september 1961. Var hún leigð til þess að á henni yrði reist fiskvinnsluhús og var kvöð í samningnum um að ekki væri heimilt að nota lóðina til annars nema með samþykki hafnarstjórnar. Þá var í lóðarleigusamningnum ákvæði um forkaupsrétt leigusala. Í fyrrgreindum kaupsamningi stefnda var tekið fram að kaupanda væri kunnugt um að lóðin hefði verið leigð til að reisa á henni fiskvinnsluhús og að eigi væri heimilt að nota lóðina til annars nema samþykki hafnarstjórnar komi til. Stefndi ritaði hafnarstjórn bréf 7. maí 1998 þar sem meðal annars var farið fram á að hún félli frá forkaupsrétti sínum vegna framangreindra kaupa. Kom fram í bréfinu að stefndi væri félag sem starfaði „að rekstri fasteigna (útleigu á atvinnuhúsnæði)“ og að óvíst væri um starfsemi í öðrum hlutum hússins en þeim sem þegar væru í útleigu til félags sem annaðist sölu á sjávarafurðum. Vegna staðsetningar eignarinnar teldi stefndi þó líklegt að „hafnsækinn rekstur sæki aðallega í húsið.“ Með bréfi 27. maí 1998 féll hafnarstjórn frá forkaupsrétti sínum. Varðandi starfsemi í húsinu benti hún jafnframt á „ákvæði um hafnsækna starfsemi.“ Fyrir milligöngu leigumiðlunarinnar Leigulistans komust á tengsl milli aðila þessa máls um leigu áfrýjanda á nánar tilgreindum hluta hússins. Gerði áfrýjandi tilboð í leigu húsnæðisins 22. mars 2000, sem stefndi virðist hafa samþykkt samdægurs. Kom fram í tilboðinu að húsnæðið væri leigt til nuddkennslu og tengdrar starfsemi. Þá kom fram að allar breytingar á hinu leigða skyldu gerðar í samráði við leigusala og það ætti við þegar leigutaki setti upp sturtuaðstöðu í húsinu. Tveim dögum síðar undirrituðu aðilar leigusamning um húsnæðið. Var í 2. gr. hans tekið fram að húsnæðið sé leigt undir rekstur nuddskóla og sjúkranudd. Í 3. gr. sagði að samningurinn væri tímabundinn til fimm ára frá 1. apríl 2000 til 31. mars 2005. Samkvæmt 4. gr. skyldi mánaðarleg leiga vera 173.000 krónur án virðisaukaskatts, greiðast mánaðarlega fyrirfram og vera bundin vísitölu neysluverðs. Í 5. gr. var meðal annars kveðið á um að „Allir veggir og fastar innréttingar, sem leigjandi kann að setja upp verða eign leigusala, án sérstakrar greiðslu, að leigutíma loknum, eða við brottfall leigusamnings þessa án tillits til af hvaða orsökum leigusamningurinn fellur niður.“ Í 13 gr. samningsins, sem ber fyrirsögnina „Sérákvæði“, er í 5. lið svofellt ákvæði: „Leigjanda er kunnugt um að samþykki hafnarstjórnar liggur ekki fyrir vegna þeirrar starfsemi sem leigjandi hyggst vera með í hinu leigða.” Af gögnum málsins verður ekki ráðið að í tengslum við gerð leigusamnings þessa hafi verið leitað eftir formlegu samþykki hafnarstjórnar á fyrirhugaðri nýtingu húsnæðisins. Áfrýjandi virðist hins vegar fljótlega eftir að hann fékk umráð húsnæðisins hafa ráðist í all umfangsmiklar breytingar á því. Þann 23. ágúst 2000 tók byggingarfulltrúi Reykjavíkurborgar við fyrirspurn um byggingarleyfi vegna framkvæmda þessara, sem þá munu hafa verið á lokastigi. Var fyrirspurnin gerð í nafni beggja aðila máls þessa. Leitaði byggingarfulltrúi óformlega eftir umsögn Reykjavíkurhafnar um erindið. Var umsögn hafnarinnar árituð á fyrirspurnareyðublaðið 28. sama mánaðar og þar tekið fram að sækja þyrfti „um sérstaklega til hafnarstjórnar vegna ákvæða um hafnsækna starfsemi.“ Í framhaldi af því frestaði byggingarfulltrúi afgreiðslu fyrirspurnarinnar og vísaði erindinu formlega til umsagnar hafnarstjórnar „vegna landnotkunar“ með bréfi 30. ágúst 2000. Var þetta samdægurs tilkynnt báðum málsaðilum með bréfum byggingarfulltrúa. Með bréfi 4. september 2000 tilkynnti stefndi Reykjavíkurhöfn um gerð fyrrgreinds leigusamnings aðilanna og til hvaða nota húsnæðið hefði verið leigt. Óskaði hann jafnframt eftir að vegna leigusamningsins yrði veitt undanþága frá „landnýtingu svæðisins sem er hafnarsvæði (hafnsækinn iðnaður).“ Hafnarstjórn tók bréf byggingarfulltrúa fyrir á fundi sínum 20. sama mánaðar og hafnaði að veita leyfi til að innrétta nuddskóla í húsinu. Með vísan til þessarar umsagnar hafnarstjórnar synjaði byggingarnefnd því á fundi sínum 26. sama mánaðar að leyft yrði að innrétta nuddskóla í hinu leigða húsnæði. Var sú niðurstaða kynnt báðum málsaðilum með bréfum byggingarfulltrúa daginn eftir. Með bréfi 5. október óskaði stefndi eftir því að Reykjavíkurhöfn endurskoðaði afstöðu sína og heimilaði starfrækslu nuddskóla í húsnæðinu, en því synjaði hafnarstjórn á ný á fundi sínum 23. þess mánaðar. Var sú afstaða kynnt stefnda með bréfi tveim dögum seinna. Eru samskipti aðila sín á milli og við yfirvöld byggingar- hafnar- og heilbrigðismála í borginni eftir þetta rakin í hinum áfrýjaða dómi. II. Eins og að framan er rakið hvíldi sú kvöð á Hólmaslóð 4 að þar yrði rekin fiskvinnsla og ekki væri heimilt að nota fasteignina til annars nema með samþykki hafnarstjórnar. Var þessi kvöð, eins og að framan er rakið, sérstaklega tekin upp í kaupsamning stefnda um eignina, sem gerður var tæpum tveimur áður en leigusamningur aðila var undirritaður. Áréttaði hafnarstjórn, um leið og hún féll frá forkaupsrétti sínum vegna þessara kaupa, að varðandi nýtingu á húsinu væri bent á ákvæði um hafnsækna starfsemi. Í húsaleigusamningi aðila var tekið fram að húsnæðið væri leigt undir rekstur nuddskóla og sjúkranudd. Sú starfsemi samrýmdist augljóslega ekki framangreindri kvöð nema til kæmi sérstakt samþykki hafnaryfirvalda. Bar leigusala að tryggja að ekki hvíldu á leiguhúsnæðinu kvaðir, sem útilokuðu að það gæti nýst til umsaminnar starfsemi. Það gerði hann ekki. Verður hann því að bera fébótaábyrgð á því tjóni, sem áfrýjandi kann að hafa orðið fyrir vegna þessarar óheimilu ráðstöfunar hans á húsnæðinu að öðrum skilyrðum uppfylltum. Gat hann ekki firrt sig þeirri frumskyldu leigusala að tryggja að umsamin not væru heimil með framangreindu ákvæði í 5. lið 13. gr. leigusamnings aðila. III. Áfrýjandi flutti mál sitt sjálfur á báðum dómstigum. Er margt óljóst varðandi kröfugerð hans, en eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi eru kröfur hans í fjórum liðum. Með fyrsta liðnum „innréttingabreytingar vegna starfsleyfis” er helst að sjá að áfrýjandi geri kröfu um að stefndi endurgreiði honum allan kostnað vegna breytinga á hinu leigða húsnæði, en verulega skortir á að sá kostnaður sé sundurliðaður með skýrum og skipulegum hætti og studdur fullnægjandi gögnum. Ljóst er að áfrýjandi hóf framkvæmdir við breytingar á hinu leigða húsnæði án þess að tilskilin leyfi byggingaryfirvalda lægju fyrir. Bar honum sem leigutaka að afla byggingarleyfis áður en hann réðst í framkvæmdirnar. Með þessu braut hann gegn 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og gr. 11.1 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Hefði hann leitað leyfis áður en framkvæmdir hófust, svo sem honum bar að gera, hefði væntanlega komið í ljós, áður en stofnað var til kostnaðar við breytingar, að hafnaryfirvöld heimiluðu ekki starfsemi hans í húsnæðinu. Bar honum einnig vegna fyrrgreinds ákvæðis í 5. lið 13. gr húsaleigusamningsins að fullvissa sig um að stefndi hefði aflað þar greinds samþykkis hafnaryfirvalda áður en hann lagði í verulegan kostnað vegna breytinga á húsnæðinu. Verður því að telja að hann hafi ráðist í umræddar framkvæmdir á eigin áhættu og stefnda beri ekki, þrátt fyrir það sem að framan greinir, að greiða honum bætur vegna þessa kostnaðar. Í fjórða lið kröfugerðar sinnar krefst áfrýjandi miskabóta úr hendi stefnda. Er fallist á það með héraðsdómi að lagaskilyrði skorti til að dæma stefnda miskabætur vegna lögskipta aðila. Eins og að framan greinir er margt óljóst varðandi kröfugerð áfrýjanda. Á það meðal annars við um 2. og 3. lið í kröfugerð hans. Er málið svo vanreifað af hans hendi að ekki verður komist hjá að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að hvor aðilinn beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 1. þessa mánaðar, er höfðað 13. febrúar 2002 af Guðmundi Rafni Geirdal f.h. einkafirmans Nuddskóla Guðmundar, Silfurbraut 2, Höfn á Hornafirði, gegn Leiguvali sf., Kleppsmýrarvegi 8, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega, að stefnda verði gert að greiða honum 9.112.209 krónur ,,ásamt dráttarvöxtum”, en til vara að stefnda verði gert að greiða honum bætur að mati dómsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Málavextir eru þeir, að með leigusamningi, dagsettum 24. mars 2000, tók Nuddskóli Guðmundar, hér eftir nefndur stefnandi, á leigu 329,7 fermetra skrifstofuhúsnæði í eigu stefnda á 2. hæð fasteignarinnar nr. 4 við Hólmaslóð 4 hér í borg. Samkvæmt samningnum var húsnæðið leigt undir rekstur nuddskóla og sjúkranudd. Húsnæðið skiptist í 5 skrifstofuherbergi, opið vinnurými og salerni. Um tímabundinn leigusamning var að ræða og skyldi upphaf leigutíma vera 1. apríl 2000 og honum ljúka 31. mars 2005 án uppsagnar. Mánaðarleg leiga skyldi vera 173.000 krónur án virðisaukaskatts og greiðast fyrirfram á gjalddaga 1. hvers mánaðar og með eindaga 10. hvers mánaðar. Fyrir réttum efndum á samningnum skyldi leigjandi leggja fram bankaábyrgð, er jafngilti þriggja mánaða leigu að upphæð 519.000 krónur án virðisaukaskatts. Í lokaákvæði samningsins kemur fram, að leigjanda sé kunnugt um, að samþykki hafnarstjórnar liggi ekki fyrir vegna þeirrar starfsemi, sem leigutaki hugðist vera með í húsnæðinu. Stefnandi réðst þegar í að láta innrétta húsnæðið með tilliti til fyrirhugaðrar starfsemi, en fyrirspurn hans til byggingarfulltrúa um byggingarleyfi til innréttinganna var ekki móttekin þar fyrr en 20. ágúst 2000, en þá var framkvæmdum í húsnæðinu um það bil að ljúka. Af því tilefni gerði hafnarstjórinn í Reykjavík þá athugasemd 28. sama mánaðar, að sækja þyrfti sérstaklega um leyfi til breytinganna til hafnarstjórnar vegna ákvæða um hafnsækna starfsemi. Þann 20. september 2000 neitaði hafnarstjórn að veita leyfi til innréttinganna. Í kjölfar þess hafnaði byggingarfulltrúinn í Reykjavík 26. sama mánaðar beiðni þar að lútandi með vísan til fyrrgreindrar afstöðu hafnarstjóra til erindis stefnanda. Með bréfi til hafnarstjórnar, dagsettu 5. október 2000, óskaði stefndi eftir, að þessi afstaða yrði endurskoðuð og veitt yrði undanþága frá landnýtingu svæðisins til rekstrar stefnanda í húsnæðinu, en því var hafnað með bréfi til stefnanda, dagsettu 25. sama mánaðar. Með bréfi stefnanda til stefnda, dagsettu 10. október 2000, krafðist stefnandi þess, að hann yrði ekki krafinn um leigu fyrr en fyrir lægju viðeigandi leyfi til að innrétta nuddskóla í leiguhúsnæðinu, en því hafnaði stefndi með bréfi samdægurs með vísan til þess, að stefnandi hefði hafið framkvæmdir í húsnæðinu án samþykkis og leyfis hafnarstjórans í Reykjavík og væri það á hans eigin ábyrgð. Í framhaldi af því greiddi stefnandi leigu fyrir októbermánuð. Með bréfi 15. nóvember 2000 tilkynnti stefnandi stefnda, að stefnandi myndi ekki greiða húsaleigu fyrir nóvembermánuð það ár, þar sem enn hefði ekki samist um lækkun leigu vegna annmarka á leiguhúsnæðinu. Var því mótmælt af hálfu stefnda með bréfi, dagsettu 12. desember sama ár, að gallar eða annmarkar væru á hinu leigða. Fékk stefnandi bráðabirgðaleyfi hjá byggingarfull-trúanum í Reykjavík 29. nóvember 2000 til rekstrar nuddskóla í húsnæðinu til 31. maí 2001 og með bréfi heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur, dagsettu 5. desember 2000, var veitt leyfi til umræddrar starfsemi í húsnæðinu til 1. júní 2001. Stefnandi greiddi ekki umsamda leigu fyrir nóvember 2000. Af því tilefni skoraði stefndi á stefnanda að greiða leiguna með símskeyti 21. þess mánaðar, en ella yrði leigusamningnum rift. Með bréfi 27. sama mánaðar rifti stefndi húsaleigusamningnum og skoraði á stefnanda að rýma húsnæðið eigi síðar en 5. desember 2000. Stefnandi varð ekki við þeirri kröfu, en rifti sjálfur húsaleigusamningnum með bréfi, dagsettu 27. nóvember 2000 með vísan til 60. gr., sbr. 3. mgr. 17. gr. húsaleigulaga. Var ástæða riftunarinnar sú, að stefndi hefði ekki aflað leyfis hafnarstjórnar fyrir starfsemi stefnanda í leiguhúsnæðinu. Stefnandi taldi sér þó vera heimilt að vera áfram í húsnæðinu. Í framhaldi af því krafðist stefndi útburðar stefnanda. Með úrskurði héraðsdóms 21. mars 2001 var sú krafa tekin til greina og rýmdi stefnandi húsnæðið 11. apríl 2001. Stefnandi telur stefnda bera ábyrgð á því tjóni, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að ekki fékkst leyfi yfirvalda fyrir þeirri starfsemi, er stefnandi hugðist reka í umræddu húsnæði, en því hafnar stefndi. II. Stefnandi byggir á því, að um ,,vanheimild og/eða vanefnd hins stefnda hafi verið að ræða”. Því beri hann bótaskyldu hvað varðar ,,vangildisbætur og/eða skaðabætur og/eða miskabætur”. Hafi stefnda ekki verið heimilt að undirrita leigutilboð vegna húsnæðisins og þaðan af síður húsaleigusamninginn, nema að undangengnu skriflegu samþykki hafnarstjórnar vegna kvaða og opinberra fyrirmæla, sem stefndi hafi mátt vita um, sbr. 5. tl. 60. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Í fyrsta lagi hafi stefndi mátt vita, að í 2. tl. 3. gr. hafnarreglugerðar fyrir Reykjavíkurhöfn nr. 130/1986 segi, að hafnarstjórn hafi endanlegt ákvörðunarvald um rekstur hafnarinnar, svo sem ráðstöfun á aðstöðu, þar með talin leiga á húsnæði í eigu hafnarinnar og landi hennar. Þá segi þar, að hafnarstjórn veiti ekki leyfi til starfsemi, er hún telji torvelda eðlilega hafnarstarfsemi. Feli ákvæðið í sér, að lóðarleigutaki sæki um leyfi fyrir starfsemi fyrirfram, ef talið sé, að hún geti torveldað eðlilega hafnarstarfsemi. Hafi leigusamningurinn því verið ógildur frá upphafi. Stefnda hafi verið ljóst hvaða kvaðir og opinber fyrirmæli voru á húsnæðinu samkvæmt kaupsamningi um það, dagsettum 22. apríl 1998, og bréfi Reykjavíkurhafnar til stefnda, dagsettu 27. maí 1998, þar sem fallist sé á söluna, en bent á ákvæði um hafnsækna starfsemi varðandi endurnýjun lóðarsamnings. Þá komi þetta einnig fram í afsali til stefnda á eigninni, dagsettu 24. febrúar 1999. Þar sem stefndi hafi ekki óskað skriflega eftir undanþágu frá hafnsæknum ákvæðum fyrirfram, heldur eftir á, beri hann ábyrgð á því tjóni, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna leigusamningsins. Einnig byggir stefnandi á því, að þar sem húsaleigusamningurinn hafi verið til 5 ára og miklar breytingar fyrirhugaðar þar, hafi stefndi átt að leita umsagnar og leyfis hafnarstjórnar til framkvæmdanna og gerðar leigusamnings, sbr. minnisblað hafnarstjórans í Reykjavík frá 23. október 2000. Hafi stefndi því aldrei getað uppfyllt húsleigusamninginn samkvæmt efni hans. Fallist dómurinn ekki á framangreindar röksemdir stefnanda byggir hann á því, að ákvæðið í gr. 13.5 sé vilhallt stefnda og þar með ósanngjarnt gagnvart stefnanda. Þá sé það óvenjulegt og víki ,,of mikið” frá þeirri meginreglu, sem mörkuð sé í 2. gr. húsaleigulaga. Þá hafi stefndi ábyrgst, að hann hefði heimild til að leigja húsnæði undir starfsemi stefnanda, sbr. 4. mgr. nefnds ákvæðis og að hann gæti aflað viðeigandi leyfis frá hafnarstjóra. Verði ekki fallist á, að umrætt sérákvæði firri stefnda ábyrgð beri ,,að líta fram hjá því” með vísan til 11. gr. húsaleigulaga, enda sé það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju. Eigi ákvæði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 einnig við í þessu tilliti, en einnig beri að hafa hliðsjón af 30., 31. og 33. gr. sömu laga. Verði að líta til aðstöðumunar aðila við samningsgerðina. Að lokum byggir stefnandi á því, að um verulega vanefnd stefnda sé að ræða samkvæmt framansögðu, sem leiði til þess, að stefnandi eigi rétt á að rifta leigusamningnum samkvæmt 5. tl. 60. gr. húsaleigulaga. Beri stefndi bótaábyrgð út af skerðingu á rétti leigjanda vegna kvaða, sem á eigninni hvíla og hann vissi eða mátti vita um við gerð leigusamnings og lét hjá líða að gera leigjanda viðvart um. Stefnandi sundurliðar kröfur sínar sem hér segir: 1. Innréttingarbreytingar 4.172.554 kr. 2. Greidd húsaleiga og bankaábyrgð 1.743.568 kr. 3. Lögmannskostnaður 196.087 kr. 4. Miskabætur 3.000.000 kr. Samtals 9.112.209 kr. Stefndi reisir sýknukröfu á því, að stefnanda hafi borið sem leigjanda, eins og ávallt, að útvega sér öll þau starfsleyfi, sem þurfti til rekstrar hans. Hafi verið vakin sérstök athygli á því í gr. 13.5 í leigusamningnum, að hann þyrfti að afla sér samþykkis hafnarstjórnar fyrir rekstrinum. Við skil á húsnæðinu hafi komið í ljós, að stefnandi hafi unnið þar veruleg spjöll með innréttingagleði sinni. Milliveggir hafi verið rifnir niður, gólfefni fjarlægt sem og rafkerfi að verulegu leyti, þannig að kveikja hafi þurft flest ljós í rafmagnstöflu. Innréttingar í hinu leigða húsnæði hafi samkvæmt 5. gr. húsaleigusamningsins átt að verða eign leigusala að leigutíma loknum eða við brottfall leigusamningsins án tillits til þess af hvaða orsökum hann félli niður. Þá standi stefndi í þeirri trú, að það sé leigjanda að greiða húsaleigu og leigusala að taka við henni, en ekki öfugt. Jafnframt virðist stefnandi enn skulda húsaleigu vegna aprílmánaðar 2001. Stefndi geti heldur ekki séð vegna hvers umkrafinn lögmannskostnaður sé. Að lokum eigi krafa stefnanda um miskabætur sér enga stoð í lögum. III. Við þingfestingu málsins var mætt af hálfu stefnda og greinargerð skilað. Eftir að dómari fékk málinu úthlutað í maí síðastliðnum var það tekið fyrir 27. sama mánaðar og frestað til málflutnings um frávísunarkröfu stefnda til 4. júní síðastliðins. Í því þinghaldi var málið tekið til úrskurðar um frávísunarkröfuna og bókað, að það yrði næst tekið fyrir í dóminum 25. sama mánaðar á nánar tilgreindum tíma. Er málið var þá tekið fyrir var ekki mætt af hálfu stefnda og engin forföll boðuð af hans hálfu. Var stefnanda þá gefinn kostur á að koma að sókn, sem hann gerði í þinghaldi 1. júlí síðastliðinn, og var málið dómtekið við svo búið. Verður málið því dæmt eftir framkomnum kröfum, gögnum og sókn stefnanda með tilliti til þess, sem komið hefur fram af hálfu stefnda, sbr. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í stefnu segir, að Guðmundur Rafn Geirdal geri kunnugt, að hann þurfi fyrir hönd einkafirmans Nuddskóla Guðmundar að höfða málið á hendur stefnda, en jafnframt segir, að stefnandi, Guðmundur Rafn Geirdal, f.h. einkafirmans Nuddskóla Guðmundar, sæki mál sitt sjálfur, sbr. 16. og 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 23. maí 1996 í máli nr. 48/1995, sem er að finna í dómabindi réttarins það ár á bls. 1812, skortir einkafirma hæfi til að eiga aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr 16. gr. laga nr. 91/1991. Enda þótt sóknaraðild sé samkvæmt framansögðu eigi svo skýr sem skyldi þykir mega ráða af stefnunni, að Guðmundur Rafn Geirdal, sem er ólöglærður og fer sjálfur með mál þetta, reki það persónulega á hendur stefnda vegna tiltekinna lögskipta milli stefnda og Nuddskóla Guðmundar, sem er í eigu Guðmundar Rafns. Telst Guðmundur Rafn Geirdal því réttur sóknaraðili málsins. Enda þótt stefnan sé alltof löng, samhengi málsástæðna og lagaraka sé þar á stundum nokkuð óljóst og talsvert sé þar um endurtekningar að ræða, telur dómurinn liggja nægilega ljóst fyrir hver sé kjarni málsástæðna og lagaraka stefnanda í máli þessu. Þá hefur stefnandi lagt fram nánar tiltekin gögn til stuðnings kröfum sínum vegna fjártjóns. Með vísan til framanritaðs eru að mati dómsins ekki næg efni til að vísa málinu sjálfkrafa frá í heild sökum skorts á aðildarhæfi eða vegna vanreifunar. Svo sem áður greinir kemur fram í gr. 13.5 í húsaleigusamningi aðila, að leigjanda sé kunnugt um, að samþykki hafnarstjórnar liggi ekki fyrir vegna þeirrar starfsemi, sem leigjandi hugðist reka í hinu leigða húsnæði. Kemur fram í bréfi leigumiðlunar þeirrar, er annaðist samningsgerð milli aðila, dagsettu 20. febrúar 2001, að stefnanda hafi verið boðið upp á að fresta undirskrift þar til samþykki hafnarstjórnar fengist. Til þess hafi stefnandi hins vegar ekki haft biðlund, þar sem þá var verið að bera hann út úr öðru húsnæði að undangengnum dómi. Enn fremur hafi stefnanda verið gert ljóst, að samþykki hafnarstjórnar þyrfti, þar sem það sé þinglýst kvöð á eigninni. Þá kemur fram í bréfi Þormóðs Sveinssonar arkitekts, dagsettu sama dag, að stefnanda hafi verið ljóst, að hann þyrfti byggingarleyfi til framkvæmdanna. Honum hafi hins vegar verið mjög ,,brátt í brók” og viljað hefja framkvæmdir sem fyrst. Hafi arkitektinn þá gert honum grein fyrir, að framkvæmdir væru óheimilar þar til fyrir lægi byggingarleyfi, það er að segja samþykktar teikningar af fyrirhuguðum framkvæmdum. Þá hafi stefnanda jafnframt verið gerð grein fyrir, að ,,hver sú fjöl sem hann festi upp að Hólmaslóð 4 áður en byggingarleyfi væri til staðar væri á hans ábyrgð”. Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, var stefnandi grandsamur um áðurnefnda kvöð á hinu leigða atvinnuhúsnæði með því að skýrt ákvæði var um hana í leigusamningi aðila. Mátti hann því vita, að hann gat engan veginn verið öruggur með, að sú starfsemi, sem hann hugðist reka í húsnæðinu, yrði leyfð, fyrr en kvöðinni hefði verið verið aflétt. Þá mátti stefnanda jafnframt vera fyllilega ljóst samkvæmt framansögðu, að hann gat ekki hafið framkvæmdir við breytingar á húsnæðinu fyrr en fyrir lægi samþykki viðkomandi byggingaryfirvalda. Engu að síður hóf stefnandi að innrétta húsnæðið og sótti ekki um byggingarleyfi fyrr en þeim framkvæmdum var um það bil að ljúka. Barst byggingaryfirvöldum ekki fyrirspurn það fyrr en 20. ágúst 2000, svo sem áður greinir. Af því tilefni gerði hafnarstjórinn í Reykjavík þá athugasemd 28. sama mánaðar að sækja þyrfti sérstaklega um leyfi til breytinganna til hafnarstjórnar vegna ákvæða um hafnsækna starfsemi. Neitaði hafnarstjórn að veita leyfi til innréttinganna 20. september 2000. Í ljósi afstöðu hafnarstjórnar hafnaði byggingarfulltrúinn í Reykjavík beiðni þar um. Engu að síður fékk stefnandi bráðabirgðaleyfi borgaryfirvalda til að vera í húsnæðinu til 1. júní 2001. Stefnanda bar sem leigutaka að afla byggingarleyfis fyrir umræddum breytingum á húsnæðinu áður en hann réðst í þær. Hefði hann gert gangskör að því þegar í stað, hefði væntanlega komið í ljós, eins og mál skipuðust samkvæmt framansögðu, að stefnandi gat ekki fengið leyfi byggingaryfirvalda til framkvæmdanna, þar sem það var háð því, að hafnaryfirvöld veittu undanþágu frá þeirri kvöð samkvæmt lóðarleigusamningi, að þar færi einungis fram hafnsækin starfsemi. Með því að sú undanþága fékkst ekki samþykkt var sjálfgefið, að byggingarleyfið yrði ekki veitt. Voru ofangreindar breytingar stefnanda á húsnæðinu, án þess að byggingarleyfis hefði verið aflað, því á áhættu og ábyrgð stefnanda. Þá er skýrlega kveðið á um það í 5. gr. leigusamningsins, að allir veggir og fastar innréttingar, sem leigjandi kunni að setja upp, verði eign leigusala, án sérstakrar greiðslu við brottfall leigusamnings, án tillits til af hvaða orsökum leigusamningurinn fellur niður. Ekki verður fallist á með stefnanda, að ákvæðið í gr. 13.5 í húsaleigusamningnum sé vilhallt stefnda og þar með ósanngjarnt gagnvart stefnanda eða að það sé óvenjulegt og víki ,,of mikið” frá þeirri meginreglu, sem mörkuð sé í 2. gr. húsaleigulaga, eða það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig, sbr. 11. gr. sömu laga, sbr. ákvæði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Þá eiga ákvæði 30. gr., 31. gr. og 33. gr. sömu laga engan veginn við í máli þessu. Einnig er ósannað af hálfu stefnanda, að stefndi hafi ábyrgst, að hann myndi afla viðeigandi leyfis frá hafnarstjórn Reykjavíkurhafnar. Var því ekki um vanefnd að ræða af hálfu stefnda að ræða, að svo var eigi gert af hans hálfu. Stefnanda bar samkvæmt skýlausu ákvæði 4. gr. húsaleigusamningsins að greiða umsamda leigu þann tíma, sem hann var í húsnæðinu. Á hann því ekki rétt á endurgreiðslu hennar. Þá á stefnandi heldur ekki rétt á endurgreiðslu bankaábyrgðar eftir ákvæði 12. gr. leigusamningsins, þar sem stefnda er þar meðal annars heimilað að ganga að henni og gera upp húsaleiguskuld stefnanda við stefnda. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna innréttingarkostnaðar, húsaleigu og bankaábyrgðar. Af þeirri niðurstöðu leiðir jafnframt, að sýkna ber stefnda af kröfu stefnanda út af lögmannskostnaði með því að þar er um afleitt tjón að ræða. Að lokum brestur lagaskilyrði til að dæma stefnanda miskabætur vegna lögskipta aðila. Er stefndi því sýkn af öllum kröfum stefnanda í máli þessu, en rétt þykir eftir atvikum, að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Leiguval sf., er sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Rafns Geirdal, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 573/2006
|
Innlausn Eignarnámsbætur Fullvirðisréttur
|
Landbúnaðarráðherra heimilaði 10. júlí 2001 innlausn á hluta eigna M og bræðra hans í jörðinni G. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi 9. maí 2002 mat á þeim eignum sem innlausnin náði til. M sætti sig ekki við niðurstöðu nefndarinnar og óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta þær eignir sem matsnefndin hafði áður metið, auk ákveðinna atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að krafa M hefði orðið til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Hefði M því verið rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Þar sem ekkert var tekið tillit til þessa í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna var það mat dómsins að M hefði ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Þá var hvorki fallist á kröfu M um hlut í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur né beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti þar sem M hafði hvorki stundað mjólkur- né kindakjötsframleiðslu svo sem áskilið er í lögum nr. 99/1993. Þá var hvorki fallist á kröfu M um bætur vegna kostnaðar við að koma hluta hans í íbúð í upprunalegt horf né bætur vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð M 7 ár aftur í tímann. Hins vegar var fallist á kröfu M um hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 29. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. október 2006 og áfrýjaði hann öðru sinni 6. nóvember sama ár. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að gagnáfrýjendum verði gert að greiða sér óskipt 3.114.082 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2005 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 502.204 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 17. janúar 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni um ómerkingu héraðsdóms og verður henni hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu máli eru rekin hér fyrir dómi tvö önnur samkynja mál á hendur gagnáfrýjendum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Magnús Björn Brynjólfsson, greiði gagnáfrýjendum, Ágústi Sigurðssyni og Ásgerði Pálsdóttur, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað af Magnúsi Birni Brynjólfssyni, Aflagranda 31, Reykjavík, 18. ágúst 2005 á hendur Ágústi Sigurðssyni og Ásgerði Pálsdóttur, báðum til heimilis að Geitaskarði, sveitarfélaginu Blönduósi. Málið var tekið til dóms 21. apríl sl. Dómkröfur stefnanda Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða honum 3.114.082 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi 18. ágúst 2005 til greiðsludags að frádreginni innborgun þann 10. júlí 2002 að fjárhæð 502.204 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnda. Dómkröfur stefndu Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilfellum krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Málavextir Á árinu 1975 hófu stefndu Ágúst og Ásgerður búskap á jörðinni Geitaskarði í Langadal, A-Húnavatnssýslu. Jörðin var þá í sameign stefnda Ágústs, Sigurðar Sigurðssonar föður hans og Brynjólfs Sigurðssonar föður stefnanda. Á árinu 1982 eignaðist stefndi Ágúst hlut föður síns í jörðinni og átti eftir það ¾ hluta jarðarinnar. Á þessu sama ári afsalaði Brynjólfur Sigurðsson sínum eignarhluta til sex sona sinna sem eftir það áttu í óskiptri sameign 1/4 hluta jarðarinnar eða 4,1667% hver (1/24). Enginn þeirra bræðra hefur stundað landbúnað á jörðinni. Með land- og eignaskiptasamningi gerðum 18. desember 1982 var jörðinni skipt þannig að afmarkaður hluti nyrst á jörðinni skyldi vera eign Brynjólfs Þorbjarnarsonar. Í samningnum er að finna lýsingu á því hvernig fjórðungur Brynjólfs skuli afmarkast. Þá er ákvæði þess efnis að eigendur skyldu setja upp gripahelda girðingu á merkjum og að mannvirki á jörðinni skyldu vera í sameiginlegri eign í hlutfalli við eignarhlut í jörðinni. Einnig er í samningi þessum kveðið á um notkun á íbúðarhúsinu á jörðinni svo og öðru landi jarðarinnar sem ekki var skipt og loks hvernig skuli fara með kostnað vegna viðhalds á mannvirkjum. Hinn 1. maí 1986 gerðu stefndi Ágúst og stefnandi ásamt fimm bræðrum sínum leigu- og afnotasamning er tók til hlutar þeirra bræðra í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Í samningnum er meðal annars lýst þeim afnotum sem stefndi Ágúst mátti hafa af hluta sameigenda sinna. Þá er tekið fram að stefnandi Ágúst skuli greiða skatta og skyldu af hinu leigða, tryggingar, rafmagns- og hitunarkostnað auk þess sem hann skuli bera kostnað af eðlilegu viðhaldi. Aðrar greiðslur skyldi stefndi Ágúst ekki inna af hendi vegna hins leigða. Stefnandi og Jón bróðir hans sögðu samningi þessum upp 29. september 1997. Hinn 13. október sama ár mótmælti stefndi Ágúst uppsögninni með þeim rökum að tveir sameigenda gætu ekki sagt samningnum upp svo bindandi væri fyrir þá alla. Á árinu 1997 hættu stefndu mjólkurframleiðslu og seldu allt greiðslumark sem tilheyrði lögbýlinu. Í kjölfarið höfðuðu stefnandi og Jón bróðir hans mál á hendur stefndu og fleirum og kröfðust hlutdeildar í söluverði greiðslumarksins. Því máli lauk með dómi Hæstaréttar Íslands 8. mars 2001 þar sem staðfest var að greiðslumark fylgdi lögbýlum. Hinn 13. nóvember 1998 fór stefndi Ágúst þess á leit við landbúnaðarráðherra að heimiluð yrði innlausn á hlut stefnanda og bræðra hans í jörðinni. Innlausn var heimiluð 21. júní 1999. Stefnandi var ósáttur við úrskurð ráðuneytisins og sendi af þeim sökum erindi til Umboðsmanns Alþingis. Álit Umboðsmanns lá fyrir 8. júní 2000 og beindi Umboðsmaður því til landbúnaðarráðherra að taka málið fyrir að nýju. Landbúnaðarráðherra fór að tilmælum Umboðsmanns og nýr úrskurður hans lá fyrir 10. júlí 2001. Í úrskurði þeim var innlausn heimiluð á sameignarhluta í íbúðar- og útihúsum auk þess sem innlausn var heimiluð á landi jarðarinnar sem enn var í óskiptri sameign. Hins vegar var ekki heimilt að innleysa þann part jarðarinnar sem áður hafði verið skipt út með áðurnefndum samningi frá 18. desember 1982. Aðilar náðu ekki samkomulagi um verð fyrir þær eignir sem innlausn var heimiluð á. Matsnefnd eignarnámsbóta framkvæmdi mat á þeim eignum sem innlausn náði til. Mat nefndarinnar lá fyrir 9. maí 2002 og samkvæmt því bar að greiða samtals 1.255.512 krónur fyrir innleystar eignir. Hlutur þeirra bræðra hvers um sig nam 1/6 hluta þeirrar fjárhæðar eða 251.102 krónum. Stefndu hafa þegar greitt þessa fjárhæð en stefnandi tók við henni með fyrirvara og áskildi sér rétt til að afla annars mats um verðmæti eignarinnar. Hinn 5. mars 2003 voru að beiðni stefnanda dómkvaddir tveir matsmenn til að meta allar óskiptar sameignir stefnanda í jörðinni en matsbeiðnin var í 7 liðum og tekur að hluta til þeirra eigna sem matsnefnd eignarnámsbóta hafði áður metið en að hluta til atriða sem nefndin hafði ekki úrskurðað um. Stefnandi hafði sett fram kröfur fyrir matsnefndinni um að fleira yrði metið en þar var að endingu gert en sjónarmið hans höfðu ekki verið tekin til greina. Matsgjörð dómkvaddra matsmanna lá síðan fyrir hinn 21. apríl 2005. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína á því að eignarnámsþoli skuli fá fullt verð fyrir eignir sínar. Hann telur að matsgjörð sú sem áður er getið sýni hið raunverulega tjón hans. Stefnandi byggir á því að honum sé heimilt að bera ágreining um fjárhæð eignarnámsbóta undir dómstóla eftir að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta liggur fyrir. Tjón sitt hafi hann sannað með matsgjörð dómkvaddra matsmanna og þá hafi hann sýnt fram á að eignarnámsbætur hafi verið ranglega metnar. Með mati hinna dómkvöddu matsmanna hafi honum tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar. Stefnandi telur hlutdeild sína í hinni innleystu eign nema 766.000 krónum sem sé í samræmi við matsgjörð dómkvaddra matsmanna og sundurliðist þannig: Íbúð 350.000 krónur, útihús 166.400 krónur, land Skarðsskarðs og Tungubakka án veiðiréttinda 212.400 krónur og hlutdeild í vatns og veiðiréttindum í Laxá og Norðurá 37.440 krónur. (Krafa stefnanda er 240 krónum lægri en þessar fjárhæðir lagðar saman.) Auk þessa byggir stefnandi á því að hann hafi sýnt fram á annað tjón sitt með matsgjörð dómkvaddra matsmanna en stefnandi heldur því fram að matsnefnd eignarnámsbóta hafi ekki fjallað um alla þá þætti sem henni bar í úrskurði sínum. Í fyrsta lagi kveðst stefnandi hafa orðið fyrir tjóni vegna kostnaðar við að koma íbúð á efri hæð íbúðarhússins í upprunalegt horf, þar með talin lagfæring á raf- og pípulögnum og bætur vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir með því að stefndi Ágúst fargaði innréttingum, vaski og eldavél. Stefnandi byggir á að hans hluti tjónsins sé 116.666 krónur. Stefnandi bendir á að stefndi Ágúst hafi viðurkennt að hafa breytt vatns- og raflögnum í eldhúsi og að hann hafi hent eldhúsvaski og eldavél. Hvað þetta varðar byggir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttarins varðandi skemmdir á þeim eignum sem stefndu höfðu í vörslum sínum og báru ábyrgð á samkvæmt leigusamningi. Tjónið sé alfarið á ábyrgð stefndu sem hafi talið sig þurfa að breyta séreignaríbúð stefnanda og bræðra hans til að hafa af henni önnur not. Afleiðing tjónsins sé sú að ekki sé mögulegt að nýta eldhúsið með hefðbundnum hætti. Raunar telur stefnandi að ef eldhúsið hefði ekki verið eyðilagt með þessum hætti hefði mat á eignarhluta stefnda í íbúðarhúsinu orðið hærra. Í öðru lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum vegna greiðslumarks mjólkur fjögur ár aftur í tímann en hans hluti í þessum greiðslum sé metinn á 325.083 krónur. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á hlutdeild í beingreiðslum til lögbýlisins til samræmis við eignarhluta sinn. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands nr. 279/2000 og þess að gerðar hafi verið kröfur um greiðslu á þessum eignarhluta í kröfugerð hans fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Ekki hafi verið tekið tillit til beingreiðslna sem lögbýlið naut þegar greiðslumarkið var selt frá lögbýlinu og því hafi hann ekki fengið þetta bætt. Stefnandi bendir á að hann hafi haldið kröfu sinni til haga alla tíð. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi hins vegar horft framhjá þessari kröfu í matsgerð sinni. Stefnandi byggir á því að stefndu beri að bæta honum tjón það sem hann varð fyrir með vísan til reglna skaðabótaréttarins. Í þriðja lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum og fullvirðisrétti vegna kindakjöts. Þessa kröfu styður hann við matsgerð dómkvaddra matsmanna. Kveður stefnandi tjón sitt vegna beingreiðslna, að teknu tilliti til hans eignarhluta í lögbýlinu, vera 10.468 krónur fyrir árið 2004, fyrir árið 2003 8.974 krónur, fyrir árið 2002 10.077 krónur og fyrir árið 2001 9.0503 krónur. Samtals nemi tjón hans vegna beingreiðslna í sauðfé fyrir þessi fjögur ár 39.023 krónum. Byggir stefnandi tölulegan útreikning sinn á upplýsingum frá Bændasamtökum Íslands. Stefnandi krefst bóta vegna fullvirðisréttar í sauðfé og kveður hann tjón sitt vegna þess vera 58.269 krónur. Miðar hann þá við að í apríl 2005 hafi hvert ærgildi verið metið á 29.000 krónur en lögbýlinu fylgi 48,3 ærgildi. Varðandi rétt sinn til bóta vegna fullvirðisréttar í sauðfé vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 279/2000. Byggir stefnandi á því að þetta séu eignarréttindi sem hafi horfið með eignarnáminu. Stefnandi kveðst eiga rétt á bótum samkvæmt ákvæðum stjórnarskrár, sbr. 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976 eða samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins á því verðlagi sem hæst reynist samkvæmt matsgerð og miðað við þær fjárhæðir sem sannanlega hafi verið greiddar til stefnanda. Í fjórða lagi krefst stefnandi bóta vegna tapaðra afnota af séreignaríbúð hans. Krafan miðast við sjö ár aftur í tímann en hann hafi ásamt öðrum á lögmætan hátt sagt upp húsaleigusamningi við stefnda 29. september 1997. Leiga fyrir þessi ár hafi samkvæmt matsgerð verið metin á 1.512.000 krónur og hans hluti sé því 252.000 krónur. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi tekið íbúðina undir sig og nýtt sem sína eign eftir formlega uppsögn leigusamnings. Stefnandi byggir á því að ekki hafi komið til greina að heimila stefndu afnot íbúðarinnar eftir uppsögn leigusamningsins og því sé honum heimilt að krefja stefndu um gjald eða bætur fyrir töpuð afnot stefnanda frá áramótum 1997/1998. Kröfuna byggir stefnandi á reglum skaðabótaréttarins og því að íbúðin var nýtt í óþökk stefnanda og bræðra hans. Forsendur fyrir tilvist leigusamningsins hafi brostið þar sem tilgangi og notkun eldhúss hafi verið gerbreytt og eignin stórskemmd. Stefnandi bendir á að í leigusamningnum sé tekið fram að ef ekki sé gengið frá ágreiningsatriðum innan þriggja mánaða þá sé allur samningurinn úr gildi fallinn. Með matsgerðinni hafi hann lagt fram sönnur fyrir því hvern arð hann hafi misst eða hefði getað haft af eigninni síðustu sjö árin og beri honum bætur samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: Hlutdeild í heildarverðmæti þess sem tekið var eignarnámi 766.000 krónur Viðgerðarkostnaður á eldhúsi íbúðar 116.666 krónur Hlutdeild í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur 325.083 krónur Hlutdeild í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti 39.023 krónur Hlutdeild í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti 58.269 krónur Bætur vegna tapaðra afnota af íbúð 252.000 krónur Samtals 1.557.041 króna Þorbjörn Brynjólfsson, bróðir stefnanda og einn sameigenda að eignarhlut þeirra bræðra, hefur framselt stefnanda réttindi sín. Stefnandi gerir því sömu kröfur og að framan eru raktar vegna eignarhluta Þorbjörns og tvöfaldast kröfur hans af þeim sökum. Eru kröfur hans vegna réttinda í eigninni því samtals að fjárhæð 3.114.082 krónur. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu, 17. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976, 38. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu og greiðslumark sauðfjárafurða, 52. og 54. gr. laga nr. 99/1993 varðandi fullvirðisrétt í greiðslumarki mjólkur. Þá vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar. Hvað málskostnað varðar vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Loks er krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun studd við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Kröfu um sýknu reisa stefndu á eftirfarandi málsástæðum: 1. Almenn mótmæli við matsgerð. Stefndu benda á að svo virðist sem stefnandi hafi ætlað sér að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með mati dómkvaddra matsmanna. Þá telja stefndu að stefnandi hafi ætlað dómkvöddum matsmönnum að meta til verðs eignir sem hann taldi að matsnefndin hefði ekki tekið með í mati sínu. Stefndu telja að óljóst sé hvort stefnandi sé að reyna að hnekkja mati matsnefndarinnar í skilningi 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Telja stefndu að tilvitnað lagaákvæði verði ekki skilið á annan hátt en að úrskurður matsnefndarinnar sé endanlegur. Vilji menn ekki una matinu verði að hnekkja því í almennu dómsmáli. Ekki verði séð að stefnandi geri athugasemd við gildi eignarnámsins heldur verði að ætla að hann sé ósáttur við fjárhæð bóta til hans. Kröfugerð stefnanda og framsetning matsbeiðninnar sé hins vegar sundurlaus og ekki í samræmi við úrskurð matsnefndarinnar. Stefndu telja að matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem sé reist á rangri og villandi framsetningu, teljist ekki sönnun þess að mati matsnefndar eignarnámsbóta á verðmæti hins innleysta eignarhluta hafi verið hnekkt í skilningi 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms. Niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta sé endanleg um fjárhæðir nema þeim sé hnekkt í dómsmáli. Til að hnekkja mati nefndarinnar verði að nota sambærilegar forsendur við endurmat ella sé verið að bera saman ólíka hluti. Að mati stefndu dregur það úr gildi mats hinna dómkvöddu matsmanna að ekki voru sömu forsendur lagðar til grundvallar við þeirra mat og mat matsnefndarinnar. Stefndu telja að vegna þessara annmarka á matsgerð hafi ekki verið forsendur fyrir þá til að krefjast yfirmats samkvæmt ákvæðum 64. gr. laga um meðferð einkamála. Slíkt mat hefði alltaf verið haldið sömu annmörkum og mat hinna dómkvöddu matsmanna þar sem yfirmatsmenn hefðu þurft að svara sömu röngu spurningum og matsmennirnir gerðu. Þá benda stefndu á að verulegur hluti þess sem stefnandi krafðist mats á séu eignir eða kröfuréttindi sem stefnandi var ekki eigandi að eða féll utan þess sem stefndu fengu innleyst samkvæmt úrskurði landbúnaðarráðherra. Stefndu gera nokkrar athugasemdir við matsgerð dómkvaddra matsmanna. Benda þeir á að í matsbeiðni hafi þess verið óskað að matsandlag verði metið ,,á almennu markaðsverði eins og það getur verið hæst.“ Þá segi í matsgerðinni að útreikningar á byggingarkostnaði og fyrningum komi ekki til greina þótt byggingarkostnaður og aldur mannvirkja kunni að hafa áhrif á markaðsverð. Stefndu telja þessa aðferðafræði ranga og ómarktæka. Matsgerðinni sé væntanlega ætlað að hnekkja fjárhæðum í mati matsnefndar eignarnámsbóta og því hefði verið rétt að miða við verðlag á þeim degi sem sú nefnd byggði á og miðaði við. Auk þess sé alkunna að verð jarða og fasteigna hafi hækkað mikið á undanförnum árum. Því hafi átt að miða verð á innleystum eignarhluta við verðlag ársins 2002 en þá hafi innlausnarverð verið ákveðið. Stefndu benda á að eignarhlutar hafi verið hlutaðir niður í matsgerðinni, enda um það beðið, en ekki metnir sem ein heild eins og þeir telja að rétt hefði verið. Telja stefndu að einstakir matshlutar hafi ekki eignarréttarlegt gildi. Þetta rýrir að mati stefndu gildi matsgerðarinnar, enda sé með þessu beitt annarri aðferðafræði en gert var við ákvörðun eignarnámsbóta. Að mati stefndu eru forsendur matsbeiðninnar augljóslega rangar og því sé matsgerðin ómarktæk og geti af þeim sökum ekki orðið grundvöllur kröfugerðar í dómsmáli. Matsmenn hafi hins vegar verið bundnir af orðalagi matsbeiðninnar og þeir hafi svarað þeim spurningum sem þar voru fram settar. 2. Stefndu halda því fram að í matsbeiðni sé því ranglega haldið fram að kvistherbergi og eldhús geti talist íbúð í venjulegum skilningi þess orðs. Telja stefndu að þetta orðalag hafi átt að villa um fyrir matsmönnum í þeim tilgangi að hækka verð eignarhlutans. Stefndu halda því fram að íbúðarhúsið að Geitaskarði hafi alltaf verið ein heild án sérstakrar afmörkunar. Húsið sé ein fasteign og hafi eitt fastanúmer samkvæmt lögum um skráningu og mat fasteigna. Hvorki stefnandi né aðrir sameigendur hans hafi rétt til að loka umræddum herbergjum þannig að stefndu kæmust ekki að sínum eignarhluta í risinu. Kvistherbergi þessi hafi fyrst verið nýtt í tengslum við eldhúsið á árunum milli 1950-1960 og þá aðeins hluta úr ári. Þau not hafi hins vegar lagst af innan fárra ára og eignarhlutinn hafi ekki verið nýttur sem sérpartur af íbúðarhúsinu eftir það. Hvað varðar ástand eignarhlutans og verðmat á honum telja stefndu að niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta hafi síst verið of lág miðað við aðrar eignir sem gengið höfðu kaupum og sölum á þeim tíma þegar matið var framkvæmt. Raunar telja stefndu að matið hefði átt að vera lægra. Stefndu benda sérstaklega á að matsnefndin verðmat eignina miðað við 9. maí 2002. Hafi átt að hnekkja því mati á grundvelli 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms hefði matsbeiðni og matsgerðin í framhaldi af því átt að miða við það tímamark. Á þeim árum sem liðin eru frá 2002 hafi verð eigna hækkað verulega. Auk þessa byggja stefndu á því að þau hafi staðið að viðhaldi og endurbótum eftir að matsnefndin gerði sitt mat. Þau hafi lagt nýtt dren við tvo veggi hússins, sett nýtt klóak og nýja rotþró, auk þess sem húsið hafi verið málað og steypa lagfærð. Vísa þeir sérstaklega til ummæla í mati matsnefndarinnar þar sem tekið er fram að steypa sé öll í molum og þarfnist stöðugs viðhalds. Þessar endurbætur allar hafi verið á kostnað stefndu, enda gerðar eftir að þau voru orðnir einu eigendur hússins með lögmætum hætti. Endurbætur þessar eigi því alls ekki að koma stefnanda til góða í hækkuðu verðmati íbúðarhússins. Að mati stefndu kemur hækkað verð fram í matsgerð vegna þess að matsbeiðni var röng hvað þetta varðar. Þá benda stefndu á að í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið fram að nauðsynlegt sé að klæða húsið að utan til að forðast frekari skemmdir en þessa sé ekki getið í matsgjörð. Þetta ætti að leiða til lækkunar á verði. Af hálfu stefndu er ennfremur bent á að í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið fram að vafasamt sé að eignarhlutinn í íbúðarhúsinu hafi almennt markaðsvirði eins og þarna hátti til. Nefndin hafi talið að rýmið nýttist helst einhverjum sem væri nákominn húsráðanda. Nefndin, sem hafi mikla reynslu í mati sem þessu, hafi talið að virði eignarhlutans væri 1.000.000 króna. Stefndu telja það verð of hátt og telja niðurstöðu dómkvaddra matsmanna upp á 2.100.000 krónur, heildarverð hússins 14.000.000 króna, fjarstæðu en engin rök hafi verið færð fyrir þessari niðurstöðu. Telja stefndu að þessi hækkun skýrist af þeim röngu og villandi forsendum sem gefnar voru í matsbeiðni. Stefndu benda einnig á í þessu sambandi að verðmat dómkvaddra matsmanna eigi sér enga hliðstæðu í nálægum sveitum jarðarinnar Geitaskarðs og langt frá því sem kallast getur markaðsverð. Telja stefndu að hafna beri mati hinna dómkvöddu matsmanna, enda sé það fjarstæðukennt og órökstutt og í engu fallið til að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta. 3. Stefndu mótmæla þeim rangfærslum sem fram koma í matsbeiðni og endurspeglast í matsgerðinni að því er varðar endurbætur á eignarhluta í risi íbúðarhússins. Þá er því harðlega mótmælt að stefndi Ágúst hafi viðurkennt bótaskyldu vegna þessa. Stefndu halda því fram að þau hafi ekki fargað neinum innréttingum, þær standi enn í dag og séu nú þeirra eign. Fyrir liggi að umræddri Rafha-eldavél hafi verið fleygt en það hafi verið gert um 1980. Eldavélin hafi verið árgerð 1955 og ónýt og fleygt áður en stefnandi varð eignaraðili að Geitaskarði. Þannig sé grundvöllur matsbeiðninnar rangur að þessu leyti og ekki hægt að koma rýminu í sama horf og það var 1. maí 1986, þegar leigusamningur var gerður, með því að kaupa nýja eldavél í stað þeirrar sem var löngu horfin. Stefndu neita því ekki að hafa í kringum árið 1987 staðið að ákveðnum breytingum í kringum hurðarop og stigagang. Engu hafi hins vegar verið fargað eða skemmt. Breytingarnar hafi verið gerðar án athugasemda stefnanda og hann og sameigendur hans hafi vitað af framkvæmdunum allan þann tíma sem þær stóðu yfir. Ekki hafi verið gerður ágreiningur um þessar breytingar í 10-12 ár eftir að þeim lauk. Hafi stefnandi átt bótarétt vegna þessa sé hann löngu fallinn niður á grundvelli meginreglna kröfuréttarins um brottfall krafna fyrir tómlæti. Þá benda stefndu á að breytingarnar hafi ekki rýrt eignina heldur frekar aukið verðmæti hennar vegna þess hagræðis og endurnýjunar sem af þeim varð. Í mati matsnefndar eignarnámsbóta sé sérstaklega tekið fram að nefndin hafi tekið tillit til málflutnings stefnanda fyrir nefndinni hvað þennan lið varðar. Stefndu telja kröfu stefnanda varðandi raf- og pípulagnir fráleita. Ómögulegt sé að sjá hvernig hægt sé að rökstyðja kröfu um bætur við að koma þeim í fyrra horf. Lagnir þessar hafi verið hluti af lögnum hússins. Raflagnirnar séu sennilega lagðar um 1944, fyrir daga jafnstraums. Þá hafi kaldavatnslögnin, ein vatnslögn, að eldhúsvaskinum verið farin að leka. Þessi leki hafi valdið fúaskemmdum á eldhúsinnréttingu. Hefðu stefndu ekki skipt um þessar lagnir hefðu þær valdið öðru afleiddu tjóni á eignum stefndu og stefnda sjálfs. Varðandi rafstöð sem var á Geitaskarði benda stefndu á að hún hafi framleitt jafnstraum en RARIK sé með riðstraum. Á árinu 1976, þegar tekið var í húsið rafmagn frá RARIK, hafi verið skipt um allar raflagnir í húsinu en þá hafi allar raflagnir hússins verið orðnar ólöglegar auk þess sem skemmdir hafi verið á flestum rafleiðslum. Auk þessa hafi eðli máls samkvæmt verið tímabært að skipta um lagnir, enda hafi það verið þáttur í eðlilegu viðhaldi. Þetta viðhald hafi að fullu verið á kostnað stefndu og fráleitt sé að krefja þau um bætur vegna kostnaðar við að koma þessum lögnum í fyrra horf á verðlagi dagsins í dag eins og óskað var eftir í matsbeiðni. Stefndu telja að áætla megi verð stálvasks og blöndunartækis en benda á að vaskurinn sé geymdur í skemmu á Geitaskarði og stefnandi geti sótt hann. Hann sé því í fyrra horfi og hægt að selja hann á markaðsverði sem væntanlega sé ekki neitt. Blöndunartæki hafi hins vegar aldrei verið annað og meira en einn kaldavatnskrani. Stefndu vísa til þess að matsnefnd eignarnámsbóta hafi tekið tillit til þeirra endurbóta og viðgerða sem stefndu hafi framkvæmt á hinu leigða rými. Í matinu sé sérstaklega tekið fram að tillit hafi verið tekið til þess sem sagði í greinargerð stefnanda til nefndarinnar. Mati nefndarinnar hafi í engu verið hnekkt með matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem hafi takmarkað gildi vegna mikilla annmarka. Því telja stefndu að verðmat matsnefndarinnar skuli standa óbreytt. 4. Varðandi gripa- og útihús vísa stefndu til þess að mannvirkin séu upptalin í fasteignamati og lýst í matsgerð matsnefndar eignarnámsbóta. Við þá lýsingu hafi dómkvaddir matsmenn engu haft að bæta. Telja stefndu því að lýsingu matsnefndarinnar verði að leggja til grundvallar í máli þessu. Benda stefndu á að matsnefndin hafi lýst byggingunum skilmerkilega og af þeim lýsingum megi ráða að þær voru flestar mjög lélegar. Nefndin hafi síðan komist að þeirri niðurstöðu að heildarverðmæti þeirra væri 826.449 krónur. Að mati stefndu er óskiljanlegt hvernig dómkvaddir matsmenn gátu nánast fimmfaldað það verð í mati sínu án þess að gera rökstudda grein fyrir þeirri niðurstöðu sinni. Byggja stefndu á því að hafna verði matsgerðinni hvað þetta verðar og að mati matsnefndarinnar hafi því ekki verið hnekkt. Auk þessa benda stefndu á að endurbætur hafi verið gerðar á þaki nokkurra af þessum byggingum eftir að þau eignuðust þær alfarið. Stefnandi geti ekki krafist hlutdeildar í þeim endurbótum. Matsbeiðni hafi hins vegar gert kröfu um að miðað yrði við ástand eignanna á matsdegi en ekki þeim degi sem matsnefnd eignarnámsbóta miðaði við. Einnig telja stefndu rétt að benda á að meiri kostnaður sé af því að eiga þessar byggingar en hagnaður sem þær skili. Stefndu halda því fram að ekkert fengist fyrir þessar byggingar ef reynt yrði að selja þær einar og sér og vísa í því sambandi til lýsingar dýralæknis og úttektar byggingarfulltrúa. Stefndu halda því fram að fjárhagslegt mat á þessum byggingum verði ekki byggt á öðru en þeim notum sem þau voru upphaflega ætluð til. Varðandi rafstöðina sérstaklega segja stefndu að hún hafi verið byggð á tímum vöruskorts og alla tíð borið þess merki. Einu sinni hafi verið skipt um rafal á kostnað stefndu og notkun rafstöðvarinnar hafi verið hætt 1998. Hins vegar hafi verið lítil þörf fyrir rafstöðina eftir 1976 þegar rafmagn frá RARIK var tekið á bæinn. Stefndu byggja á því að ekkert hafi komið fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna sem hnekki mati matsnefndar eignarnámsbóta. Matsmenn telji lýsingu matsnefndarinnar tæmandi en hækka engu að síður verðmatið án röksemda. Telja stefndu að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta varðandi gripa- og útihús. 5. Stefnendur halda því fram að dómkvaddir matsmenn hafi metið allt heimaland Geitaskarðs sem stefnandi telji í matsbeiðni vera 1382 hektara að stærð. Stefndu byggja á því að þeir hafi ekki fengið innleyst útskiptu heimalandi jarðarinnar. Framsetning í matsbeiðni sé því villandi og forsendur matsins rangar. Stefndu halda því fram að í úrskurði landbúnaðarráðherra og í mati matsnefndar eignarnámsbóta hafi ekki verið talað um það land sem tilheyrir Skarðsskarði og Tungubakka sem heimaland. Þetta land sé afréttur og nýtt sem slíkt og fráleitt að meta það sem heimaland í hefðbundnum skilningi þess orðs. Tilgreining á stærð heimalands í matsgerð sé því röng sem síðan endurspeglist í rangri niðurstöðu í matinu. Þá telja stefndu ófært að meta urð og grjót sem beitiland. Stefndu lýsa þeirri skoðun sinni að óvíst sé að þau eigi meiri rétt en beitarafnot á hluta þess lands sem metið var og byggja þá skoðun sína á nýlegum úrskurðum Óbyggðanefndar. Stefndu halda því fram að land sem tilheyrir Skarðsskarði og Tungubakka hafi verið metið í mati matsnefndar eignarnámsbóta ásamt veiði- og vatnsréttindum í Laxá og Norðurá. Nefndin hafi talið landið nýtanlegt sem beitiland og metið það að meðtöldum veiðiréttindum á 1.200.000 krónur. Dómkvaddir matsmenn fimmfaldi þetta verð og meti landið á 6.000.000 króna. Niðurstaða þeirra sé órökstudd og raunar hærri en söluverð bújarða, með vélum og framleiðslurétti, í nágrenni Geitaskarðs. Telja stefndu sem fyrr að mat dómkvaddra matsmanna sé óraunhæft og hafi í engu hnekkt niðurstöðu matsnefndarinnar. 6. Af hálfu stefndu er því haldið fram að því sé ranglega haldið fram í matsgerð að veiðiréttindi í Laxá og Norðurá hafi ekki verið metin af matsnefnd eignarnámsbóta en eins og áður er getið tók nefndin tillit til þessara réttinda í mati sínu. Þessu mati nefndarinnar hafi ekki verið hnekkt en mat dómkvaddra matsmanna sé byggt á röngum forsendum og því verði að hafna því. 7. Stefndu byggja á því að þegar hafi verið dæmt um kröfur stefnanda vegna hlutdeildar í greiðslumarki mjólkur, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 279/2000. Með þeim dómi hafi stefnandi fengið dæmdar bætur vegna sölu greiðslumarks í mjólk frá jörðinni. Þær kröfur hafi fyrir löngu verið gerðar upp að fullu. Stefndu halda því fram að stefndi geti ekki nú, mörgum árum síðar, haft uppi sömu eða nátengdar kröfur sem hann hefði átt að hafa uppi í fyrra dómsmáli, sbr. m.a. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Með því að hafa þessa kröfu ekki með í fyrra málinu, ef eitthvað stóð eftir, hafi hann fyrirgert rétti sínum til að gera slíka kröfu nú. Stefndu hafna því að stefnandi geti átt rétt til hlutdeildar í beingreiðslum vegna mjólkurframleiðslu stefndu. Um slíkar greiðslur hafi ekki verið fjallað í nefndum dómi Hæstaréttar sem stefnandi virðist þó byggja rétt sinn á. Dæmt hafi verið að greiðslumark tilheyrði lögbýli og stefnandi hafi fengið greitt í samræmi við dóminn. Stefndu reisa kröfur sínar á því að um beingreiðslur gildi annað en greiðslumark. Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar segi svo: ,,Framleiðandi, hvort sem það er eigandi eða leiguliði á lögbýli fær bein greiðslu í samræmi við greiðslumark þess á meðan á framleiðslu stendur.“ Að mati stefndu komi þarna skýrt fram að rétturinn til beingreiðslna sé bundinn við framleiðanda. Beingreiðsluréttur fylgi því ekki lögbýlinu eins og stefnandi virðist halda fram að segi í títtnefndum dómi. Í þessu sambandi benda stefndu á að stefnandi eða bræður hans hafa aldrei átt aðild að búrekstri á jörðinni. Auk þessa halda stefndu því fram að tilvísun stefnanda til ákvæða 52. og 54. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993 eigi ekki við í þessu máli. Í X. kafla laganna séu ákvæði um að beingreiðslur eigi alfarið að renna til framleiðanda mjólkur. Enda séu beingreiðslur stuðningur við mjólkurframleiðslu samkvæmt tilgangi og markmiði nefndra búvörulaga. Í 1. gr. laganna sé tekið fram að markmið laganna sé að jafna sem best kjör þeirra sem stunda landbúnað við kjör annarra stétta. Í 55. gr. laganna segi að beingreiðsla sé stuðningur við framleiðslu og markað fyrir mjólkurafurðir. Auk þessa séu ákvæði í 28. gr. laganna þess efnis að greiðslur séu lagðar til framleiðanda fyrir innlagðar búvörur og í 51. gr. sé tekið fram að tilgangur með beingreiðslum sé stuðningur við framleiðendur. Stefnandi framleiði ekki búvörur og eigi því ekki rétt til beingreiðslna. Að mati stefndu breytir niðurstaða dómkvaddra matsmanna ekki þeirri staðreynd að stefndu eigi ekki rétt til beingreiðslna vegna mjólkurframleiðslu, enda hafi hann eða bræður hans aldrei verið mjólkurframleiðendur. Stefndu byggja á því að almenna skaðabótareglan eigi ekki við í þessum þætti málsins. Engin saknæm eða ólögmæt háttsemi stefndu hafi valdið stefnanda tjóni. Þau hafi hætt mjólkurframleiðslu á Geitaskarði vegna þess að fyrirséður kostnaður við endurbætur bygginga var svo mikill að ekki borgaði sig að ráðast í hann til að halda framleiðslu mjólkur áfram. Þess vegna hafi verið eðlilegt af stefnendum að selja greiðslumarkið frá jörðinni. Stefndu halda því fram að ef þessi liður kröfu stefnanda verði tekinn til greina beri að horfa til 2. mgr. 27. gr. laga um meðferð einkamála við ákvörðun málskostnaðar vegna hans. Loks telja stefndu að ákvæði 2. mgr. 116. gr. nefndra laga um meðferð einkamála leiði til þess að þessum kröfulið skuli vísað frá dómi ella beri að sýkna þá af honum. 8. Stefndu hafna því að stefnandi geti átt hlutdeild í beingreiðslum vegna fullvirðisréttar í ærgildum. Ekki hafi verið fjallað um slíkar greiðslur í dómi Hæstaréttar sem áður er nefndur nr. 279/2000 en stefndu telja að stefnandi byggi rétt sinn í þessu tilviki á þeim dómi. Um beingreiðslur fyrir kindakjöt vísa stefndu til sömu raka og þegar hafa verið talin varðandi beingreiðslur sem miðast við framleiðslu á mjólk. Þá benda stefndu máli sínu til stuðnings á 28., 36., 38. og 39. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Í 38. gr. sé tekið fram að á hverju lögbýli skuli einungis vera einn framleiðandi sem skráður sé handhafi beingreiðslna. Þegar um sé að ræða fleiri sjálfstæða rekstraraðila með aðskilinn búrekstur geti hver þeirra verið skráður handhafi beingreiðslna. Í 39. gr. laganna séu ákvæði sem mæli fyrir um hver geti verið handhafi beingreiðslna. Til að fá beingreiðslur þurfi handhafi að eiga að lágmarki 0,6 vetrarfóðraðar kindur fyrir hvert ærgildi greiðslumarks árið 2001. Stefnandi, sem aldrei hafi átt neina aðild að búrekstri á jörðinni og hafi þar af leiðandi ekki verið framleiðandi í skilningi laganna, geti því ekki verið handhafi beingreiðslna, enda yrði slíkt í andstöðu við tilgang laganna sem hafi stefnt að því að bæta afkomu sauðfjárbænda. Auk þessa vísa stefndu til 10. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. 24. gr. eldri ábúðarlaga nr. 64/1976. 9. Varðandi kröfu um bætur fyrir tapaða húsaleigu þá mótmæla stefndu því harðlega að stefnandi geti átt slíka kröfu. Til að stefnandi gæti átt slíka kröfu þurfi að vera fyrir hendi samningsbundinn réttur. Slíkur réttur sé ekki til staðar. Hinn 1. maí 1986 hafi stefnandi og bræður hans gert leigusamning við stefnda Ágúst um eignarhlut þeirra í íbúðarhúsinu. Stefnandi og bræður hans hafi sameiginlega verið leigusali en leigusamningurinn hafi mælt fyrir um að hlutur stefnanda og bræðra hans væri leigður gegn því að stefndu greiddu skatta og gjöld af eigninni. Önnur greiðsla hafi ekki átt að koma fyrir hið leigða. Stefnandi og einn bræðra hans hafi reynt að segja samningnum upp 29. september 1997. Uppsögninni hafi verið hafnað sem marklausri af lögmanni stefndu með bréfi dagsettu 17. október 1999. Að mati stefndu hafi tveir af sex sameigendum ekki getað sagt samningnum upp svo bindandi væri fyrir þá alla. Benda stefndu á meginreglur samninga- og kröfuréttar um samaðild að eignarrétti og einnig til hliðsjónar 18. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndu benda einnig á að umræddur eignarhluti hafi alfarið komist í eigu þeirra með lögmætum hætti eftir að greitt hafði verið fyrir hlutann samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta þann 10. júní 2002. Stefnandi geti því alls ekki átt rétt á húsaleigu eftir þann tíma. Auk þessa telja stefndu sem fyrr að eignarhluti stefnanda og bræðra hans hafi aldrei verið íbúð í venjulegum skilningi þess orðs og alls ekki mögulegt að leigja eignarhlutann á almennum markaði eins og gert sé ráð fyrir í mati dómkvaddra matsmanna. Forsendur sem gefnar hafi verið í matsbeiðni hafi verið rangar og því leitt til rangrar niðurstöðu matsmanna. Af þessum sökum sé ekki unnt að byggja á matinu hvað þetta varðar, sbr. 44. gr. og 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála. Loks telja stefndu, hvað þennan lið kröfu stefnanda varðar, fjarstæðukennt að krefja um leigugreiðslur fyrir sjö ár. Krafa um vangreidda húsaleigu geti ekki verið skaðabótakrafa og engar forsendur til að halda slíku fram. Slík krafa teljist fjárkrafa sem fyrnist á fjórum árum eftir að hún er gjaldkræf, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Varakröfu sína um lækkun krafna stefnanda styðja stefndu sömu rökum og rakin hafa verið varðandi kröfu um sýknu. Í þessu tilfelli er þess krafist að dómurinn taki tillit til eðlilegs markaðsverðs fyrir hina innleystu eignarhluta sem og annarra kröfuliða sem stefnandi setur fram í málinu. Í því sambandi verði höfð hliðsjón af verðmati matsnefndar eignarnámsbóta svo og þeim gögnum sem stefndu hafa lagt fram í málinu. Hvað lagarök varðar vísa stefndu meðal annars til 18., 27., 80., 116. og 129-130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991; 17. gr. laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973; laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, sbr. áður lög nr. 94/1976; 1., 28., 36., 39., 51., 52., 54. og 55. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993; 10. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. einnig 24. gr. eldri laga um sama efni nr. 64/1976; 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905; III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Auk þess vísa stefndu til meginreglna leiguréttar um heimildir til eðlilegs viðhalds á sameiginlegum lögnum, meginreglna samninga- og kröfuréttar um sameignir, meginreglna kröfuréttar um brottfall réttinda fyrir tómlæti og eðli máls. Hvað varðar kröfu stefnanda um dráttarvexti telja stefndu að slíka vexti skuli ekki reikna fyrr en frá dómsuppsögu eða frá þingfestingu málsins. Styðja stefndu þá kröfu við III. og IV. kafla nefndra laga um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað að skaðlausu reisa stefndu á 129.-131. gr. laga um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndu krefjast málskostnaðar í samræmi við reikning sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur. Stefndu byggja á því að umfang málsins sé mun meira en fjárhagslegir hagsmunir gefa til kynna. Þá telja stefndu stefnanda hafa verið ósamvinnuþýðan í garð þeirra og hann hafi sótt málið af óvægni, ósanngirni og óbilgirni. Í því sambandi benda stefndu á eftirfarandi ummæli í matsgerð matsnefndar eignarnámsbóta: ,,Af hálfu [stefnanda og bræðra hans] hefur mál þetta og aðrar þrætur því tengdar verið sótt af miklu kappi. Þannig hefur verið gerður ágreiningur um fjölmörg atriði, sum smávægileg og langsótt, að mati nefndarinnar.“ Telja stefndu því að sterk rök liggi til þess að álag verði greitt ofan á málskostnað, sbr. 2. mgr. 131. gr. sbr. 4. mgr. sömu greinar laga um meðferð einkamála. Niðurstaða Kröfugerð stefnanda er í nokkrum liðum og má skipta í tvo flokka. Annars vegar er um að ræða kröfur í fjórum liðum sem hann telur að hafi verið vanmetnar af matsnefnd eignarnámsbóta. Hins vegar eru kröfur í sex liðum sem hann kveður matsnefndina ekki hafa tekið til umfjöllunar. Stefnandi fékk kröfu Þorbjörns bróður síns á hendur stefndu framselda hinn 14. maí 2005 og gerir hann í þessu máli kröfu fyrir þeim hluta líka. Hinn 10. júní 2002 greiddu stefndu stefnanda og bræðrum hans það sem þeim bar samkvæmt ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta. Í kröfugerð sinni dregur stefnandi þessa fjárhæð frá kröfum á hendur stefndu, samtals 504.204 krónur, og hefur hann þá einnig dregið frá þá fjárhæð sem kom í hlut Þorbjörns bróður hans. Við úrlausn málsins verður leyst sérstaklega úr hverjum lið kröfu stefnanda. Í fyrsta lagi krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu að fjárhæð 350.000 krónur vegna eignarhluta síns í íbúðarhúsi. Matsnefnd eignarnámsbóta mat þennan eignarhluta stefnanda á 166.666 krónur. Stefnandi heldur því fram að með mati dómkvaddra matsmanna hafi honum tekist að hnekkja niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta. Hér verður að horfa til þess að í matsbeiðni er þess óskað að matsmenn meti matsandlagið á ,,almennu markaðsverði eins og það geti orðið hæst.“ Þetta gerðu matsmenn og í matsgjörð mátu þeir fyrst jörðina sem eina heild og síðan áætluðu þeir verðmæti hvers matshlutar eins og óskað var í matsbeiðni. Komust hinir dómkvöddu matsmenn að þeirri niðurstöðu að heildarverðmæti jarðarinnar væri 54.000.000 króna án greiðslumarks í aprílmánuði 2005. Hér verður að horfa til þess að krafa stefnanda varð til við uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta 9. maí 2002. Var stefnanda því rétt að óska þess við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu eignarhluta hans í íbúðarhúsi á verðlagi þess árs en ekki ársins 2005. Alkunna er að jarðaverð hefur hækkað mikið á undanförnum árum án þess að fyrir liggi hversu mikið það hækkaði frá árinu 2002 til ársins 2005. Þar sem ekkert tillit er tekið til þessa er það mat dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta með matsgjörðinni. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í öðru lagi krefst stefnandi bóta fyrir eignarhluta sinn í útihúsum að fjárhæð 166.400 krónur. Matsnefnd eignarnámsbóta mat eignarhluta stefnanda í úthúsum að fjárhæð 34.435 krónur. Hér á það sama við og rakið er að framan um það tímamark sem miðað er við í matsgjörðinni. Dómkvaddir matsmenn meta útihús sem hlutfall af heildarverðmæti jarðarinnar en það mat þeirra miðaðist við verðlag ársins 2005. Hefur stefnanda því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndar eignarnámsbóta hvað þennan lið varðar. Þá er og rétt að hafa í huga að dómkvaddir matsmenn hafa ekkert við lýsingu matsnefndar eignarnámsbóta á útihúsunum að athuga en sú lýsing er í aðalatriðum á þann veg að útihúsin séu nánast ónýt. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í þriðja lagi er krafist bóta fyrir land Skarðsskarðs og Tungubakka án veiðiréttinda. Hér á það sama við og áður er rakið um þau tímamörk sem miðað er við annars vegar í mati matsnefndar eignarnámsbóta og hins vegar í mati dómkvaddra matsmanna. Stefnanda hefur því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar hvað þennan lið varðar. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda um hækkun þessa kröfuliðar frá því sem ákveðið var af matsnefnd eignarnámsbóta. Í fjórða lagi er krafist bóta fyrir hlutdeild í vatns- og veiðiréttindum í Laxá og Norðurá. Enn á ný á hér það sama við og áður er rakið. Matsnefnd eignarnámsbóta mat þessi réttindi með Skarðsskarði og Tungubakka án þess þó að gera sérstaklega grein fyrir því hvers virði þessi réttindi eru. Dómkvaddir matsmenn meta þessi réttindi sem hluta af heildarverðmæti jarðarinnar eins og það var í júlí 2005. Stefnanda hefur því ekki tekist að hnekkja mati matsnefndarinnar. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda samkvæmt þessum lið. Þeir kröfuliðir sem hér koma á eftir voru að sögn stefnanda ekki metnir af matsnefnd eignarnámsbóta. Í fimmta lagi krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu vegna kostnaðar við að koma ,,íbúð“ í upprunalegt horf. Með úrskurði landbúnaðarráðuneytisins hinn 10. júlí 2001 var stefndu heimiluð innlausn á hluta stefnanda og bræðra hans í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Í máli þessu er ekki deilt um lögmæti úrskurðarins þó svo stefnandi hafi verið ósáttur við hann. Matsnefnd eignarnámsbóta mat íbúðarhúsið til verðs eins og henni bar að gera. Ekki verður fallist á með stefnanda að hann eigi rétt á bótum sem nema kostnaði við að koma hluta íbúðarhússins í það horf sem það var í um 1987 en ekki er um það deilt að á þeim tíma gerðu stefndu breytingar á efri hæð hússins. Ef stefnandi telur að verðmæti hússins hafi minnkað við þessar breytingar bar honum að fara þess á leit við hina dómkvöddu matsmenn að þeir mætu til verðs mismun á verðmæti hússins fyrir og eftir breytingar. Það hafa þeir ekki gert og er því ósannað að verðmæti hússins hafi rýrnað við þessar breytingar. Þá er og ósannað að sérstök verðmæti séu fólgin í eldavél og vaski sem stefndu virðast hafa fargað fyrir 20 árum. Hér verður einnig að hafa í huga að varðandi þessa kröfu sýndi stefnandi af sér verulegt tómlæti. Þegar stefnandi sagði upp leigusamningi um íbúðarhúsið í lok árs 1997 voru liðin nærri 10 ár frá því að stefndu gerðu þessar breytingar á íbúðarhúsinu. Í sjötta lagi krefst stefnandi bóta fyrir hlut sinn í beingreiðslum greiðslumarks mjólkur. Byggir stefnandi kröfu sína á mati dómkvaddra matsmanna en þeir gerðu í mati sínu ráð fyrir að greiðslumark það sem var á jörðinni fram til ársins 1997 væri þar enn til staðar. Í framhaldi af því reiknuðu þeir út hversu háar beingreiðslur hefðu komið í hlut framleiðanda á Geitaskarði árin 2001 til og með 2004. Í 47. gr. laga nr. 99/1993 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum segir að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðanda mjólkur og að hún skuli svara til 47,1% af framleiðslukostnaði mjólkur samkvæmt verðlagsgrundvelli á innleggsdegi. Hún greiðist samkvæmt greiðslumarki hvers lögbýlis. Það er því framleiðandi, hvort sem hann er eigandi eða leiguliði á lögbýli, sem fær beingreiðslu í samræmi við greiðslumark lögbýlisins meðan á framleiðslu stendur. Stefnandi hefur aldrei verið mjólkurframleiðandi á Geitaskarði og hefur því aldrei átt rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í sjöunda lagi krefst stefnandi hlutdeildar í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti fyrir árið 2004. Hér á það sama við og rakið er að framan um beingreiðslur vegna mjólkurframleiðslu. Í 40. gr. nefndra laga nr. 99/1993 segir að beingreiðsla sé framlag úr ríkissjóði til framleiðenda sauðfjárafurða og sem skuli svara til 50% af framleiðslukostnaði kindakjöts. Það greiðist samkvæmt greiðslumarki hvers lögbýlis. Það er því framleiðandi kindakjötsins hverju sinni sem á rétt til beingreiðslna úr ríkissjóði í samræmi við greiðslumark jarðarinnar. Stefnandi hefur ekki stundað framleiðslu á kindakjöti á Geitaskarði og getur því ekki krafið stefndu um bætur vegna þess og eru stefndu sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í áttunda lagi krefst stefnandi bóta vegna hlutdeildar í beingreiðslum fullvirðisréttar í kindakjöti fyrir árin 2001, 2002 og 2003. Með vísan til þess sem rakið er hér að framan um sjöunda kröfulið stefnanda eru stefndu sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Í níunda lagi krefst stefnandi bóta vegna hlutdeildar sinnar í ærgildum fullvirðisréttar í kindakjöti. Hér verður að miða við að stefnandi krefjist hlutdeildar í greiðslumarki Geitaskarðs vegna sauðfjárframleiðslu, enda er krafan, og rökstuðningur fyrir henni, þannig fram sett. Stefnandi krafðist þess af matsnefnd eignarnámsbóta að nefndin mæti til verðs fullvirðisrétt í kindakjöti. Nefndin taldi hins vegar að henni bæri ekki að fjalla um kröfuréttindi innlausnarþola er vörðuðu hlutdeild í ærgildum og/eða fullvirðisrétti í kindakjöti og fleiri kröfur sem innlausnarþolar settu fram hjá nefndinni, en um sumar þeirra hefur verið fjallað hér að framan. Fyrir liggur að Hæstiréttur Íslands hefur ítrekað í dómum sínum dæmt að með greiðslumarki hafi skapast takmarkaður réttur til handa framleiðendum búvara, sem geti haft fjárhagslega þýðingu fyrir þá. Þá hefur rétturinn ítrekað dæmt að greiðslumark fylgi lögbýlum. Í þessu sambandi má t.d. benda á dóm réttarins í máli nr. 279/2000 er varðaði sölu á greiðslumarki í mjólk frá Geitaskarði en aðilar þessa máls voru ásamt fleirum aðilar að því máli. Stefndu hafa innleyst eignarhluta stefnanda í jörðinni og á hann því ekki lengur hlut í lögbýlinu Geitaskarði. Rétt eins og þegar greiðslumark mjólkur var selt frá Geitaskarði á sínum tíma og nefnt Hæstaréttarmál nr. 279/2000 fjallar um þá á stefnandi kröfu til að fá greitt fyrir greiðslumark í sauðfé sem fylgir jörðinni. Í matsgjörð dómkvaddra matsmanna kemur fram að 48,3 ærgildi hafi tilheyrt býlinu í apríl 2005. Verðmæti hvers ærgildis sögðu þeir vera 29.000 krónur en þær upplýsingar fengu þeir frá Bændasamtökunum. Ekki þykir óvarlegt að leggja þessar tölur til grundvallar í máli þessu og verður krafa stefnanda hvað þennan lið varðar, að fjárhæð 116.538 krónur (58.269 x 2), tekin til greina að fullu. Hér er rétt að geta þess að í greinargerð stefndu var ekkert fjallað um þennan kröfulið stefnanda og því ekki sett fram nein rök fyrir því að hafna ætti þessari kröfu stefnanda. Dráttarvextir skulu reiknast á kröfuna frá birtingu stefnu hinn 18. ágúst 2005. Í tíunda og síðasta lagi krefst stefnandi bóta fyrir töpuð afnot af séreignaríbúð stefnanda sjö ár aftur í tímann. Fjárhæð kröfunnar miðar stefnandi við mat hinna dómkvöddu matsmanna. Hinn 1. maí 1986 gerði stefnandi ásamt fimm bræðrum sínum leigusamning við stefnda Ágúst um leigu á hlut þeirra bræðra í íbúðarhúsinu að Geitaskarði. Samningurinn var ótímabundinn en uppsegjanlegur af beggja hálfu með þriggja mánaða fyrirvara ella framlengdist hann um eitt ár í senn. Með símskeyti hinn 29. september 1997 sögðu stefnandi og einn bræðra hans leigusamningi þessum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Lögmaður stefndu sendi stefnanda og Jóni bróður hans bréf dagsett 13. október 1997 þar sem uppsögninni er mótmælt með þeim rökum að þar sem eignarhlutinn sé í óskiptri sameign þurfi allir sameigendurnir að standa að uppsögn leigusamningsins til að uppsögnin teljist gild. Fallast verður á þetta sjónarmið lögmannsins. Stefnandi og Magnús bróðir hans gátu ekki án samþykkis annarra sameigenda sinna sagt upp leigusamningi sem þeir höfðu allir gert á árinu 1986. Uppsögn leigusamningsins var því ekki bindandi fyrir stefndu. Samkvæmt þessu var leigusamningur stefndu við stefnanda og bræður hans í fullu gildi allt þar til stefndu var heimilað að leysa til sín eignarhluta stefnanda og bræða hans í íbúðarhúsinu. Þegar af þessari ástæðu getur stefnandi ekki krafist bóta úr hendi stefndu fyrir tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir við að geta ekki nýtt eignarhluta sinn í íbúðarhúsinu. Verða stefndu því sýknuð af þessari kröfu stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málskostnaðar í þessu máli er tekið tillit til þess að tvö önnur sams konar mál voru rekin fyrir dóminum á sama tíma og dæmd í dag. Einnig er tekið tillit til þess að hinn 15. febrúar sl. var kröfu stefndu um frávísun málsins hafnað en ákvörðun um málskostnað í þeim þætti málsins var látin bíða efnisdóms. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu stefndu um að stefnanda beri að greiða sérstakt álag á málskostnað. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans en lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins af þeim sökum. Stefndu, Ágúst Sigurðsson og Ásgerður Pálsdóttir, greiði stefnanda Magnúsi Birni Brynjólfssyni 116.538 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2005 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefndu 186.750 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 152/2003
|
Skaðabætur Matsgerð Meðdómsmaður Heimvísun
|
Talið var að niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, hafi verið byggð á sjálfstæðri rannsóknarvinnu og dómarar með því farið út fyrir hlutverk sitt. Þóttu slíkir annmarkar á héraðsdómi að ekki yrði hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2003. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna vatnstjóns á sumarbústað áfrýjanda á Grjóteyri „í Andakílshreppi hinum forna“ í desember 2000. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu. Mál þetta á rætur að rekja til tjóns er varð af völdum sprunginna röra í heitavatnskerfi í sumarbústað áfrýjanda síðari hluta desember 2000. Eins og fram kemur í héraðsdómi voru dómkvaddir tveir matsmenn vegna þess vatnstjóns sem um ræðir í málinu. Eru þar raktar spurningar matsbeiðanda, sem ranglega er í héraðsdómi sagður hafa verið áfrýjandi, og svör matsmanna við þeim. Samkvæmt gögnum málsins var haldinn matsfundur að Grjóteyri 19. ágúst 2002 og könnuðu matsmenn þau gögn sem fyrir þá voru lögð. Töldu matsmenn að mestar líkur væru á því að orsök tjónsins mætti rekja til stíflu á síu í inntaki vatns í sumarbústaðnum og þar með hafi vatnsrennsli gegnum hitakerfi hússins stöðvast. Við það hafi húsið kólnað og vatnslagnir sprungið, þar á meðal inntakssía. Einnig töldu þeir að hefði bakrásarloki (slaufuloki) stíflast myndi þrýstingur í hitakerfinu hafa aukist það mikið að öryggislokar hefðu opnast og leitt vatn í niðurfall, að því tilskildu að öryggislokar væru í lagi. Hefur áfrýjandi meðal annars byggt á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Stefndi hefur hins vegar vefengt niðurstöðu matsins, en hann telur að vegna bilunar í bakrásarloka hafi vatnsstreymi frá sumarbústað áfrýjanda ekki verið í lagi og ósannað sé því að tjónið megi rekja til stíflaðrar inntakssíu eða bilunar í inntaksbúnaði stefnda. Ekki var óskað eftir yfirmati til að meta þetta atriði frekar. Byggði stefndi ályktanir sínar aðallega á skýrslum Guðmundar Þ. Brynjúlfssonar verkstjóra hjá stefnda, Guðjóns Árnasonar pípulagningameistara, er hleypti vatninu á kerfið eftir viðgerðir, og Andrésar Hinrikssonar pípulagningameistara, er gaf stefnda álit sitt. Hinn síðastnefndi kom hvorki að viðgerðum líkt og hinir tveir, né var hann dómkvaddur til álitsgjafar og gaf hann ekki skýrslu fyrir dómi. Héraðsdómur var skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum. Eins og fram kemur í endurritum frá þinghöldum fór dómurinn á vettvang að sumarhúsi áfrýjanda. Í héraðsdómi segir um þá vettvangsferð: „Við vettvangsgöngu skoðuðu hinir sérfróðu meðdómendur inntaksgrindina og þar á meðal öryggislokana. ... Á vettvangi lokuðu meðdómendur fyrir affallslögn á miðstöðvarkerfi hússins. Byggðist þá upp fullur þrýstingur á kerfinu að 6 kg/sm2. Þegar þeim þrýstingi var náð stöðvaðist rennslið. Öryggisventlar héldu, blésu ekki út. Er það álit hinna sérfróðu meðdómenda að annað hvort séu þeir fastir eða þeir þoli meiri þrýsting en er á aðveitukerfinu. Slaufuloki lokast ekki af óhreinindum, en dettur í lokaða stöðu ef aðstreymi til hans hættir. Hann opnast ekki þótt að honum komi vatn með þrýstingi, ef þreifirör er stíflað. Þegar svo er komið hleypir þrýstijafnari hækkuðum þrýstingi inn á kerfið, þangað til öryggislokar blása. Ef þeir eru fastir eða hærra stilltir en nemur þrýstingi veitunnar fer allur þrýstingur hennar inn á kerfið.” Á grundvelli þessarar athugunar hinna sérfróðu meðdómsmanna og með sérstakri skírskotun til ályktana þeirra tveggja í kjölfar skoðunar þeirra á vatnskerfi sumarhúss áfrýjanda, komust svo allir þrír dómararnir að þeirri niðurstöðu að mati hinna dómkvöddu matsmanna skyldi víkja til hliðar. Af framlögðu endurriti úr þingbók er ljóst að vettvangsganga átti sér stað að loknum skýrslutökum fyrir dómi. Við þá vettvangsgöngu rannsökuðu sérfróðir meðdómsmenn hitakerfi hússins og gerðu á því sérstakar prófanir. Voru matsmenn og önnur vitni ekki kölluð aftur fyrir dóm í því skyni að þau yrðu þá spurð út í atriði, sem dómendur töldu sig hafa orðið áskynja við vettvangsskoðunina. Þá ber að hafa í huga að álit hinna sérfróðu meðdómsmanna byggðist ekki beinlínis á að bakrásarloki hafi verið bilaður, eins og stefndi hélt fram við meðferð málsins í héraði, heldur á því að öryggislokar hafi ekki virkað, en hvorki verður séð að um þessa öryggisloka sé svo nokkru nemi fjallað í skjölum málsins né að þeir hafi verið skoðaðir af matsmönnum. Var eins og áður segir heldur ekki beðið yfirmat eða matsmenn spurðir frekara álits. Þrátt fyrir að lög heimili dómurum að hafa tiltekin afskipti af sönnunarfærslu fyrir dómi, er það meginregla að aðilar afli sönnunargagna og fari með forræði á sakarefni. Er dómurum ekki ætlað að gegna þessu hlutverki, hvorki á eigin spýtur, né eftir óskum málsaðila, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er sérfróðum meðdómsmönnum ekki að lögum ætlað að bæta úr annmörkum á gagnaöflun málsaðila með því að leggja á grundvelli eigin þekkingar mat á atriði, sem viðhlítandi gögn skortir um. Af því sem að framan er rakið teljast dómarar í héraði hafa farið út fyrir hlutverk sitt með þeirri sjálfstæðu rannsóknarvinnu sem dómur var síðar byggður á. Með þessu tóku dómendur í raun að sér hlutverk sem yfirmatsmenn væru, þar sem þeir skírskotuðu í niðurstöðu sinni í til álits hinna sérfróðu meðdómsmanna. Hefði dómurinn getað neytt þess úrræðis að beina því til aðila að afla frekari gagna eða mats um frárennslisútbúnað í sumarhúsi áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framangreindu eru slíkir annmarkar á héraðsdómi að ekki verður hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 29. janúar 2003. Mál þetta var höfðað með framlagningu stefnu í dóm 21. maí 2002. Það var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 9. janúar 2003. Stefnandi málsins er Knútur Jeppesen, kt. 101230-8059, Dísarási 1 Reykjavík. Stefnt er Orkuveitu Reykjavíkur, kt. 551298-3029, Suðurlandsbraut 34 Reykjavík. Til réttargæslu er stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf., kt 690689-2009, Ármúla 3 Reykjavík. Dómkröfur Upphafleg kröfugerð stefnanda: Hann krefst þess að stefnda greiði honum kr. 8.031.734 með vöxtum skv. II. kafla vaxtalaga 25/1987 frá 1. janúar 2001 til 7. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. vaxtalaga nr. 38, 26. maí 2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, og málskostnað skv. reikningi eða mati dómsins. Upphafleg kröfugerð stefndu: Hún krefst þess aðallega, að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að kröfur stefnanda verði stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. Á hendur réttargæslustefnda eru ekki gerðar kröfur og hann gerir engar kröfur. Við upphaf aðalmeðferðar lýstu lögmenn aðila yfir því að þeir væru sammála um að málið yrði nú einungis flutt um meinta bótaskyldu stefndu, sbr. 31. gr. laga nr. 91/1991. Ákveðið var að skipta sakarefni þannig. Í þessum hluta máls er því kröfugerð stefnanda þannig: Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndu vegna vatnstjóns á sumarbústað stefnanda á Grjóteyri í Andakílshreppi hinum forna í desember 2000. Hann krefst málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins. Stefnda krefst þess að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda. Hún krefst málskostnaðar að mati dómsins. Málavöxtum er svo lýst í stefnu, að í lok desembermánaðar 2000 hafi orðið gífurlegt vatnstjón á sumarbústað stefnanda á Grjóteyri í Andakílshreppi hinum forna, en heitt vatn hafi þá flætt út úr sprungnum tengihlutum í stjórnbúnaði heita vatns kerfisins og inntaksgrind hitaveitunnar. Pétur Hannesson, starfsmaður Hitaveitu Borgarness og starfsmaður réttargælustefnda hafi komið á vettvang og skoðað aðstæður og tekið myndir. Í skýrslu Guðmundar Þ. Brynjúlfssonar, verkstjóra Hitaveitu Borgarness, dags. 21. febrúar 2001, segi um skemmdir m.a.: ,,Eftirfarandi tengistykki/tengingar voru sprungnar og flæddi úr: a) búnaður húseiganda: sía á bakrennsli og aftæmiloki á heitu neysluvatni auk þess hafði blöndunartæki í sturtu sprungið frá og tengirör fyrir blöndunartæki undir handlaug togast í sundur beggja megin. Úr þessum neysluvatnsstútum flæddi bæði heitt og kalt vatn. b) búnaður Hitaveitunnar: inntakssía og loki fyrir hitakerfið.” Þá hafi einnig verið kallaður til Guðjón Árnason, pípulagningameistari í Borgarnesi, til þess að gera við búnað stefnanda. Hann hafi gefið út vottorð um viðgerðir sínar og segi þar (orðrétt): ,,Ég var kallaður í sumarhús á Grjóteyri að kvöldi 30/12 00 vegna frostskemmda í hitaveitugrind og skipti þar um renniloka og einnig var bakrenslissía sprungin og gerði ég við þetta og hleypti vatni á kerfið en fékk ekki vatn í gegnum kerfið fyrr en búið var að skipta um bakþrýstingsloka og tel ég að hann hafi verið orðinn fastur. “ Þá vitnar stefnandi í framangreinda skýrslu Guðmundar Brynjúlfssonar þar sem segir: ,,Hvað þetta einstaka hús snertir kom viðgerðarmaður frá veitunni í það 19/4 1998 og 14/4 1999 í tengslum við viðgerðir á heimæð sem er sameiginleg fyrir hús Knúts og gamla bæinn. Það er föst venja í slíkum tilvikum að hreinsa síur og ganga úr skugga um að stjórnbúnaður virki eftir að hleypt hefur verið á heimæðina að nýju. Síðasta heimsókn Hitaveitunnar í húsið var þegar álestrarmaður kom þangað 20. nóv. sl. og kveðst hann ekki hafa orðið var við neitt óeðlilegt, enda venja að tilkynna strax um slíkt verði þess vart.” Þá segir stefnandi að með bréfi, dags. 7. febrúar 2001, hafi hann krafið stefndu um bætur vegna tjónsins. Hinn 23. febrúar 2001 hafi Hitaveita Borgarness lýst þeirri skoðun sinni, að ekki væri um bótaskylt tjón að ræða, og hafi það verið ítrekað með bréfi stjórnar fyrirtækisins 24. marz 2001. Hinn 20. apríl 2001 hafi lögmaður stefnanda óskað eftir því við Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, að hún athugaði tengihluti og síur er höfðu skemmst í tjóninu og reyndi að leggja mat á orsakir tjónsins. Ragnheiður Þórarinsdóttir verkfærðingur hafi unnið skýrsluna fyrir Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins og lokið henni 15. maí 2001. Í skýrslunni komi m.a. fram, að þeir hlutir sem skoðaðir voru hafi allir sprungið vegna þrýstings í kerfinu. Þá segi: “Inntakssía var illa farin, 6 cm löng sprunga að utanverðu og sían sjálf var einnig sprungin, sjá mynd 5. Sían var tærð og full af óhreinindum. Sía af bakrennsli leit betur út, sían var heil, en þó var einnig nokkuð magn útfellinga í henni sjá mynd 6.” Ragnheiður telji ljóst að þrýstingur í kerfinu hafi hækkað verulega með þeim afleiðingum að ýmsir hlutar kerfisins sprungu, og hafi slíkt getað gerst ef þrýstihögg hafi orðið í kerfinu eða frosið í því. Hún telji mögulegar ástæður tjónsins hafa getað verið: 1, að rennsli hitaveituvatns til hússins hafi stöðvast tímabundið; 2, að skrúfað hafi verið fyrir inntak eða úttak hússins; 3, að lokað hafi verið fyrir ofna og mikið frost hafi verið; 4, stífla í kerfinu hafi stöðvað rennsli og 5, að stjórnbúnaður kerfisins hafi bilað. Hún telur ekki miklar líkur á skýringum 1 til 3, en um lið 4 segi hún: ,, Inntakssían var verulega tærð og full af óhreinindum. Stór sprunga var á síunni sjálfri, sem hefur að öllum líkindum myndast þegar sían sprakk. Þar sem sían var full af óhreinindum getur vatnsstreymi hafa stöðvast eða a.m.k. verið tregt áður en sían sprakk. Mögulegt er að vatnsstreymi frá húsinu hafi stöðvast. Upplýsingar fylgja um að hitakerfinu hafi verið komið á aftur eftir tjónið, en engar upplýsingar benda til þess að vatnsstreymi frá húsinu hafi þá verið í ólagi. Hafi rennsli hins vegar verið afar tregt í húsinu, t.d. vegna stíflaðrar síu getur hugsanlega hafa frosið tímabundið í frárennsli. Í framhaldinu hefur getað frosið í lögn í húsinu.” Stefnandi segir að Ragnheiður leggi ekki dóm á skýringarlið 5. Niðurstöður hennar séu þessar: ,,Af athugun á aðsendum síum og lokum, ásamt upplýsingum þeim sem fylgdu með þykir ljóst að innstreymi hitaveituvatns hafi stöðvast tímabundið þannig að fraus í kerfinu. Þrýstingur hefur þar með aukist með þeim afleiðingum að kerfið sprakk á nokkrum stöðum. Í framangreindri umfjöllun hefur verið leitast við að leita orsaka þessa og þykir flest benda til þess að stífluð sía hafi getað valdið tjóninu, þótt ekki sé hægt að útiloka hina möguleikana sem upplistaðir eru án frekari upplýsinga.” Þrátt fyrir þessa skýrslu og niðurstöðu hennar hafi bótaskyldu verið hafnað, og því sé málsókn óhjákvæmileg. Stefnda og Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar hafi nú sameinast og hafi stefnda yfirtekið allar skuldbindingar Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Að fengnu þessu áliti stofnunarinnar hafi réttargæslustefndi leitað álits Andrésar Hinrikssonar, pípulagningarmeistara, á orsökum tjónsins. Hafi hann talið, eftir að hafa skoðað gögn málsins, að ástæðan fyrir því að vatnsrennslið í bústaðinn stöðvaðist væri bakþrýstingslokinn, þ.e. að membran hefði stíflast, þar sem þreifirör eða stútur neðst í membru hefði lokast vegna ryðs eða útfellinga. Þá hafi pípulagningameistarinn talið algert skilyrði, þar sem þetta væri ekki heilsársbústaður, að miðstöð væri á lokuðu kerfi og hægt að loka fyrir og tæma neysluvatnslagnir eftir notkun. Réttargæslustefndi hafi einnig leitað frekari skýringa hjá Hitaveitunni, sem verið hafi sömu skoðunar og áður um ástæður tjónins, þ.e. að tjónsorsök væri ekki óhreinindi í inntakssíunni, heldur stíflan í þreifararörinu fyrir bakrennslislokann. Einnig var bent á, að Hitaveitan hreinsaði inntakssíuna, ef kvörtun kæmi frá húseiganda um slakt heitavatnsrennsli eða heimæð bilaði, eða aðrar vísbendingar væru um að veruleg óhreinindi gætu borist í inntak. Að þessu virtu og þar sem því áliti Hitaveitunnar og Andrésar Hinrikssonar pípulagningameistara um að tjónsorsök væri ekki óhreinindi í inntakssíunni, heldur stífla í membru [þ.e. þreifiröri. Aths. dómenda] bakþrýstilokans, hefði ekki verið hnekkt með skýrslu Rannsóknastofnunarinnar, þá hefði bótakröfu stefnanda áfram verið hafnað. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst byggja málsókn sína því að rekja megi tjón það, er varð á sumarbústað hans, til þess að þeir hlutar í inntaki hitaveitulagnarinnar, sem stefndi ber ábyrgð á, hafi bilað, sbr. 8. gr. reglugerðar um Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar nr. 664/1995, sbr. ályktarorð Ragnheiðar Þórarinsdóttur í skýrslu hennar, sem rakin eru framar í dóminum. Því er haldið fram, að 22. gr. reglugerðarinnar hafi ekki lagastoð, en reglugerðin sé eingöngu sett á grundvelli orkulaga nr. 59, 29. apríl 1967, en í 82. gr. þeirra laga, sem reglugerðin styðst við, séu engin ákvæði sem heimila takmörkun bótaskyldu. En jafnframt er því haldið fram, að tjónið verði ekki rakið til neinna þeirra atvika, sem þar eru upp talin. Þvert á móti sé það ljóst af lýsingu á inntakssíu hússins, að eftirliti með síunni hafi verið ábótavant, þar sem hún hafi verið full af óhreinindum. Hafi aðrir hlutar inntakskerfisins stíflast, þá hafi það verið bein afleiðing stíflunnar í inntakssíunni. Þá sé þess enn að geta, að hafi stífla orðið fyrst í bakrennslissíu eða bakþrýstiloka, hefði það leitt til þess, að vatn hefði kólnað í átt að inntakinu og ofnar sprungið eða leiðslur rifnað, áður en inntakslokinn sprakk, enda bæði ofnar og lagnir úr mun veikara efni en inntakslokinn. Þá hefði heitt vatn átt þar greiðan aðgang í gegn, og þrýstingnum hefði létt á inntakslokanum. Það, að lokinn hafi sprungið, bendi ótvírætt til þess, að hann hafi stíflast og síðan sprungið vegna frostþenslu, eða galli hafi verið í lokanum, en ábyrgðin sé stefnda, hvort heldur sem væri. Þegar þrýstingur hafi fallið af kerfinu, hafi síðan orðið smávægilegar frostskemmdir á tveimur ofnum, en ekkert tjón orðið af því. Við aðalmeðferð var að hálfu stefnanda vísað til matsgerðar dómkvaddra matsmanna til stuðnings málsástæðum hans. Stefnandi krefst málskostnaðar með vísan í málskostnaðarkafla einkamálalaga nr. 91/1991. Málinu er stefnt inn á brotavarnarþingi. Málsástæður og lagarök stefndu Sýkukrafa stefndu er á því byggð, að ekki sé sannað að hið umstefnda tjón á sumarbústað stefnanda sé að rekja til atvika, sem stefndi geti borið á skaðabótaábyrgð að lögum. Stefnda telur að í áliti Ragnheiðar Ingu Þórðardóttur, verkfræðings hjá Rannsóknastofnun Byggingariðnaðarins, um líklega tjónsorsök felist ekki sönnun þess, að tjónið sé að rekja til stíflaðrar inntakssíu svo sem verkfræðingnum þyki “flest benda til”. Mótmælir stefnda álitinu sem röngu og ófullnægjandi. Á því sé sá megingalli að verkfræðingurinn hafi þar ekki tekið afstöðu til þeirra orsakamöguleika sem Guðmundur Þ. Brynjúlfsson hjá Hitaveitunni og Andrés Hinriksson pípulagningameistari töldu að valdið hefðu tjóninu, sem séu að vatnsstreymi frá húsinu hafi stöðvast sökum þess að tengistútur í þreifiröri bakþrýstilokans hefði stíflast. Komi og fram í álitsgerð verkfræðingsins, að hún hafi ranglega staðið í þeirri trú að ekkert benti til þess að vatnsstreymi frá húsinu hafi verið í ólagi, þegar hitakerfinu var komið á aftur, en Guðjón Árnason pípulagningameistari, sem hleypti vatninu á, hafi einmitt sagst ekki hafa getað komið vatninu gegnum kerfið fyrr en hann hefði skipt um bakþrýstingslokann. Sé þannig ljóst að vatnsstreymið frá húsinu hafi ekki verið í lagi. Svo virðist sem verkfræðingurinn hafi ekki vitað um þetta. Álitsgerð verkfræðingsins sé haldlaus sem sönnunargagn vegna framangreindra annmarka. Við aðalmeðferð var einnig af hálfu stefndu mótmælt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um orsök vatnstjónsins. Ekkert liggi fyrir um að inntakssían hafi verið stífluð þó óhreinindi hafi verið í henni. Ekkert hafi heldur komið fram sem bendi til bilunar í inntaksbúnaðinum tilheyrandi Hitaveitunni. Sé því ósannað að tjónið sé að rekja til stíflaðar inntakssíu eða til bilunar í inntaksbúnaði Hitaveitunnar, svo sem stefnandi heldur fram. Standi óhögguð sú skýring þeirra Guðmundar og Andrésar að tjónið sé að rekja til bakþrýstilokans, en hann tilheyri alfarið stefnanda. Þá segir stefnda það rangt, sem stefnandi haldi fram, að eftirliti með inntakssíunni hafi verið ábótavant. Ekki hvíli á Hitaveitunni skylda til að halda uppi sjálfstæðu eftirliti og viðhaldi á inntaksbúnaði einstakra húseigenda, heldur beri eigandinn ábyrgð á búnaði og lögnum Hitaveitunnar innanhúss (eins og sínum eigin) og beri að láta Hitaveituna vita, ef vart verður bilunar eða óhreininda í inntaki, sbr. 15. gr. rgj. nr. 664/1995. Sé það skilyrði eftirlits og viðhalds af hálfu Hitaveitunnar að húseigandi fylgist með búnaðinum og tilkynni Hitaveitunni ef eitthvað er öðruvísi en á að vera. Inntakssían hafi verið hreinsuð 1998 og 1999 í tengslum við viðgerðir á heimæð og við álestur Hitaveitunnar skömmu fyrir tjónið eða 20. nóvember 2000 hafi einskis óeðlilegs orðið vart. Við stefndu sé því heldur ekkert að sakast um tjónið. Hins vegar sé ljóst að stefnandi eigi sjálfur sök á því að tjón þetta varð. Sumarbústaðurinn hafi ekki verið með lokað kerfi með frostlög á ofnum. Það sé sjálfsögð varúðarregla, þegar sumarbústaður er yfirgefinn að vetri til, að loka fyrir vatnsrennsli og tæma neysluvatnslagnir. Það hafi stefnandi vanrækt og því farið sem fór, þegar heitavatnskerfið stöðvaðist. Eigi stefnandi þar ekki við aðra að sakast en sjálfan sig. Sýndi hann með þessari vangæslu verulegt gáleysi og verði því að bera tjón sitt sjálfur. Loks byggir stefnda á því, að hún sé undanþegin bótaábyrgð á tjóninu, hvað sem öðru líði, skv. 22. gr. rgj. nr. 664/1995, en þar er Hitaveitan m.a. undanþegin tjóni vegna frostskemmda eða annarra óviðráðanlegra atvika. Engin ákvæði séu í lögum, sem banna takmörkun á bótaábyrgð einstakra stofnana eða fyrirtækja með reglugerð, auk þess sem viðskiptavinir Hitaveitunnar undirgangist reglugerðina af frjálsum vilja við að gerast notendur Hitaveitunnar, og gagnvart þeim hafi reglugerðin því einnig samningsgildi ekki síður en lagagildi. Sé stefnandi þannig bundinn af ákvæðum reglugerðarinnar. Matsgerð Undir rekstri málsins beiddist stefnandi þess af dóminum að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn til þess að meta eftirfarandi: Hver er orsök hins umstefnda vatnstjóns í sumarbústað stefnanda? Hver er aðalorsök vatnstjónsins, ef orsakir eru fleiri en ein? Hefði verið hægt og þá hvernig að koma í veg fyrir að tjónið varð? Matsmenn voru dómkvaddir 11. júlí 2002, þeir Karvel Karvelsson pípulagningameistari og Sigurður Þorleifsson byggingatæknifræðingur. Matsgerð þeirra er dagsett 26. september og var lögð fram í dómi 28. október 2002. Í matsgerð er spurningum matsbeiðni svarað í þeirri röð sem þær eru skráðar hér að framan, þannig: ,,Aðalorsök vatnstjónsins er að lagnir (vatnslagnir) ,,frostsprungu" vegna þess að vatnsrennsli gegnum hitakerfi hússins hefur tregðast verulega og að lokum stoppað. Samkvæmt skoðun okkar á staðnum, skoðun á sprungnum hlutum í vörslu héraðsdóms Borgarnesi, lestur skýrslu bæði Rannsóknastofnunar byggingariðnaðarins og aðkomulýsingar Guðjóns Árnasonar pípulagningameistara, þá teljum við mestar líkur á að sía í inntaki hafi stíflast og þar með hafi vatnsrennsli gegnum hitakerfi hússins stöðvast. Í framhaldinu hafi húsið kólnað niður og vatnslagnir sprungið, þar á meðal inntakssía og þar með hafi vatn átt greiða leið inní húsið. Það styður grunsemdir okkar að samkvæmt skýrslu Guðmundar Þ. Brynjúlfssonar þá hafði farið fram viðgerð á heimæð að sumarhúsinu og gamla bænum á Grjóteyri. Sennilegt er að óhreinindi hafi þá borist inní aðveitulögnina. Við teljum að hefði bakrásarloki (slaufuloki) stíflast þá hefði þrýstingur í hitakerfinu aukist það mikið að öryggislokar, sem eru tveir á kerfinu, hefðu opnast og leitt vatn í niðurfall. Að því tilskildu að öryggislokarnir séu í lagi þá hefðu lokar og síur í mælagrind væntanlega ekki frostsprungið. En sennilega hefði húsið kólnað það mikið að ofnar og neysluvatnslagnir hefðu frostsprungið. Við teljum einnig að líkurnar á því að bakrásarsía hafi stíflast vegna óhreininda vera nánast engar, þar sem að við skoðun virtist ekki vera þannig að rennsli hafi tregðast verulega vegna þess. Þar sem við komum að hitaveitulögnum í sumarhús og orlofshús þar sem ekki er stöðug búseta eða umferð um, þá leggjum við til að frágangur sé með þeim hætti að: Hitakerfið sé lokað frostlögskerfi með hringrásardælu. Inntökum og forhitara (millihitara) sé komið þannig fyrir að ekki sé hætta á að bústaðurinn skemmist vegna veituvatns. Annað hvort með því að koma inntökum og forhitara fyrir í lokuðu hólfi undir húsi eða í sérhúsi/kassa utanvið hús. Einnig er æskilegt að á sama stað sé tæming fyrir neysluvatn bústaðarins. Sé hlutum þannig fyrir komið og umgengni með eðlilegum hætti er nánast útilokað að vatnstjón verði vegna frostskemmda." Skýrslur fyrir dómi Matsmenn komu fyrir dóm og staðfestu matsgerð sína. Vitni báru einnig Guðmundur Brynjúlfsson pípulagningameistari, starfsmaður stefndu, Guðjón Árnason pípulagningameistari og Ragnheiður Inga Þórarinsdóttir verkfræðingur hjá Rannsóknastofnun byggingaiðnaðarins, sem staðfesti skýrslu sína, sbr. atvikalýsingu hér að framan. Forsendur og niðurstöður Stefnandi byggir málsókn sína á því að rekja megi tjón það, er varð á sumarbústað hans, til þess að þeir hlutar í inntaki hitaveitulagnarinnar, sem stefndi ber ábyrgð á, hafi bilað, sbr. 8. gr. reglugerðar um Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar nr. 664/1995. Í 1. mgr. nefndrar greinar reglugerðarinnar segir að Hitaveitan leggi, kosti og eigi allar lagnir veitukerfisins, aðveituæðar, stofnæðar, dreifiæðar, heimæðar og lagnir innanhúss að og með mæligrindum ásamt tilheyrandi búnaði. Hún annist rekstur og viðhald eigin veitukerfis. Stefnandi telur að ljóst sé af lýsingu á inntakssíu hússins, að eftirliti með síunni hafi verið ábótavant, þar sem hún hafi verið full af óhreinindum. Hafi aðrir hlutar inntakskerfisins stíflast, þá hafi það verið bein afleiðing stíflunnar í inntakssíunni. Ekki er um það deilt að inntakssía þessi er á þeim hluta heita vatns kerfisins, sem stefnda á. Ágreiningslaust er að aðalorsök vatnstjónsins hafi verið sú að vatnslagnir sprungu af frostþenslu vegna þess að smám saman hægði á vatnsrennsli gegnum hitakerfi sumarhússins og það stöðvaðist að lokum. Sjá matsgerð. Um orsök þess að vatnsrennsli stöðvaðist segja matsmenn að þeir telji ,,mestar líkur á að sía í inntaki hafi stíflast og þar með hafi vatnsrennsli gegnum hitakerfi hússins stöðvast. Í framhaldinu hafi húsið kólnað niður og vatnslagnir sprungið, þar á meðal inntakssía og þar með hafi vatn átt greiða leið inní húsið." Matsmenn nota hér orðalagið mestar líkur, en í næstu efnisgrein eftir þessari tala þeir um að það styðji ,,grunsemdir okkar að samkvæmt skýrslu Guðmundar Þ. Brynjúlfssonar þá hafði farið fram viðgerð á heimæð að sumarhúsinu og gamla bænum á Grjóteyri." Skýrsla Guðmundar Þ. Brynjúlfsonar er í bréfi hans til Hannesar Frímanns Sigurðssonar, dags. 21. febrúar 2001. Hannes Frímann var yfirmaður fyrirtækjasviðs Akranesveitu, sem þjónaði Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, sem stefnda yfirtók um áramótin 2001/2002, skv. vætti Guðmundar. Í bréf þetta er vitnað í atvikalýsingu hér að framan. Kemur þar fram að síðast var gert við heimæð 14. apríl 1999. Frá þeirri viðgerð til þess tíma er vatnsskaðinn varð leið meira en hálft annað ár. Fram kom hjá báðum matsmönnum í vætti þeirra að þegar inntakssía stíflast af óhreinindum gerist það smám saman. Karvel Karvelsson sagði að yfirleitt gerðist þetta hægt, það smákólnaði í húsi og þrýstingur á hitakerfi félli. Sigurður Þorleifsson sagði að tregða á rennsli ætti að koma í síuna fljótt eftir að óhreinindi bærust í hana, en svo þéttist þetta smám saman, og alltaf bættist eitthvað við, því að ávallt væru einhver óhreinindi í vatninu. Með dómendum vaknar sú spurning hvernig það mátti vera að ekki varð vart við tregðu í hitavatnsrennsli í sumarhúsinu, ef orsök stöðvunar á því var sú sem matsmenn telja líklegasta. Ekkert liggur reyndar fyrir um veru manna í húsi þessu, en vitnið Guðmundur Þ. Brynjúlfsson kvaðst þó hafa fengið ábendingu um að í það hefði verið komið um miðjan desember 2000, eða um hálfum mánuði áður en vart varð við vatnstjónið. Matsmaðurinn Sigurður Þorleifsson kvaðst hafa starfað við hönnun burðarvirkja og lagna í nær aldarfjórðung. Hann sagðist aðspurður ekki muna eftir dæmi þess að inntakssía hefði stíflast algjörlega á því svæði sem hann ynni mest á, þ.e. á Reykjavíkursvæðinu. Matsmaðurinn Karvel Karvelsson er pípulagningameistari og vinnur á Akranesi, í Reykjavík og víðar. Hann kvaðst þekkja dæmi þess að inntakssíur hefðu algjörlega stíflast, yfirleitt vegna þess að óhreinindi hefðu komist í lögnina, stundum vegna ryðflagna og líka útfellinga í vatninu. Vitnið Guðmundur Þ. Brynjúlfsson pípulagningameistari kvaðst engin dæmi þekkja um þetta. Hann sagðist hafa starfað hjá Hitaveitunni (Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar, Hitaveitu Borgarness og síðast stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur) í 11 ár. Matsmenn telja að orsök þess að heita vatns rennsli stöðvaðist hefði ekki getað verið sú að bakrásarloki (slaufuloki) hefði stíflast. Ef svo hefði verið, segja þeir, ,,þá hefði þrýstingur í hitakerfinu aukist það mikið að öryggislokar, sem eru tveir á kerfinu, hefðu opnast og leitt vatn í niðurfall." Karvel Karvelsson skýrði þetta svo: Þegar slaufloki stíflast eykst þrýstingur inni á kerfinu og þá fer öryggisloki að blása, annað hvort sá sem er á inntaki eða sá sem er á bakrás. Ef öryggisloki á bakrás hefði farið að blása, hefði hann virkað eins og slaufuloki. Hjá Sigurði matsmanni kom fram að matsmenn þrýstiprófuðu ekki öryggislokana. Við vettvangsgöngu skoðuðu hinir sérfróðu meðdómendur inntaksgrindina og þar á meðal öryggislokana. Vitnið Guðmundur Þ. Bryjúlfsson sagði aðspurður fyrir dóminum að þrýstingur í aðveitukerfinu væri 6 kg/sm2. Á vettvangi lokuðu meðdómendur fyrir affallslögn á miðstöðvarkerfi hússins. Byggðist þá upp fullur þrýstingur á kerfinu að 6 kg/sm2. Þegar þeim þrýstingi var náð stöðvaðist rennslið. Öryggisventlar héldu, blésu ekki út. Er það álit hinna sérfróðu meðdómenda að annað hvort séu þeir fastir eða þeir þoli meiri þrýsting en er á aðveitukerfinu. Slaufuloki lokast ekki af óhreinindum, en dettur í lokaða stöðu ef aðstreymi til hans hættir. Hann opnast ekki þótt að honum komi vatn með þrýstingi, ef þreifirör er stíflað. Þegar svo er komið hleypir þrýstijafnari hækkuðum þrýstingi inn á kerfið, þangað til öryggislokar blása. Ef þeir eru fastir eða hærra stilltir en nemur þrýstingi veitunnar fer allur þrýstingur hennar inn á kerfið. Af framanrituðu verður dregin sú ályktun að ekki sé unnt að útiloka að orsök þess að heita vatns rennsli stöðvaðist hafi verið að slaufuloki (bakarásarloki) hafi fest í lokaðri stöðu, svo sem fram kemur með öðru orðalagi í fyrrnefndu bréfi Guðmundar Þ. Brynjúlfssonar frá 21. febrúar 2001. Guðmundur staðfesti þá ályktun sína fyrir dóminum. Að mati hinna sérfróðu meðdómenda styður það ályktun Guðmundar að Guðjón Árnason pípulagningameistari fékk ekki rennsli um hitakerfið fyrr en hann hafði skipt um slaufulokann. Þetta staðfesti hann fyrir dómi. Niðurstaða þessa dóms verður samkvæmt því sem hér er að framan ritað að ósannað sé að orsök þess að heita vatns rennsli stöðvaðist í sumarhúsi stefnanda hafi verið sú að inntakssía hafi stíflast, þótt ekki verði heldur útilokað að svo hafi verið. Er þá og ósannað að vatnstjónið í sumarhúsinu hafi orðið fyrir atvik sem stefnda, Orkuveita Reykjavíkur, bar ábyrgð á. Verður því stefnda sýknuð af kröfu stefnanda í þessu máli. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Málið sótti Haraldur Blöndal hrl. f.h. stefnanda, en Svanhvít Axelsdóttir hdl. v. Hákonar Árnasonar hrl., hélt uppi vörn fyrir stefndu og réttargæslustefnda. Dóminn kveða upp Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari, dómsformaður, Bjarni Kristjánsson vélaverkfræðingur og Samúel V. Jónsson pípulagningameistari. D Ó M S O R Ð Stefnda, Orkuveita Reykjavíkur, skal vera sýkn af kröfu stefnanda, Knúts Jeppesen, í þessu máli. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 45/2019
|
Kærumál Hæfi dómara
|
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu Á um að sérfróður meðdómsmaður viki sæti í máli Á gegn X og Y.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Helgi I. Jónsson, KarlAxelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. október 2019, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 3. október 2019, þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um að Hreggviður Ingason, sérfróður meðdómsmaður, vikisæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 211.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verðitekin til greina.Af hálfu varnaraðilans X eru ekki gerðar athugasemdirvið hæfi áðurnefnds meðdómsmanns. Varnaraðilinn Y hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Í ákæru eru varnaraðilum gefin að sök brot í starfiþeirra hjá A hf. frá og með 1. júní 2007 til og með 26. september 2008. Fjármálaeftirlitiðneytti 7. október 2008 heimildar 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í A hf., víkja stjórn bankans frá og setja yfir hann skilanefnd.Samkvæmt gögnum málsins vann hinn sérfróðimeðdómsmaður fyrir slitastjórn bankans á árunum 2010 til 2015 sem forstöðumaðurafleiðusafns. Af hálfu sóknaraðila hefur því ekki verið haldið fram að meðdómsmaðurinnhafi persónulegra eða fjárhagslegra hagsmuna að gæta í málinu þannig að valdivanhæfi hans. Sóknaraðili heldur því á hinn bóginn fram að í ljósi fyrra starfsmeðdómsmannsins fyrir slitastjórn A hf. megi draga óhlutdrægni hans í efa. Í gögnum málsins er ekkert sem gefur til kynna að meðdómsmaðurinnhafi komið að rannsókn á ætluðum brotum innan bankans eða haft aðra aðkomu aðþví máli sem hér um ræðir. Þá liggur fyrir eins og áður segir að meðdómsmaðurinnstarfaði ekki fyrir bankann á þeim tíma sem ætluð brot varnaraðila eru talinhafa átt sér stað. Það eitt getur ekki leitt til vanhæfis aðmeðdómsmaðurinn hafi gegnt fyrrgreindu starfi hjá slitastjórn A hf. Samkvæmtframansögðu og þar sem sóknaraðili hefur ekki bent á önnur atvik eða aðstæðursem geta verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni meðdómsmannsins með réttuí efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður LandsréttarLandsréttardómararnir Eiríkur Jónsson og KristbjörgStephensen og Hreggviður Ingason, hagfræðingur og fjármálastærðfræðingur, kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfuraðila1Ríkissaksóknariskaut málinu til Landsréttar 28. mars 2018 ísamræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2.mars 2018 í málinu nr.S-(...)/2016. Á þessu stigi er aðeins til úrlausnarkrafa ákæruvaldsins um að sérfróðum meðdómsmanni málsins í Landsrétti,Hreggviði Ingasyni sem tekið hefur sæti í málinu, verði gert að víkja sætivegna vanhæfis. 2ÁkærðuY og X gera ekki athugasemdir við hæfi Hreggviðs Ingasonar. Málsatvik og málsástæðuraðila3Meðtölvubréfi Landsréttar 10. september 2019 voru aðilar upplýstir um aðLandsréttur hefði í hyggju að kveðja Hreggvið Ingason, hagfræðing ogfjármálastærðfræðing, til setu í málinu sem sérfróðan meðdómsmann. Var aðilumveittur frestur til 16. sama mánaðar til að gera athugasemdir við framangreintog bárust athugasemdir frá sækjanda með tölvubréfi 12. sama mánaðar. Meðtölvubréfi 23. sama mánaðar gerði sækjandi þá kröfu sem hér er til úrlausnar ogfór munnlegur málflutningur um hana fram í þinghaldi 3. október 2019. 4Umvanhæfi dómarans er vísað til þess af hálfu ákæruvaldsins að hann hafi starfaðhjá A hf. sem forstöðumaður afleiðusafns á árunum 2010-2015 og í því starfihafi hann meðal annars unnið náið með slitastjórn og lögfræðingum við reksturinnlendra og erlendra dómsmála. Þá hafi hann starfað sem sérfræðingur áafleiðuborði hjá B hf. árin 2006-2007. Af þessum sökum eigi hann að víkja sæti,sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá vísarákæruvaldið til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 4. júní 2019 í máli SigurðarEinarssonar og fleiri gegn íslenska ríkinu en þar reyndi meðal annars á hvorthæstaréttardómari hefði verið vanhæfur til að sitja sem dómari í máli þar semsonur hans hefði unnið sem lögfræðingur hjá Kaupþingi banka hf. fyrir bankahrunog síðan sem framkvæmdastjóri lögfræðisviðs slitastjórnar Kaupþings hf. árin2008-2013. Dómstóllinn taldi að vegna stöðu sonar hæstaréttardómarans innanbankans hefði mátt draga í efa að dómurinn væri óvilhallur enda hefði sonurinnverið í ábyrgðarstöðu bæði fyrir og eftir hrun bankans. Ákæruvaldið byggir áþví að með þessum dómi hafi Mannréttindadómstóll Evrópu sett ný viðmið varðandihæfi dómara í einstökum málum hér á landi og eigi Hreggviður Ingason því aðvíkja sæti. Niðurstaða 5Krafaákæruvaldsins lýtur að því að Hreggviður Ingason, hagfræðingur ogfjármálastærðfræðingur, sé með vísan til g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr.88/2008 vanhæfur til að fara með málið vegna fyrri starfa sinna og beri af þeimsökum að víkja sæti í málinu. 6Hreggviðurstarfaði sem forstöðumaður afleiðusafns A hf. á árunum 2010-2015. Í því starfibar hann ábyrgð á að stýra og vinda ofan af afleiðusafni A hf. fyrir höndslitastjórnar A. Hann sinnti jafnframt ráðgjöf við slitastjórnina fram á fyrrihluta árs 2016. Ekki verður fallist á að staða Hreggviðs hafi verið sambærilegstöðu sonar hæstaréttardómarans í fyrrnefndum dómi Mannréttindadómstóls Evrópufrá 4. júní 2019. Sonur hæstaréttardómarans var í ábyrgðarstöðu innan bankansfyrir bankahrun og síðar einn af framkvæmdastjórum slitastjórnar bankans meðaná rannsókninni stóð og meðan málið var rekið fyrir héraðsdómi. Þá sinnti hannenn ráðgjafarstörfum fyrir bankann á meðan faðir hans dæmdi málið í Hæstarétti.Auk þess hafði slitastjórnin stefnt tveimur af ákærðu í málinu til greiðsluskaðabóta vegna viðskipta sem voru meðal annars grundvöllur sakfellingarákærðu. Slitastjórnin hafði því hagsmuni af niðurstöðu hæstaréttarmálsins ensonur hæstaréttardómarans var forstöðumaður lögfræðisviðs slitastjórnarinnar.Fyrir liggur að Hreggviður starfaði hvorki með ákærðu í máli þessu né fyrirbankann á þeim tíma sem þau brot sem ákært er fyrir í þessu máli eiga að hafaátt sér stað. Þá hætti hann störfum fyrir slitastjórn A á fyrri hluta árs 2016,hefur enga aðkomu haft að því máli sem hér er til umfjöllunar og hefur enginhagsmunatengsl við aðila málsins. Störf hans fyrir slitastjórn A valda því ekkivanhæfi hans og enn síður fyrri störf hans fyrir B banka hf. 7Meðvísan til þess sem að framan er rakið verður ekki á það fallist að fyrir hendiséu atvik eða aðstæður sem séu til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni HreggviðsIngasonar með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Er þvíhafnað kröfu ákæruvaldsins um að hann víki sæti í málinu.Dómsorð:Hafnað er kröfu ákæruvaldsinsum að hinn sérfróði meðdómsmaður Hreggviður Ingason, hagfræðingur ogfjármálastærðfræðingur, víki sæti í málinu.
|
Mál nr. 490/2009
|
Fasteign Galli
|
A og M keyptu fasteign af Uog S, en héldu eftir lokagreiðslu kaupverðs vegna galla sem þau töldu vera áeigninni. Töldu þau annmarkann felast í því að tvisvar hefði flætt upp úrniðurföllum í kjallara hússins eftir að þau tóku við eigninni og við það orðið skemmdir á munum í geymslu þeirra þar. Lagtvar til grundvallar að þessi atvik yrðu rakin til þess að missmíð væri ástofnlögn Kópavogsbæjar, sem frárennsli úr húsinu barst í. Stofnlögn þessi varutan lóðarmarka fjöleignarhússins. Af þessum sökum varð ekki litið svo á aðþetta væri annmarki á fasteigninni, sbr. 2. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup og U og S gætu því ekki borið ábyrgð áþessu samkvæmt 18. og 19. gr.sömu laga. Þá var fallist á með héraðsdómi að ósannað væri að U og S hefðu verið eða mátt vera kunnugt um þennan annmarka oggætu þau því ekki borið ábyrgð gagnvart A og M á öðrum grundvelli. Voru U og S sýknuð af kröfum A og M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Árni Kolbeinssonog Helgi I. Jónsson dómstjóri. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2009. Þau krefjastaðallega sýknu að svo stöddu en til vara sýknu af kröfu stefndu. Að þvífrágengnu krefjast þau þess að krafa stefndu verði lækkuð, svo og að kröfu umdráttarvexti verði vísað frá héraðsdómi. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi leita stefndumeð máli þessu dóms um skyldu áfrýjenda til að standa skil á lokagreiðslukaupverðs samkvæmt kaupsamningi þeirra 19. október 2007 um nánar tilgreindaíbúð í fjöleignarhúsi að Lindasmára 5 í Kópavogi, en þessari greiðslu aðfjárhæð 800.000 krónur hafa áfrýjendur haldið eftir vegna galla sem þau teljavera á eigninni. Þennan annmarka telja áfrýjendur felast í því að flætt hafiupp úr niðurföllum í kjallara hússins, en þetta hafi gerst 30. desember 2007,skömmu eftir afhendingu íbúðarinnar, og aftur 8. febrúar 2008 og við þettaorðið skemmdir á munum í geymslu áfrýjenda þar. Leggja verður til grundvallarað þessi atvik verði rakin til þess að missmíð sé á stofnlögn Kópavogsbæjar viðDalsmára, sem frárennsli úr húsinu berst í. Stofnlögn þessi er utan lóðarmarkafjöleignarhússins. Af þessum sökum verður ekki litið svo á að þetta sé annmarkiá fasteigninni, sbr. 2. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Geta stefndu þvíekki borið ábyrgð á þessu samkvæmt 18. og 19. gr. sömu laga. Þar sem ósannað erað stefndu hafi verið eða mátt vera kunnugt um þennan annmarka geta þau heldurekki borið ábyrgð gagnvart áfrýjendum á öðrum grundvelli. Samkvæmt þessu verðurhéraðsdómur staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um dráttarvexti, en engin efnieru til að vísa kröfu um þá frá héraðsdómi. Áfrýjendum verður gert að greiðamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Auður Eiríksdóttir og Magnús Blöndahl Sighvatsson, greiði ísameiningu stefndu, Unni B. Johnsen og Sigurði Garðari Barðasyni, 500.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 7. maí2008 og tekið til dóms 7. maí 2009. Stefnendur eru Unnur B. Johnsen og SigurðurG. Barðason, bæði til heimilis að Tröllakór 5, Kópavogi. Stefndu eru AuðurEiríksdóttir og Magnús Blöndahl Sighvatsson, bæði til heimilis að Lindasmára 5,Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði dæmd til að greiðastefnendum skuld að fjárhæð 800.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III.kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 17. febrúar 2008 tilgreiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndukrefjast aðallega sýknu að svo stöddu en til vara sýknu aföllum kröfum stefnenda. Til þrautavara er þess krafist aðdómkröfur stefnenda verði lækkaðar. Málskostnaðar erkrafist úr hendi stefnenda in solidum. I. Málavextir eru þeir að stefndu gerðu kauptilboð í fasteignstefnenda að Lindasmára 5, Kópavogi, íbúð merkta 0102. Kaupsamningur var undirritaður 19. október2007. Kaupverð var 23.000.000 króna og skyldi þaðgreiðast með greiðslu við kaupsamning, með láni frá Íbúðalánasjóði og með lánifrá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Lokagreiðsla aðfjárhæð 800.000 krónur skyldi greidd við útgáfu afsals en eigi síðar en 17.febrúar 2008. Allar ofangreindar greiðslur fóru fram nema lokagreiðslan sem stefndu héldu eftir vegna þess að þautelja hina seldu eign haldna göllum. Stefnendur hafa hafnaðþeim sjónarmiðum stefndu. Með bréfi 8. janúar 2008 kvörtuðustefndu við stefnendur um að galli væri á fasteigninni. Í bréfinu segir aðskólp hafi flætt upp um niðurföll í blokkarlengjunni semberi húsnúmerin 1, 3, 5 og 7 við Lindasmára. Saurmengað vatn hafi flætt um gólfog upp á veggi og um alla ganga í kjallara. Víða hafivatnið náð 20 cm upp á vegg og hugsanlega hærra. Ekkiliggi fyrir hversu mikið tjón hafi hlotist af eneignir stefndu og lausafé sem geymt hafi verið í kjallarageymslu hafi skemmstog eyðilagst. Segja stefndu jafnframt í bréfi sínu að hið alvarlega við þettamál sé að flestir aðrir íbúar hússins hafi vitað um þetta vandamál og að hætta væri á því í asahláku og mikilli úrkomu að flættgæti í kjallara. Hafi þau verið upplýst um að þetta hefðia.m.k. gerst fjórum sinnum áður á síðustu árum. Þeim hafi hins vegarekki verið sagt frá þessum galla er þau keyptueignina. Hefðu þau fallið frá kaupunum eða greitt mun lægra verð fyrirfasteignina ef þau hefðu vitað af þessum galla. Þess vegna hafi þau ákveðið að greiða ekki lokagreiðslu að fjárhæð800.000 krónur. Lögmaður stefnenda hafnaði því í bréfi 22. febrúar 2008 að eignin væri haldin galla sem stefnendur bæruábyrgð á. Stefndu var sent innheimtubréf 6. mars 2008. Í málinuliggur fyrir bréf Steingríms Haukssonar, sviðsstjóra framkvæmda- og tæknisviðs Kópavogsbæjar, dags. 19. mars2008, þar sem segir m.a. að á fundi bæjarráðs 19. mars2008 hafi verið tekið fyrir erindi íbúa að Lindasmára 1-7, dags. 12. mars 2008, þar sem gerð hafi verið krafa um að Kópavogsbærlagfærði fráveitulagnir við Lindasmára 1-7. Síðan segir íbréfinu að fyrir rúmum þremur árum hafi Kópavogsbær hafið aðgerðir við aðhreinsa lagnir á svæðinu eftir að í ljós hafi komið vandamál ífrárennslislögnum. Við þá hreinsun hafi komið í ljós að þó nokkuð af grjóti og öðrum aðskotahlutum hafi verið í lögnunum. Ísíðastliðnum desember hafi verið mikið úrhelli semhafi haft þau áhrif að kerfið hafi yfirfyllst með þeim afleiðingum aðyfirborðsvatn hafi komist inn í lagnakerfið sem og grjót og möl. Strax íkjölfarið hafi verið farið í þá vinnu að hreinsa lagnir eins ogunnt var. Slík vinna sé mjög tímafrek en hún sé núna á lokastigi. Kópavogsbærhafi nú til skoðunar til hvaða úrræða sé rétt að grípa til þess að koma í vegfyrir að slíkt endurtaki sig. Annars vegar verði skoðað hvort hægt sé að breytafráveitukerfi frá umræddu húsi og hins vegar hvortgera þurfi lagfæringar á lagnakerfi húseiganda innan lóðar. Gert sé ráð fyrirað niðurstaða úr þessari skoðun liggi fyrir í lok maí ogverði ákvörðun tekin í framhaldi af því. Þann 8. apríl 2008 fóruforsvarsmenn húsfélagsins að Lindasmára 1-7 á fund bæjarstjóra Kópavogsbæjar. Ísamantekt af fundinum, sem rituð er af Jóni Svavarssyni, þáverandi formannihúsfélagsins, en þessi samantekt var send öllum íbúðareigendum, segir m.a. aðbæjarstjóri hafi tekið á móti hópnum og farið yfir málin. Bæjarstjóri hafi sagtað allt þyrfti að gera til að koma í veg fyrir aðsvona flóð gæti endurtekið sig. Teikningar hafi verið skoðaðar og hafifundarmenn fengið annan skilning á málið eftir þá skoðun. Komið hafi fram aðfráveitulögn hússins að Lindasmára 1-7 sameinist fráveitu í Lindahverfi, á mótsvið leikskólann Smárahvamm, og færi þaðan áfram út áKársnes í dælustöð. Niðurstaða fundarins hafi verið að núværi verið að vinna að úttekt á öllum fráveitumálum á svæðinu en þegar værikomið í ljós að lögnin væri sigin í Dalsmára. StefndiMagnús Blöndahl óskaði eftir úttekt heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis þann 31. desember2007. Segir m.a. í bréfi heilbrigðiseftirlitsins, semdagsett er 4. janúar 2008, að gert hafi asahláku ogvatnsveður helgina á undan og skólp flætt upp um niðurföll í blokkinni sem berihúsnúmerin 1, 3, 5 og 7 við Lindasmára. Hreinsun hafi verið hafin þegarheilbrigðiseftirlitið kom á staðinn og hafi hreinsunfarið fram á vegum tryggingafélags. Ummerki á gólfum, veggjum og hurðum hafi sýnt að saurmengað vatn hafi flætt um allaganga í kjallara og víða náð liðlega 20 cm upp á veggi og hugsanlega hærra.Umfang og saurmengun í kjallara bendi til bakflæðis úrfráveitukerfi bæjarins. Að sögn íbúa á staðnum muni þetta veraa.m.k. í fjórða sinn sem þetta hafi gerst, þó í mismiklum mæli en ávallt viðáþekk veðurskilyrði. Í lok bréfsins beinir heilbrigðiseftirlitið því tilframkvæmda- og tæknisviðs Kópavogsbæjar og húseigendaað Lindasmára að þeir ræði uppkominn vanda og finni varanlega lausn. Þann 28. nóvember 2008 sendiSteingrímur Hauksson sviðsstjóri lögmanni stefnenda bréf þar sem segir m.a. aðþann 12. mars 2008 hafi Kópavogsbæ borist erindi frálóðarhöfum að Lindasmára 1-7, þar sem þess hafi verið óskað að gerðar yrðubreytingar á fráveitukerfum við húsið. Ástæðan hafi verið súað í miklum leysingum hafi ítrekað flætt upp úr niðurföllum í kjallara. Síðan segir að Kópavogsbær hafi gert ítarlega úttekt á öllufráveitukerfi í nágrenni við húsið. Samkvæmt þeim athugunum sé líklegtað fyrirstaða hafi orðið í aðallögn við Dalsmára semleitt hafi til þess að flætt hafi upp úr niðurföllum við Lindasmára. Það sé talið líklegt að þessi fyrirstaða hafi myndast við sig álögninni. Eftir framangreint atvik hafi Kópavogsbærvaktað umrædda lögn í þeim tilgangi að koma í veg fyrir frekari stíflur.Þá sé fyrirhugað að endurnýja lögnina á umræddum stað. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing Jóns Svavarssonar, fyrrverandiformanns húsfélagsins að Lindasmára 5, Kópavogi, dags. 20. október 2008. Í yfirlýsingunni lýsir Jón því m.a. yfir að hann hafi aldrei rætt við stefnendur þessa málsum uppflæði það sem komið hafi í gegnum tíðina í kjallara hússins að Lindasmára5, Kópavogi. Þetta vandamál hafi ekki verið rætt á fundumhúsfélagsins, hvorki formlega né óformlega, frá því í júní 2005 til nóvember2007 eða á þeim tíma er stefnendur hafi búið í húsinu. Enginn húsfundur hafi verið haldinn á þessu tímabili. Ekkert uppflæði eða tjón hafi orðið meðan þau hafi búið í húsinu.Þá segir jafnframt í yfirlýsingunni að tillaga um að fela verkfræðistofu að gera úttekt á fráveitumálum hafi verið felld á fundi í húsfélaginu.Hafi það verið gert vegna þess að lagnirnar séu á vegum bæjarins og hafi bærinn lýst því yfir að hann muni tryggja aðlagnirnar verði í lagi. Flóð það sem mestum skaða olliþann 30. desember 2007 hafi orðið vegna þess aðverktakar í Lindum hafi veitt yfirborðsvatni í klóaklögn í leyfisleysi. Þanndag hafi verið asahláka sem hafi valdið vatnsskemmdumá öllu höfuðborgarsvæðinu. Stefndu óskuðu eftir dómkvaðningu matsmanns 8. október 2008. Í matsgerð Guðbjarts Magnússonar,byggingafræðings og húsasmíðameistara, sem dagsett erí janúar 2009, segir m.a. að fyrirstaða í frárennsliskerfi bæjarins sé ástæðaþess að vatn hafi flætt upp úr niðurföllum í Lindasmára 5. Samkvæmt uppdráttum sem matsmaður hafi skoðað af lagnakerfi bæjarins sé um tvökerfi að ræða. Annars vegar frárennslislagnir sem takivið frárennsli húsa (salerni, sturtum, niðurföllum o.fl.) og hins vegarregnvatnslagnir sem taki við öllu yfirborðsvatni sem falli til í votviðrum. Meðslíku kerfi eigi að vera útilokað að saurmengað vatnflæði upp úr lögnum húsa í asahláku og miklum rigningum. Matsmaðurtelur víst að einhvers staðar í lagnakerfinu hafi regnvatni verið beint inn áfrárennslislögn bæjarins. Ástæðan fyrir því að flætthafi inn í Lindasmára 5, en ekki önnur nálæg hús, sé að líkindum sú að lagnirhússins séu fyrsta opna leiðin fyrir aftan fyrirstöðuna. Matsmaður tekur þó fram að hann hafi ekki staðfesta heimild fyrirþví hvar eða hvers eðlis fyrirstaðan sé. Í matsbeiðni er matsmaðurbeðinn um að leggja fram rökstuddar tillögur um hvað geraþurfi til að ráða bót á því ástandi sem skapast hafði. Þá var matsmaður beðinnum að meta kostnað við að bæta úr göllum og leggjafram rökstutt álit á því hvað gallarnir rýri íbúð matsbeiðenda í verði fyrir ogeftir viðgerð. Varðandi þessar spurningar svaraði matsmaður því til að hannteldi að hann tæki ekki afstöðu til þessara spurninga þar semKópavogsbær bæri ábyrgð á lagnakerfi bæjarins. Hann taldi ekki að verðgildiíbúðarinnar myndi rýrna af þessum sökum. Matsmaður varbeðinn um að meta lausafé sem skemmst hafði í geymsluí kjallara og gerði hann það ásamt því að meta afnotamissi stefndu af geymslu íkjallara. Með bréfi 15. janúar 2009 óskaðilögmaður stefndu eftir því við matsmann að hann svaraði nánar þeim spurningumsem beint var til hans í upphaflegri matsbeiðni. Í svari sínu19. febrúar 2009 segir matsmaður m.a. að meðtvöföldu lagnakerfi eigi að vera búið að útiloka þann möguleika að í asahlákuog miklum rigningum berist vatn inn í íbúðarhúsnæðið. Skólpi sé haldið aðskilduí sérkerfi og eigi að vera algjörlega óháðveðurfarslegum skilyrðum. Regnvatnskerfi sé einnig aðskilið kerfi en það getihins vegar yfirfyllst í hláku og mikilli ofankomu. Það kerfi sé hins vegar hvergi tengt inn í íbúðarhúsnæði.Hins vegar liggi fyrir að einhvers staðar í bæjarkerfinu sé bilun sem hafi orsakað það að saurmengað vatn hafi flætt upp úrniðurföllum við Lindasmára 5. Erfitt sé fyrir matsmann aðfinna út hvar sú bilun liggi því hún geti verið víðsfjarri Lindasmára.Lagnakerfið sé ansi víðfeðmt og afmarkist af Fífuhvammsvegií suðri og Dalsmára í norðri. Þá afmarkist svæðið frá Dalsmára í vestri og að Dalsvegi í austri. Bilun geti verið hvar sem er á þessu svæði. Staðsetning á slíkri bilun kalli áallsherjarúttekt á lagnakerfinu með hreinsi- ogmyndavélabílum. Ekkert bendi til þess að lagnakerfi hússinsað Lindasmára 5 sé í ólagi. Telur matsmaður að stofnlagnakerfi bæjarinssé ekki hluti af fasteigninni Lindasmára 5. Úttekt álagnakerfi fyrir hverfið gæti tekið langan tíma ogverið gríðarlega kostnaðarsöm. Með beiðni 10. mars 2009 óskuðustefndu eftir yfirmati. Í yfirmatinu eru yfirmatsmenn beðnir um að meta og leggja fram rökstutt álit á því hvað meintur gallirýri íbúð matsbeiðanda í verði fyrir og eftir viðgerð. Yfirmatsgerðfasteignasalanna Dans Valgarðs Wiium hdl. og Jóns Guðmundssonar er dagsett í apríl 2009. Í niðurstöðuhennar segir að á meðan viðgerð sé ólokið á frárennslislögnum íbúðarinnar sésöluverð hennar lægra sem nemi 8-10% af markaðsverðihennar. Telja yfirmatsmenn að sölumöguleikar eignarinnar meðan viðgerð séólokið séu verulega skertir þar sem margir kaupendurmundu hverfa frá kaupum á eigninni í þessu ástandi. Jafnframttelja yfirmatsmenn að sölumöguleikar íbúðarinnar séu ekki þeir sömu þrátt fyrirað viðgerð hefði farið fram. Óhjákvæmilegt sé fyrir seljanda að upplýsakaupanda um þetta vandamál sem staðið hafi í 14 ár. Matsmenn telja að verðgildi íbúðarinnar hafi rýrnað um allt að 3-5%enda þótt viðgerð hefði farið fram. II. Ískýrslum sínum fyrir dómi sögðu stefnendur m.a. að þauhefðui búið að Lindasmára 5 frá 17. júní 2005 til 15. nóvember 2007. Á þeim tíma hafi þau aldrei orðið vör viðleka í kjallara og enginn hafi sagt þeim frá því aðflætt hefði í kjallara. Í málistefndu kom m.a. fram að þau hefðu ekki keypt eigninahefðu þau vitað af meintum galla. Það hafi orðið þeim mikiðáfall þegar flætt hafi í kjallaranum 30. desember2007 og aftur 8. febrúar 2008. Þau hafi ætlað aðleigja út herbergi í íbúðinni en þurft að nota það herbergi fyrir geymslu þar sem þau hafi ekki getað treyst geymslunni í kjallaranum. Þaðhafi tekið allt upp í 6 mánuði að gera við þærskemmdir sem urðu í flóðinu. SteingrímurHauksson, sviðsstjóri framkvæmda- og tæknisviðsKópavogsbæjar, sagði m.a. fyrir dómi að komið hefði í ljós að frárennslislögn íDalsmára væri sigin og lægi nánast lárétt. Á þessu svæði sé rennsli því tregaraog hætta á aðskotahlutir setjist þar í lögnina. Lögn frá fjöleignahúsinu við Lindasmára tengist síðan þessari lögn.Steingrímur taldi líklegustu skýringuna á flóðinu 30. desember 2007 vera þá að regnvatn hafi farið inn ískolplögnina. Á byggingarstöðum í nýjum hverfum sé skólplögn oft opin og þá geti þetta gerst. Í asahláku ogmikilli rigningu komist regnvatn inn í skolplögnina og þá hafi lögnin ekkiundan. Nú sé búið að skoða og mynda lögnina og hún sévöktuð sérstaklega og hreinsuð reglulega. Búið sé að teikna nýja lögn og hafi staðið til að ráðast í framkvæmdir síðastliðinnvetur en af því hafi ekki orðið. Steingrímur átti von á aðráðist yrði í framkvæmdir fljótlega. Jón Svavarsson var formaður húsfélagsins að Lindasmára 5 á þessumtíma. Hann kvaðst hafa haft samband við tryggingafélag húsfélagsins og beðið um að fá upplýsingar um hve oft hefði flætt íhúsinu. Hann hafi fengið þær upplýsingar að það hefði gerstárið 2001, 2003, 2005, 30. desember 2007 og svo8. febrúar 2008. Öll þessi flóð hafiverið minniháttar að undanskildu flóðinu í desember 2007. Þá hafi veriðmikill snjór og síðan gert asahláku. Flætt hafi víða íKópavogi og í Reykjavík þennan dag. Jón kvaðst notasína geymslu í kjallaranum og hafi hann ekki orðið varvið annað en að aðrir íbúðareigendur gerðu slíkt hið sama. Þá komufyrir dóminn matsmenn, sem staðfestu matsgerðir sínar,og Skúli Örn Sigurðsson fasteignasali. III. Stefnendur vísa til meginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindingaen reglur þessar eigi sér lagastoð í lögum um fasteignakaup nr. 40/2002,sérstaklega 1., 7. og 50. gr. laganna. Kröfu sína um dráttarvextistyðja stefnendur við III. kafla laga nr. 38/2001. Í málflutningi gat lögmaðurstefnenda þess að vísað væri til 1. mgr. 6. gr. laganna í þessu sambandi. Krafa umvirðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnduhafi neitað því að greiða stefnendum lokagreiðslu að fjárhæð 800.000 krónur og innheimtutilraunir hafi ekki borið árangur. Kröfu sína byggi stefnendur á kaupsamningi aðila frá 19. október 2007. Ígreinargerð sinni byggja stefndu á því að þau hafi ekki getað notað geymslu íkjallara vegna þess að alltaf geti verið hætta á flóði ánfyrirvara. Stefndu hafi ætlað að leigja eitt herbergi í íbúðinni en þurft aðhverfa frá því þar sem það herbergi sé nú nýtt semgeymslurými. Stefndu hafi leitað til verkfræðistofu ogóskað eftir kostnaðaráætlun um hvað kosta mundi að gera úttekt á frárennslihússins Lindasmára 1-7 og tillögu að úrbótum sem myndu koma í veg fyrir frekariflóð. Tilboðið hafi numið 465.000 krónum en ekki hafi fengiststuðningur sameigenda til að ráðast í þá rannsókn. Stefndu gera kröfu til skuldajafnaðar vegna tjónsins sem gallinnhafi valdið þeim. Stefndu telja að sýkna beri þau að svostöddu þar til liggi fyrir hvort varanleg lausn fáist á frárennslismálumhússins. Stefnduvísar til meginreglna kröfu- og samningsréttar umskuldbindingar og réttar efndir á söluhlut. Stefndu vísa tillaga um fasteignakaup nr. 40/2002og laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. IV. kafla,einkum 17. gr. Þá vísa þau til VI. kaflalaganna, einkum 45. og 47. gr.Stefndu gera kröfu um skaðabætur vegna tjóns á lausafé og afslátt og eðaskaðabætur vegna galla á íbúðinni og vísa til 37., 38. og40. gr. sömu laga. Krafa ummálskostnað styðjist við 129. gr. laga nr. 91/1991. IV. Stefndukeyptu íbúð af stefnendum í fjöleignahúsinu Lindasmára5, Kópavogi, með kaupsamningi 19. október 2007. Þaugreiddu kaupverð að undanskilinni lokagreiðslu að fjárhæð 800.000 krónur sem þau héldu eftir og báru við galla á hinu selda. Þautelja eignina gallaða þar sem flætt hefur upp úrniðurföllum í kjallara fasteignarinnar. Upplýster í málinu er þrisvar sinnum hafi flætt upp um niðurföll í sameign hússins íkjallara áður en stefndu keyptu eignina, þ.e. árin 2001, 2003 og 2005. Þessi flóð voru minniháttar aðsögn fyrrverandi formanns húsfélagsins, Jóns Svavarssonar. Upplýst erjafnframt að stefnendur vissu ekki af þessum flóðum,enda gerðist ekkert slíkt á þeim tíma er þau bjuggu í húsinu, frá 17. júní 2005 til 15. nóvember 2007. Flóðinu 30. desember 2007 er lýsthér að framan. Saurmengað vatn flæddi um allankjallarann í sameign hússins, í allt að 20 cm hæð, og skemmdi m.a. eigurstefndu sem þau geymdu í geymslu sinni í kjallara. Annað flóðkom 8. febrúar 2008 en það var í miklu minnamæli. Ímatsgerð Guðbjarts Magnússonar, byggingafræðings og húsasmíðameistara, svo ogbréfum Steingríms Haukssonar, sviðsstjóra framkvæmda- og tæknisviðsKópavogsbæjar, svo og í skýrslum þeirra fyrir dómi, er gerð grein fyrir orsökumframangreindra flóða. Tvö lagnakerfi eru á því svæði semhér um ræðir. Annars vegar frárennslislagnir sem takavið frárennsli húsa, þ. á m. frá salernum, sturtum, niðurföllum og fleiru, oghins vegar regnvatnslagnir sem taka við öllu yfirborðsvatni sem fellur til ívotviðrum. Þessi tvö kerfi eru aðskilin og á regnvatnog annað yfirborðsvatn ekki að geta farið inn á frárennslislagnir frá húsum efallt er með felldu. Skólplögnum, fráveitulögnum frá húsum, er haldið í aðskildusérkerfi og eiga að vera algjörlega óháðveðurfarslegum skilyrðum. Frá fjöleignahúsinu við Lindasmára 5 gengurfrárennslislögn út í stofnlögn bæjarins við Dalsmára en sú lögn liggur umhverfið og þjónar mörgum húsum, þ. á m. mörgumfjölbýlishúsum. Bilun hefur ekki komið fram í frárennslislögn hússins aðLindasmára 5 heldur í stofnlögninni sem var lögð afKópavogsbæ sem jafnframt annast viðhald hennar. Staðfest hefur verið að lögniní Dalsmára hefur sigið og liggur lárétt að hluta. Líklegt er talið að skólplögnin hafi staðið opin á byggingastað íLindum en það mun stundum hafa gerst. Regnvatn, grjót ogmöl átti þá greiða leið inn í lögnina með þeim afleiðingum að lögnin náði ekkifullum afköstum við Dalsmára þar sem hún hefur sigið. Matsmaður og Steingrímur Hauksson töldu tvær ástæður vera fyrirflóðinu 30. desember 2007 í húsi stefndu. Annars vegarað myndast hafi hindrun í lögninni við Dalsmára fyrir neðan þann stað þar sem frárennslislögn úr húsinu við Lindasmára tengiststofnlögninni í Dalsmára. Það hafi haft þær afleiðingar að vatn hafi þrýst inní frárennslislögnina frá Lindasmára og komið upp umniðurföll í húsinu. Hins vegar sé skýringin einnig sú að óvenju mikið vatn hafirunnið um Dalsmáralögnina þar sem skolplögn hefði einsog áður sagði einhvers staðar staðið opin í asahláku. Fyrir liggur að bæjaryfirvöld í Kópavogi hafi lýst því yfir að þaumuni sjá um viðgerð á umræddri stofnlögn í Dalsmára. Lögnin er núsérstaklega vöktuð og hreinsuð reglulega á þeim staðsem hún hefur sigið. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup telst fasteign samkvæmt lögunum veraafmarkaður hluti lands, ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum, ogmannvirki sem varanlega eru við landið skeytt. Bilun sú semframangreindum flóðum olli var í frárennslislögn Kópavogsbæjar, stofnlögn semliggur um hverfið, og er fyrir utan lóðarmörk fasteignar stefndu. Þessi biluner nú vöktuð sérstaklega og Kópavogsbær hefur lýstyfir ábyrgð á biluninni og lofað úrbótum. Verður því ekki fallist á þausjónarmið stefndu að fasteign þeirra sé haldin galla ískilningi 18. eða 19. gr.laga nr. 40/2002, enda er sannað í málinu að stefnendurhvorki vissu né máttu vita um þau vandamál er tengdust frárennslislögnKópavogsbæjar í Dalsmára. Krafastefnenda verður því tekin til greina að öllu leyti ogeftir þeirri niðurstöðu verða stefndu dæmd til að greiða stefnendummálskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndu,Auður Eiríksdóttir og Magnús Blöndahl Sighvatsson, greiði stefnendum, Unni B.Johnsen og Sigurði G. Barðasyni, 800.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. febrúar 2008 tilgreiðsludags. Stefndu greiði stefnendum 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 678/2014
|
Niðurlagning stöðu Samningur Stjórnsýsla Miskabætur
|
Starf D sem sérlegur erindreki alþjóðaheilbrigðismála hjá Í var lagt niður 1. febrúar 2009 og naut hann biðlauna til 1. febrúar 2010. Hann höfðaði mál gegn Í og krafðist launa og orlofs vegna námsleyfis fyrir tímabilið 1. febrúar 2010 til 1. ágúst 2011, en þá kröfu reisti hann á minnisblaði heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra þar sem fram kom að í störfum sínum nyti D, sem áður gegndi stöðu ráðuneytisstjóra, alls áunnins réttar til framhalds- og endurmenntunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með starfslokum væri endi bundinn á rétt starfsmanns til námsleyfis, enda væri námsleyfi ætlað að gera starfsmann hæfari til að sinna verkum sínum er hann kæmi aftur til starfa úr leyfi. D hefði ekki fært sönnur á að samkomulag hafi tekist milli aðila um greiðslu launa í námsleyfi eftir starfslok hans og því hefði réttur hans til endurmenntunar fallið niður við starfslok hans hjá Í. D hélt því einnig fram að hann ætti rétt á miskabótum og byggði þá kröfu meðal annars á því að umboðsmaður Alþingis hefði komist að því að ekki hefði verið nægjanlega gætt að því að fylgja sjónarmiðum sem leiði af vönduðum stjórnsýsluháttum og lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins við starfslok hans. Í því sambandi kom fram í dómi Hæstaréttar að jafnvel þótt Í hefði mátt standa betur að tilkynningu til D um starfslokin yrði ekki talið að með tilkynningunni hefði verið brotið gegn óskráðri meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar þannig að í því hefði falist ólögmæt meingerð gegn æru eða persónu D. Var miskabótakröfu D því hafnað. Þá var hafnað kröfu hans um greiðslu kostnaðar vegna reksturs málsins hjá umboðsmanni Alþingis.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. október 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að tildæmd fjárhæð verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 4. desember 2014. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 15.067.886 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2010 til greiðsludags, en til vara af sömu fjárhæð með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna af sömu fjárhæð frá 1. febrúar 2009 til 29. janúar 2013 og dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 5.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga frá 1. febrúar 2009 til 29. janúar 2013, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, og 300.000 krónur með dráttarvöxtum frá 29. janúar 2013 til greiðsludags. Loks krefst gagnáfrýjandi hærri málskostnaðar en honum var dæmdur í héraði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Starf það, er gagnáfrýjandi hafði gegnt sem sérlegur erindreki alþjóðaheilbrigðismála, samkvæmt samkomulagi milli hans og þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra 31. ágúst 2007, var lagt niður 1. febrúar 2009 og naut hann biðlauna til 1. febrúar 2010. Gagnáfrýjandi krefst í máli þessu launa og orlofs vegna námsleyfis fyrir tímabilið 1. febrúar 2010 til 1. ágúst 2011. Hann reisir þá kröfu meðal annars á ódagsettu minnisblaði heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra, sem gagnáfrýjandi undirritaði, en í niðurlagi minnisblaðsins sagði: ,,Davíð skal í hinu nýja embætti eiga kost á framhalds- og endurmenntun í efnum tengdum þessum málaflokki, sbr. m.a. 4. gr. úrskurðar Kjararáðs um almenn starfskjör frá 30. maí 2007. Kostnaður vegna framangreinds, að því marki sem hann byggir á áunnum rétti fyrir 1. september 2007, skal borinn af heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti.“ Þá bendir gagnáfrýjandi á bréf heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 31. ágúst 2007 til stuðnings þessari kröfu, en þar sagði: ,,Með vísan til minnisblaðs heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra, dags 31. ágúst 2007, heimilar heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra að Davíð Á. Gunnarsson, ráðuneytisstjóri, njóti alls áunnins réttar síns til framhalds- og endurmenntunar sbr. grein 4.1. í úrskurði Kjararáðs um almenn starfskjör frá 30. maí 2007, og greiða honum dagpeninga á námstímanum samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar.“ Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ofangreind skjöl verði ekki túlkuð rýmra en samkvæmt orðanna hljóðan á þann veg að gagnáfrýjandi hafi í hinu nýja embætti átt kost á framhalds- og endurmenntun og að um þann rétt færi samkvæmt 4. gr. reglna kjararáðs um starfskjör 30. maí 2007. Líta verður svo á að með starfslokum sé endi bundinn á rétt starfsmanns til námsleyfis, nema um annað sé sérstaklega samið, enda er námsleyfi ætlað að gera starfsmann hæfari til að sinna verkum sínum er hann snýr aftur úr leyfinu þannig að það komi vinnuveitanda jafnt sem starfsmanni að notum. Fallist er á með héraðsdómi að gagnáfrýjanda hafi ekki fært sönnur á að samkomulag hafi tekist milli aðila um greiðslu launa í námsleyfi eftir starfslok hans hjá aðaláfrýjanda. Samkvæmt framansögðu féll því niður réttur gagnáfrýjanda til endurmenntunar þegar hann lauk störfum hjá aðaláfrýjanda. Í samræmi við það verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda um laun og orlof vegna námsleyfis á fyrrgreindu tímabili og jafnframt af kröfu hans um skaðabætur sem jafngildi launum ráðuneytisstjóra á því tímabili. II Kröfu sína um miskabætur reisir gagnáfrýjandi á því að umboðsmaður Alþingis hafi 30. desember 2010 komist að því í tilefni kvörtunar sinnar til hans að ekki hafi verið nægjanlega gætt að því að fylgja sjónarmiðum, sem leiði af vönduðum stjórnsýsluháttum og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, við starfslok sín. Þá er krafan rökstudd með því að gagnáfrýjandi hafi orðið af störfum sem hann hafi haft hug á, vegna þess hvernig starfslokin hafi borið að. Stjórnvöld hafi enga skýringu gefið á brotthvarfi gagnáfrýjanda úr starfi og með framferði sínu grafið undan trausti á persónu hans. Um lagarök fyrir kröfunni vísar gagnáfrýjandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum sagði að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð fælist að um saknæma hegðun væri að ræða. Gáleysi myndi þó þurfa að vera verulegt til þess að tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Af dómafordæmum Hæstaréttar verður ráðið að lægsta stig gáleysis uppfylli ekki kröfu þessa ákvæðis um ólögmæta meingerð. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjanda tilkynnt með bréfi 28. janúar 2009 að ákveðið hafi verið að leggja niður embætti hans frá og með 1. febrúar sama ár og var þar vísað til breyttra forsendna vegna samdráttar í ríkisfjármálum og þess að fyrirhugað væri að draga verulega úr fjárframlögum til utanríkismála. Umrædd ákvörðun aðaláfrýjanda um starfslok gagnáfrýjanda tengdist því hvorki starfshæfni hans né persónu. Jafnvel þótt aðaláfrýjandi hefði mátt standa betur að tilkynningu til gagnáfrýjanda um starfslok hans, með því að gefa honum rýmri tíma og ráðrúm til að bregðast við henni, verður ekki talið að aðaláfrýjandi hafi þar með brotið gegn óskráðri meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Samkvæmt framangreindu fólst ekki ólögmæt meingerð af hálfu aðaláfrýjanda gegn æru eða persónu gagnáfrýjanda með tilkynningunni um starfslokin og verður hann því sýknaður af kröfu um miskabætur af þeim sökum. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna aðaláfrýjanda af kröfu gagnáfrýjanda um kostnað vegna rekstur máls síns hjá umboðsmanni Alþingis er staðfest með vísan til forsendna hans. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum gagnáfrýjanda, Davíðs Á. Gunnarssonar. Málskostnaður fyrir héraðsdómi og Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 20. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Davíð Á. Gunnarssyni Selbraut 76 á Seltjarnarnesi á hendur íslenska ríkinu með stefnu birtri 23. janúar 2013. Í stefnu er tiltekið að Katrínu Júlíusdóttur fjármálaráðherra, Guðbjarti Hannessyni velferðarráðherra og Össuri Skarphéðinssyni utanríkisráðherra, sé öllum stefnt fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér vangreidd laun og orlof vegna námsleyfis fyrir tímabilið 1. febrúar 2010 til 1. september 2011, samtals 15.984.923 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 874.200 kr. frá 1. mars 2010 til 1. apríl 2010, af 1.748.400 kr. frá 1. apríl 2010 til 1. maí 2010, af 2.622.600 kr. frá 1. maí 2010 til 1. júní 2010, af 3.496.800 kr. frá 1. júní 2010 til 1. júlí 2010, af 4.371.000 kr. frá 1. júlí 2010 til 1. ágúst 2010, af 5.245.200 kr. frá 1. ágúst 2010 til 1. september 2010, af 6.119.400 kr. frá 1. september 2010 til 1. október 2010, af 6.993.600 kr. frá 1. október 2010 til 1. nóvember 2010, af 7.867.800 kr. frá 1. nóvember 2010 til 1. desember 2010, af 8.812.812 kr. frá 1. desember 2010 til 1. janúar 2011, af 9.687.012 kr. frá 1. janúar 2011 til 1. febrúar 2011, af 10.561.212 kr. frá 1. febrúar 2011 til 1. mars 2011, af 11.435.412 kr. frá 1. mars 2011 til 1. apríl 2011, af 12.309.612 kr. frá 1. apríl 2011 til 1. maí 2011, af 13.183.812 kr. frá 1. maí 2011 til 1. júní 2011, af 14.150.849 kr. frá 1. júní 2011 til 1. júlí 2011, af 15.067.886 kr. frá 1. júlí 2011 til 1. ágúst 2011 og af 15.984.923 kr. frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi skaðabóta sem jafngilda launagreiðslum fyrir tímabilið 1. febrúar 2010 til 1. september 2011, samtals að fjárhæð 15.984.923 kr. auk vaxta af þeirri fjárhæð skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2009 til þingfestingardags, og dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfur um greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 kr. auk vaxta af þeirri fjárhæð skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2009 til þingfestingardags, og dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags. Einnig gerir stefnandi kröfu um greiðslu kostnaðar við málarekstur fyrir umboðsmanni Alþingis samtals að fjárhæð 300.000 kr. ásamt dráttarvöxtum, frá þingfestingardegi og til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Loks krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda í samræmi við gjaldskrá Lögmanna Laugavegi 3 ehf. auk lögmælts virðisaukaskatts samkvæmt lögum nr. 50/1988 samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður í því tilviki felldur niður. Málavextir Stefnandi tók við starfi í utanríkisráðuneytinu þann 1. september 2007 sem sérstakur erindreki alþjóðaheilbrigðismála „Special Envoy for Global Health“ og gegndi því starfi þar til það var lagt niður 1. febrúar 2009. Tilkynningu þess efnis fékk stefnandi frá þáverandi utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, með bréfi dags. 28. janúar það ár en stefnandi kveðst hafa verið upplýstur um ákvörðun þessa á fundi með ráðherra sama dag. Stefnandi gegndi áður starfi ráðuneytisstjóra í heilbrigðis- og tryggingamála- ráðuneytinu en hann var skipaður í það embætti 11. október 1995 og áður var hann aðstoðarforstjóri og síðar forstjóri Ríkisspítalanna og Landspítalans, forvera Landspítala háskólasjúkrahúss (LSH), samtals í tæp 25 ár. Um árabil starfaði stefnandi jafnframt að heilbrigðismálum á alþjóðlegum vettvangi, m.a. með setu í fastanefnd Evrópusvæðis Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar (WHO) á árunum 1997-2000 og átti sæti í aðalstjórn WHO á árunum 2002-2006, þar af eitt ár sem formaður og var kjörinn í stjórn eftirlaunasjóðs WHO árið 2006. Auk framangreinds var stefnandi allt frá árinu 1998 sérstakur ráðgjafi utanríkisráðuneytisins varðandi mál sem snertu heilbrigðismál og þróunarsamvinnu, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðastofnana. Gengið var frá flutningi á starfi stefnanda með minnisblaði sem er undirritað af þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Guðlaugi Þór Þórðarsyni, þáverandi utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og stefnanda. Minnisblaðið er ódagsett en það mun hafa verið undirritað 31. ágúst 2007 og segir í því að fyrirkomulagið taki gildi frá og með 1. september 2007. Í inngangi minnisblaðsins kemur fram að ríkisstjórn Íslands hafi ákveðið að auka þátttöku landsins á sviði þróunarverkefna í heilbrigðismálum á alþjóðlegum vettvangi. Segir síðan að stefnandi hafi fallist á beiðni ríkisstjórnarinnar um að leiða framangreint starf stjórnvalda en um leið sé starfsskyldum hans sem ráðuneytisstjóra í heilbrigðis- og tryggingamála- ráðuneytinu létt af honum. Aðila greinir á um hvort í þessu hafi falist tímabundinn eða varanlegur tilflutningur stefnanda í starfi. Nánar um réttarstöðu stefnanda á meðan hann sinni þessu verkefni segir í minnisblaðinu að á grundvelli 36. gr. laga nr. 70/1996 hafi heilbrigðis- og trygginga- málaráðherra, utanríkisráðherra og stefnandi komist að samkomulagi um að stefnandi flytjist úr embætti ráðuneytisstjóra í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu í utanríkisráðuneytið, í embættið „Special Envoy for Global Health“, sem sé sérlegur erindreki í skilningi 2. tl. 22. gr. sömu laga og sinni umbeðnum störfum á vettvangi alþjóða heilbrigðismála, með sérstakri áherslu á málefni Alþjóðaheilbrigðismála- stofnunarinnar, WHO. Þá segir jafnframt um starfskjör stefnanda: „Á embættistímanum heldur Davíð öllum starfskjörum ráðuneytisstjóra eins og þau eru á hverjum tíma, sbr. 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar. Ennfremur heldur Davíð öllum áunnum réttindum, þ. á. m. ótímabundinni skipun sinni (æviráðningu), sbr. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996.“ Loks er svohljóðandi málsgrein um endurmenntun stefnanda: „Davíð skal í hinu nýja embætti eiga kost á framhalds- og endurmenntun í efnum tengdum þessum málaflokki, sbr. m. a. 4. gr. úrskurðar Kjararáðs um almenn starfskjör frá 30. maí 2007. Kostnaður vegna framangreinds, að því marki sem hann byggir á áunnum rétti fyrir 1. september 2007, skal borinn af heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu.“ Með bréfi utanríkisráðherra dags. 31. ágúst 2007 er stefnanda formlega tilkynnt um flutning hans úr starfi ráðuneytisstjóra í utanríkisráðuneytið í embætti „Envoy for Global Health“. Áréttað er í bréfinu að stefnandi haldi óskertum launum og starfskjörum og vísað að öðru leyti til framangreinds minnisblaðs um þau atriði. Þá ritaði heilbrigðis- og tryggingamála- ráðherra einnig bréf til stefnanda sama dag þar sem vísað er til minnisblaðsins auk þess sem þar segir að ráðherra heimili að stefnandi njóti alls áunnins réttar síns til framhalds- og endurmenntunar sbr. grein 4.1 í úrskurði kjararáðs um almenn starfskjör frá 30. maí 2007, og að honum verði greiddir dagpeningar á námstímanum samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar. Í tilvitnuðum gögnum er vísað til úrskurðar kjararáðs en mun vera átt við reglur kjararáðs um starfskjör embættismanna sem samþykktar voru af ráðinu 30. maí 2007 og tóku gildi 1. júní sama ár. Stefnandi tók við hinu nýja starfi í samræmi við ofangreint þann 1. september 2007 en hann kveðst hafa haldið áfram að vinna fyrir heilbrigðis- og tryggingamála- ráðuneytið að störfum sem sneru að skyldum íslenska ríkisins gagnvart WHO og annast samningagerð fyrir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið vegna endurskoðunar samnings við Department of Health and Human Services og National Institute of Health (NIH). Í ágúst 2008 kveðst stefnandi hafa skilað skýrslu til utanríkisráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra með tillögum um stefnumótun varðandi aukna þátttöku Íslendinga í heilbrigðismálum á alþjóða- vettvangi. Skýrslan hafi hafi verið unnin í samráði við WHO og stefnandi kveðst hafa gert ráð fyrir því að sinna áfram að fullu þessum og öðrum störfum tengdum WHO. Á árinu 2008 kveðst stefnandi hafa hafið undirbúning að töku námsleyfis en taka þess hafi frestast þar sem ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins hafi óvænt falið honum að fylgjast með framkvæmd forsetakosninganna í Bandaríkjunum. Hinn 28. janúar 2009 barst stefnanda bréf frá utanríkisráðherra þar sem tilkynnt var að ákveðið hefði verið að leggja niður embætti hans í utanríkisráðuneytinu frá og með 1. febrúar 2009. Í bréfinu var vísað til breyttra forsendna vegna samdráttar í ríkisfjármálum. Tekið var fram að stefnandi ætti rétt á 12 mánaða biðlaunum og að við starfslokin yrði gjaldfallið orlof sem og áunnið en ógjaldfallið orlof gert upp. Ekki er getið annarra áunninna réttinda. Stefnandi kveðst hafa verið á leið í námsleyfi þegar honum var afhent uppsagnarbréfið. Ágreiningur aðila í máli þessu lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt til greiðslu launa og orlofs vegna námsleyfis á tímabilinu 1. febrúar 2010 til 1. september 2011. Stefnandi kvartaði til umboðsmanns Alþingis þann 29. desember 2009 vegna þeirrar ákvörðunar utanríkisráðherra að leggja stöðu hans niður. Umboðsmaður lauk meðferð þess máls 30. desember 2010. Í niðurstöðu umboðsmanns kemur fram að hann telji sig ekki hafa forsendur til að gera athugasemdir við þá ákvörðun utanríkisráðherra að leggja niður starf stefnanda. Hins vegar gerði umboðsmaður ráðherra grein fyrir því, með bréfi sama dag, að hann teldi að ekki hefði verið nægjanlega gætt að því að fylgja þeim sjónarmiðum sem leiða af vönduðum stjórnsýsluháttum og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, við starfslok stefnanda. Aðalmeðferð máls þessa fór fyrst fram 26. febrúar sl. Þá gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi og vitnin Guðlaugur Þór Þórðarson, fyrrverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Garðar Garðarsson hæstaréttarlögmaður og Ragnheiður Haraldsdóttir, fyrrverandi skrifstofustjóri og staðgengill ráðuneytisstjóri í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu. Framburður þeirra er rakinn eftir því sem tilefni er til í niðurstöðukafla dómsins. Þar sem ekki tókst að leggja dóm á málið innan frests skv. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 var málið endurflutt þann 20. júní og dómtekið að nýju að því loknu. Málsástæður og lagarök stefnanda Í máli þessu er fjármálaráðherra stefnt fyrir hönd íslenska ríkisins sem launagreiðanda. Enn fremur er velferðarráðherra stefnt sem arftaka heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra er stefnt sem þeim aðila sem lagði niður starf það er stefnandi hafði með höndum. Stefnandi byggir á því að þessir aðilar, þ.e. ráðherrarnir sjálfir fyrir hönd sinna ráðuneyta, hafi komið beint að gerð samkomulags við stefnanda og skuldbundið ráðuneyti sín til að greiða kostnað og laun hans eins og lýst sé í gögnum málsins. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi vanefnt loforð sem stefnanda hafi verið gefin í tengslum við tilfærslu hans í starfi. Vegna þessa geri hann aðallega kröfu um að fá fá greidd laun jafnlangan tíma og áunnu námsleyfi hans nam við starfslok eða til vara að fá greiddar skaðabætur jafnháar launum þann tíma sem áunnu námsleyfi hans nam við starfslok. Auk þess gerir stefndi kröfu um greiðslu miskabóta og greiðslu vegna kostnaðar vegna eftirfylgni máls hans hjá umboðsmanni Alþingis og málskostnaðar vegna málareksturs þessa. Krafa stefnanda um að stefndi greiði honum laun og orlof vegna námsleyfis fyrir tímabilið 1. febrúar 2010 til 1. ágúst 2011 byggir hann annars vegar á minnisblaði heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra frá 31. ágúst 2007 sem stefnandi hafi samþykkt með áritun sinni. Þar segi eftirfarandi: „Davíð skal í hinu nýja embætti eiga kost á framhalds- og endurmenntun í efnum tengdum þessum málaflokki, sbr. m .a. 4. gr. úrskurðar Kjararáðs um almenn starfskjör frá 30. maí 2007. Kostnaður vegna framangreinds, að því marki sem hann byggir á áunnum rétti fyrir 1. september 2007, skal borinn af heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti.“ Hins vegar byggi krafan á bréfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra frá 31. ágúst 2007. Þar segi: „Með vísan til minnisblaðs heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og utanríkisráðherra dags 31. ágúst 2007, heimilar heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra að Davíð Á. Gunnarsson, ráðuneytisstjóri, njóti alls áunnins réttar síns til framhalds- og endurmenntunar sbr. grein 4.1. í úrskurði Kjararáðs um almenn starfskjör frá 3. maí 2007, og greiða honum dagpeninga á námstímanum samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar.“ Auk þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, hafi Ragnheiður Haraldsdóttir, skrifstofustjóri í ráðuneytinu undirritað bréfið. Þessi gögn sýni að hluti af því samkomulagi sem gert var milli aðila um flutning stefnanda úr embætti í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu yfir í utanríkisráðuneytið hafi lotið því að stefnandi færi í námsleyfi. Þetta hafði verið rætt af aðilum á þeim fundi þar sem gengið var frá ofangreindum gögnum. Fundinn hafi setið, auk stefnanda og þáverandi ráðherra, Garðar Garðarsson hrl., sem hafi verið á fundinum að ósk stefnanda og Þórhallur Vilhjálmsson, lögfræðingur í forsætisráðuneytinu. Komi þetta fram í minnisblaði Garðars frá fundinum. Í minnisblaðinu er Páll Þórhallsson sagður hafa verið á fundinum en það rétta er að það mun hafa verið Þórhallur sem sat fundinn og var það leiðrétt við aðalmeðferð málsins. Grundvöllur námsleyfisins séu reglur kjararáðs um starfskjör frá 30. maí 2007. Þar segi í grein 4.1: Embættismaður sem stundar sérnám eða sækir framhalds- og/eða endurmenntunarnámskeið, með samþykki ráðherra, heldur launum og fær greiddan ferða- og dvalarkostnað samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar. Lengd leyfis samkvæmt þessu er allt að tveimur vikum á ári. Unnt er að veita lengra námsleyfi á lengra árabili. Þegar komið hafi verið að töku námsleyfis stefnanda hafi hann unnið hjá ríkinu í 34 ár, 7 mánuði og 2 vikur. Miðað við þann starfsaldur sé áunninn réttur til námsleyfis um 17 mánuðir. Það sé það tímabil sem stefnandi hafði áætlað sem námsleyfi og hann geri kröfu um að fá greidd laun fyrir. Miðað sé við laun ráðuneytisstjóra á þessum tíma, þ.e. frá 1. febrúar 2009 til loka ágúst 2010, sem sé það tímabil sem stefnandi áformaði að vera í námsleyfi. Krafist sé dráttarvaxta frá gjalddaga hverrar launagreiðslu og til greiðsludags, svo sem nánar er getið í kröfugerð. Verði ekki fallist á að stefnandi eigi rétt til launa, krefjist hann skaðabóta sem jafngildi launum ráðuneytisstjóra fyrir sama tímabil, þ.e. það tímabil sem hann áformaði að fara í námsleyfi. Sú krafa byggi á því fjártjóni sem stefnandi varð fyrir við það að staða hans var lögð niður. Byggt sé á því að niðurlagning stöðunnar án þess að stefnanda hafi verið gefinn kostur á að nýta sér áunninn rétt til námsleyfis hafi verið óheimil og brot á samningi milli aðila málsins. Krafan miði að því að gera stefnanda eins settan fjárhagslega og ef hann hefði notið þess réttar að fara í námsleyfi og í framhaldi af því á biðlaun. Um rökstuðning fyrir fjárhæð bóta vísast að auki til þess sem að framan greinir varðandi kröfu um greiðslu launa og orlofs fyrir nefnt tímabil að breyttu breytanda. Krafist sé vaxta frá tjónsdegi, sem sé sá dagur er uppsögn taki gildi, og dráttarvaxta frá þingfestingu. Krafa um miskabætur að fjárhæð 5.000.000 kr. byggir á þeim rökum sem fram koma í bréfi umboðsmanns Alþingis til lögmanns stefnanda, dags. 30. desember 2010. Þar segi að telji stefnandi að umrædd framkvæmd og þau atriðið sem umboðsmaður víkur að í bréfi sínu til utanríkisráðuneytisins hafi leitt til tjóns fyrir hann, verði það að vera verkefni dómstóla að taka afstöðu til slíkra krafna. Stefnanda hafi á árinu 2011 boðist tímabundið starf skólastjóra Norræna heilsufræðaháskólans í Gautaborg. Stjórnarformaður skólans hafi boðið stefnanda starfið og stefnandi hafi gefið þau svör að hann myndi taka það að sér. Þegar málið hafi verið borið undir stjórn skólans, stutt af fulltrúa Íslands og Norrænu ráðherranefndinni, nægði það ekki til, því fulltrúi Norðmanna, sem verið hafði í góðu sambandi við stefnanda í WHO-samstarfi í Genf, treysti sér ekki til að styðja hann til starfsins. Stefnandi hafi leitað víðar fyrir sér eftir nýju starfi en svo virðist sem viðmælendur hans telji að hann njóti ekki trausts stjórnvalda og hafi það valdið því að hann hefur ekki valist til nýrra starfa. Eðli málsins samkvæmt hefur þessi staða og sú staðreynd að stjórnvöld gáfu enga skýringu á brotthvarfi hans úr starfi, heldur létu það liggja á milli hluta hvort hann hefði verið starfshæfur, ekki gegnt starfsskyldum sínum eða jafnvel brotið af sér í starfi, valdið stefnanda ómældu tjóni. Enn fremur beri að geta þess að heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið lét hjá líða að tilnefna stefnanda til endurkjörs í lífeyrissjóð WHO árið 2009 þegar yfirstjórn WHO leitaði eftir því við ráðuneytið. Í stjórn sjóðsins sitja einungis fulltrúar sem njóta mests trausts og virðingar innan WHO. Algengt sé að einstaklingar gegni slíkri stjórnarsetu þrátt fyrir að hafa látið af störfum heima fyrir. Þessi staðreynd varð því enn frekar til að grafa undan trausti á persónu stefnanda. Miskabótakrafan byggi á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og krafist sé dráttarvaxta frá þingfestingardegi, þar sem hún hafi ekki verið sett fram áður. Miskabótakrafan er hófleg sé miðað við þann álitshnekki og skaða sem framkoma stefnda hefur valdið stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi hafnar málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum og mótmælir því að stefnandi eigi vangreidd laun og orlof hjá stefnda vegna námsleyfis fyrir tímabilið 1. febrúar 2010 til 1. september 2011. Stefndi byggir á því að stefnandi, sem hafi verið ráðuneytisstjóri í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, hafi tekið að sér nýtt embætti sérlegs erindreka alþjóðaheilbrigðismála (e. Special Envoy of Global Health) í utanríkisráðuneytinu haustið 2007. Hafi embættinu verið komið á fót í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar um að auka áherslu á þátttöku Íslendinga á sviði þróunarverkefna í heilbrigðismálum á alþjóðlegum vettvangi. Í kjölfar mikils niðurskurðar og hagræðingar í ríkisrekstri á árinu 2009 hafi reynst nauðsynlegt að draga verulega úr fjárframlögum ríkisins til utanríkismála, ekki síst við um framlög til þróunarmála sem voru dregin saman um rúmlega þriðjung frá áður ráðgerðum útgjöldum. Forsendur til að auka og efla þátttöku Íslands í verkefnum á sviði alþjóða heilbrigðismála hafi því brostið. Af þeim sökum hafi verið talið óhjákvæmilegt að leggja niður nýtt embætti sérlegs erindreka alþjóða heilbrigðismála í byrjun árs 2009. Þetta hafi stefnanda verið tilkynnt með bréfi utanríkisráðuneytisins 28. janúar 2009. Í bréfinu sé tekið fram að stefnandi eigi rétt á 12 mánaða biðlaunum, sbr. 34. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Jafnframt komi fram að við starfslokin verði gjaldfallið orlof og áunnið en ógjaldfallið orlof gert upp. Vinnuréttarsambandi stefnanda við stefnda hafi því lokið 1. febrúar 2009 þegar stefnandi lét af störfum. Við slit á vinnuréttarsambandinu falli réttindin brott rétt eins og skyldurnar. Meðal þeirra réttinda sem stefnandi hafi notið í vinnuréttarsambandi sínu við stefnda hafi verið réttur til endurmenntunar samkvæmt grein 4.1 í reglum kjararáðs. Sá réttur hafi hins vegar falllið niður þegar staða stefnanda hafi verið lögð niður og vinnuréttarsambandi hans við stefnda lauk. Nánar segir í greinargerð stefnda að byggt sé á því að það sé forsenda þess að embættismaður njóti réttar til endurmenntunar samkvæmt grein 4.1 í reglum kjararáðs að viðkomandi hafi gilda embættisskipun, enda sé gildissvið ákvæðisins bundið við embættismenn samkvæmt 22. gr. laga nr. 70/1996 sem hafi gilda skipun til að gegna embætti samkvæmt 23. gr. laganna eða á grundvelli eldri laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Sá sem ekki hafi slíka skipun teljist ekki embættismaður og geti því ekki byggt rétt á ákvæðinu. Vinnuréttarsambandi stefnanda við stefnda hafi verið slitið 1. febrúar 2009. Stefnandi hafi ekki snúið aftur til annarra starfa hjá hinu opinbera á grundvelli embættisskipunar sinnar sem ráðuneytisstjóri. Ekki sé unnt að líta á starfslok hans í utanríkisráðuneytinu sem flutning embættismanns á grundvelli 36. gr. laga nr. 70/1996. Eftir 1. febrúar 2009 hafi stefnandi þar af leiðandi ekki verið embættismaður í skilningi laga nr. 70/1996 og reglna kjararáðs um starfskjör. Enn síður hafi hann notið þeirrar réttarstöðu heilu ári síðar, 1. febrúar 2010, sem sé upphaf þess tímabils sem stefnandi krefur stefnda um greiðslu fyrir. Stefndi byggir jafnframt á því að lokamálsgrein í minnisblaði því, sem gert var milli þáverandi utanríkisráðherra og þáverandi heilbrigðisráðherra í lok ágúst 2007, verði heldur ekki skilin svo að réttur til endurmenntunar hafi átt á lifa lengur en störf stefnanda í utanríkisráðuneytinu. Sjáist þetta af orðalagi málsgreinarinnar: „Davíð skal í hinu nýja embætti“ og þess að vísað sé til 4. gr. reglna kjararáðs um starfskjör. Hvort tveggja feli í sér þá forsendu fyrir rétti til endurmenntunar að stefnandi sé við störf og embættisskipun hans sé í gildi. Stefndi byggir enn fremur á því að réttur embættismanns til endurmenntunar verði fyrst virkur þegar hann ákveði að nýta sér hann. Kjósi hann að gera það ekki skapist hins vegar ekki sjálfstæður réttur til launaðrar fjarveru, sem hægt sé að taka út síðar. Við starfslok hafi ekki skapast skylda til að gera upp rétt til endurmenntunar, líkt og gildir um orlof samkvæmt 8. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Þá mótmælir stefndi skilningi stefnanda á ákvæði 4.1 í reglum kjararáðs. Ákvæðið sé heimildarákvæði og sé beiting þess háð því skilyrði að ráðherra samþykki að embættismaður stundi nám á launum. Það feli því ekki í sér skilyrðislausan, einhliða rétt fyrir embættismanninn. Ráðherra hafi alltaf úrslitavald um það hvort embættismaður geti farið í slíkt leyfi og geti synjað beiðni um launað námsleyfi á ýmsum málefnalegum forsendum, til dæmis með vísan til þess að fjárhagsstaða ráðuneytis eða staða í starfsmannamálum veiti ekki svigrúm til slíks. Réttur til námsleyfis skapist því ekki með sjálfvirkum hætti óháð aðstæðum hverju sinni. Ákvæðið í reglum kjararáðs verði að skýra með hliðsjón af skyldum kjararáðs skv. 3. málslið 1. mgr. 8. gr. laga nr. 47/2006, um að gæta samræmis í kjörum þeirra sem falla undir úrskurðarvald þess og þeirra sem ákveðin eru í kjarasamningum. Því verði að líta til túlkunar reglna um endurmenntun í kjarasamningum við túlkun reglna kjararáðs, enda sé ákvæðið efnislega samhljóða eldra ákvæði í kjarasamningum aðildarfélaga BHM við ríkið, en í yngri samningum hefur heimildarákvæði verið breytt í rétt starfmanns til tiltekinnar endurmenntunar. Stefndi hafi túlkað ákvæði kjarasamninga starfsmanna ríkisins, um heimild þeirra til námsleyfis, svo að hún safnist ekki ótakmarkað upp og jafnframt að hún falli niður við starfslok óháð aðstæðum starfsloka. Er heimildinni hafi verið breytt í rétt starfsmanns, með samkomulaginu frá 6. júní 2011, hafi þessi túlkun stefnda verið áréttuð og segi nú í 3. mgr. greinar 10.1.1 í kjarasamningi aðildarfélaga BHM frá sama tíma að uppsafnaður réttur geti aldrei orðið meiri en 6 mánuðir og hann greiðist ekki út við starfslok. Ákvæði reglna kjararáðs beri að túlka með sama hætti. Þá byggir stefndi á því að málsgrein í minnisblaði þáverandi utanríkisráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra um heimild stefnanda til námsleyfis, gefi ekki til kynna að önnur sjónarmið en hér voru rakin hafi átt að gilda um það. Hún feli ekki í sér annað en staðfestingu á því mögulegur uppsafnaður réttur stefnanda til námsleyfis miðað við starfslengd hafi ekki verið tæmdur á þeim tíma er minnisblaðið var gert í ágúst 2007. Hið sama megi segja um ummæli í bréfi sem stefnandi vísar til í stefnu. Stefndi leggur jafnframt áherslu á að í gögnum málsins komi hvorki fram að stefnandi hafi sótt um námsleyfi á starfstíma né liggi fyrir samþykki ráðherra fyrir slíku námsleyfi. Í ljósi framangreinds getur stefndi ekki fallist á að stefnandi hafi átt rétt til launaðs námsleyfis eftir að greiðslu 12 mánaða biðlauna lauk 1. febrúar 2010. Með sömu rökum telur stefndi heldur ekki að stefnandi hefði átt rétt á námsleyfi eftir að hann lét af störfum hjá stefnda 1. febrúar 2009. Sönnunarbyrðin um að réttur til endurmenntunar hafi átt að lifa áfram eftir starfslok hvíli á stefnanda og hafi honum ekki tekist slík sönnun. Verði fallist á það gegn mótmælum stefnda að réttur vegna námsleyfis hafi ekki fallið að fullu niður við starfslok stefnanda sé því mótmælt að stefnandi eigi á grundvelli greinar 4.1 í reglum kjararáðs, rétt til uppsafnaðs námsleyfis með þeim hætti sem stefnandi byggi á. Af orðalagi greinarinnar verði ekki ráðið að námsleyfi safnist upp eins og stefnandi heldur fram, heldur að embættismenn eigi rétt til tveggja vikna námsleyfis á ári. Sé sóst eftir lengra leyfi, er unnt með samþykki ráðherra, að safna nokkrum vikum til töku námsleyfis og þá með lengra árabili. Um heimildarákvæði sé að ræða en ekki skyldu til að veita námsleyfi eða lengra námsleyfi á lengra árabili, sbr. orðalagið í grein 4.1 „með samþykki ráðherra“ og „Unnt er að veita“. Orðalag greinar 4.1 verði því ekki túlkað á annan hátt en þann að námsleyfi sé tvær vikur á ári, en leyfið geti verið lengra á lengra árabili með samþykki ráðherra, og falli námsleyfið niður ef embættismaður nýtir sér ekki námsleyfi í samræmi við ákvæði greinarinnar með samþykki ráðherra. Stefndi byggir þannig á því til vara ef fallist verður á kröfu stefnanda um að námsleyfið hafi ekki fallið niður við starfslok að stefnandi geti samkvæmt orðalagi greinar 4.1 í mesta lagi átt rétt á tveggja vikna námsleyfi vegna ársins 2009. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á að ráðherra hafi samþykkt það námsleyfi sem stefnandi fyrirhugaði á árinu 2009 og sem sem hann vísar til í tölvupósti sínum til ráðherra 30. október 2008. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda um skaðabætur sem jafngildi launum fyrir það tímabil sem hann hafi áformað að fara í námsleyfi. Varakrafan sé vanreifuð, ekki sé sýnt fram á að skilyrði skaðabóta séu uppfyllt, hvergi sé rökstutt á hvern hátt stefndi hafi brotið gegn stefnanda með ólögmætum og saknæmum hætti, ekki sé rakið hver hin saknæma háttsemi sé né leiddar líkur að tjóni stefnanda eða orsakasambandi þar á milli. Stefndi skilur kröfu stefnanda á þann hátt að hún byggist á fjártjóni sem hann hafi orðið fyrir við það að staða hans hafi verið lögð niður. Stefndi hafnar þessum staðhæfingum stefnanda. Ekki sé um að ræða ólögmæta eða saknæma háttsemi af hálfu stefnda. Þá liggi ekki fyrir að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni, enda hafi hann ekki átt rétt til námsleyfis. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi sótt um námsleyfi í samræmi við það sem hann kveðst hafa fyrirhugað né að hann hafi fengið samþykki ráðherra fyrir því svo sem skilyrt sé í reglum kjararáðs. Ljóst er að stefnandi átti ekki rétt á námsleyfi eftir að staða hans var lögð niður. Ef það teldist sannað að hann hefði ætlað í námsleyfi á árinu 2009, hann hefði óskað eftir leyfi og það hefði verið samþykkt bendir stefndi á að á árinu 2009 fékk stefnandi biðlaun og bar engar vinnuskyldur. Námsleyfi hefði því leitt til þess að stefnandi hefði notið tvöfaldra launa á þessu tímabili, þar sem biðlaunatíminn hófst eftir að staða hans var lögð niður. Krafa á þessum grundvelli geti þar af leiðandi ekki staðist. Beri af þessum sökum að hafna varakröfu stefnanda. Stefndi mótmælir miskabótakröfu stefnanda og telur engar forsendur til þess að fallast á slíka kröfu. Forsenda miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé ólögmæt meingerð gegn æru eða persónu annars manns. Stefndi mótmælir því að ákvörðun sem byggð hafi verið á málefnalegum sjónarmiðum geti orðið forsenda miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Ákvörðun stefnda um að leggja niður stöðu stefnanda hafi verið byggð á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum og hafi það verið staðfest í áliti umboðsmanns Alþingis í tilefni af kvörtun stefnanda. Engar þær hvatir eða ástæður er stefnandi nefni í stefnu hafi legið að baki niðurlagningu embættisins. Ákvörðun stefnda hafi á engan hátt beinst gegn stefnanda persónulega, starfsheiðri hans, æru eða persónu, hvað þá að í henni hafi falist meingerð í garð hans. Ákvörðun stefnda hafi lotið að hagræðingu í rekstri utanríkisþjónustunnar vegna gjörbreyttra rekstrarforsendna í ríkisins. Í stefnu komi fram að krafan byggist á því að að það hafi valdið stefnanda ómældu tjóni að veljast ekki til nýrra starfa og orsökin sé sú að „svo virðist sem viðmælendur hans telji að hann njóti ekki trausts stjórnvalda“ enda hafi stjórnvöld enga skýringu gefið á brotthvarfi hans úr starfi og séu nefnd tvö dæmi þessu til stuðnings. Hafi stefnandi takmarkað atvinnuumsóknir sínar við svo þröngt svið að sækjast eingöngu eftir störfum þar sem skilyrði hefur verið sett um stuðning stjórnvalda við umsækjanda, geti það ekki verið á ábyrgð fyrrum vinnuveitenda hans með þeim hætti að bótaskylt sé. Ætla megi að frá því að stefnandi lét af störfum snemma árs 2009 hljóti allmörg störf að hafa losnað sem hæft hafi menntun hans og starfsreynslu og ekki var gerð krafa um stuðning íslenskra stjórnvalda við umsækjanda. Þá séu engin ákvæði í lögum nr. 70/1996 sem kveði á um fresti til niðurlagningar á embætti og sé það því undir stjórnvaldi komið að ákveða frá hvaða tíma það leggur embætti niður. Í ákvörðun stefnda fól því ekki í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi mótmælir einnig fjárhæð miskabótakröfu stefnda sem of hárri og í engu samræmi við dómaframkvæmd. Verði talið að stefnandi eigi rétt til miskabóta sé því til vara krafist verulegrar lækkunar á henni. Stefndi mótmælir einnig kröfulið stefnanda um greiðslu kostnaðar sem hann kveðst hafa haft af því að bera álitamál vegna starfsloka sinna undir umboðsmann Alþingis. Meginreglan sé að borgarar skuli sjálfir bera kostnað vegna reksturs mála í stjórnsýslunni. Krafa stefnanda sé ekki studd neinum gögnum eða rökum. Engar réttarheimildir séu fyrir kröfunni. Fjárhæðin sé heldur ekki studd neinum gögnum eða sundurliðuð eftir útgjaldaliðum. Menntun og starfsreynsla stefnanda gefi ekki tilefni til að álykta annað en að hann hafi verið í stakk búinn til að annast sjálfur kvörtun sína til umboðsmanns. Tilvísun stefnanda til námsleyfis tilgreinds fyrrverandi ráðuneytisstjóra styðji ekki kröfu stefnanda til greiðslu kostnaðar af kvörtun til umboðsmanns. Loks mótmælir stefndi kröfum stefnanda um vexti og dráttarvexti af dómkröfum, einkum upphafstíma þeirra. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu er deilt um það hvort stefnandi hafi átt rétt til launaðs námsleyfis í 17 mánuði þegar starf hans í utanríkisráðuneytinu var lagt niður í febrúar 2009. Stefnandi byggir á því að í ódagsettu minnisblaði sem gert var í tengslum við tilfærslu stefnanda úr starfi ráðuneytisstjóra í heilbrigðis- og tryggingarráðuneytinu yfir í stöðu sérstaks erindreka alþjóða heilbrigðismála (e. Special Envoy for Global Health) í utanríkisráðuneytinu, hafi verið samið um rétt hans til slíks námsleyfis. Minnisblaðið er undirritað af þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, utanríkisráðherra og stefnanda. Þá vísar stefnandi til þess að heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra hafi gefið út yfirlýsingu í bréfi til stefnanda, dags. 31. ágúst 2007, í tengslum við tilflutning stefnanda í starfi, þar sem framangreindur réttur hans sé áréttaður. Aðalkrafa stefnanda felur í sér kröfu um greiðslu launa í námsleyfi frá 1. febrúar 2010 til 1. september 2011, þ.e. í 17 mánuði frá þeim tíma þegar greiðslu 12 mánaða biðlauna lauk. Varakrafa stefnanda byggist á því að hann hafi eigi rétt til skaðabóta jafnháum þeim launagreiðslum. Í umræddu minnisblaði segir um námsleyfi stefnanda: „Davíð skal í hinu nýja embætti eiga kost á framhalds og endurmenntun í efnum tengdum þessum málaflokki, sbr. m.a. 4. gr. úrskurðar kjararáðs um almenn starfskjör frá 30. maí 2007. Kostnaður vegna framangreinds, að því marki sem hann byggir á áunnum rétti fyrir 1. september 2007, skal borinn af heilbrigðis- og tryggingarmálaráðuneyti.“ Í bréfi ráðherra til stefnanda er vísað til framangreinds minnisblaðs og segir þar að ráðherra heimili að stefnandi njóti alls áunnins réttar síns til framhalds- og endurmenntunar með vísan til sama ákvæðis í úrskurði Kjararáðs og að honum skuli greiða dagpeninga á námstímanum samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar. Stefndi andmælir því að framangreind gögn feli í sér samning um að stefnandi eigi rétt til launaðs námsleyfis eins og stefnandi krefst. Byggir stefndi aðalkröfu sína um sýknu á því að réttur til námsleyfis hafi fallið niður um leið og staða hans hafi verið lögð niður í febrúar 2009. Umrætt minnisblað, skipunarbréf stefnanda og bréf heilbrigðisráðherra verða samkvæmt orðum sínum ekki skilin öðruvísi en svo að þar sé staðfest að stefnandi hafi öðlast rétt til námsleyfis vegna áralangra starfa sinna hjá heilbrigðisráðuneytinu og að sá réttur falli ekki niður við flutning hans yfir í embætti hjá utanríkisráðuneytinu. Jafnframt verður að telja afar líklegt, með hliðsjón af orðalagi í minnisblaðinu, bréfi heilbrigðis- og tryggingaráðherra og framburði stefnanda og Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, fyrrum heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra fyrir dómi og þeirra vitna sem gáfu skýrslu, að allir samningsaðilar hafi gengið út frá því að stefnandi myndi óska eftir að nýta sér þann rétt. Á hinn bóginn er í framangreindum gögnum ekki fjallað nánar um námsleyfið, svo sem hvenær það eigi að fara fram, lengd þess eða til hvaða endurmenntunar það verði nýtt. Látið er við það sitja að vísa til greinar 4.1 í reglum kjararáðs um starfskjör embættismanna frá 30. maí 2007. Gegn eindregnum mótmælum stefnda, og með vísan til orðalags í framangreindum gögnum, verður því ekki fallist á það með stefnanda að þau feli í sér bindandi samning eða samkomulag um rétt stefnanda til námleyfis í 17 mánuði. Tilvísun til greinar 4.1 í reglum kjararáðs verður að skilja svo að átt sé við að réttur stefnanda til námsleyfis í hinu nýja starfi í utanríkisráðuneytinu, hafi átt að fara eftir því ákvæði að teknu tilliti til þess hvað starfstími hans í fyrra starfi, sem ráðuneytisstjóri í heilbrigðis- og tryggingaráðuneytinu, veitti honum á grundvelli þessara reglna. Í grein 4.1 er kveðið á um rétt embættismanna til að stunda sérnám eða sækja framhalds- og/eða endurmenntunarnámskeið í allt að tvær vikur á ári og halda launum og fá greiddan ferða- og dvalarkostnað samkvæmt reglum ferðakostnaðarnefndar. Ekki er hægt að draga þá ályktun af orðalagi ákvæðisins að réttur til námsleyfis safnist upp fyrir hvert starfsár, svo sem stefnandi byggir á, þótt í ákvæðinu komi fram að unnt sé að semja um lengra námsleyfi á lengra tímabili. Þá hefur stefnandi heldur ekki sýnt fram á að slíkan rétt megi byggja á venjubundinni túlkun ákvæðisins eða á öðrum grundvelli. Í ákvæðinu kveðið á um að réttur til launaðs námsleyfis sé háður samþykki ráðherra. Á það við um öll leyfi á grundvelli ákvæðisins, óháð lengd þeirra. Svo sem að framan er rakið verður ekki talið að minnisblaðið frá 30. ágúst 2007, eða þau bréf sem ráðherrar sendu stefnda á sama tíma, feli í sér samning eða samþykki fyrir tilteknu námsleyfi. Stefnandi hefur ekki lagt fram önnur gögn sem veita vísbendingu um að gengið hafi verið frá slíkum samningi. Þó er getið um fyrirhugað námsleyfi í tölvuskeyti stefnanda til þáverandi utanríkisráðherra þann 30. október 2008. Það gagn veitir enga vísbendingu um afstöðu ráðherra til þeirra fyrirætlana eða samþykkis hans fyrir leyfinu en það var á valdsviði utanríkisráðherra að semja um töku námsleyfis við stefnanda, jafnvel þótt ráða megi af gögnum málsins að samkomulag væri um það milli ráðherranna að ráðuneyti hins síðarnefnda myndi bera mestallan kostnaðinn. Gegn eindregnum mótmælum stefnda verður ekki talið að stefnanda hafi tekist að færa sönnur á að samningur hafi komist á milli aðila um námsleyfi stefnanda. Grein 4.1 í framangreindum reglum kjararáðs verður að skilja svo að forsenda þess að réttur til námsleyfis stofnist sé að samþykki ráðherra liggi fyrir. Þegar af þeirri ástæðu er aðalkröfu stefnanda hafnað. Jafnframt verður varakröfu hans um skaðabætur hafnað þar sem sú krafa byggir á því að slíkur réttur hafi verið til staðar. Auk kröfu um greiðslu launa í námsleyfi gerir stefnandi kröfu um greiðslu miskabóta vegna þess hvernig staðið var að uppsögn hans. Vísar hann til þess að starf hans hafi verið lagt niður með afar skömmum fyrirvara og engin skýring hafi verið gefin á þeirri ákvörðun opinberlega til að öllum mætti vera ljóst að starfslok hans væru óháð frammistöðu hans sjálfs. Fyrir liggur að stefnanda var tilkynnt um þá ákvörðun að leggja niður starf hans á fundi með utanríkisráðherra þann 28. janúar 2009 og einnig með bréfi sama dag og að ákvörðunin kom til framkvæmda nokkrum dögum síðar, eða þann 1. febrúar sama ár. Er því nánast um fyrirvaralausa uppsögn að ræða. Þá hefur stefndi ekki mótmælt því að ákvörðun um niðurlagningu starfsins hafi verið tekin 6. janúar, eða þremur vikum áður en stefnanda var tilkynnt um hana. Stefndi hefur ekki gefið viðhlítandi skýringar á því hvers vegna stefnanda var ekki tilkynnt um ákvörðunina þá þegar hún lá fyrir. Þá hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að utanríkisráðuneytið gaf engar opinberar skýringar á skyndilegu brotthvarfi stefnanda úr starfi, hvorki á innlendum né erlendum vettvangi, og fyrir liggur að hann var ekki tilnefndur af hálfu íslenskra stjórnvalda til endurkjörs í stjórn lífeyrissjóðs WHO árið 2009. Þá má ljóst vera, með hliðsjón af því hve brátt starfslok stefnanda bar að, að honum hefur sjálfum tæpast gefist ráðrúm til að sinna eðlilegum starfslokastörfum, s.s. að tilkynna þau nánustu samstarfsmönnum sínum. Þegar stefnandi lét af störfum í utanríkisráðuneytinu hafði hann um áratuga skeið sinnt margvíslegum trúnaðarstörfum fyrir íslensk stjórnvöld bæði innanlands og á alþjóðlegum vettvangi. Stefnandi átti að baki nærri 40 ára starfsferil í opinberri þjónustu lengst af í ábyrgðarmiklum störfum. Hann var m.a. ráðuneytisstjóri í 12 ár, var í fastanefnd Evrópusvæðis WHO frá 1997 2000, sat í aðalstjórn WHO frá 2002 2006, þar af eitt ár sem formaður stjórnar, og tók sæti í stjórn eftirlaunasjóðs sömu stofnunar árið 2006. Þá kemur fram í margumræddu minnisblaði að stefnandi hafi átt sæti í fleiri alþjólegum nefndum á vettvangi heilbrigðismála þegar hann fluttist yfir til utanríkisráðuneytisins. Má gera ráð fyrir að stefnandi hafi með störfum sínum skapað sér orðspor og traust sem hann hafði réttmætar væntingar til að yrði ekki að óþörfu skaðað með framgöngu stefnda. Í augum þeirra sem ekki var kunnugt um forsendur ákvörðunar utanríkisráðherra ber aðferðin og framganga ráðuneytisins við niðurlagningu starfs hans ýmis einkenni þess að stefnanda hafi verið vikið fyrirvaralaust úr starfi vegna ávirðinga hans sjálfs fremur en að um ákvörðun vegna samdráttar í þróunarsamstarfi íslenskra stjórnvalda væri að ræða. Verður að telja að þessi framganga ráðherra hafi verið til þess fallin að valda stefnanda óþægindum og álitshnekki, umfram það sem óhjákvæmilega leiddi af þeirri í íþyngjandi ákvörðun að leggja niður starf hans. Var hún til þess fallin að veikja traust til stefnanda og kasta rýrð á orðstír hans, ekki síst á erlendum starfsvettvangi þar sem menn kunna að hafa haft aðrar forsendur til að skilja gangverk stjórnsýslunnar á Íslandi við þær aðstæður sem uppi voru í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008. Stefndi hefur ekki mótmælt staðhæfingum stefnanda um að aðstæður eftir starfsmissi hans hafi torveldað honum að hasla sér völl á erlendum starfsvettvangi og telja verður afar líklegt að það stafi a. m. k. að einhverju leyti af því hvernig staðið var að starfslokum hans. Styðst sú niðurstaða m.a. við skýrslu Ragnheiðar Haraldsdóttur fyrir dómi, en hún sat um tíma í stjórn Norræna heilsufræðiháskólans í Gautaborg, þar sem kom fram að stjórn skólans hefði snúist hugur um að ráða stefnanda til stjórnunarstarfa við skólann án þess að henni hefði tekist að fá viðhlítandi skýringar á því. Þá var framkvæmd ákvörðunar einnig einkar tillitslaus í ljósi langs starfsaldurs stefnanda hjá stefnda og þess starfs sem hann gegndi. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að stefndi hafi brotið gegn grunnreglu um meðalhóf sem kveðið er á um í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við framkvæmd niðurlagningar starfs stefnanda og með því valdið honum miska sem er bótaskyldur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi á því rétt til miskabóta sem metnar verða að álitum. Með hliðsjón af málavöxtum þykja þær hæfilega ákveðnar 2.000.000 kr. með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001. Loks gerir stefnandi kröfu um greiðslu kostanaðar við málarekstur fyrir umboðsmanni Alþingis að fjárhæð 300.000 kr. Fjárkrafa þessi er ekki studd gögnum. Almennt gildir sú regla að borgarar verða sjálfir að bera kostnað af málarekstri sínum fyrir stjórnvöldum. Stefnandi hefur ekki lagt fram haldbær rök sem styðja kröfu hans um að víkja beri frá þeirri reglu. Er þessari kröfu hans því hafnað. Með hliðsjón af úrslitum málsins þar sem stefnandi vinnur málið að hluta er rétt að stefnda greiði honum hluta málskostnaðar síns með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Verður stefnda því gert að greiða stefnanda 350.000 kr. í málskostnað. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið skal greiða stefnanda, Davíð Á. Gunnarssyni, 2.000.000 króna í miskabætur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. febrúar 2013 til greiðsludags og að auki 350.000 krónur í málskostnað. Stefndi er sýkn af öðrum kröfum stefnanda.
|
Mál nr. 750/2017
|
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Fasteign Sameign
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi sem risið hafði við opinber skipti á dánarbúum D og E. Laut ágreiningurinn að því hve stór hluti lands, sem D og E höfðu átt í óskiptri sameign með A, B, C, F og G, skyldi koma til skipta úr dánarbúum þeirra. Með hinum kærða úrskurði var annars vegar fallist á kröfu B um að með kaupsamningi og afsali hefði hann eignast 6.000 fermetra af hluta D í hinu óskipta landi og hins vegar á kröfu C um að hann hefði fengið 5.000 fermetra afsalaða frá E. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms hvað varðaði kröfu B en taldi ekkert liggja fyrir um að átt hefði sér stað yfirfærsla eignarréttar á hluta af landi E til C. Var sá hluti landsins því felldur undir skiptin.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 22. nóvember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. desember sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. nóvember 2017, þar sem leyst var úr nánartilteknum ágreiningi við opinber skipti á dánarbúum D og E. Kæruheimild var í1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að til skipta úrdánarbúunum hvoru um sig komi einn sjöundi hluti í óskiptri sameign á um 8hektara landspildu úr landi jarðarinnar [...] í [...]. Þá krefst hún þessaðallega að varnaraðilunum B og dánarbúi C verði gert að greiða sér málskostnaðí héraði og kærumálskostnað en til vara að málskostnaður verði felldur niður ábáðum dómstigum. VarnaraðilarnirB og dánarbú C krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Dánarbú D, dánarbú E, F og G hafaekki látið málið til sín taka hér fyrir dómi.Málavöxtum erlýst í hinum kærða úrskurði og þá einnig þeim dómum og úrskurðum er gengið hafavegna deilna málsaðila sem staðið hafa um alllanga hríð. Eins og greinir íúrskurði héraðsdóms eignuðust hjónin D og E og börn þeirra, G, A, F, B og Chvert um sig 1/7 hluta, eða 11.428,5 fermetra í spildu úr landi jarðarinnar [...]samkvæmt afsali 23. maí 1968. Er landið í óskiptri sameign og munu standa á þvínokkur sumarhús. Ágreiningur máls þessa, sem niðurstaða hins kærða úrskurðarlýtur að, er um hversu stór hluti landsins skuli koma til skipta úr dánarbúum Dog E. Nánar tiltekið annars vegar hvort varnaraðilinn B hafi 31. maí 2013 fengiðtil viðbótar eignarhlut sínum afsalað frá föður sínum 6.000 fermetrum aflandinu en hins vegar hvort varnaraðilinn C hafi fengið afsalað 5.000 fermetrumlands frá móður sinni.Með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að með kaupsamningi ogafsali 31. maí 2013 hafi varnaraðilinn B eignast 6.000 fermetra af hluta föðursíns í hinu óskipta landi.Í hinum kærðaúrskurði er því lýst að sumarhús, sem nefnt er [...], hafi komist í eigu E viðfjárslit hennar og D í kjölfar skilnaðar þeirra og hvernig skráningum ásumarhúsinu og 5.000 fermetra lóð var háttað hjá Fasteignamati ríkisins. Þá er rakiðefni ódagsetts bréfs eða minnisblaðs E um að C hafi á árinu 2001 fengið semfyrirfram greiddan arf „[...], sumarbústað“, en ekki er getið í bréfinu að lóðhafi átt að fylgja. Ekki liggur fyrir að átt hafi sér stað yfirfærsla eignarréttará hluta af landi E til C. Þegar af þeim sökum er ekki unnt að staðfestaniðurstöðu héraðsdóms hvað þetta varðar og kemur þessi hluti því undir skiptidánarbús E. Eftir þessum úrslitum og að virtummálsatvikum í heild sinni er rétt að staðfesta hinn kærða úrskurð hvað varðar málskostnaðtil handa varnaraðilanum B og dæma sóknaraðila jafnframt til að greiða honumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Málskostnaður í héraði ogkærumálskostnaður skal að öðru leyti falla niður.Dómsorð:Til skipta ádánarbúum D og E eiga að koma 16.857 fermetrar í óskiptu landi [...]. Hinn kærðiúrskurður er staðfestur um málskostnað til handa varnaraðilanum B. Sóknaraðili, A,greiði varnaraðilanum B 350.000 krónur í kærumálskostnað. Málskostnaður íhéraði og kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 9. nóvember 2017.Með bréfi skiptastjóra dánarbús D og E,dagsettu 17. nóvember 2015, var ágreiningi milli erfingja hinna látnu, umfasteignina [...], vísað til héraðsdóms til úrlausnar skv. 122. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar eru B, kt. [...],[...],[...] ogdb. C, kt. [...], síðast til heimilis að [...],[...], en C lést meðan á rekstrimálsins stóð og er dánarbú hans nú aðili málsins. Varnaraðilar eru G, kt. [...],[...],[...],A, kt. [...],[...],[...], F, kt. [...],[...],[...], db. D, kt. [...], og db. E,kt. [...],[...],[...]. Sóknaraðili B, gerir þá kröfu aðallega aðstaðfestur verði eignarréttur hans á 17.428,5 m² í hinu óskipta landi [...], entil vara að staðfestur verði eignarréttur hans á 11.428,5 m². Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi varnaraðila óskipt að skaðlausu samkvæmt framlögðumálskostnaðaryfirliti að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts.Sóknaraðili db. C, krefst þess aðallega aðstaðfestur verði eignarréttur hans á 16.428,5 m² í hinu óskipta landi [...], entil vara að staðfestur verði eignarréttur hans á 11.428,5 m². Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi varnaraðila óskipt að skaðlausu, samkvæmt framlögðumálskostnaðaryfirliti að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts.Varnaraðili G hefur ekkert látið málið til síntaka.Varnaraðili A krefst þess að staðfesturverði jafn eignarréttur hennar og annarra málsaðila að 1/7 hluta í hinu óskiptalandi [...]. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti tilskyldu varnaraðila til greiðslu virðisaukaskatts, skv. framlögðumálskostnaðaryfirliti. Varnaraðili F krefst þess í endanlegumdómkröfum sínum að hafna beri því að sóknaraðilar, B og db. C, hafi fengiðaukinn hlut umfram 1/7 hluta í hinu óskipta landi [...], og eigi þeir hlutir aðtilheyra dánarbúunum. Þá er krafist málskostnaðar óskipt úr hendi sóknaraðila,auk virðisaukaskatts skv. framlögðum málskostnaðarreikningi. Varnaraðilar db. D, og db. E, gera ekkisjálfstæðar kröfur í málinu. Enginn erfingja fékk heimild skiptastjóra skv. 3.mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 til að halda uppi hagsmunum dánarbúanna í eiginnafni til hagsbóta búinu. Málið var tekið til úrskurðar þann 13.október 2017.IMálavextirMeð úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 12.ágúst 2014 var dánarbú hjónanna D og E tekið til opinberra skipta. Sama dag varHelgi Birgisson hrl. skipaður skiptastjóri dánarbúanna. Á skiptafundi þann 11. nóvember 2015 hafðiskiptastjóri sett upp skiptingu óskiptrar landspildu [...], á eftirfarandihátt: Db. E 11.428,5 – 5.000 = 6.428,5 m². Db. D 11.478,5 – 6.000 = 5.428,5 m². A 11.428,5 =11.428,5 m². F 11.428,5 + 10.000 = 21.428,5 m² C 11.428,5 + 5.000 =16.428,5 m². B 11.428,5 + 6.000 =17.428,5 m². G 11.428,5– 10.000 = 1.428,5 m². Samtals: 80.000,0 m²A lýsti því yfir á skiptafundinum að húnteldi þessa skiptingu ranga og að öll systkinin og dánarbúin ættu að eigajafnan eignarhlut. Umboðsmaður F vefengdi að B hefði eignast 6.000 m² tilviðbótar af landinu fyrir afsal frá föður sínum og taldi að C gæti ekki lagtfram fullnægjandi eignarheimild fyrir þeim 5.000 m² sem hann segði að hefðukomið frá móður þeirra. B sagðist þá jafnframt vefengja eignarrétt F.Með bréfi, dags. 17. nóvember 2015, krafðistskiptastjóri þess að Héraðsdómur Reykjaness leysti úr framangreindu. Í kröfuskiptastjóra segir: „Með vísan til framanritaðs er þess óskað að héraðsdómurleysi úr ágreiningi erfingja um eignarétt þeirra til 80.000 fm. Landspildu úrjörðinni [...],[...], og úrskurði hvað teljist vera eignarhluti dánarbúsins oghvers erfingja um sig í hinu óskipta landi jarðarinnar.“ Með afsali, dags. [...], eignuðust aðilarþessa máls 8 hektara í hinu óskipta og umþrætta landi, þannig að hver þeirravarð eigandi að 1/7 hluta, eða 11.428, m². Hið óskipta land er skráð í skrámFasteignamats ríkisins sem [...]. Óskipta landið er þinglýst eign allrasameigenda skv. nefndu afsali. Á hið óskipta land, sem í reynd mun hafaverið keypt árið 1963, setti D heitinn fyrst niður lítið sumarhús, nefnt [...].Síðar byggðu D og E heitin annað sumarhús á landinu, [...], sem gengur undirnafninu [...], auk þess sem G, A og F byggðu sér sumarhús á hinu óskipta landiog skráðu með þeim land.D og E skildu að borði og sæng á árinu 1999. Ískilnaðarsamningi þeirra kemur meðal annars fram að í hlut D komi sumarhúsið[...] en í hlut E komi [...]. „Allt sumarbústaðaland og geymsla í landi [...]er hins vegar sameign D, E og barna þeirra.“ E mun hafa það sama ár byggt sérnýtt sumarhús á hinu óskipta landi og skráð með því 4.250 m² lóð.Í gögnum málsins liggur fyrir ódagsett bréfE um að hún hafi á árinu 2001 greitt C [...] sem fyrirframgreiddan arf metið á1.300.000 krónur. Ekki er getið um í bréfinu að sumarhúsinu hafi fylgt 5.000 m²lóð. Með kaupsamningi, dags. 1. apríl 2012, milliG og F, keypti sú síðarnefnda sumarhús G, ásamt 10.000 m² lands úr hinu óskiptalandi með samþykki allra eigenda. Með kaupsamningi og afsali, dags. 31. maí2013, seldi D til B sumarhúsið [...] ásamt eignarlóð 6.000 m². Kaupverð var7.500.000 krónur, þar af skyldu 3.500.000 krónur greiðast við kaupsamning og4.000.000 króna með útgáfu skuldabréfs til fjögurra ára með 5% ársvöxtum. Eritaði undir skjalið sem samþykk sölunni sem maki og C sem annar vottanna. D og E munu hafa gifst að nýju í mars áárinu 2013, án þess að varnaraðilar hafi vitað af því. D lést þann 4. febrúar2014 en E þann 10. júní 2014.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 13.júlí 2016 var hafnað kröfu A um dómkvaðningu matsmanns um mat á markaðsvirðisumarhússins [...] og lóðar sem D hafði selt til B. Var úrskurðurinn staðfesturaf Hæstarétti í máli nr. 539/2016.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 24.mars 2017 var hafnað kröfu A um framlagningu fjögurra sjúkraskráa látinnaforeldra aðila, og framlagningu matsbeiðni þar sem þess var farið á leit aðdómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að meta löggerningshæfisömu aðila, miðað við 31. maí 2013.Með úrskurði dómsins þann 31. maí 2017 var málinuvísað frá án kröfu. Með dómi Hæstaréttar nr. 379/2017 var sá úrskurðurómerktur. Hæstiréttur féllst á að það hefði ekki þýðingu við úrslausn málsinsað ákvarða hvort F hefði keypt 10.000 m² landsins af G en á „hinn bóginn þarfað taka afstöðu til þess hversu stór hluti fasteignarinnar [...] skuli teljasttil dánarbúanna svo unnt sé að skipta þeim eftir lögum nr. 20/1991.“Snýr ágreiningur málsins nú að því hvortframangreindum lóðarspildum, annars vegar 5.000 m² og hins vegar 6.000 m² semsóknaraðilar byggja á að sé þeirra eign, hafi verið ráðstafað þeim fráforeldrum þeirra, eða hvort þær spildur eigi að tilheyra dánarbúunum og komitil skipta úr þeim. Aðilaskýrslur fyrir dómi gáfu sóknaraðilar,B og H, sonur C heitins og fyrirsvarsmaður dánarbúsins, og varnaraðilarnir A ogF. Vitnaskýrslur gáfu I hrl. og J, löggiltur fasteignasali. IIMálstæður og lagaröksóknaraðilaSóknaraðili db. C byggir á því að hann hafiorðið eigandi að 5.000 m² í hinu óskipta landi þegar móðir hans hafi meðódagsettu bréfi ráðstafað til hans sumarhúsinu [...] sem fyrirfram greiddumarfi árið 2001. Samhliða því hafi verið ráðstafað 5.000 m² lóð af hluta móðurhans til hans, sem eiga að koma til viðbótar við þá 11.428,5 m² sem hann eigiskv. afsali frá 23. maí 1968. Sóknaraðili hafnaði þeirri málsástæðu varnaraðilasem of seint fram kominni að nefndir 5.000 m² hefðu komið úr eignarhluta hanssjálfs. Sóknaraðili telur að ekki sé ágreiningur umað bréf móður hans frá árinu 2001 sé ritað af henni. Jafnframt telursóknaraðili að ekki sé ágreiningur um eignarrétt hans að sumarhúsinu [...],enda hafi það komið fram í skýrslu varnaraðilans F fyrir dómi að svo hefðiverið. Í samskiptum C við móður sína um framangreint hafi hún sérstaklegatiltekið að [...] fylgdi ½ hektari lands, enda hafi ekki verið gert ráð fyrirþví að sumarhúsið yrði flutt þar sem það væri varanlega skeytt við landið ískilningi meginreglna eignarréttarins og 3. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu ogmat fasteigna. Vísar sóknaraðili þessu til stuðnings til framlagðra gagna fráFasteignamati ríkisins þar sem fram komi að þann 23. apríl 2001 hafisóknaraðili eignast matshluta [...], þ.e sumarhúsið [...] auk lóðar. Sé samadagsetning skráð á afsalið frá 23. maí 1968 um þau eigendaskipti. Jafnframtkomi fram í skattframtölum sóknaraðila, um eigur hans í árslok 2001, aðmatshluti [...] hafi verið skráður sem hans eign. Fram kæmi á heildaryfirliti matseiningaFMR frá 2. júlí 1998 að matshlutanum fylgdi 50.000 m² lóð, en þar væriaugljóslega um prentvillu að ræða þar sem lóðin væri 5.000 m².Sóknaraðili kveðst hafa greitt í samræmi viðeignarhald hans skatta og gjöld af eigninni, þ.m.t. af lóðinni, í öll þau ársem liðin væru. Bæri því að líta til tómlætis varnaraðila að koma fyrst frammeð mótmæli á skiptafundi í dánarbúunum. Jafnframt var því mótmælt aðsóknaraðili hefði ekki greitt skatta og gjöld af eigninni eins og fram hefðikomið hjá varnaraðilum.Sóknaraðili bendir á að verðmæti [...] auklóðar hafi í skilnaðargagni foreldra hans frá árinu 1998 verið metið á1.200.000 krónur. Í nefndri yfirlýsingu móður hans hefði [...] verið metið á1.300.000 krónur. Sú fjárhæð auk viðbótargreiðslu, 300.000 króna sem einnigkomi fram í yfirlýsingu móður hans, sé samanlagt svipuð þeirri fjárhæð sem matá [...] auk lóðar hafi verið á þeim tíma. Á sama tíma hefði móðir hansráðstafað til hans 1.500.000 krónum aukalega í fyrirframgreiddan arf en aðrirlögerfingjar hennar hafi á sama tíma ýmist fengið peningagreiðslur að fjárhæð3.000.000 króna eða verið greitt með öðrum hætti. Hafi framangreind ráðstöfunmóður hans í bréfinu um sumarhúsið [...] auk lóðar þannig vegið á mótiútgreiðslu fyrirfram greidds arfs til annarra lögerfingja.Sóknaraðili byggir á því að framangreindarupplýsingar úr opinberum skrám Fasteignamats ríkisins, afdráttarlaus yfirlýsingarfláta og önnur gögn málsins sanni að eignarréttindi þau sem um ræði hafiflust frá móður sóknaraðila til hans. Því sé bæði sumarhúsið [...] og 5.000 m²lands eign sóknaraðila sem ekki skuli koma til skipta við opinber skipti ádánarbúi móður hans. Þá megi draga þá ályktun af dómi Hæstaréttar nr. 539/2019að sömu forsendur eigi við um ráðstöfun E og ráðstöfun D á sömu óskiptu eign,að ráðstöfunin hafi verið gild og að hún hafi sjálf getað ákveðið hvaðaendurgjald kæmi fyrir eignina. Sóknaraðili bendir jafnframt á að B hafilátið bóka á skiptafundi í dánarbúunum að hann gæti vottað að móðir hans hefðilátið 5.000 m² lands fylgja með [...] á sínum tíma. C heitinn gæti ekki vottaðað hann hafi fengið umþrætta lóð en hann hafi staðið á því hún hafi fylgt.Sonur hans, H, hefði staðfest fyrir dómi að aldrei hefði verið rætt um annað enað nefndur hálfur hektari hafi fylgt [...]. Þá hefði varnaraðili G staðfest ítölvupósti til skiptastjóra að ½ hektari lands hefði fylgt með [...]. Komi samiskilningur, um að hálfur hektari lands skuli fylgja hverju sumarhúsi, fram íbréfi sóknaraðila A, dags. 18. apríl 2012. Telur sóknaraðili að meirihlutilögerfingja hafi þar með staðfest að [...] hafi fylgt ½ hektari og verði í þvísambandi að telja að framangreindar upplýsingar í bréfi G, sem ekkert hafilátið málið til sín taka, hafi aukið vægi, sbr. 50. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála í héraði, enda henni óhagstætt að umþrætt lóð skuli ekki komatil skipta í búinu og sama eigi við um yfirlýsingu sóknaraðilans B. Aukframangreinds hafi það verið skýr vilji móður sóknaraðila að hann fengisumarhúsið ásamt lóð og hafi sá vilji einnig komið fram í afstöðu föðursóknaraðila skv. framlögðum annál tryggingarfélagsins VÍS.Sóknaraðili byggir á því að ráðstöfun eignameð fyrirframgreiddum arfi sé ekki formbundin, frekar en ráðstöfun sem eigi sérstað með kaupsamningi. Samkvæmt almennum reglum sé gildi þeirra ekki háðþinglýsingu. Þeim ½ hektara lands sem fylgdi [...] hafi ekki verið þinglýst þarsem landið var í óskiptri sameign og ráðstöfunin því ekki tæk til þinglýsingar,skv. ákvæðum þinglýsingarlaga nr. 39/1978, en sé gild engu að síður. Sóknaraðilimótmælti þeirri túlkun varnaraðila að samþykki allra hefði þurft til þeirraráðstafana. Sóknaraðili byggir á því að verði ekkifallist á það að framangreind ráðstöfun hafi verið fyrirframgreiddur arfur,hafi verið um gjöf til hans að ræða í skilningi ákvæða erfðalaga nr. 8/1962.Séu slíkir örlætisgerningar í lifanda lífi heimilir. Verðmæti sumarhússins oglóðar geti ekki með nokkrum hætti talist úr hófi miðað við efni dánarbúanna,sbr. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Eigi að öðru leyti við sömumálsástæður og að framan hafi verið rakið. Sóknaraðili telur ljóst af atvikum málsins,gögnum þess og opinberum skjölum, ásamt skýrum vilja móður hans, að sannað séað ½ hektari úr hinu óskipta landi sem um sé deilt sé hans eign. Hafi ráðstöfuná þeirri eignarhlutdeild verið heimil, og eigi hún því ekki að koma til skiptasamkvæmt ákvæðum laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúa o.fl., úr dánarbúi móðurhans. Að öllu virtu sé eignarréttur sóknaraðila samkvæmt framangreinduótvíræður og skýr samkvæmt meginreglum eignar- og erfðaréttar sem njóti verndarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944.Sóknaraðili mótmælti sérstaklegamálskostnaðarkröfum varnaraðilanna A og F sem allt of háum. Telur sóknaraðiliað jafnframt verði að líta til þess við ákvörðun málskostnaðar á hendurvarnaraðilum að G og dánarbúin hafi ekki látið málið til sín taka. Málið hafidregist mjög á langinn vegna aðgerða varnaraðilanna A og F, sem hefðu hafnaðþví að eignin færi aftur til dánarbúsins gegn endurgreiðslu greiddra skatta oggjalda. Sóknaraðili vísar til almennra reglnaeignarréttarins og eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, tilerfðalaga nr. 8/1962, einkum ákvæða II. og V. kafla laganna, en einnig tilákvæða laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna og ákvæða laga nr. 20/1991um skipti dánarbúa o.fl. Krafan um málskostnað byggist á ákvæðum 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 umskipti dánarbúa o.fl. Krafan um virðisaukaskatt á málskostnað byggist á ákvæðumlaga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.Sóknaraðili B byggir á því að hann hafiorðið eigandi að 6.000 m² úr hinu óskipta landi með kaupsamningi og afsali,dags. 31. maí 2013, til viðbótar við þá 11.428,5 m² sem hann átti fyrir skv.afsali frá 23. maí 1968. Hafi samningurinn verið undirritaður af föður hans meðsamþykki móður hans og ekkert í gögnum málsins bendi til þess að eitthvaðóeðlilegt hafi verið við þann gerning. Í því sambandi skipti andlegt ástandmóður þeirra á þeim tíma engu máli. Sóknaraðili kvað föður sinn hafa haftfrumkvæði að gerð nefnds samnings og leitað til lögmannsins I hrl. í þeimtilgangi og hann gengið frá samningnum. Hefði framangreint verið staðfest af Ií skýrslu hans fyrir dóminum. Þá hefði það verið I sem setti sig í samband viðJ, löggiltan fasteignasala, sem hefði skoðað og metið eignina, eins og staðfesthefði verið í skýrslu hans fyrir dóminum. J hefði mikla reynslu af verðmatisumarbústaðalóða á því svæði sem um ræði og því ekkert annað fram komið en aðverðmat hans, 7.500.000 krónur, væri rétt. Jafnframt benti sóknaraðili á að ídómi Hæstaréttar nr. 539/2016 kæmi skýrt fram að föður hans hafi verið ísjálfsvald sett hvaða endurgjald kæmi fyrir hið selda.Sóknaraðili byggir á því að hann hafi aðfullu greitt fyrir sumarhúsið og lóðina með því að greiða með peningum3.500.000 krónur, og með því að gefa út skuldabréf að fjárhæð 4.000.000 krónatil föður síns. Það skuldabréf hefði hann nú greitt upp með greiðslu á4.220.139 krónum. Staðfest væri af skiptastjóra fyrir dómi að skuldabréfið væriað fullu greitt.Einnig byggir sóknaraðili á því að það hafiverið skýr vilji föður hans að selja honum sumarbústaðinn og lóðina, enda hefðisá vilji hans komið fram í skýrslutökum af I lögmanni og J, löggiltumfasteignasala, fyrir dómi og H sem hefði haft mikil og náin tengsl við afasinn.Sóknaraðili mótmælir því að hann hafi beittföður sinn einhverjum þrýstingi til sölunnar eins og fram hafi komið í málivarnaraðila A og F eða að við ættu ákvæði 33. gr. samningslaga nr. 7/1936 ummisneytingu, enda ekki annað komið fram í málinu en að faðir þeirra hafi veriðheill heilsu á þessum tíma. Vísaði sóknaraðili í þessu sambandi til þess aðengum mótmælum hefði verið hreyft við kaupum hans á eigninni fyrr en áskiptafundi í dánarbúunum. Þá hefði hann reynt sættir með þeim systkinum meðþví að bjóðast til þess að afhenda eignina inn í dánarbúið, gegn því að fágreitt til baka það sem hann hefði sannarlega greitt, en því hafi verið hafnaðaf varnaraðilum. Sóknaraðili kveðst jafnframt hafa greittalla skatta og gjöld af eigninni eins og fram komi í framlögðum gögnum málsinsog þá sé gildi framangreinds samnings ekki háð því hvort hægt sé að þinglýsahonum, sbr. 24. gr. þinglýsingarlaga, og varnaraðilar hafi ekki sýnt fram á aðtil staðar væri forkaupsréttur þeirra. Breyting á innbyrðis eignarhlutfölluminnan hins óskipta lands væri varnaraðilum að bagalausu og sá eignarréttur semsóknaraðili hefði fengið með framsali á sumarhúsinu og 6.000 m² lóð nytiverndar 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Með vísan til framangreindsværi ljóst að sóknaraðili væri eigandi þeirra eigna og gætu þær þar af leiðandiekki komið til skipta úr dánarbúi föður málsaðila. Til úthlutunar úr dánarbúiföður þeirra ættu að koma 5.428,5 m² af hinu óskipta landi. Sóknaraðili taldi óþarft að fjalla um varakröfu sína, endaværi óumdeilt í málinu að allir málsaðilar hefðu eignast 11.428,5 m² í hinuóskipta landi skv. afsali frá 1968.Sóknaraðili mótmælti sérstaklegamálskostnaðarkröfum varnaraðilanna A og F. Hefði málið vegna krafna þeirradregist mjög á langinn og þá hefði verið staðfest í skýrslum þeirra fyrir dómiað mál þetta snérist um annað en verðmæti þeirra lóða sem um ræði. Sóknaraðili vísar til meginreglnaeignarréttarins og eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og tilmeginreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga og efndirfjárskuldbindinga, ákvæða þinglýsingarlaga nr. 39/1978, ákvæða laga nr. 20/1991um skipti dánarbúa o.fl. og erfðalaga nr. 8/1962. Krafan um málskostnað byggistá ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr.laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúa o.fl. Krafan um virðisaukaskatt ámálskostnað byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.IIIMálstæður og lagarökvarnaraðilaVarnaraðili A byggir á því að réttur hverssameiganda í hinu óskipta landi sé jafn. Óskipta sameignin grundvallist ásamningi sem hafi ekki verið slitið eða breytt. Sameignin taki tillandspildunnar í heild í jöfnun eignarhlutföllum allra, líka sá hluti semrýrari sé að gæðum eða verðmæti. Engum sameigendanna hafi verið afmarkaðursérgreindur hluti landsins, hvorki að hlutfallstölu, 11.428,5 m², né að hluta.Engum sameigendanna sé samkvæmt almennum reglum eignarréttar um óskipta sameignheimilt að ráðstafa sínum 1/7 hluta án samráðs við og samþykkis hinnasameigendanna, hvorki að hluta né heild, enda væru það meiriháttar ráðstafanirog öðrum ekki að bagalausu. Fái framangreint stuðning í þeim forsendum semgengið hafi verið út frá við stofnun sameignarinnar sem fjölskyldueignar. Hennarhafi verið aflað til persónulegra nota sameigendanna þannig að hún myndi nýtastöllum jafnt og það beinlínis verið tilgangur sameignarinnar að viðhaldafjölskyldutengslum og vináttu og samstöðu fjölskyldumeðlima. Varnaraðili byggir á því að öllum sameigendumhafi borið að bjóða öðrum sameigendum sinn hlut ef hann hygðist slítasameigninni eða ráðstafa sínum brúttóhlut og séu allar ráðstafanir einstakrasameigenda á hluta óskiptrar 1/7 sameignar hvers um sig óskuldbindandi fyriraðra sameigendur og ógildar. Þurfi formlegt samþykki allra til þess að súráðstöfun verði tæk til þinglýsingar, sbr. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingarlaga nr.39/1978. Í nefndu lagaákvæði komi fram að skorti skriflegt samþykki þess erheimildar nýtur í eigninni, verði skjalinu vísað frá þinglýsingu skv. 7. gr.laganna. Bein tengsl séu á milli þeirrar réttarverndar sem felist í 1. mgr. 24.mgr. þinglýsingarlaga og réttarreglna um sérstaka og óskipta sameign semleiddar verða af 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar og öðrum réttarreglum umóskipta sameign. Varnaraðili vísar einnig til réttarreglna umgrennd, nábýli eða nágrenni um tillitsskyldu málsaðila sem sameigenda til hversannars um nýtingu landsins og eignarhald á því. Ef sameigendur komi sér ekkisaman um þá nýtingu eða skiptingu verði einungis gripið til þess réttarúrræðissem fram komi í 8. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Varnaraðili mótmælirþví að þær ráðstafanir sem hafi verið gerðar eftir útgáfu afsals þann 23. maí1968, geti með gildum hætti raskað grundvelli hinnar óskiptu sameignar sem aðframan hafi verið lýst, þrátt fyrir að ýmsar framkvæmdir hafi átt sér stað afhálfu einstakra sameigenda, svo sem með byggingu sumarhúsa án nokkurrarafmörkunar eða útsetningar og án samráðs eða samþykkis annarra sameigenda.Um kröfu db. C sérstaklega vísar sóknaraðilitil þess að í máli hans komi fram að landspildan sé í óskiptri sameign og þarmeð fallist sóknaraðili á dómkröfur varnaraðila í málinu um 1/7 hlutaeignarhluta hvers. Varnaraðili hafnar því sem ósönnuðu að db. Chafi sýnt fram á með gildum og fullnægjandi gögnum að móðir þeirra hafiráðstafað sumarhúsinu [...] og 5.000 m² lóð sem fyrirframgreiddum arfi tilhans. Hafi verið um fyrirframgreiddan arf að ræða þá hafi aldrei verið greidduraf honum erfðafjárskattur og hvað sem öðru líði hafi aldrei verið talað um landí því sambandi. Þegar E hafi síðar greitt C út 1.500.000 krónur í desember2004, sem fyrirframgreiddan arf, hafi ekki verið minnst á sumarhúsið eðaumrædda 5.000 m² spildu. Varnaraðili mótmælir því að greiðsla áfyrirframgreiddum arfi til sóknaraðila í desember 2004 hafi átt að vega upp ámóti fyrirframgreiðslu til annarra erfingja eða að verðmæti þess hafi veriðsambærilegt. Þá sé því hafnað af sóknaraðila að fyrirframgreiðsla arfs sé ekkiformbundinn gerningur. Varnaraðili mótmælir því að skráning hjáFasteignamati ríkisins sé sönnun fyrir eignarhaldi eða eigendaskiptum á [...]og 5.000 m² lands. Skráning eignarinnar hjá FMR sé engum gögnum studd og ekkihafi verið upplýst um á hvaða forsendum sú skráning hafi byggst eða að beiðnihvers. Hafi verið haft samband við FMR en engin gögn hafi fundist þar.Varnaraðili mótmælir því að stimpill FMR og dagsetningin 23. apríl 2001 áafsalið frá 23. maí 1968 hafi einhverja þýðingu eða að hann tengist sérstaklegaeignaskráningu á nefndu sumarhúsi og landi. Þá er því einnig mótmælt að þaðhafi þýðingu í málinu að sóknaraðili telji sig hafa haft umráð og vörslur fráárinu 2001 eða fyrr, eða að það hafi þýðingu fyrir málið að sóknaraðili hafitalið eignina fram á skattframtölum og greitt af henni skatta og gjöld. Varnaraðili mótmælir því að það hafi verið vilji móður þeirra,hvort heldur munnlega eða skriflega, að sóknaraðili fengi 5.000 m² spildu með[...] sem fyrirfram greiddan arf. Engu skjali sé til að dreifa eins og nauðsynhefði borið til og gerningurinn því ekki formlegur. Ekki hafi reynt á ákvæðiþinglýsingarlaga skv. framangreindu, en ljóst væri að gildi umdeildrarráðstöfunar væri háð þinglýsingu.Einnig mótmælir varnaraðili því að ummælisóknaraðilans B á skiptafundi þann 11. nóvember 2015, um að 5.000 m² spildahafi átt að fylgja [...], hafi þýðingu í málinu og sama eigi við um yfirlýsinguvarnaraðilans G í tölvupósti til skiptastjóra. Um skráningu í annáltryggingarfélagsins VÍS, að það hafi verið vilji D að sóknaraðili fengi [...],lægi ekkert fyrir í málinu um hvaða gögn hefðu legið þar að baki. Varnaraðilimótmælir með öllum sömu rökum og að framan greinir, að í ódagsettu skjali hafiE ráðstafað sumarhúsinu [...] ásamt ½ hektara lands til sóknaraðila árið 2001 semgjöf. Sé skjalinu mótmælt sem röngu, óstaðfestu og þýðingarlausu. Varnaraðili mótmælir kröfum sóknaraðilans B.Fram komi í máli sóknaraðila að landspildan sé í óskiptri sameign og þar með séfallist á dómkröfur varnaraðila í málinu um 1/7 hluta eignarhluta hvers.Sérstaklega sé því mótmælt að sóknaraðili njóti eignarréttar yfir 6.000 m²spildu til viðbótar við þann eignarhluta sem fram komi í afsali frá 23. maí1968. Sé kaupsamningur og afsal frá 31. maí 2013 milli varnaraðila og D ógildurog óskuldbindandi fyrir alla aðila þessa máls. Telur varnaraðili að bæði D ogE, sem hafi ritað undir skjalið sem maki, hafi skort löggerningshæfi á þeimtíma. Staðfest væri í gögnum málsins að frá árinu 2010 hefði andleg geta Efarið minnkandi. Hafi sóknaraðilar krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness aðE yrði svipt lögræði ótímabundið á þeim forsendum að hún væri andlega skert ogmeð einkenni heilabilunar. Með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 14. maí 2014, hefðiverið fallist á kröfu sóknaraðila, á þeim forsendum að engir annmarkar hafiverið leiddir í ljós um gildi framlagðs læknisvottorðs. Af framangreindriástæðu einni væri meint sala E til B ekki gild og hafi engan rétt stofnað. Þvítil stuðnings sé vísað til 1. mgr. 60. gr. og 1. og 2. mgr. 62. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993 og einnig 1. mgr. 64. gr. þeirra laga þar sem áskjalið hafi skort yfirlýsingu um hjúskaparstöðu þess sem skjalið stafar frá oghvort bústaðurinn væri notaður í atvinnurekstur þeirra hjóna. Jafnframt byggirvarnaraðili á því að D hafi á þessum tíma verið háaldraður, á [...] Aldursári,og hafi látist rétt rúmum 7 mánuðum síðar. Hafi hann átt við veikindi að stríðaog dvalið fársjúkur á sjúkrahúsi frá 16. janúar til 3. febrúar það ár.Varnaraðili bendir einnig á að í umþrættum löggerningi frá 31. maí 2013 komifram að um sé að ræða eignarlóð sem væri rangt. Þá hafi söluverðið 7.500.000krónur verið langt undir sannvirði, sbr. gögn málsins, meðal annarsbrunabótamat, og dregur varnaraðili í efa að löggiltur fasteignasali sem gafskýrslu fyrir dóminum hafi í reynd skoðað fasteignina. Þá hafigreiðsluskilmálar verið óeðlilegir og greiðslufrestur veittur án verðtryggingará meirihluta kaupverðs án nokkurrar tryggingar fyrir greiðslu eftirstöðva og séá því byggt að kaupverðið sé enn ógreitt. Auk þessa eigi við það sem að framansé rakið um að samþykki allra hefði þurft til að ráðstöfunin gæti orðið gild ogskuldbindandi fyrir aðra sameigendur.Varnaraðili heldur því fram að framangreintskjal hafi verið gert með leynd og í reynd án aðkomu hlutlausra og utanaðkomandiaðila, svo sem lögmanns og löggilts fasteignasala. Hafi þannig skort á skilyrði15. og 16. gr. laga um sölu fasteigna og skipa nr. 99/2004, sbr. nú 15. og 16.gr. laga nr. 70/2015, um að salan og skjalagerðin hafi í hvívetna verið leystaf hendi svo sem góðar viðskiptavenjur í fasteignaviðskiptum bjóði, báðumaðilum liðsinnt og gætt að réttmætum hagsmunum þeirra og að aðilum væru ekkisettir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum og að öllskjalagerð væri vönduð og hagsmunir beggja tryggðir. Það eigi ekki við í þessumáli og hefðu læknisvottorð D legið fyrir í málinu hefði verið ljóst að hannhefði ekki verið talinn fær um að taka slíkar ákvarðanir. Taldi varnaraðili aðgerningurinn hefði verið gerður að frumkvæði sóknaraðilans B sem hefði „sest aðforeldrum sínum.“ Hafi samþykki til framangreindrar sölu verið fengið meðmisneytingu og sé því ógilt samkvæmt 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1986. Vegna andlegrarvanheilinda hafi foreldrar málsaðila verið leiðitöm og orðið að setja traustsitt á aðra og hafi undirritun þeirra verið byggð á því trausti sem þau hafiborið til sóknaraðila og vottanna og verið þeim háð. Sóknaraðili geti því ekkiborið samninginn fyrir sig, þar sem það yrði talið óheiðarlegt, skv. 33. gr.laga nr. 7/1936, vegna andlegra haga D og E, efnis samningsins, stöðusamningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Beri aðvíkja löggerningnum frá 31. maí 2013 til hliðar í heild þar sem það yrði taliðósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig eins ogatvikum væri öllum háttað, skv. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr.11/1986. Hafi báðir sóknaraðilar og vottar verið grandsamir um vanheilindiþeirra og bágt andlegt atgervi. Varnaraðili mótmælir því að á tómlæti getireynt í málinu, enda hafi hann ekki vitað um framangreindan löggerning fyrr eneftir að bú foreldra þeirra var tekið til opinberra skipta. Varnaraðili vísar auk alls framangreinds tilmeginreglna eignarréttarins og samningaréttarins um skuldbindingargildisamninga og efndir fjárskuldbindinga, ákvæða laga nr. 20/1991 um skiptidánarbúa o.fl. og erfðalaga nr. 8/1962. Kröfu um málskostnað styður varnaraðilieinkum við 1. og 2. mgr. 130. gr., sbr. 3. mgr. 129. gr., og XXI. kafla laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfuna um virðisaukaskatt á málskostnað byggirvarnaraðili á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en varnaraðili sé ekkivirðisaukaskattsskyldur aðili í þessu tilviki. ---Varnaraðili F byggir á að db. C hafi ekkifengið aukinn hlut, 5.000 m² spildu, frá móður þeirra, enda sé það framsal ekkistutt neinum heimildum. Bendi gögn málsins til þess að [...] hafi ekki átt aðfylgja nein lóðarréttindi, sbr. matsgjörð frá 18. september 1998 og lið 3.2 ískilnaðarsamningi foreldra þeirra frá 14. apríl 1999.Varnaraðili telur að sóknaraðili byggieignarheimild sína eingöngu á ráðstöfun móður þeirra á fyrirframgreiddum arfi,en um væri að ræða skriflega en ódagsetta og óvottaða yfirlýsingu. Hafnarvarnaraðili því að sú yfirlýsing geti orðið grundvöllur að eignarheimild hans,í öllu falli að því landi sem hann segi að hafi átt að fylgja. Í fyrsta lagiuppfylli yfirlýsingin á engan hátt almenn formskilyrði, s.s. um dagsetningu ogvottun. Í öðru lagi uppfylli yfirlýsingin ekki formskilyrði laga umfasteignakaup nr. 40/2002. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. þeirra laga sé þaðgildisskilyrði samninga um kaup á fasteign að þeir séu skriflegir ogundirritaðir. Sé þetta áréttað með ummælum í athugasemd með frumvarpi því semsíðar hafi orðið að lögum nr. 40/2002 og öðrum lögskýringargögnum. Þá megi ogbenda á dóm Hæstaréttar nr. 54/2006 í þessu sambandi. Í þriðja lagi þá uppfylliyfirlýsingin ekki skilyrði erfðalaga nr. 8/1962 og laga um erfðafjárskatt nr. 14/2004um formbindingu fyrirframgreidds arfs og ekki liggi fyrir erfðafjárskýrsla ummeinta eign, og sé það í trássi við 2. mgr. 1. gr. og 3. mgr. 6. gr. laga nr.14/2004 um erfðafjárskatt. Í þessu sambandi verði að hafa í huga að gengið hafiverið mun síðar frá erfðafjárskýrslu til sóknaraðila varðandi greiðslu á1.500.000 krónum svo og til annarra erfingja og þá með formbundnum hætti. Varnaraðili telur að þótt hægt væri aðfallast á að framangreind yfirlýsing fæli í sér eignarheimild á sumarhúsinu[...] væri hún á engan hátt yfirfærsla á þeirri 5.000 m² spildu sem sóknaraðilihafi haldið fram að hafi fylgt. Í nefndri yfirlýsingu komi hvergi fram aðsumarhúsinu hafi átt að fylgja land. Þá hafi það ekki verið á færi móður þeirraað skipta út landinu eða raska því hlutfalli sem hafi verið til staðar í hinnióskiptu sameign. Varnaraðili hafnar því að það hafi þýðinguvið úrslausn málsins hvort sóknaraðili hafi fengið sambærilega fjármuni semfyrirframgreiddan arf þar sem hann hafi auk þessa fengið aðrar peningagreiðsluren þær 1.500.000 krónur sem gefnar hafi verið upp sem fyrirframgreiddur arfur.Þá sé ekki hægt að líta öðruvísi á en að bústaðurinn hafi einn og sér veriðmetinn á 1.500.000 krónur. Varnaraðili hafnar því að framlagt dómskjal þar semgetið sé um [...], lóð og sumarbústað og ákveðið verðmat þeirra hafi þýðingu ímálinu, þar sem skjalið hafi varðað væntanleg eignaskipti vegna skilnaðar D ogE. Beri frekar að líta til undirritaðs skilnaðarsamnings þeirra frá 14. apríl1999 en þar komi fram að matsverð á [...] sé 1.300.000 krónur. Þá getisóknaraðili ekki byggt á fasteignamatsverði sumarbústaðar og lands frá árinu1998 en fasteignamatið endurspegli ekki endilega markaðsverð fasteignarinnar enskapar grundvöll fyrir álagningu opinberra gjalda, sbr. 1. gr. laga nr. 8/2001um skráningu og mat fasteigna. Varnaraðili hafnar því jafnframt að yfirlit umálagða skatta og gjöld sóknaraðila vegna eignarinnar hafi sönnunargildi, endafylgi engar greiðslukvittanir þeirra fyrir í málinu. Varnaraðili hafnar því að fyrir liggiarfleiðsluvilji E um að sóknaraðili hafi átt að fá auk [...] 5.000 m² spildu.Þá liggi ekki fyrir neinar munnlegar eða skriflegar yfirlýsingar annarramálsaðila um meintan vilja móður aðila. Telur varnaraðili að sóknaraðili C hafislegið eign sinni á umrætt land án þess að hafa til þess lögbæra eignarheimild.Hafi yfirlýsingar aðila málsins, lífs eða liðinna, enga þýðingu í málinu.Hafnar varnaraðili því að yfirlýsing varnaraðila G geti haft aukna þýðingu ímálinu, enda uppfylli sú yfirlýsing ekki ákvæði 72. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála þar sem hún hafi ekki komið fram fyrir dómi. Varnaraðilihafnar því að skráning hjá Fasteignamati ríkisins hafi einhverja þýðingu ímálinu, enda sé skráður eigandi fasteignar sá einn sem hafi þinglýstaeignarheimild, sbr. 22. gr. laga nr. 8/2001 um skráningu og mat fasteigna. Varnaraðili hafnar jafnframt þeirrimálsástæðu að um gjöf hafi verið að ræða í skilningi erfðalaga. Verði fallistsvo á, þá hafi sú gjöf í besta falli falið í sér sumarbústaðinn án lands einsog skýrt komi fram í yfirlýsingu móður aðila. Varnaraðili hafnar því aðsóknaraðili geti byggt rétt sinn á afnotarétti allt frá árinu 1998. Það réttaværi að öll systkinin hefðu haft afnot af bústaðnum. Þá var hafnað framkominnimálsástæðu sóknaraðila um tómlæti sem of seint fram kominni, en enginn hafivitað af því að lóðin hafi verið framseld. Um kaupsamning og afsal D til sóknaraðilansB, dags. 31. maí 2013, bendir varnaraðili á að sá samningur hafi verið gerðurníu mánuðum fyrir andlát D og hafi faðir þeirra þá verið orðinn veikur.Varnaraðili byggir á því að um sé að ræða óuppfylltan kaupsamning. Ekki liggifyrir fullnaðargreiðslur af hálfu sóknaraðila. Engin staðfesting liggi fyrir ummóttöku á peningagreiðslum að fjárhæð 3.500.000 krónur, eingöngu sé handritað ákvittun „Samþ. D“. Hvorki liggi fyrir dagsetning um hvenær þessipeningagreiðsla hafi átt sér stað, og þá sé skjalið ekki vottað. Hafnarsóknaraðili því að þessi peningagreiðsla hafi yfirleitt átt sér stað. Þá liggifyrir bankakvittun í málinu en samkvæmt henni hafi sóknaraðili millifært1.500.000 krónur inn á bankareikning föður þeirra þann 26.11.2013. Séhandskrifað á kvittunina að sóknaraðili hafi greitt með peningum 500.000krónur. Engin staðfesting sé á móttöku þeirrar peningagreiðslu, eingöngu séhandritað á kvittunina: „Samþ. D“. Ekki liggi fyrir hvort sóknaraðili hafi meðþessu ætlað að greiða inn á skuldabréf að fjárhæð 4.000.000 króna semsóknaraðili hafi gefið út fyrir eftirstöðvum kaupverðsins, en hafi svo átt aðvera hafi greiðslan ekki verið færð inn á skuldabréfið sjálft eins og reglur umviðskiptabréf geri ráð fyrir, sbr. tilskipun um áritun afborgana á skuldabréffrá 9. febrúar 1789.Varnaraðili kvaðst hafna þeirri fullyrðingusóknaraðila að hann hafi greitt skatta og gjöld af húsi og landi frá því aðframangreindur kaupsamningur hafi verið gerður og hafi sóknaraðili ekki lagtfram nein gögn þess efnis. Þá sé í nefndum löggerningi hvergi minnst ágeymsluskúr, kaldavatnsholu, tvö gróðurhús og heitan pott sem geti engan veginnfallið undir samninginn þótt hann yrði talinn fullgildur að öðru leyti umsumarhúsið. Þá telur varnaraðili að hafi land átt að fylgja sumarhúsinu, þáhefðu þeir 6.000 m² átt að koma frá eignarhluta sóknaraðila sjálfs. Varnaraðili byggir jafnframt á því að ekkihafi verið leitað eftir samþykki annarra eigenda að hinu óskipta landi þegarframangreindur löggerningur hafi verið gerður, eins og gert hefði verið þegarhún keypti sumarhús og 10.000 m² lands af G. Varnaraðili mótmælti túlkunsóknaraðila á dómi Hæstaréttar í máli nr. 539/2016 um að í honum komi framlögmæti þess að D hafi selt sóknaraðila sumarhúsið. Taldi varnaraðili með vísantil framangreinds að hafna bæri því að sóknaraðilar, B og db. C, hefðu fengiðaukinn hlut umfram 1/7 hluta í hinu óskipta landi [...], og eigi þeireignarhlutar að tilheyra dánarbúunum.Varnaraðili byggir á lögum nr. 40/2002 umfasteignakaup, lögum nr. 8/2001 um þjóðskrá, erfðalögum nr. 8/1962, lögum nr.14/2004 um erfðafjárskatt, einnig fyrri lögum um erfðafjárskatt nr. 83/1984,eftir því sem við eigi, einnig vísar varnaraðili til almennra reglna samninga-,eigna- og kröfuréttar og til tilskipunar um áritun á skuldabréfi frá 9. febrúar1789.Varnaraðili gerir kröfu um óskiptanmálskostnað úr hendi sóknaraðila. Við það mat verði að hafa í huga aðsóknaraðilar hafi verið óviljugir til þess að leita lausna til skipta álandinu. Málskostnaðarkrafan er studd við XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sérstaklega 130. gr. Kröfuna um virðisaukaskatt á málskostnaðbyggir varnaraðili á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en varnaraðili séekki virðisaukaskattsskyldur aðili og sé honum því nauðsyn að fá skattinn sérdæmdan úr hendi sóknaraðila. ---Varnaraðili dánarbú D og E bendir á aðágreiningur málsins sé afmarkaður við það hver sé eignarhluti dánarbúanna ogekkert annað. Séu þannig aðeins tvö álitaefni sem þurfi að taka afstöðu til ímálinu, annars vegar hvort db. C hafi eignast 5.000 m² lands frá móður sinni oghins vegar hvort B hafi eignast sumarhús og 6.000 m² frá föður sínum, eða hvortþeir eignarhlutar eigi að tilheyra dánarbúunum. Í því sambandi verði að hafa íhuga að heimilt sé samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar að ráðstafaeignarhlutdeild í óskiptri sameign. Þá liggi fyrir að kaupsamningur, dags. 31.maí 2013 til B, hafi ekki verið ógildur með dómi. Varnaraðili staðfesti undirritun sína áframlagt dómskjal um að sóknaraðili B hefði greitt upp veðskuldabréf að fjárhæð4.000.000 króna útgefið vegna kaupa hans á sumarhúsi föður hans og 6.000 m²lóðar. Varnaraðili staðfesti að hann hefði fengið tölvupóst frá varnaraðilanumG þar sem fram komi að C heitinn hefði fengið [...] og 5.000 m² lands semfyrirframgreiddan arf, metið á 1.500.000 króna og rest með peningum. Þástaðfesti skiptastjóri að í fórum hans væri frumrit þeirrar yfirlýsingar sem Ehefði ritað um að hafa á árinu 2001 greitt C út [...] sem fyrirframgreiddanarf. IVNiðurstaðaÓumdeilt er að skv. afsali, dags. 23. maí1968, eignuðust sóknar- og varnaraðilar þessa máls 1/7 hluta hver í óskiptu landi[...] í [...], og sé eignarhlutur hvers þeirra samkvæmt afsalinu 11.428,5 m².Ágreiningur þessa máls snýr að því hvortsóknaraðili db. C hafi til viðbótar við framangreindan eignarhluta sinn eignast5.000 m² lands frá móður sinni og hins vegar hvort sóknaraðili B hafi tilviðbótar sínum eignarhluta eignast sumarhús og 6.000 m² lands frá föður sínumeða hvort þeir eignarhlutar eigi báðir eða annar að koma til úthlutunar úrdánarbúunum ásamt þeim 11.857 m² sem ekki er ágreiningur um að enn tilheyridánarbúunum. Ljóst þykir að hverjum sameiganda er heimilnýting og ráðstöfun á sameigninni sem er öðrum að bagalausu þótt réttur hverserfingja taki til eignarinnar í heild. Í málinu er upplýst að allirvarnaraðilar málsins höfðu byggt sér sumarhús á hinu óskipta landi. A og Fbyggðu sér sumarhús á árunum 1984 og 1985 og lét hvor um sig skrá 10.000 m² meðhúsunum af hinu óskipta landi. Fengu sumarhús varnaraðila og lóðir fastanúmerhjá Fasteignamati ríkisins (FMR), og urðu þar með sérstakir eignarhlutar og skattstofnsem varnaraðilar borga sjálfir skatta og gjöld af. Af gögnum málsins verðurekki séð að formlegs samþykkis annarra, þ. á. m. sóknaraðila, hafi verið leitaðfyrir þeim ráðstöfunum sem þó tóku til einstakra hluta hinnar óskiptu sameignaróháð gæðum eða verðmæti. Framangreindum ráðstöfunum varnaraðila hefur ekkiverið þinglýst. Varnaraðilar byggja allt að einu á því að ráðstafanir ogframsal á sumarhúsum og landi til sóknaraðila hafi verið ógildar á þeimforsendum að ekki hafi verið leitað samþykkis allra og þeim ekki veriðþinglýst, skv. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Í málinu liggur fyrir veðbókarvottorð þarsem allir málsaðilar eru þinglýstir eigendur landsins. Brast aðila því ekkiheimild skv. nefndu ákvæði þinglýsingarlaga til ráðstöfunar á sínum eignarhlutaog með sama hætti eru uppfyllt ákvæði 22. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu ogmat fasteigna. Þá virðast engir samningar hafa staðið til þess að takmörkunværi á framsali sameignarréttindanna og þótt í upphafi hafi hið óskipta land veriðhugsað til persónulegra samnota allra eigenda, þá er ljóst að þær forsendureiga ekki lengur við, með því að varnaraðilar með framangreindum hætti byggðusér hver sitt hús og skráðu með þeim lóðir. Ráðstöfun á eignarhlutdeild í hinuóskipta landi og framsal til annarra sameigenda var að mati dómsins öðrum aðbagalausu og heimil skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar.Við skilnað D og E var gengið fráskilnaðarsamningi, dagsettum 14. apríl 1999. Í lið 3.2. í þeim samningi kemurfram að D fái stærra sumarhúsið á hinu umþrætta landi eða [...] en E minnahúsið, [...]. Allt sumarbústaðaland væri hins vegar sameign þeirra og barnaþeirra.Sumarhúsið [...] og 5.000 m² óskipts lands. Í málinu liggur fyrir ódagsett og óvottaðhandritað skjal undirritað af E þar sem fram kemur að hún hafi á árinu 2001greitt C út sumarhúsið [...] sem fyrirframgreiddan arf sem hafi verið metiðmilli hennar og D á 1.300.000 krónur. Varnaraðili A telur að þótt hún hafi ekkivitað af tilurð þessa skjals fyrr en löngu síðar, þá sé það ritað af móðurþeirra. Varnaraðili F kvaðst hafa vitað af þessari ráðstöfun þegar hún vargerð. Hvað sem líður formlegu gildi þeirrar fyrirframgreiðslu arfs þá hefur þaðverið vilji E að C eignaðist sumarhúsið. Að mati dómsins stendur ágreiningurþessa hluta málsins eingöngu til þess hvort sumarhúsinu hafi fylgt 5.000 m²óskipt lóð, en hennar er ekki getið í nefndu skjali E. Lóðin var þann 31.desember 2001 skráð á 637.000 krónur hjá FMR.Sóknaraðili hefur í sínum málflutningi bentá skjal frá ágúst 1998 sem gert var í tengslum við skilnað D og E, þar sem rætter um [...] ásamt lóð á 1.200.000 krónur og megi af því leiða, í samanburði viðþá fjárhæð sem fram komi í bréfi E, að [...] hafi átt að fylgja lóð viðfyrirframgreiðslu arfsins. Í gögnum málsins er einnig að finna skjal, dags. 21.september 1998, þar sem [...] er getið án lóðar á 1.300.000 krónur. Ímatsvottorði Fasteignamats ríkisins frá 2. júlí 1998 er fasteignamat [...]ásamt lóð metið á 1.631.000 krónur, en húsmatið er 1.062.000 krónur. Ískilnaðarsamningi þeirra hjóna, dags. 14. apríl 1999, er verðmat [...] án lóðar1.300.000 krónur. Ekki verða dregnar neinar ályktanir af nefndum skjölum um þaðhvort [...] hafi á árinu 2001 átt að fylgja lóð, en að mati dómsins er umverðmat á sumarhúsinu [...] í bréfi E vísað til endanlegs skilnaðarsamnings,dags. 14. apríl 1999.Eftir skilnað D og E byggir E sér sjálfsumarhús á hinu óskipta landi árið 1999 og skráir með því 4.250 m² lóð hjá FMR.Ekki liggur fyrir hvernig var staðið að þeirri skráningu en E var þessi ráðstöfunheimil skv. framangreindu. Með sama hætti liggur ekki fyrir hvernig skráningu á[...] var upphaflega háttað, en fram kemur í skjali frá FMR, dags. 2. júlí1998, að með [...], matshluta 220-8152, sé skráð 50.000 m² lóð. Óumdeiltvirðist að þessi stærðarskráning lóðar sé röng og standi ágreiningur málsinstil 5.000 m² lóðar, og sé það stærð þeirrar lóðar sem skráð er með [...] ískrám FMR í dag.Á yfirliti frá FMR um fasteignamat þann1.12.2000 kemur fram að D er skráður sem eigandi [...], matshluta 220-8152 enekki E, og í annál frá tryggingarfélaginu VÍS, dags. 12. janúar 2001 kemur framað D óskar þess að sumarhúsið verði hjá þeim skráð á C. Þar sem D var þá ennformlega skráður sem eigandi matshlutans má leiða að því líkur að D hafi einnigkomið að breytingu á eigendaskráningu hans hjá FMR þann 23. apríl 2001.Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá FMR þávarð C skráður eigandi að matshluta 220-8152, þ.e. [...] og lóð, þann 23. apríl2001. Eigendaskráningar þessarar er getið á afsalinu frá 23. maí 1968, meðstimpli FMR, sama dag og fyrrgreind skráning fór fram eða 23. apríl 2001.Matshlutinn hefur frá þeim tíma verið skráður á skattframtöl C ogálagningarseðlar fasteignagjalda sendir honum. Af orðalagi í bréfi E um fyrirframgreiddanarf til C verður að útiloka að það bréf hafi legið til grundvallar skráningunniþann 23. apríl 2001. Þar segir: „Árið 2001 fékk hann [...], ... Seinna bætti égvið til hans 300.000.“ Hafa því aðrar forsendur legið að baki skráningunni hjáFMR þann 23. apríl 2001 en nefnt bréf um fyrirframgreiddan arf, en ekkertliggur fyrir um þær forsendur og samkvæmt því sem fram kom í málinu, finnastþær ekki.Eins og getið var ráðstafaði E einungis4.250 m² af hinu óskipta landi með sínu sumarhúsi árið 1999 og byggirsóknaraðili á því að E hafi alltaf gert ráð fyrir því að [...] fylgdi lóð. Ítölvupósti varnaraðilans G til skiptastjóra kemur fram að það hafi verið viljiE að C fengi 5.000 m² lóð með [...]. Framangreindar skráðar upplýsingar FMR ogáritunin á afsalið frá 23. maí 1968 benda til þeirrar niðurstöðu. Ekki er annaðkomið fram en að E hafi á þessum tíma verið með fulla heilsu. Þar sem ekki ervið önnur gögn að styðjast en að framan greinir, leiðir það að svo komnu málitil þess að C hafi fengið umþrætta 5.000 m² lóð að gjöf. Var gefandi innanþeirrar eignarhlutdeildar sem honum var heimilt að ráðstafa af hinu óskiptalandi og verið í sjálfsvald sett hvort eða hvaða endurgjald hafi komið fyrir. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að 5.000m² lands af 11.428,5 m² í upphaflegri eignarhlutdeild E í óskiptu landi [...] í[...] skuli ekki koma til skipta úr dánarbúi hennar. Koma því til skipta úrdánarbúi hennar 6.428,5 m².Sumarhúsið [...] og 6.000 m² óskipts lands. Með kaupsamningi og afsali, dags. 31. maí2013, afsalaði D til B sumarhúsinu við [...], sem kallað er [...], „ogeignarlóð skv. FMR er 6.000 m².“ Undir skjalið ritar E sem maki, sbr. 1. mgr.58. gr. og 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, en D og E munu hafa gifstað nýju það sama ár. Í dómi Hæstaréttar nr. 539/2016 kemur fram að við þessaráðstöfun hafi D verið í sjálfsvald sett hvaða endurgjald kæmi fyrir hið selda.Þykir því ekki frekar ástæða til að rekja kaupverð eignarinnar eða hvort þaðhafi verið að fullu greitt. Á því er byggt að bæði D og E hafi skortlöggerningshæfi þegar undirritun þessa samnings átti sér stað. Umlöggerningshæfi E liggur fyrir að hún var með dómi Hæstaréttar nr. 280/2014svipt fjárræði ótímabundið frá 14. maí 2014 að telja. Til grundvallar þeirrisviptingu lá læknisvottorð, dags. 5. mars 2014, þar sem fram kom að hún hefðiverið greind með Alzheimer-sjúkdóm og hafi andleg og líkamleg heilsa hennarversnað á umliðnu ári. Ekki liggur fyrir vottorð um hvernig heilsu hennar meðtilliti til hæfis var háttað þann 31. maí 2013 eða þegar hún og D giftust aðnýju á árinu 2013. Liggur því ekki annað fyrir en að uppfyllt séu ákvæðihjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum 1. mgr. 60. gr., 2. mgr. 62. gr. og 1. mgr.64. gr.Um andlegt eða líkamlegt hæfi D liggja enginsjúkragögn fyrir. Fram kom í skýrslu fyrir dómi af I hæstaréttarlögmanni aðhann hafi rætt við D og B vegna gerðar samningsins, en vitnið þekkti vel til D.Hafi það verið upplifun hans að framangreint hafi verið vilji D og hann hafiþví útbúið samninginn og jafnframt fengið löggiltan fasteignasala til þess aðverðmeta eignina. Liggur því ekki annað fyrir en að D hafi verið til þess bærað undirrita löggerninginn. Með aðkomu lögmannsins og löggilts fasteignasala erekki hægt að fallast á það að leynd hafi hvílt yfir þeim gerningi og ekkert erfram komið um að skort hafi á skilyrði 15. og 16. gr. þágildandi laga um sölufasteigna og skipa nr. 99/2004, um siðferði, viðskiptavenjur og frágangsamningsins.Á því er jafnframt byggt að framangreindursamningur hafi verið fenginn með misneytingu, með því að sóknaraðili hafi sestað foreldrum sínum og beitt þau þrýstingi. Um þetta atriði liggja engin gögneða skýrslur óháðra aðila og telst það því ósannað. Samkvæmt framangreindu erekki hægt að fallast á að við eigi ákvæði 31. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, um að foreldrar málsaðila hafi veriðleiðitöm og orðið að setja traust sitt á sóknaraðila eða að það yrði taliðóheiðarlegt að bera fyrir sig samninginn, sbr. 33. gr. sömu laga vegna andlegrahaga D og E. Þá er með sama hætti ósannað að það sé ósanngjarnt eða andstættgóðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samninginn, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936eins og atvikum er öllum háttað.Ekki er ágreiningur um að sumarhúsið [...]tilheyrði D þegar hann framseldi það til sóknaraðila B. D var heimilt aðráðstafa eigum sínum með framangreindum hætti í hinu óskipta landi, enda varráðstöfunin innan þeirrar eignarhlutdeildar sem honum tilheyrði. Með vísan til alls framangreinds er þaðniðurstaða dómsins að 6.000 m² lands af 11.428,5 m² í upphaflegrieignarhlutdeild D í óskiptu landi [...] í [...], skuli ekki koma til skipta úrdánarbúi hans. Koma því til skipta úr dánarbúi hans 5.428,5 m².Til úthlutunar í opinberum dánarbússkiptum Dog E eiga samtals að koma 11.857 m² úr óskiptu landi [...]í [...].Með vísan til niðurstaðna málsins, 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr.20/1991 um skipti dánarbúa o.fl., verður varnaraðilum A og F gert að greiðasóknaraðila, B óskipt 900.000 krónur í málskostnað og sóknaraðila db. C óskipt1.100.000 krónur í málskostnað, í báðum tilvikum að meðtöldumvirðisaukaskatti. Úrskurðinn kveður upp Bogi Hjálmtýssonhéraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð.Til skipta úr dánarbúum þeirra D og E eigaað koma 11.857 m² í óskiptu landi [...] í [...].Varnaraðilar A og F greiði sóknaraðila B óskipt900.000 krónur í málskostnað og sóknaraðila db. C óskipt 1.100.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 533/2010
|
Fasteignakaup Málamyndagerningur
|
HH höfðaði mál gegn HKH og krafðist þess að hún gæfi út afsal að eignarhlut að tiltekinni jörð í samræmi við kaupsamning sem aðilar höfðu gert með sér. Talið var sannað að kaupsamningurinn væri málamyndagerningur og var HKH því sýknuð af kröfum HH. Með vísan til aðdraganda viðskiptanna og framburðar vitna virtist ljóst að tilgangur samningsgerðar aðila hefði í raun verið sá að HH leigði veiðirétt í á sem fylgdi jörðinni og fengi um leið tryggingu fyrir efndum HKH. HH hafði áður leigt veiðirétt jarðarinnar og kynnt sér hvernig haga mætti málum til nýtingar veiðiréttarins til lengri tíma. Aldrei var gengið frá kaupsamningnum formlega svo unnt væri að þinglýsa honum og svo virtist sem það hefði aldrei staðið til. Einungis var talið sannað að HH hefði einu sinni óskað eftir útgáfu afsals á þeim 20 árum sem liðin voru frá útgáfudegi kaupsamningsins. Loks hafði HH ekki haft frammi kröfur sínar fyrr en hann hafði notið veiðiréttar síns að fullu, miðað við þá fjárhæð sem hann hafði greitt HKH vegna samningsins og það verð sem hann hafði áður þurft að greiða fyrir leigu leiguréttarins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Haraldur Haraldsson, greiði stefndu, Hrefnu Kristínu Hannesdóttur, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 11. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 17. desember 2009. Stefnandi er Haraldur Haraldsson, Klapparhlíð 3, Mosfellsbæ, en stefnda er Hrefna Kristín Hannesdóttir, Syðra-Fjalli 1, Þingeyjarsveit. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til þess að gefa út afsal til stefnanda fyrir 30% eignarhlut að jörðinni Syðra-Fjalli 1, Þingeyjarsveit, landnúmer 153969, veðbandalausum, ásamt öllu því sem fylgja ber að engu undanskildu, að viðlögðum 15.000 krónum í dagsektir fyrir hvern dag sem það dregst umfram 15 daga frá dómsuppsögu. Þá er þess krafist að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefndu er þess krafist að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefst stefnda þess, að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Loks er þess krafist að dráttarvextir leggist á málskostnaðarkröfu í samræmi við ákvæði laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I. Stefnandi kveður málavexti þá, að með kaupsamningi ódagsettum í desember, sem undirritaður var 27. desember 1989, keypti stefnandi 30% eignarhlut í jörðinni Syðra-Fjalli 1 í Þingeyjarsveit, landnúmer 153969, af stefndu. Kaupverðið nam 2.000.000 krónum, sem skyldi greiða í peningum og skyldi eignarhlutinn afhentur veðbandalaus. Stefnandi greiddi kaupverðið að fullu 29. desember 2009. Afsal hefur ekki verið gefið út en stefnandi kveðst margítrekað hafa óskað eftir því. Með bréfi, dagsettu 17. september 2009, lýsti stefnandi því yfir að ekki yrði lengur beðið með útgáfu afsals og skoraði á stefndu að undirrita afsal, sem fylgdi bréfinu, en ella yrði leitað til dómstóla. Ekkert svar barst frá stefndu. Að öðru leyti lýsir stefnandi aðdraganda viðskiptanna á þann veg að stefnda keypti Syðra-Fjall 1 þann 4. nóvember 1989 en stefnda hafði þá verið ábúandi á jörðinni ásamt sambýlismanni sínum, Arnari Andréssyni, frá árinu 1985. Kaupverð allrar jarðarinnar nam 2.000.000 króna. Stefnda hafði hins vegar ekki handbært fé til kaupanna og leitaði því til stefnanda um að hann myndi ganga inn í kaupin að hluta. Samdist um að stefnandi myndi greiða kaupverðið að fullu en þess í stað eignast 30% af jörðinni. Í kjölfarið greiddi stefnandi kaupverð jarðarinnar beint til seljenda, stefnda eignaðist jörðina og kaupsamningi um hana var þinglýst 11. janúar 1990. II. Stefnda gerir athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu stefnanda. Hún kveður upphaf málsins mega rekja til þess, að þann 2. júlí 1987 gerðu aðilar málsins með sér leigusamning um veiðisvæði Laxár í Aðaldal fyrir jörðum Syðra-Fjalls 1 og 2 ásamt veiðisvæði í Eyvindarlæk fyrir sömu jörðum. Tilheyrði jörðinni ein heil stöng í Laxá en stangarpartur í Eyvindarlæk. Samningurinn var til 8 ára og skyldi leigutaki, stefnandi í máli þessu, greiða stefndu 100.000 krónur á ári að viðbættum verðbótum fyrir veiðiréttinn. Stefnandi hafði þó einnig ljáð máls á því að hann gæti fengið stangveiðiréttinn til lengri tíma en það var hins vegar óheimilt samkvæmt þágildandi lögum nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði. Á þessum tíma var einungis hluti jarðarinnar í eigu stefndu en hún og eiginmaður hennar unnu að því að eignast hana að fullu. Á seinni hluta ársins 1988 hillti undir samkomulag við aðra eigendur jarðarinnar og lá þá fyrir, að kaupverð hennar yrði um það bil 2.000.000 króna. Þar sem stefnda hafði ekki handbært fé til kaupanna, leitaði hún leiða til að fjármagna kaupin. Stefnandi vissi um stöðu mála og bauðst því til að „lána“ stefndu fjárhæð og fékk í staðinn veiðirétt jarðarinnar í Laxá í 20 ár. Var þá m.a. horft til þess að leigufjárhæðin á framangreindum leigusamningi um stangveiðiréttinn var 100.000 krónur á ári að viðbættum verðbótum. Það sé hins vegar alrangt að stefnda hafi leitað til stefnanda í því skyni að hann gengi inn í kaupin á jörðinni að hluta. Stefnandi hafi verið mjög áhugasamur um stangveiðiréttinn í Laxá og viljað leigja hann í sem lengstan tíma. Fái þetta staðfestingu í bréfi Jóns Steinars Gunnlaugssonar, þáverandi hæstaréttarlögmanns, til stefnanda, dagsettu 24. nóvember 1988, sem er svarbréf við bréfi stefnanda, dagsettu 10. nóvember sama ár. Með bréfinu er lögmaðurinn að svara fyrirspurn stefnanda um stangveiðiréttinn. Stefnandi hafi kynnt sér bréfið og afhent stefndu afrit af því á árinu 1989. Stefnda hafi hins vegar ekki tekið í mál að stefnandi yrði sameigandi að jörðinni enda hafi það í raun aldrei staðið til, málið hafi af hálfu stefnanda einvörðungu varðað leigu á stangveiðiréttindum í Laxá. Að endingu samþykkti stefnda að leigja stefnanda út stangveiðiréttinn fyrir jörðinni í 20 ár og var í því sambandi m.a. horft til samningsins frá 2. júlí 1987 þar sem ársleigan var ákveðin 100.000 krónur. Þá fjármuni, sem stefnda fengi í sinn hlut fyrir þessi réttindi, myndi hún nota til að greiða kaupverð jarðarinnar. Þar sem umræddur samningur var í andstöðu við 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga um lax- og silungsveiði, að því leyti að leigusamningur um stangveiðirétt mátti ekki vera lengri en til 10 ára, krafðist stefnandi tryggingar fyrir þeim réttindum sínum. Ákváðu aðilar því að tryggingin myndi felast í málamyndakaupsamningi. Stefnda keypti þann hluta jarðarinnar, sem ekki var í hennar eigu, þann 4. nóvember 1989. Kaupverð hlutarins var 2.000.000 króna sem skyldi greiða í reiðufé. Óumdeilt er að stefnandi greiddi þá fjárhæð beint til seljenda 29. desember 1989 en degi fyrr sendi stefnandi stefndu á faxi kaupsamning, sem stefnandi ætlaði að nota sem tryggingu fyrir leigu á stangveiðiréttinum. Stefnandi gerði þá kröfu að staðfesting fengist hjá jarðanefnd Suður-Þingeyjarsýslu og Aðaldælahreppi og voru þeir, sem gáfu samþykki sitt, meðvitaðir um að kaupsamningurinn var í raun einungis tryggingaplagg fyrir stefnanda. Stefnandi undirritaði ekki samninginn og stefnda kveður hann ekki hafa krafist þess að afsal yrði gefið út fyrr en með áskorun dagsettri 17. september 2009. Stefnandi hefur ekkert greitt fyrir stangveiðiréttindin, þ.e. frá þeirri greiðslu sem innt var af hendi 29. desember 1989, en sú greiðsla var fyrirframgreiðsla fyrir réttindin í 20 ár. Stefnandi hefur á þessum 20 árum hvorki greitt opinber gjöld vegna jarðarinnar né tekið þátt í kostnaði vegna reksturs jarðarinnar, viðhalds og framkvæmda. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi í einu og öllu staðið við ákvæði kaupsamnings milli aðila um kaup á hinum tilgreinda 30% eignarhlut í jörðinni Syðra-Fjalli 1. Hann hafi þegar innt af hendi fullt kaupverð, eins og samið var um, og eigi því skilyrðislausan rétt til þess að stefnda gefi út afsal til sín. Vísar stefnandi til 14. gr. þágildandi kaupalaga nr. 39/1922, sem stuðst var við í fasteignakaupum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands á bls. 63 í dómsafni réttarins frá árinu 1965. Þá vísar stefnandi einnig til hliðsjónar til 2. mgr. 11. gr. laga nr. 40/20002 með lögjöfnun. Samkvæmt 13. gr. þágildandi kaupalaga nr. 39/1922 eigi stefnandi skilyrðislausan rétt til að fá útgefið afsal þegar kaupverð hefur verið greitt. Beri stefndu sem seljanda að afhenda eignarhlutinn veðbandalausan til samræmis við kaupsamning aðila. Samkvæmt ofangreindu sé óumdeilt að stefnandi hafi í einu og öllu staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningi aðila og eigi því rétt á að fá útgefið afsal vegna framangreindrar eignar. Sé þess því krafist að stefnda gefi út afsal vegna eignarinnar í samræmi við dómkröfu að viðlögðum dagsektum. Verði talið ómögulegt af stefndu að gefa út afsal fyrir eignarhlutnum veðbandalausum, sé þess engu að síður krafist, að stefnda gefi út afsal til handa stefnanda að viðlögðum dagsektum. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, þágildandi laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, fasteignakaupalaga nr. 40/2002, einkum 2. mgr. 11. gr. og 30., 31. og 32. gr. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. Um varnarþing er vísað til 3. gr. framlagðs kaupsamnings aðila. IV. Sýknukrafa stefndu er í fyrsta lagi byggð á því að kaupsamningur sá, sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á, hafi verið málamyndagerningur eða trygging fyrir efndum stefndu við stefnanda á samkomulagi um leigu á stangveiðirétti í 20 ár á jörðinni Syðra-Fjalli 1. Ekki hafi verið um að ræða eignayfirfærslu, þ.e. að ekki hafi átt að stofnast eignaréttur stefnanda til handa. Í raun hafi því ekki stofnast gildur yfirfærslugerningur og af því leiði að engum lagaskilyrðum sé til að dreifa, sem réttlæti kröfu stefnanda í málinu. Að öðrum kosti telur stefnda að ógilda beri málamyndagerninginn, sbr. m.a. 34. gr. samningalaga nr. 7/1936. Gerningurinn hafi einungis verið trygging fyrir réttum efndum stefndu og samningnum hafi því ekki verið ætlað að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Stefnandi sé í vondri trú að halda öðru fram nú. Þá verði einnig að hafa í huga stöðu og þekkingu aðila við samningsgerðina. Stefnda sé bóndi, sem sé í öllu óvön samningsgerð, en stefnandi sé hins vegar þaulvanur viðskiptamaður og öll samningsgögn, sem liggja fyrir í málinu, séu frá honum komin. Beri því að túlka allan ágreining um efni hans og gildissvið stefnanda í óhag. Þá byggir stefnda á því að gögn málsins sýni að samningnum hafi aldrei verið ætlað að vera yfirfærslugerningur. Vísar stefnda þessu til stuðnings til bréfs Jóns Steinars Gunnlaugssonar, fyrrverandi hæstaréttarlögmanns, dagsetts 24. nóvember 1988, sem staðfesti að áhugi stefnanda laut einungis að stangveiðirétti. Í öðru lagi liggi fyrir, að stefnandi fór fyrst fram á afsal á grundvelli samningsins með bréfi, dagsettu 17. september 2009, eða 20 árum eftir að stefnandi innti umrædda greiðslu af hendi. Telur stefnda að 20 ára tómlæti stefnanda á ætluðum kröfum hans sýni að um málamyndagerning hafi verið að ræða. Í þriðja lagi hafi samningnum hvorki verið þinglýst, hann dagsettur, né undirritaður af hálfu stefnda. Í fjórða lagi liggi fyrir að Aðaldælahreppi hafi ekki verið boðinn forkaupsréttur að jörðinni, líkt og skylt hafi verið samkvæmt 30., sbr. 32. gr., þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Samþykki jarðanefndar og Aðaldælahrepps á samningnum hafi einvörðungu verið til málamynda og það komið fram þegar stefnandi óskaði eftir því við þá aðila. Í fimmta lagi liggi fyrir að stefnda hafi ein borið allan þann kostnað, sem féll til í formi opinberra gjalda og viðhalds í tengslum við jörðina, án þess að stefnandi hafi lagt þar nokkuð til. Í sjötta lagi liggi ekkert fyrir um að aðilar málsins hafi gert með sér samkomulag á grundvelli samningsins að því er varðar nýtingu jarðarinnar og skiptingu hlunninda. Ljóst megi vera, að það hefði verið verulega ósanngjörn skipting á nýtingu jarðarinnar ef stefnandi þyrfti engan kostnað að bera í tengslum við rekstur hennar en hirti einvörðungu einu hlunnindi hennar, þ.e. stangveiðiréttinn. Í því sambandi megi benda á þá staðreynd að stefnandi hafi engar greiðslur innt af hendi til stefndu frá því að hin umdeilda greiðsla barst í desember 1989. Að öllu framangreindu virtu, telji stefnda að stefnandi eigi að bera sönnunarbyrðina fyrir því að ekki hafi verið um málamyndagerning að ræða. Eigi stefnandi ekki lagalegan rétt á afsali fyrir 30% eignarhluta í jörðinni né afleiddri kröfu um dagsektir og beri því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á það með stefndu, að um málamyndagerning eða tryggingagerning sé að ræða, byggir stefnda einnig á því að samningur sá, sem stefnandi byggi kröfu sínar á, sé óskuldbindandi fyrir stefndu á þeim grunni að lögverndaður kaupsamningur um eignarhlutinn hafi ekki stofnast. Fyrir liggi að hinn ætlaði kaupsamningur sé óundirritaður af stefnanda, auk þess sem hann sé hvorki rétt vottaður né dagsettur. Með því að skjalið er ekki undirritað af hálfu beggja aðila, sé ljóst að enginn samningur hafi komist á og vísist um það til meginreglna samningaréttar. Stefnda vísi sérstaklega til ákvæða 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar sem kveðið sé á um undirskrift beggja aðila til þess að kaupsamningur um fasteign teljist gildur. Með þessari kröfu sé skýrlega markað hver séu skilyrði þess að til kaupsamnings um fasteign geti stofnast, en í þessari formkröfu felist einnig efniskrafa um tiltekið lágmarksefni kaupsamnings um fasteignir. Þar sem samningurinn sé ekki undirritaður af báðum aðilum, sé engum vafa undirorpið að hann sé ekki gildur. Eigi stefnandi því ekki lögvarða kröfu um útgáfu afsals. Óumdeilt sé þó, að stefnandi greiddi stefndu 2.000.000 króna árið 1989 en mál þetta sé ekki rekið sem skuldamál, heldur varði það útgáfu afsals. Stefnda myndi þó geta haft uppi gagnkröfur til skuldajafnaðar, á grundvelli ógreiddrar leigu fyrir stangveiðiréttinn, auk þess sem krafa stefnanda væri auðsýnilega fyrnd. Loks byggir stefnda á því, að eins og málum sé háttað sé bersýnilega ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Teljist hinn umdeildi gerningur gildur, byggir stefnda á því að allt að einu eigi að meta hann ógildan samkvæmt 30., 31., 32. og 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Verði fallist á kröfu stefnanda um útgáfu afsals, byggir stefnda á því að ekki eigi að verða við kröfu stefnanda um dagsektir, enda væri það, eins og málum er háttað, verulega ósanngjarnt í garð stefndu. Sé þeirri kröfu því sérstaklega mótmælt. Verði fallist á kröfu um dagsektir, sé gerð krafa um að þær verði ákvarðaðar með mun lægri fjárhæð en krafist er af hálfu stefnanda og að tekið verði sérstakt tillit til þess, að ómögulegt kynni að reynast fyrir stefndu að gefa út afsal fyrir eignarhlutnum veðbandalausum. Um lagarök vísar stefnda til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og jafnframt til samningalaga nr. 7/1936, einkum 36. gr. sem og 30., 31., 32., 33. og 34. gr. Þá vísar stefnda til fasteignakaupalaga nr. 40/2002, einkum 7. gr. laganna, og til jarðalaga nr. 65/1976, einkum 30. og 32. gr. laganna. Krafa um málskostnað er reist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 130. gr. laganna. V. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur aðilar málsins og vitnin Arnar Andrésson, eiginmaður stefndu, Dagur Jóhannesson, fyrrverandi oddviti Aðaldælahrepps, Stefán Vignir Skaftason, sem átti sæti í jarðanefnd, og Þorvaldur Jónsson, eigandi jarðarinnar að Syðra Fjalli 2. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir. Í málinu liggur frammi ódagsett skjal sem ber yfirskriftina kaupsamningur. Þar kemur fram að stefnda sem seljandi og stefnandi sem kaupandi geri með sér kaupsamning um að stefnandi kaupi af stefndu 30% af jörðinni Syðra Fjalli 1 í Aðaldælahreppi í Suður-Þingeyjarsýslu á 2.000.000 króna. Skjalið er undirritað af stefndu sem seljanda og af eiginmanni hennar sem votti en hins vegar er þar ekki að finna undirritun stefnanda sem kaupanda. Óumdeilt er að skjalið er útbúið af hálfu stefnanda og ber það með sér að hafa verið sent á faxi 28. desember 1989. Þá er ágreiningslaust að stefnandi greiddi 2.000.000 króna beint til seljenda jarðarinnar 29. sama mánaðar. Ágreiningur máls þessa snýst um það, hvort stefnandi eigi á grundvelli framangreinds kaupsamnings rétt á útgáfu afsals, eins og stefnandi heldur fram, eða hvort einungis hafi verið um að ræða málamyndagerning eða tryggingu fyrir efndum stefndu við stefnanda á samkomulagi um leigu á stangveiðirétti í 20 ár eins og stefnda byggir kröfur sínar á. Þá byggir stefnda jafnframt á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti, að ekki hafi stofnast lögverndaður kaupsamningur og að samningurinn sé ósanngjarn. Óumdeilt er að aðdragandi viðskipta aðila er sá, að stefnandi hafði áður verið leigutaki að veiðihlunnindum jarðarinnar Syðra Fjalls 1 en í málinu liggur frammi samningur undirritaður 2. júlí 1987 af stefnanda, sem leigutaka, og Arnari Andréssyni, eiginmanni stefndu, sem leigusala, þess efnis að leigutaki taki á leigu veiðisvæði Laxár í Aðaldal fyrir jörðum Syðra Fjalls 1 og 2 ásamt veiðisvæði í Eyvindarlæk fyrir sömu jörðum. Stefnda og eiginmaður hennar voru þá ábúendur að Syðra Fjalli 1. Leigutími var átta ár og bar leigutaka að greiða 100.000 krónur á ári fyrir veiðiréttinn. Viðauki um forkaupsrétt stefnanda, ef leigusali eignaðist jörðina á leigutímanum, var undirritaður 9. júlí sama ár. Þann 4. nóvember 1988 gerðu stefnda og eiginmaður hennar kauptilboð í jörðina Syðra Fjall 1 þar sem þau buðust til að greiða 1.500.000 krónur fyrir hana og gilti tilboðið til 20. sama mánaðar. Stefnda, sem var einn erfingja að jörðinni, festi loks kaup á jörðinni 4. nóvember 1989 og nam kaupverð hennar 2.000.000 króna. Óumdeilt er að stefndu og eiginmann hennar skorti fé til að fjármagna jarðarkaupin og leituðu þau eftir því við stefnanda að hann greiddi framangreinda fjárhæð. Bar stefnda á þann veg hér fyrir dóminum að stefnandi hefði orðið við þeirri ósk. Eins og áður er rakið, byggir stefnda sýknukröfu sína aðallega á því, að tilgangurinn með gerð áðurnefnds kaupsamnings milli aðila hafi einungis verið sá að tryggja stefnanda veiðirétt þann, sem fylgdi jörðinni. Stefnda kvað aldrei hafa staðið til að selja eignarhlutann. Hefur vitnið Arnar, eiginmaður stefndu, borið á sama veg hér fyrir dóminum og kvað 2.000.000 króna greiðslu stefnanda hafa verið fyrirframgreiðslu vegna leigu á veiðiréttindum jarðarinnar í 20 ár. Vætti vitnanna Dags Jóhannessonar og Þorvaldar Jónssonar styðja vætti Arnars að þessu leyti. Vitnið Dagur kvað Arnar hafa tekið það fram, þegar hann kom með framlagðan kaupsamning til hans til undirritunar, að ekki ætti að leggja samninginn fyrir sveitarstjórn enda ætti hann einungis að vera trygging fyrir þeim peningum sem stefnandi hefði látið stefndu hafa vegna jarðarkaupanna. Kannaðist vitnið við að áður en til þessa kom, hefðu þeir Arnar rætt um það, til hversu langs tíma mætti semja um veiðirétt. Hefði vitnið útskýrt fyrir Arnari að slíka samninga væri ekki unnt að gera til lengri tíma en 10 ára. Vitnið Þorvaldur kvað um að ræða málamyndasamning. Stefnandi hefði sýnt áhuga á að fá aðgang að veiðistöng Syðra Fjalls 1 í ánni og sagt vitninu frá því, að hann hefði gert samning við Arnar um að hann myndi eignast stöngina. Þar sem ekki væri að lögum hægt að selja veiðirétt frá jörðum, hefði verið útbúinn samningur um að stefnandi myndi kaupa hluta af Syðra Fjalli 1 en þó þannig að allur rekstur jarðarinnar væri stefnanda óviðkomandi og að hann fengi aðeins í sinn hlut aðgang að veiði en myndi ekki koma að neinu leyti nálægt rekstri á jörðinni. Fram hefði komið hjá stefnanda, að hann ætti einungis að eignast veiðiréttinn. Vitnið Þorvaldur lýsti því aðspurður, að vinátta hans og stefnanda hefði kólnað með tímanum. Verður að líta til þessa við mat á trúverðugleika vitnisburðar hans. Fallist er á það með stefnanda, að sönnunarbyrðin fyrir því, að framlagður kaupsamningur hafi verið málamyndagerningur hvílir á stefndu. Þegar litið er til aðdraganda viðskipta aðila og vættis vitna, einkum vitnisins Dags, sem rakið er hér að framan, virðist ljóst að tilgangur samningsgerðar milli aðila var sá að tryggja stefnanda veiðirétt í ánni, sem fylgdi jörðinni, og trygging fyrir stefnanda. Auk þess liggur fyrir að stefnandi hafði áður nýtt veiðirétt jarðarinnar og hafði samkvæmt gögnum málsins kynnt sér hvernig haga mætti málum til nýtingar veiðiréttar til lengri tíma. Þá er ljóst, að kaupsamningurinn var aldrei frágenginn með formlegum hætti svo unnt væri að þinglýsa honum og virðist sem það hafi aldrei staðið til. Stefnandi hefur fullyrt að hann hafi margoft óskað eftir því að afsal fyrir umræddum jarðarparti yrði gefið út en því hefur stefnda mótmælt og vitnið Arnar bar um það fyrir dóminum, að stefnandi hefði einungis einu sinni óskað eftir því á þeim 20 árum sem liðin eru frá útgáfudegi kaupsamningsins. Gögn málsins bera með sér að stefnandi sendi stefndu og Arnari eitt bréf, dagsett 17. september 2009, þar sem hann skoraði á þau að gefa út afsal fyrir 30% eignarhluta jarðarinnar. Að þessu virtu verður að telja ósannað að stefnandi hafi í önnur skipti óskað eftir útgáfu afsals. Þá verður ekki heldur fram hjá því litið, að á því tímamarki, þegar framangreint bréf var sent, hafði stefnandi notið veiðiréttar jarðarinnar í 20 ár en samkvæmt fyrri leigusamningi um veiðiréttinn nam leigufjárhæðin 100.000 krónum á ári og hafði stefnandi þá notið veiðiréttar að fullu til samræmis við þá fjárhæð, sem hann greiddi stefndu í upphafi. Að þessu virtu og með vísan til þess, sem áður er rakið um aðdraganda samningsgerðarinnar, vætti vitna um að tilgangurinn með framlögðum kaupsamningi hafi verið annar en eignayfirfærsla, auk þess sem stefnandi hefur aldrei á þessum 20 árum talið jarðarpartinn fram til skatts sem eign sína né heldur greitt af henni skatta og skyldur og hefur ekkert lagt til jarðarinnar á þeim tíma, verður talið að stefndu hafi tekist að gera svo líklegt að títtnefndur kaupsamningur sé málamyndagerningur að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna hana af öllum kröfum stefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. D ó m s o r ð : Stefnda, Hrefna Kristín Hannesdóttir, er sýkn af kröfum stefnanda, Haraldar Haraldssonar. Stefnandi greiði stefndu 650.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 88/2017
|
Vinnusamningur Starfslokasamningur Laun Trúnaðarskylda Ógilding samnings
|
T höfðaði mál á hendur S hf. og krafðist launa samkvæmt starfslokasamningi sem hann hafði gert við félagið, en S hf. hafði fellt niður greiðslur til hans eftir að hafa greitt honum laun í tæpa þrjá mánuði af sex samkvæmt samningnum. S hf. byggði á því að T hefði vanefnt starfsskyldur sínar á meðan hann starfaði hjá félaginu og höfðaði gagnsök þar sem það krafðist þess að samningnum yrði breytt þannig að launagreiðslur T yrðu felldar niður og hann dæmdur til að endurgreiða þau laun sem hann hefði þegar fengið. Héraðsdómur taldi ósannað að T hefði vanefnt starfsskyldur sínar og tók kröfu hans til greina, en vísaði gagnkröfu S hf. frá dómi vegna vanreifunar. Í dómi sínum tók Hæstiréttur fram að þar sem krafa T hefði verið tekin til greina hefði borið að sýkna hann af gagnkröfu S hf. í stað þess að vísa henni frá dómi, enda grundvöllur hennar þá brostinn. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna, staðfesti Hæstiréttur hinn áfrýjaða dóm en lækkaði kröfu T sem nam fjárhæð lífeyrissjóðsiðgjalda, staðgreiðslu opinberra gjalda og meðlags.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Arngrímur Ísberg héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. febrúar 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að húnverði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður staðfest sú niðurstaða hans að stefndi hafi ekki fyrirgert réttisínum til greiðslu launa fyrir júní, júlí, ágúst og tíu daga af september 2015í samræmi við samning um starfslok hans hjá áfrýjanda 11. mars sama ár. Aðfenginni þeirri niðurstöðu voru ekki efni til að vísa frá héraðsdómi gagnkröfuáfrýjanda um endurgreiðslu þeirra launa sem hann hafði áður innt af hendi samkvæmtsamningnum, svo sem gert var með hinum áfrýjaða dómi, enda var þá um leiðbrostinn grundvöllur fyrir kröfu áfrýjanda í gagnsök sem hefði þannig átt aðsýkna stefnda af.Áfrýjandi krefst þess til vara að fjárhæðkröfu stefnda verði lækkuð þar sem hann hafi fyrir mistök innt af hendigreiðslur í þágu stefnda sem draga beri frá kröfunni. Samkvæmt gögnum semáfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt greiddi hann af þeim launum, sem stefndiátti rétt á fyrir júní, júlí og ágúst 2015, lífeyrissjóðsiðgjöld að fjárhæð samtals324.000 krónur, staðgreiðslu opinberra gjalda alls að fjárhæð 860.106 krónur ogbarnsmeðlag að fjárhæð samtals 80.589 krónur. Verður krafa stefnda lækkuð sem nemurþessum greiðslum eða alls um 1.264.695 krónur og áfrýjanda þannig gert aðgreiða stefnda 1.960.578 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.Í ljósi úrslita málsins verður áfrýjandidæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem erákveðinn í einu lagi svo sem í dómsorði segir.Dómsorð:Áfrýjandi,Straumhvarf hf., greiði stefnda, Torfa G. Yngvasyni, 1.960.578 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 551.999 krónum frá 1. júlí 2015 til 1. ágúst sama ár, af1.103.998 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 1.651.305 krónumfrá þeim degi til 11. september sama ár en af 1.960.578 krónum frá þeim degitil greiðsludags. Áfrýjandigreiði stefnda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.desember 2016. Málþetta, sem var höfðað með birtingu stefnu 23. september 2015, var dómtekið aðlokinni aðalmeðferð sem fór fram þann 28. október sl. Aðalstefnandi er Torfi G.Yngvason, Barónsstíg 59 í Reykjavík og gagnstefnandi er Straumhvarf hf.,Vatnagörðum 8 í Reykjavík. Aðalstefnandikrefst þess að gagnstefnandi greiði sér 3.225.273 krónur með dráttarvöxtum skv.1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 972.000 krónum frá 1. júlí til 1. ágúst2015, af 1.944.000 krónum frá þeim degi til 13. ágúst 2015 en af stefnufjárhæðfrá þeim degi til greiðsludags. Auk þessa krefst hann málskostnaðar úr hendigagnstefnanda. Gagnstefnandikrefst aðallega sýknu af kröfum aðalstefnanda í aðalsök en til vara aðkröfurnar verði lækkaðar. Í gagnsök gerir hann kröfu um að grein 3.2 í starfslokasamningiaðila verði breytt á þann veg að 3. málsliður greinarinnar hljóði svo:„Starfsmaður skal engin laun fá frá gerð starfslokasamnings.“ Þá krefst hannþess að aðalstefnandi greiði sér 3.830.886 krónur með dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. október 2015 til greiðsludags. Í öllumtilvikum krefst gagnstefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Aðalstefnandikrefst þess aðallega að kröfum í gagnsök verði vísað frá dómi en til vara aðfjárkrafan verði lækkuð verulega. Þá krefst hann sem fyrr málskostnaðar úrhendi gagnstefnanda. Íþinghaldi 12. janúar sl. var ákveðið að málflutningur um form- og efnishliðmálsins færi fram í einu lagi. Atvikmáls Aðalstefnandivar um skeið framkvæmdastjóri gagnstefnanda og jafnframt eigandi 25% hlutafjárí félaginu í gegnum einkahlutafélag sitt Sumardal ehf. Á fyrri hluta ársins2015 seldi hann hlut sinn í félaginu og lét af störfum fyrir félagið. Þann 11.mars það ár gerðu aðilar samkomulag um starfslok aðalstefnanda og er í máliþessu deilt um gildi og efndir þess samnings. Í3. gr. samningsins segir að samkomulag hafi orðið með aðilum um að slítaráðningarsambandi aðila og að aðalstefnandi láti af daglegum störfum hjáfélaginu frá og með 11. mars 2015. Í 3. málslið greinar 3.2 er tekið fram aðkjarasamningsbundinn uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir en síðan er kveðið á umað aðalstefnandi fái laun í sex mánuði og að með því sé að fullu gerð upporlofsskuldbinding félagsins gagnvart honum. Í 5.kafla samningsins er m.a. kveðið á um samkeppnisbann. Í grein 5.2 er ítarlegtákvæði um bann við því að aðalstefnandi vinni fyrir fyrirtæki í rekstri skyldumþeim sem gagnstefnandi stundar. Segir m.a. í greininni að „[s]tarfsmaðurskuldbindur sig til að þess að fjárfesta ekki í eða fjármagna með öðrum hætti,starfa ekki sjálfur eða taka við starfi hjá, hvorki beint né óbeint, hvort semer gegn launum, þóknunum eða endurgjaldslaust, sem stjórnarmaður, launþegi,ráðgjafi eða með öðrum hætti fyrirækjum í samkeppni við félagið eðahlutdeildarfélög þess, miða við þá starfsemi sem félagið og hlutdeildarfélagþess stunda við gerð samnings þessa“. Ígrein 5.3 er undantekning frá framangreindu banni. Þar segir: „Félaginu erkunnugt um og fellir sig við að starfsmaður eigi hlut í, starfi í þágu eða hafisamstarf við eftirtalin fyrirtæki, enda gert ráð fyrr því að ekkert þeirrastundi samkeppni við félagið eða raski að öðru leyti viðskiptahagsmunum þess:a) Hvalaskoðun Reykjavíkur ehf., b) Sea Safari Ísland ehf., c) Bókun ehf. og d)Vélsleðaleigan ehf.“ Félagaðalstefnanda, Sumardalur ehf., keypti 33% hlut í Vélsleðaleigunni af Eyju ehf.Aðalstefnandi sagði fyrir dómi að kaupsamningurinn hefði verið undirritaður 3.febrúar 2015 og greiðsla innt af hendi þann 16. mars s.á. Í greinargerðgagnstefnanda er kaupverðið sagt hafa verið fjórar milljónir króna en ÁsdísSkúladóttir, stjórnarformaður Eyju ehf., seljanda hlutarins, sagði aðsöluverðið hefði verið þrjár milljónir króna. Aðalstefnandi seldi félaginusjálfu hlut sinn í því 30. október 2015 fyrir 25.000.000 króna. Gagnstefnandigreiddi aðalstefnanda laun í samræmi við ákvæði samnings aðila í apríl, maí ogjúní 2015. Gagnstefnandi hefur ekki greitt aðalstefnanda laun eftir þann tímaog í bréfi lögmanns hans til aðalstefnanda 13. ágúst 2015 kemur fram að ástæðansé sú að gagnstefnandi telji að aðalstefnandi hafi brotið alvarlega gegnfélaginu í tengslum við viðskipti með hluti í Vélsleðaleigunni ehf. Í bréfinusegir að gagnstefnandi telji forsendur brostnar fyrir greiðslum tilaðalstefnanda samkvæmt samningi aðila. Þá er þess getið að gagnstefnandi íhugiað kæra aðalstefnanda til lögreglu vegna nefndra viðskipta með hluti íVélsleðaleigunni. Meðal gagna málsins er kæra, dagsett 17. september 2015. Þarer meintu broti lýst á þann veg að á meðan aðalstefnandi var framkvæmdastjórigagnstefnanda hafi gagnstefnanda staðið til boða að kaupa hlut íVélsleðaleigunni á afar hagstæðu verði. Aðalstefnanda hafi borið að ganga fráþeim viðskiptum fyrir hönd gagnstefnanda sem hann hafi ekki gert. Eftir að hannlét af störfum hafi hins vegar komið í ljós að hann sjálfur hafi, í gegnumfélag sitt Sumardal ehf., keypt umræddan hlut í Vélsleðaleigunni. Gagnstefnanditelji þessa háttsemi aðalstefnanda vera í andstöðu við 51. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög og varða við 249. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Meðalgagna í málinu er hluti úr fundargerð Ragnars O. Rafnssonar, starfsmanns Ernstog Young vegna fundar hans með aðalstefnanda 24. febrúar 2015. Þar er þessgetið að aðalstefnandi hafi sagt að gagnstefnandi ætti kauprétt að bréfum íVélsleðaleigunni en nánari upplýsingar vanti um kaupverð og magn. Síðan segir:„Það er ekki til neinn samningur um þetta, stóð til boða á sínum tíma að kaupa33% hlut á fyrst 4,5 milljónir og svo á 3,5 milljónir en var aldrei neinnuppáskrifaður samningur um það, bara í „good faith“. Sá díll er ekki lengur íboði þar sem velta félagsins hefur stóraukist og hún ekki lengur jafn háð AA ogáður var.“ Aðalstefnandihefur alfarið hafnað því að hafa í nokkru brotið gegn starfsskyldum sínum ámeðan hann starfaði fyrir gagnstefnanda og í stefnu þessa máls krefst hanngreiðslu eftirstöðva launagreiðslna samkvæmt samningnum. Ígagnstefnu krefst gagnstefndi þess á hinn bóginn að ákvæði samnings aðila umgreiðslur til aðalstefnanda verði fellt niður auk þess sem hann setur framfjárkröfu sem felur í sér endurgreiðslu á því sem hann hefur þegar greittaðalstefnanda á grundvelli samningsins. Aðalstefnandiog forsvarsmaður gagnstefnanda, Davíð Másson og Halldór Hafsteinsson,stjórnarmaður í gagnstefnanda, gáfu skýrslu fyrir dómi og auk þess vitnin,Ásdís Skúladóttir, stjórnarmaður í Eyju ehf., Jón Þór Gunnarsson,framkvæmdastjóri gagnstefnanda, Jón Heiðar Andrésson, fyrrverandi eigandi ístefnanda, Ragnar O. Rafnsson, starfsmaður Ernst og Young ehf., HelgiJúlíusson, starfsmaður Landsbréfa, Þorgils Nikulás Þorvarðarson, hluthafi íVélsleðaleigunni. Framburður þeirra er rakinn í niðurstöðukafla dómsins, að svomiklu leyti sem tilefni er til. Málsástæður oglagarök aðalstefnandaAðalstefnandi byggir kröfu sína íaðalsök á því að gagnstefnanda beri að efna samning aðila um starfslok hans ogstanda skil á umsömdum launagreiðslum. Ekki sé deilt um að samningur hafi veriðgerður og að samkvæmt honum beri aðalstefnanda laun í sex mánuði eftir að hannlét af störfum án þess að vinnuframlag komi á móti. Aðalstefnandihafnar því að hafa í nokkru brotið gegn starfsskyldum sínum semframkvæmdastjóri gagnstefnanda. Ásakanir þar að lútandi séu óljósar ogórökstuddar. Aðalstefnandi byggir fjárhæð kröfusinnar á því að hann eigi rétt til launa í sex mánuði frá og með 11. mars,þegar starfslokasamningur aðila hafi verið gerður. Honum hafi verið greidd launfyrir mars, apríl og maí. Krafa hans sé um full laun, sem hafi verið 900.000krónur á mánuði, fyrir júní, júlí og ágúst auk launa til 11. september, eða í 7af 22 dögum þess mánaðar. Auk þess krefst hann greiðslu framlags launagreiðandaí lífeyrissjóð fyrir sama tímabil. Samtals nemi fjárhæð kröfu hans 3.225.273 krónum. Aðalstefnandigerir kröfur um greiðslu dráttarvaxta frá gjalddaga launagreiðslna 1. júlí og1. ágúst 2015 en af allri stefnufjárhæðinni frá og með 13. ágúst sama ár enþann dag tilkynnti gagnstefnandi að ekki yrðu frekari greiðslur inntar af hendiá grundvelli samnings aðila. Frávísunarkrafaaðalstefnanda í gagnsök er á því reist að kröfugerð í gagnsök sé óljós ogvanreifuð og því í andstöðu við d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá séfjárhæð kröfugerðar gagnstefnanda verulega vanreifuð auk þess sem ekki sésamhengi á milli málsástæðna og kröfugerðar. Krafaum sýknu af gagnsök er á því byggð að aðalstefnandi hafi í engu brotið gegnstarfsskyldum sínum. Því séu skilyrði til að víkja til hliðar samningi aðila umlaunagreiðslur í uppsagnarfresti á grundvelli 33. eða 36. gr. samningalaga ekkifyrir hendi. Staðhæfingar gangstefnanda um þau atriði séu rangar og ósannaðar.Þá sé tjón gagnstefnanda ósannað og því beri að sýkna aðalstefnanda affjárkröfu gagnstefnanda sem líta verði á sem skaðabótakröfu miðað við röksemdirí gagnstefnu. Tilvara krefst stefnandi þess að kröfur í gagnsök verði lækkaðar verulega og vísartil þess að verði fallist á að honum beri að endurgreiða gagnstefnanda geti súendurgreiðslukrafa aldrei orðið hærri en sú fjárhæð sem hann sannanlega fékk íhendur. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda Gagnstefnandi krefst aðallegasýknu af kröfu í aðalsök. Byggir hann þá kröfu á því að aðalstefnandi hafi, meðþví að kaupa hlut í Vélsleðaleigunni á meðan hann var ennþá framkvæmdastjórigagnstefnanda, brotið gegn starfsskyldum sínum gagnvart gagnstefnanda.Jafnframt hafi hann brotið gegn starfsskyldum sínum með því að upplýsa ekkistjórn gagnstefnanda um kaupin auk þess sem hann hafi sagt starfsmanni Ernst ogYoung ósatt um möguleika gagnstefnanda á að kaupa umræddan hlut í fyrirtækinu. Gagnstefnandibyggir á því að framangreind háttsemi aðalstefnanda veiti honum rétt til aðrifta einhliða ráðningarsambandi aðila og jafnframt að forsendur séu brostnarfyrir launagreiðslum samkvæmt starfslokasamningi aðila. Starflokasamninguraðila sé enn í fullu gildi að öðru leyti en því að víkja eigi til hliðar ákvæði3.2 sem kveður á um greiðslu í uppsagnarfresti til aðalstefnanda þar sem það séóheiðarlegt og ósanngjarnt af hálfu aðalstefnanda að bera það ákvæði fyrir sig. Varakrafagagnstefnanda í aðalsök er á því byggð að hann hafi þegar greitt hluta af kröfuí aðalsök. Um lagarök fyrir sýknu í aðalsök vísar gagnstefnandi til meginregluvinnuréttar um samningssamband starfsmanns og vinnuveitanda, til meginreglnafélagaréttar um eðli og starfsskyldur framkvæmdastjórastarfsins og jafnframttil 41., 44. og 51. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, og 249. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um það atriði. Gagnstefnandibyggir kröfu sína í gagnsök um að víkja beri til hliðar ákvæði í samningi aðilaum greiðslur í uppsagnarfresti á 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 ogvísar til þess sem að framan er rakið um að óheiðarlegt sé og ósanngjarnt afhálfu aðalstefnanda að bera það samningsákvæði fyrir sig. Auk þess krefst hannendurgreiðslu launa sem hann hefur þegar greitt á grundvellistarfslokasamningsins en samtals nemur sú krafa 3.830.886 krónum. Aukendurgreiðslu launa sem greidd voru fyrir mars, apríl og maí, krefstgagnstefnandi endurgreiðslu staðgreiðslu skatta og launatengdra gjalda, semhann kveðst af misgáningi hafa greitt af launum aðalstefnanda í júlí og ágúst.Um lagarök fyrir kröfu sinni um endurgreiðslu vísar gagnstefnandi tilframangreindra ákvæða samningalaga, almennra meginreglna samninga- ogkröfuréttar um brostnar forsendur sem leiða eigi til þess að hann verði einssettur og ef það samningsákvæði sem hann krefst ógildingar á hefði aldrei veriðgert. Til vara byggir hann á því að aðalstefnanda beri að endurgreiða honumfjárhæðina á grundvelli almennu sakarreglunnar, þar sem hann hafi valdið honumtjóni með saknæmum hætti. Forsendur ogniðurstaðaAðalstefnandi, sem er fyrrumframkvæmdastjóri gagnstefnanda, krefur gagnstefnanda um greiðslu launa íuppsagnarfresti á grundvelli starfslokasamnings sem aðilar undirrituðu þann 11.mars 2015. Í grein 3.2 er skýrlega kveðið á um að aðalstefnandi eigi rétt tillauna í sex mánuði frá og með undirritun samningsins. Ekki er ágreiningur meðaðilum um að ekki var óskað vinnuframlags aðalstefnanda í uppsagnarfresti. Þáer einnig óumdeilt að aðalstefnandi fékk greidd laun fyrir mars, apríl og maí ágrundvelli framangreinds samnings. Gagnstefnandibyggir á því að honum hafi verið heimilt að fella niður greiðslur tilaðalstefnanda þar sem komið hafi í ljós að hann hafi vanefnt starfsskyldursínar á meðan hann gegndi starfi sem framkvæmdastjóri gagnstefnanda. Kveðurhann brot hans felast í því að aðalstefnandi hafi fest kaup á hlut íVélsleðaleigunni ehf., á meðan hann gegndi starfi framkvæmdastjóra en með réttuhefði hann átt að ganga frá kaupum gagnstefnanda á þessum hlut. Þá hafi hannleynt kaupunum fyrir stjórn gagnstefnanda og sagt ósatt um málsatvik á fundimeð endurskoðanda félagsins. Fallastmá á það með aðalstefnanda að reifun á málavöxtum varðandi ætlað brot hans séverulega óljós í greinargerð gagnstefnanda og í gagnstefnu. Af þeim gögnum ogskýrslum Davíðs Mássonar og Halldórs Hafsteinssonar fyrir dómi má þó ráða aðbyggt sé á því að gagnstefnanda hafi staðið til boða að kaupa umdeildan hlut íVélsleðaleigunni á mjög hagstæðu verði og að stjórn félagsins hafi faliðaðalstefnanda að ganga frá kaupunum. Þá er í skýrslu Jón Þórs Gunnarsonar,núverandi framkvæmdastjóra gagnstefnanda, greint frá því að aðalstefnandi hafisagt honum frá framangreindum möguleika á kaupum. Ef frá er talin fundargerðRagnars O. Rafnssonar sem greint er frá í atvikalýsingu, hefur gagnstefnandiekki lagt fram nein gögn til stuðnings framangreindum staðhæfingumfyrirsvarsmanna gagnstefnanda um að félaginu hafi staðið þessi viðskipti tilboða. Fundargerð þessi er afar óljós um atvik máls og í skýrslu fyrir dómi gatRagnar ekki varpað frekara ljósi á atvikin. Er fundargerð þessi ekkiviðhlítandi sönnunargagn um þær staðhæfingar um atvik sem gagnstefnandi byggirá. Skýrslur annarra vitna fyrir dómi renna ekki heldur frekari stoðum undirstaðhæfingar gagnstefnanda. Þannig sagði Ásdís Skúladóttir, stjórnarformaðurEyju ehf., sem seldi aðalstefnanda umdeildan hlut í Vélsleðaleigunni, að húnhefði aldrei boðið gagnstefnanda hlut sinn til sölu og það hefði aldrei staðiðtil að selja honum hlutinn. Þá skýrði Þorgils Nikulás Þorvarðarson, einneigenda Vélsleðaleigunnar, frá því fyrir dómi að það hefði komið fram á fundimeð stjórnarformanni gagnstefnanda að hann hefði ekki áhuga á að kaupa hlut ífélaginu. Með vísan til þessa verður að telja ósannað að gagnstefnanda hafistaðið til boða að kaupa hlut í Vélsleðaleigunni á tilteknu verði og jafnframter það ósannað að stjórn gagnstefnanda hafi falið aðalstefnanda að ganga fráþeim kaupum. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til álita sú málsástæðagagnstefnanda að aðalstefnandi hafi brotið gegn starfsskyldum framkvæmdastjórameð því að ganga ekki frá kaupum á Vélsleðaleigunni fyrir hönd gagnstefnanda.Af því leiðir jafnframt að hafnað er málsástæðum gagnstefnanda sem lúta aðógildi samnings aðila á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 engagnstefnandi byggir á því að óheiðarlegt sé og ósanngjarnt af aðalstefnanda aðbera starfslokasamninginn fyrir sig þar sem hann hafi brotið starfsskyldursínar.Starfslokasamningur aðila er skýrvarðandi rétt aðalstefnanda til launa í sex mánuði frá og með gerð samningsins.Samningurinn er einnig skýr varðandi rétt stefnanda til þess að eiga hlut í ogstarfa fyrir tiltekin félög, þar á meðal Vélsleðaleiguna ehf. Samkvæmt orðannahljóðan felur 5. gr. samningsins í sér að gagnstefnanda er kunnugt um og gerirekki athugasemd við að aðalstefnandi eigi hlut í umræddu félagi. Staðhæfingarforsvarsmanna gagnstefnanda, um að þrátt fyrir þetta orðalag hafi það veriðskýr forsenda samningsins að aðalstefnandi ætti ekki í félaginu við gerðsamningsins, fá hvorki stoð í samningnum sjálfum, öðrum gögnum málsins néskýrslum vitna fyrir dómi. Hafi þetta verið forsenda samningsgerðarinnar stóðþað gagnstefnanda nær að færa hana með skýrum hætti inn í samning aðila. Er þaðekki síst mikilvægt í ljósi þess að slík forsenda skerðir atvinnufrelsiaðalstefnanda og nauðsynlegt er að kveða á um slíkar takmarkanir með skýrumhætti. Því er hafnað þeirri málsástæðu gagnstefnanda að forsendur samningsaðila séu brostnar. Þáer fallist á það með aðalstefnanda að kröfugerð í gagnsök sé haldin slíkumannmörkum að vísa beri henni frá dómi í heild sinni. Er þar bæði til þess aðlíta að gagnstefnandi hefur ekki stutt staðhæfingar í gagnstefnu um ætluð brotá starfsskyldum aðalstefnanda viðhlítandi gögnum né lýst því með skýrum hætti íhverju brotin felist. Er þetta í andstöðu við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 og 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Skortir þannig á að gagnstefnandi hafilagt skýran grunn að kröfu sinni um breytingar á hluta samnings aðila auk þesssem ekki verður séð að það hafi sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn málsins aðtaka afstöðu til þeirrar kröfu sem í reynd er líkari málsástæðu fyrirfjárkröfunni. Þá er fjárkrafan verulega óljós og vanreifuð og ekki studd gögnumað því leyti sem henni er mótmælt. Loks skortir á að gerð sé grein fyrir þvíhvernig reglur skaðabótaréttar renni stoðum undir kröfu gagnstefnanda en ígagnstefnu kemur fram að krafan sé annaðhvort byggð á reglum um vangildisbætur eða bætur á grundvellisakarreglunnar, án þess að nánar sé gerð grein fyrir því hvernig þærréttarreglur styðji kröfu gagnstefnanda um endurgreiðslu launa og launatengdragjalda, svo sem krafan hljóðar upp á. Fer þetta í bága við e-lið 1. mgr. 80.gr. sömu laga. Með þessum rökstuðningi er gagnsök vísað frá dómi. Samkvæmtöllu framansögðu verður aðalkrafa aðalstefnanda tekin til greina oggagnstefnanda gert að greiða honum 3.225.273 krónur með dráttarvöxtum eins og ídómsorði greinir. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu og vísan til 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 verður gagnstefnanda gert að greiða aðalstefnanda málskostnaðsem er hæfilega ákveðinn 750.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. SkarphéðinnPétursson hrl. flutti málið fyrir aðalstefnanda og Bernhard Bogason hdl. fyrirgagnstefnanda. IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm.Dómsorð: Gagnstefnandi,Straumhvarf hf., skal greiða aðalstefnanda, Torfa G. Yngvasyni, 3.225.273krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 972.000krónum frá 1. júlí til 1. ágúst 2015, af 1.944.000 krónum frá þeim degi til 13.ágúst 2015 en af 3.225.273 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að auki skalgagnstefnandi greiða aðalstefnanda 750.000 krónur í málskostnað. Kröfumí gagnsök er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 129/2017
|
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa með ólögmætri nauðung haft samræði og önnur kynferðismök við A er hún var 16 ára. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til aðdraganda brotsins og þess að X var tæplega 17 ára er hann framdi það, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 70. gr. og 2. tölulið 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing X ákveðin fangelsi í tvö ár auk þess sem honum var gert að greiða A 900.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 7. febrúar 2017 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms.Ákærði krefst þessaðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, til vara að hann verði sýknaðuren að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennarverði lækkuð. A krefst þessaðallega að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum eins ogdæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfuverði staðfest.Krafa ákærða umómerkingu hins áfrýjaða dóms er meðal annars á því reist að ekki hafi veriðtekin skýrsla fyrir héraðsdómi af öllum þeim, sem umgengust ákærða og brotaþolaað kvöldi 11. mars 2016, þegar atvikið sem vísað er til í ákæru átti sér stað.Af hálfu ákærða, sem naut aðstoðar verjanda við meðferð málsins, var ekki gerðkrafa um að aðrir en þeir, sem komu fyrir dóm, gæfu þar vitnaskýrslu, svo semhann átti rétt til samkvæmt 1. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála og d. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Að þessu gættu hefur ákærði ekki fært fram haldbær rök fyrirómerkingarkröfu sinni.Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða,heimfærslu brots hans til refsiákvæðis, einkaréttarkröfu og sakarkostnað.Ákærði hefur meðháttsemi sinni unnið sér til refsingar. Við ákvörðun refsingar fyrir brot gegn194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber samkvæmt a. lið 195. gr.laganna að virða það til þyngingar ef þolandi er barn yngra en 18 ára, enbrotaþoli var 16 ára þegar ákærði braut gegn henni. Á það er hins vegar að lítaað ákærði var tæplega 17 ára er hann framdi brotið, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 70.gr. og 2. tölulið 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga, auk þess sem hannhefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo að vitað sé. Eins ogfram kemur í úrskurði kærunefndarútlendingamála [...] 2017, sem lagðurhefur verið fyrir Hæstarétt,kom ákærði hingað til lands frá Albaníu íbyrjun janúar 2016 án þess að vera í fylgd forráðamanns og stóð því höllum fætifélagslega. Þá bar brotaþoli fyrir dómi að hún og ákærði hafi tvívegis haftsamfarir með samþykki hennar fyrr um kvöldið áður en hann braut gegn henni áþann hátt sem í ákæru greinir. Að virtum þessum aðdraganda brotsins og því, semáður greinir, er refsing ákærða ákveðin tveggja ára fangelsi, en vegna þesshver refsing er lögð við brotinu eru ekki efni til að binda hana skilorði.Samkvæmt 1. mgr.220. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærða gert að greiða helming afáfrýjunarkostnaði málsins, þar á meðal málsvarnarlaunum skipaðs verjanda sínsog þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, en hinn helmingurinn felldur áríkissjóð.Dómsorð:Ákærði, X, sætifangelsi í tvö ár.Héraðsdómur skalað öðru leyti vera óraskaður.Helmingur afáfrýjunarkostnaði málsins, sem er samtals 994.318 krónur, þar á meðalmálsvarnarlaunum verjanda ákærða, Hauks Arnar Birgissonar hæstaréttarlögmanns,744.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdótturhæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ákærði greiði hinnhelming áfrýjunarkostnaðarins, 497.159 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 31. janúar 2017Mál þetta, sem dómtekið var 10. janúar sl., er höfðað meðákæru útgefinni af héraðssaksóknara 2. desember sl. á hendur X, fæddum [...]1999, albönskum ríkisborgara, til dvalar að [...], Reykjavík, fyrir nauðgun,með því að hafa, að kvöldi föstudagsins 11. mars 2016, í herbergi ágistiheimili að [...] í Reykjavík, beitt A, fæddri [...], ólögmætri nauðung tilþess að hafa við hana samræði og önnur kynferðismök en ákærði nuddaði kynfærihennar og lagðist síðan ofan á hana og hafði við hana samræði, þrátt fyrir aðhún hefði sagt honum að hún vildi það ekki og beðið hann um að hætta.Er þetta talið varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.Af hálfu B, fyrir hönd ólögráða dóttur hennar, A, er þess krafist að ákærðaverði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna auk vaxta,skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 11. mars 2016 ogþar til mánuður er liðinn frá birtingardegi bótakröfu en með dráttarvöxtum,skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þáer krafist málskostnaðar.Ákærði neitar sök.Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar er lögleyfa og hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa sem greiðist úr ríkissjóði. Þákrefst hann þess að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi, ellegar að skaðabæturverði lækkaðar.Samkvæmt skýrslulögreglu frá aðfaranótt sunnudagsins 13. mars 2016 fékk lögregla þá nótt kl.05.20 tilkynningu um að ung stúlka, brotaþoli í máli þessu, væri í annarleguástandi fyrir utan veitingastaðinn [...] í Reykjavík. Er lögregla hafi mætt ávettvang hafi hún hitt fyrir brotaþola og unga konu sem setið hafi hjá henni.Fram hafi komið hjá konunni að brotaþoli hefði grátið mikið og verið með miklaráhyggjur af því að móðir hennar yrði henni reið. Hafi brotaþola verið tjáð aðsökum aldurs yrði að fara með hana á lögreglustöð til viðræðna svo unnt yrði aðkoma henni til síns heima. Fram kemur í skýrslunni að brotaþoli hafi grátiðmikið í lögreglubifreiðinni og henni greinilega liðið illa. Í fyrstu hafi húnsagt að henni liði illa út af strák sem hún hafi ætlað að hitta niðri í bæ enhann hafi ekki komið. Stuttu síðar hafi brotaþoli hins vegar tjáð lögreglu aðhenni hafi verið nauðgað deginum áður og það væri ástæða þess að hún gréti.Hafi hún sagt að hún þekkti gerandann. Hún hafi hitt hann í strætó og síðanrætt við hann á fésbókinni. Þau hafi í framhaldi ákveðið að hittast. Þau hafifarið saman að farfuglaheimili í [...]. Þar hafi þau haft samræði í tvígang umkvöldið. Brotaþola hafi liðið illa á eftir og farið á salernið í húsinu. Er húnhafi komið í herbergið aftur hafi hún ætlað að klæða sig en drengurinn viljaðhafa við hana samræði aftur. Brotaþoli hafi sagt nei. Drengurinn hafi hinsvegar ekki stoppað og klárað sig af. Vinur brotaþola hafi síðan skutlað þeim í[...] þar sem drengurinn hafi farið úr bifreiðinni. Er drengurinn hafi verið farinnúr bifreiðinni hafi brotaþoli brotnað saman og sagt vini sínum hvað hefðigerst. Í skýrslu lögreglu kemur fram að í kjölfar þessa hafi verið farið meðbrotaþola á Neyðarmóttökuna.Á meðalrannsóknargagna málsins er skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola13. mars 2016. Í skýrslunni kemur meðal annars fram lýsing brotaþola á atvikumumrætt sinn. Fram kemur að brotaþoli hafi í tvígang haft samræði við ungandreng og hafi það verið með hennar samþykki. Hún hafi síðan hún farið áklósettið og í framhaldi viljað fara heim en drengurinn þá aftur viljað hafavið hana samræði. Brotaþoli hafi endurtekið sagt nei en drengurinn hafi þvingaðhana til að hafa við sig samræði um leggöng. Hafi hann haldið henni niðri. Ískýrslunni kemur fram að brotaþoli hafi verið skýr í frásögn sinni.Í skýrslutæknideildar lögreglu, frá 22. apríl 2016, kemur fram að tekin hafi verið sýniúr nærbuxum er brotaþoli hafi afhent lögreglu, en þeim nærbuxum hafi brotaþoliklæðst að kvöldi föstudagsins 11. mars 2016. Samkvæmt skýrslunni reyndist sýniúr klofbót nærbuxna gefa jákvæða svörun við for- og staðfestingarprófi semsæði. Sýni var tekið úr brotaþola, 2. maí 2016, til DNA-rannsóknar ogsamanburðarsýni úr ákærða var sent sama dag. Sýnin voru send til Svíþjóðar írannsókn. Niðurstaða úr DNA-rannsókninni barst 22. ágúst 2016 og sýndi aðsáðfrumur í nærbuxum brotaþola væru úr ákærða.Brotaþoliheimilaði lögreglu aðgang að fésbók sinni. Á meðal rannsóknargagna málsins erusamskipti á milli ákærða og brotaþola á tímabilinu 31. janúar 2016 til 13. mars2016. Þá voru lögð fram, undir aðalmeðferð málsins, gögn um SMS-samskipti ámilli ákærða og brotaþola á tímabilinu 3. febrúar 2016 til 22. mars 2016.Fimmtudaginn 6.apríl 2016 mætti brotaþoli á lögreglustöð til að leggja fram kæru á hendurákærða fyrir kynferðisbrot. Lýsti brotaþoli því að hún hafi komist í kynni viðákærða er hann hafi snúið sér til hennar í strætisvagni til að spyrjast fyrirum leiðir. Þau hafi skipst á símanúmerum og í framhaldi farið að tala saman áfésbókinni. Þau hafi nokkru síðar mælt sér mót og farið saman á gistiheimili,nærri [...]. Undir rannsókn málsins kom síðar í ljós að um var að ræðagistiheimili að [...] í Reykjavík. Í herbergi á gistiheimilinu hafi brotaþoliog ákærði í tvígang haft samræði. Brotaþoli hafi farið á snyrtinguna og er húnhafi komið til baka hafi ákærði í þriðja sinn viljað hafa samræði við hana. Þaðhafi brotaþoli ekki viljað og gert ákærða grein fyrir því. Þrátt fyrir það hafiákærði nuddað kynfæri hennar og þvingað hana til samræðis. Brotaþoli hafi íframhaldi haft samband við vin sinn sem hafi ekið henni og ákærða til [...],þar sem ákærði hafi yfirgefið bifreiðina. Um leið hafi brotaþoli brotnað samanog gert vini sínum og öðrum dreng, sem hafi verið honum samferða, grein fyrir þvísem komið hefði fyrir.Við aðalmeðferðinagáfu ákærði og brotaþoli skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn vitni.Verður nú gerð grein fyrir framburðum fyrir dóminum. Að því er ákærða varðarverður einnig að hluta til gerð grein fyrir framburðum hans hjá lögreglu, þarsem misræmi er í framburðum hans undir rannsókn málsins og meðferð þess fyrirdómi.Ákærði gaf fyrst skýrslu hjá lögreglu mánudaginn 4. apríl 2016. Við þaðtækifæri var ákærði spurður að því hvort hann þekkti brotaþola. Ákærði kvaðstekki þekkja brotaþola eða vita hver hún væri. Kannaðist hann ekki við að hafaverið í samskiptum við hana á fésbókinni eða að hafa hitt hana í strætó, svosem brotaþoli héldi fram. Þá kvaðst ákærði ekki eiga neina vini áfarfuglaheimili í [...]. Hver sem væri hafi getað notað nafn og aðgang ákærða,meðal annars á fésbókinni. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglumiðvikudaginn 11. maí 2016, en þá hafði ákærði sjálfur óskað eftir því að gefaskýrslu. Ákærði kvaðst þá vilja breyta fyrri framburði sínum að því er varðaðiþað hvort hann þekkti brotaþola. Hann hafi í fyrri skýrslu verið hræddur ogliðið eins og hann væri einn. Hann væri einn í nýju landi og þekkti ekkihvernig hlutirnir gengju fyrir sig. Hann hafi hitt brotaþola í strætó. Síðarhafi hann farið að ræða við hana á fésbókinni og þau hist í [...]. Þar hafi þaurætt saman um venjulega hluti en eftir það hafi hann ekkert hitt brotaþola.Hann hafi ekki farið með henni til Reykjavíkur, svo sem brotaþoli héldi fram.Er borin voru undir ákærða ýmis samskipti á fésbókarsíðu brotaþola hafi hannkannast við sum þeirra en önnur er virðist koma frá fésbókarsíðu ákærða hafihann ekki skrifað sjálfur. Ákærði var næst yfirheyrður af lögreglu þriðjudaginn20. september 2016. Við það tækifæri var ákærða gerð grein fyrir því aðlífssýni úr honum hefðu fundist í nærbuxum brotaþola samkvæmt DNA-greiningu erfram hefði farið. Kvaðst ákærði þá kannast við að hafa farið með brotaþola ístrætisvagni frá [...] að [...] í Reykjavík. Hafi ákærði keypt áfengi enbrotaþoli marihuana sem þau hafi reykt. Hafi ekkert gerst á milli ákærða ogbrotaþola sem skýrt gæti niðurstöður úr DNA-rannsókninni.Fyrir dómi greindi ákærði frá því að hann hafi fyrst hitt brotaþola ístrætisvagni. Í framhaldi af því hafi þau haft samskipti á fésbókarsíðum sínum.Þau hafi ákveðið að hittast og hafi það verið tveimur til þremur vikum síðar.Þau hafi tekið strætisvagn frá [...] að [...] í Reykjavík. Brotaþoli hafi keyptmarihuana en ákærði áfengi. Þau hafi farið saman með strætisvagni að [...] íReykjavík. Þau hafi reykt marihuana úti en drukkið bjórinn inni í húsi. Þauhafi haft samræði í herbergi í húsinu og hafi það verið með vilja þeirrabeggja. Eftir það hafi brotaþoli klætt sig og farið niður stiga í húsinu enkomið upp aftur. Þau hafi ætlað að hafa samræði aftur en ákærði hafi veriðóvanur því að reykja marihuana og drekka áfengi á sama tíma og því átt erfittmeð að fá getnaðarlim sinn til að vera stífan. Þetta hafi endað með því aðbrotaþoli hafi haft munnmök við ákærða og hann haft sáðlát. Í þessari atrennuhafi ákærði ekki þvingað brotaþola á neinn hátt. Hann hafi heldur ekki nuddaðkynfæri hennar eða lagst ofan á hana svo sem honum væri gefið að sök. Þá hafibrotaþoli aldrei sagt honum að hætta. Ákærði hafi sagt að hann þyrfti að komastaftur til [...] og hafi brotaþoli sagt að hann skyldi ekki hafa áhyggjur þvívinir hennar myndu aka þeim til [...]. Ákærði kvaðst ekki hafa hitt brotaþolaeftir þetta fyrir utan það að næsta dag hafi hann séð til ferða hennar á veitingastaðnum[...] og sagt hæ. Brotaþoli hafi sent ákærða skilaboð um að tala ekki við sigog hann spurt um ástæðu þess en hún hafi ekki viljað ræða við ákærða. Um vikusíðar hafi ákærði aftur rekist á brotaþola í matvöruverslun. Hafi brotaþoliverið með vinkonu sinni og verið grátandi.Ákærði var spurður um ástæðu þess að framburður hans tæki sífelldum breytingumog nú fyrst fyrir dómi viðurkenndi hann að hafa haft samræði við brotaþola.Ákærði kvaðst nýlega hafa verið fluttur til landsins og verið með hælisumsókn ígangi. Hann hafi engum treyst; ekki einu sinni lögreglu en af henni hafi hannhaft slæma reynslu frá sínu heimalandi, Albaníu, þar sem mikil spilling hafiríkt. Eins hafi ákærði óttast að honum yrði vísað úr landi, en ákærði hafi komiðtil landsins [...] janúar 2016, sem flóttamaður. Þá færi samneyti af þessumtoga við stúlkur gegn trúarskoðunum ákærða, en hann væri kaþólskrar trúar. Þaðhafi einnig verið ástæða þess að hann hefði í upphafi synjað fyrir að hafa haftsamræði við brotaþola. Ákærði kvaðst hafa átt öll þau samskipti á fésbókinnivið brotaþola sem fram kæmu í rannsóknargögnum. Ákærði kvaðst ekki hafa veriðgóður í ensku við komu til landsins og hafi hann oft notað þýðingarforrit þegarhann hafi verið að senda brotaþola skilaboð á fésbókinni. Hann kvaðst til dæmisekki hafa skilið þegar brotaþoli hefði sent honum þau skilaboð á ensku að hannhefði nauðgað henni. Enskukunnátta hans hafi verið það bágborin á þeim tíma oghann staðið í þeirri trú að brotaþoli væri að tala um að hún vildi ekki ræðavið hann.Brotaþoli hefur greint svo frá atvikum að hún hafi fyrst hitt ákærða ístrætisvagni og hafi hann spurt hana um einhverja leið. Í framhaldi af þessumsamskiptum hafi hún samþykkt ákærða inn á fésbókina sína. Einhverju síðar hafiþau ákveðið að hittast. Þau hafi mælt sér mót í [...] og tekið strætisvagnþaðan til Reykjavíkur. Ákærði hafi keypt fjóra bjóra og þau farið saman aðgistiheimilinu í [...] í Reykjavík. Þau hefðu reykt marihuana, er ákærði hefðiátt fyrir utan gististaðinn, og drukkið bjór. Brotaþoli kvaðst hafa notaðfíkniefnið marihuana á þessum tíma. Þau hafi fengið lánað herbergi hjá viniákærða og hefðu í tvígang, með vilja beggja, haft samræði í herberginu.Brotaþoli kvaðst hafa farið á salerni í húsinu eftir síðara skiptið. Hún hafisveipað um sig sæng úr rúminu og með hana eina utan um sig farið út úrherberginu og á salernið sem hafi verið á sömu hæð. Er hún hafi komið til bakahafi hún ætlað að klæða sig. Ákærði hafi viljað meira og komið í veg fyrir það.Hafi hann meðal annars nuddað kynfæri hennar. Brotaþoli kvaðst hafa sagt ákærðaað hún vildi ekki meira; bæði sagt ítrekað nei og stopp. Þrátt fyrir það hafiákærði haft samfarir við hana um leggöng. Hún hafi aðeins ýtt við ákærða enhins vegar ekki vitað hvað hún ætti að gera. Ákærði hafi lokið sér af.Brotaþoli og ákærði hefðu ekki átt mikil samskipti eftir síðasta skiptið. Húnhafi reynt að láta eins og allt væri í lagi og þau bæði klætt sig. Brotaþolihafi haft samband við vin sinn í gegnum fésbókina og beðið hann um að skutlasér og ákærða til [...]. Vinur brotaþola hafi verið með vin sinn með sér íbílnum. Á leiðinni hafi brotaþoli ekkert rætt við ákærða en lítillega við vinsinn og félaga hans. Í [...] hafi ákærði farið úr bifreiðinni og nánast í beinuframhaldi hafi brotaþoli brotnað saman og farið að gráta. Hún hafi sagtdrengjunum hvernig ákærði hefði brotið gegn sér. Hún hafi grátið mikið og þauhafi ekki vitað hvað ætti að gera og verið í bifreiðinni í talsverðan tíma. Aðendingu hafi drengirnir skutlað henni heim til vinar hennar sem búið hafi í[...]. Hún hafi einnig sagt þeim vini sínum hvernig ákærði hefði brotið gegnsér.Næsta dag hafi brotaþoli verið á veitingastaðnum [...] og séð ákærða og farið ásalernið og grátið. Um kvöldið hafi brotaþoli farið í miðbæ Reykjavíkur. Umnóttina hafi hún átt erfitt með að komast úr miðbænum, en vinur hennar sem húnhafi ætlað að hitta hefði ekki komið. Hún hafi sest niður og farið að grátavegna þess. Ung kona hafi komið til hennar og reynt að hugga hana. Konan hafihringt á lögreglu, sem komið hafi stuttu síðar. Brotaþoli kvaðst hafa greintlögreglu frá því sem fyrir hefði komið, föstudagskvöldið 11. mars, og hvernigákærði hefði brotið kynferðislega gegn henni. Lögregla hafi í framhaldi fariðmeð brotaþola á Neyðarmóttökuna. Brotaþoli kvað sér hafa liðið illa eftirkynferðisbrotið og brotnað niður eftirá. Hún hafi á ákveðnum tímapunkti tekiðákvörðun um að hugsa ekki meira um þetta og hætta að láta það hafa áhrif á sig.Brotaþoli kvaðst ekki hafa verið mjög ölvuð föstudagskvöldið og myndi mjög veleftir því er ákærði hefði brotið gegn sér.Vinur brotaþola, sem sótti brotaþola að [...], kvaðst hafa fengið skilaboð frábrotaþola í gegnum fésbókina um að sækja hana að [...] að kvöldi föstudagsins11. mars 2016. Hann hafi farið þangað og sótt hana og dreng sem hafi veriðhenni samferða. Þau hafi farið til [...]. Brotaþoli hafi verið óróleg áleiðinni. Þegar drengurinn hafi farið úr bifreiðinni hafi brotaþoli brostið ígrát og sagt að drengurinn hefði nauðgað sér. Hún hafi sagt að hún hefði sagtnei við drenginn en þrátt fyrir það hefði hann haft við hana samræði. Hafivinurinn og félagi hans, sem einnig hafi verið í bifreiðinni, reynt að huggahana. Brotaþoli hafi verið óviss í fyrstu um hvað gera skyldi og þau því ekiðaðeins um. Að endingu hafi hún viljað fara heim til vinar síns sem búið hafi í[...].Fyrir dóminn kom vitni sem var samferða brotaþola í bifreiðinni frá [...] til[...] að kvöldi föstudagsins 11. mars 2016. Vitnið hafi ekki þekkt brotaþola ogekki hafi það tekið eftir neinu sérkennilegu í bílferðinni til [...]. Er þangaðhafi verið komið og drengurinn sem verið hafi með brotaþola yfirgefiðbifreiðina, hafi brotaþoli sagt að drengurinn hefði nauðgað sér. Hafi brotaþoligrátið í bifreiðinni er hún hafi sagt frá. Hún hafi sagt að þau hefðu sofiðsaman. Síðan hefði hún ekki viljað meir en drengurinn haldið áfram. Hún hefðiþá frosið. Hún hafi virst vera í áfalli og þeir drengirnir ekki vitað hvertætti að fara með hana. Að endingu hafi þeir ekið henni til vinar hennar í[...]. Þeir hafi rætt við drenginn er hafi verið brotaþola samferða íbifreiðinni. Hafi kunnátta drengsins í ensku verið fín og hann ekki átt erfittmeð að skilja ensku.Fyrir dóminn kom vinur brotaþola, er brotaþoli leitaði til að kvöldiföstudagsins 11. mars 2016. Kvaðst vitnið hafa verið í sama skóla og brotaþoliog þau kynnst þannig. Brotaþoli hafi greint frá atvikinu og sagt að drengur hafinauðgað sér. Hafi drengurinn verið vinur brotaþola en hún á einhverjum tímasagt honum að hætta en hann ekki gert það. Brotaþoli hafi grátið í fyrstu enlíðan hennar orðið skárri er frá leið. Kvaðst vitnið hafa tekið eftir því aðmálið allt hefði haft áhrif á brotaþola.Sálfræðingur, er brotaþoli leitaði til, kvaðst hafa verið með brotaþola íviðtölum á vegum barnaverndar áður en þetta mál hafi komið upp. Brotaþoli ogsálfræðingurinn hafi rætt þetta tiltekna mál og hvernig það hafi komið til oghún lýst því að hún hefði frosið í aðstæðunum. Ákveðnir þættir í fari brotaþolahafi bent til áfallaeinkenna; hegðun brotaþola hafi breyst við þetta mál ogáhættuhegðun gert vart við sig, hún hafi hætt að mæta í tíma í skólanum ogverið meira útivið. Brotaþoli hafi ekki endilega viljað tengja breytta hegðunvið þetta brot, en sálfræðingurinn eigi að síður haft áhyggjur af henni.Brotaþoli hafi viljað útiloka ákveðna hluti og fara þetta meira á hnefunum,eins og það væri orðað.Móðir brotaþola greindi frá því að hringt hefði verið í sig fráNeyðarmóttökunni þegar brotaþoli hefði farið þangað í skoðun. Hafi móðirin ekkifyrr en þá frétt af því að ákærði hefði brotið gegn dóttur hennar. Brotaþolihafi lítið viljað ræða þetta mál við móður sína og tekið ákvörðun um að látaþetta atvik ekki skemma of mikið fyrir sér þar sem ekki væri unnt að breytaorðnum hlut.Fósturfaðir ákærða kvaðst hafa kynnst ákærða í janúar 2016 eftir komu ákærðatil landsins. Hafi kunnátta ákærða í ensku þá verið lítil. Hún hafi hins vegarbatnað eftir því sem á leið. Fósturfaðirinn kvaðst fyrst hafa frétt af þessumáli í nóvember 2016 er hann og kona hans hafi tekið ákærða inn á heimili sitt.Hafi þeim þá verið sagt frá málinu. Líf ákærða hafi einkennst af óvissu. Hannhafi sagt þeim hjónum frá uppvexti sínum í Albaníu og lýst miklu ofbeldi þarsem blóðhefnd hafi verið algeng. Ákærði hafi sýnt þeim bæði skot- og stungusárá líkama sínum. Fram hafi komið að ákærði treysti ekki yfirvöldum og málið allthafi fengið mikið á hann.Ráðgjafi hjá Barnavernd kvaðst hafa orðið tilsjónarmaður með ákærða við komuhans til landsins í janúar 2016. Fram hafi komið í samtölum við ákærða að hannóttaðist um líf sitt í Albaníu. Hann hafi óttast lögregluna og spillingu innankerfisins úti. Eftir fyrstu skýrslutöku í málinu hjá lögreglu hér hafi komiðfram hjá honum að hann hefði ekki sagt lögreglu alla söguna. Hafi hann greintráðgjafanum frá því.Læknir á Neyðarmóttöku staðfesti skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun ábrotaþola. Kvað læknirinn brotaþola hafa verið skýra í frásögn sinni afatvikum. Tekið hafi á brotaþola að lýsa því sem gerst hafi.Lögreglumenn er unnu að rannsókn málsins staðfestu sinn þátt í rannsókninni.Fram kom í framburði lögreglumanns er afskipti hafði af brotaþola í miðbæReykjavíkur að brotaþoli hafi verið mjög skýr í frásögn sinni og vel getað sagtfrá atvikum umrætt sinn. Þá lýsti sérfræðingur hjá lögreglu framvinduDNA-rannsóknar í málinu og niðurstöðum hennar sem hafi staðfest sýni úr ákærðaí nærfatnaði brotaþola.Niðurstaða:Ákærða er gefin aðsök nauðgun með því að hafa að kvöldi föstudagsins 11. mars 2016, í herbergi ágistiheimili að [...] í Reykjavík, beitt brotaþola ólögmætri nauðung til þessað hafa við hana samræði og önnur kynferðismök en í ákæru er miðað við aðákærði hafi nuddað kynfæri brotaþola og lagst ofan á hana og haft við hanasamræði, þrátt fyrir að brotaþoli hefði sagt ákærða að hún vildi það ekki ogbeðið hann um að hætta. Er brot ákærða talið varða við 1. mgr. 194. gr. laganr. 19/1940.Ákærði neitar sök.Við mat á sök er fyrst og fremst til trúverðugleika framburða ákærða ogbrotaþola að líta, auk þess sem framburðir vitna geta stutt framburði hvorsfyrir sig. Að því er ákærða varðar hefur framburður hans verið mjög á reikiundir rannsókn og meðförum málsins. Við fyrstu yfirheyrslu lögreglu vildiákærði á engan hátt kannast við að þekkja brotaþola eða að hafa hitt hana.Kvaðst hann ekki kannast við að hafa átt í samskiptum við hana á fésbókinni,þrátt fyrir að honum væri sýnd samskipti á milli brotaþola og ákærða. Við næstuyfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði kannast við brotaþola og að hafa hitthana í [...]. Ekkert annað en það hefði gerst. Að þessu sinni kvaðst hann kannastvið tiltekin samskipti við brotaþola á fésbókinni en önnur ekki. Við þriðjuyfirheyrslu kvaðst ákærði kannast við að hafa hitt brotaþola í [...] og hafaverið henni samferða í strætisvagni til Reykjavíkur. Til frekari kynna hefðiekki komið og hélt ákærði við þann framburð sinn þrátt fyrir að honum hafiverið gerð grein fyrir því að DNA-snið úr honum hefði fundist í nærfatnaðibrotaþola. Fyrir dómi breytti ákærði framburði sínum enn og kvaðst þá kannastvið að hafa hitt brotaþola í [...], að hafa farið með henni að gistiheimilinuað [...]. Þar hafi hann í tvígang haft við hana samræði. Það hafi verið meðvilja brotaþola. Ákærði hafi ekki getað haft samræði við brotaþola í þriðjasinnið þar sem honum hafi ekki risið hold. Hafi brotaþoli af þeirri ástæðu haftmunnmök við ákærða. Fyrir dóminum kannaðist ákærði nú við öllfésbókarsamskiptin við brotaþola, auk þess að kannast við SMS-samskipti viðbrotaþola. Er borin voru undir ákærða skilaboð frá brotaþola til hans áfésbókarsíðunni þar sem brotaþoli bar á hann þær sakir á ensku að hann hefðinauðgað henni, kvaðst ákærði ekki hafa skilið hvað brotaþoli ætti við sökumlélegrar enskukunnáttu. Hann hafi talið að brotaþoli væri að segja að hún vildiekki hafa samskipti við hann. Ákærði hefur skýrt breytta framburði ímálinu á þann hátt að hann hafi verið flóttamaður hér á landi og engum treyst.Honum hafi fundist hann ekki geta treyst lögreglunni og fundist hann einn.Mikil spilling væri í heimalandi hans og þar væri ekki hægt að treystalögreglunni.Að því er brotaþolavarðar er til þess að líta að framburður hennar hefur verið stöðugur undirmeðförum málsins. Þannig hefur hún ávallt borið á þann veg að hún hafi fariðmeð ákærða að gistiheimilinu og í tvígang haft við hann samræði þar. Hafi húnfarið fram á baðherbergi en er hún hafi komið til baka í herbergið aftur hafiákærði viljað hafa við hana samræði í þriðja sinn. Hún hafi gert honum greinfyrir því að það vildi hún ekki og er ákærði hafi lagst ofan á hana hafi húnbæði sagt nei og stopp ítrekað. Hafi ákærði engu skeytt um það og haft við hanasamræði um leggöng. Vitni sem brotaþoli hitti í kjölfar atburðarins hafastaðfest að þannig hafi frásögn hennar verið. Er þar um að ræða vin brotaþolaer ók henni og ákærða frá gistiheimilinu og til [...]. Á sama veg hefur farþegií þessari sömu bifreið borið. Annar vinur brotaþola, sem brotaþoli fór heim tilþessa nótt, hefur borið á sama veg. Læknir á Neyðarmóttöku hefur skráð slíkafrásögn brotaþola í skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun. Þá var framburðurbrotaþola hjá lögreglu og fyrir dóminum á þennan veg. Að mati dómsins varbrotaþoli einkar trúverðug í frásögn sinni.Að mati dómsinseru skýringar ákærða á breyttum framburði sínum ekki alls kostar trúverðugar.Þannig hefur hann breytt framburði sínum eftir því sem frekari sönnunargögn,sem tengt hafa hann við brotaþola, hafa komið til sögunnar. Getur slík breytingá framburði ekki skýrst af því að ákærði hafi ekki treyst lögreglu. Ífésbókarsamskiptum 13. mars 2016 spyr brotaþoli ákærða hvort hann viti ekki hvaðhann hafi gert. Eftir nokkur tjáskipti segir brotaþoli við ákærða að hann hafinauðgað henni. Þegar einstaklingur segi nei, ekki og stopp þýði það stopp. Íþessum samskiptum biðst ákærði fyrirgefningar. Ákærði hefur gefið þá skýringu áþessum samskiptum að hann hafi ekki skilið enska þýðingu á hugtakinu nauðgun.Það er ekki trúverðugt þar sem um líkt leyti sendi ákærði brotaþolaSMS-skilaboð þar sem hann segir brotaþola hafa sagt lögreglu að hann hefðinauðgað sér.Þegar framangreindatriði eru virt verður trúverðugur framburður brotaþola lagður til grundvallarniðurstöðu í málinu, andspænis ótrúverðugum framburði ákærða. Að auki styðurframburður vitna það að ákærði hafi brotið gegn brotaþola. Hafa vitnin öll lýstþví að brotaþoli hafi verið í miklu uppnámi eftir samskiptin við ákærða oggrátið mikið. Er að mati dómsins hafið yfir vafa að ákærði hafi nuddað kynfæribrotaþola og síðan lagst ofan á hana og haft við hana samræði, þrátt fyrir aðbrotaþoli hafi sagt að hún vildi þetta ekki og beðið hann um að hætta. Meðhliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemi hansrétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni.Ákærði er fæddur í [...] 1999. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðaháttsemi svo kunnugt sé. Ákærði á sér engar málsbætur. Að virtri háttsemiákærða, sbr. og 1., 7. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940, er refsinghans ákveðin fangelsi í 3 ár.Fyrir hönd brotaþola er krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 2.000.000króna, auk vaxta. Er vísað til þess að um alvarlegt brot hafi verið að ræða sembeinst hafi að 16 ára barni. Hafi brotið valdið brotaþola mikilli vanlíðan. Umlagarök er vísað til 26. gr. laga nr. 50/1993. Þrátt fyrir að ekki liggisérfræðileg gögn frammi um miska brotaþola þykir dóminum þrátt fyrir það ljóst,og þá sérstaklega með hliðsjón af framburðum vitna og sálfræðings brotaþola, aðbrot ákærða hafi valdið brotaþola umtalsverðu miskatjóni. Verða skaðabæturákveðnar að álitum og þykja þær hæfilega ákveðnar 900.000 krónur. Um vexti fersem í dómsorði greinir.Ákærði greiðisakarkostnað samkvæmt yfirliti, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknunréttargæslumanns brotaþola, sem nánar greinir í dómsorði. Hefur þá verið tekiðtillit til virðisaukaskatts.Af hálfuákæruvaldsins flutti málið Margrét Unnur Rögnvaldsdóttir saksóknari.D ó m s o r ð :Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 ár.Ákærði greiði B, fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar A, 900.000 krónur ískaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr.38/2001, frá 11. mars 2016 til 1. júlí 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði 2.378.732 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Ómars Arnar Bjarnþórssonar héraðsdómslögmanns, 1.448.785krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ingu Lillý Brynjólfsdótturhéraðsdómslögmanns, 649.760 krónur.
|
Mál nr. 96/2006
|
Kærumál Opinber skipti Félagsbú
|
Mál þetta var þingfest 20. desember 2005 og tekið til úrskurðar 23. janúar 2005. Sóknaraðili er Guðjón B. Guðmundsson, Seljalandi í Dalabyggð, en varnaraðilar eru Guðmundur Jónsson og Guðmundur Flosi Guðmundsson, báðir til heimilis að Emmubergi í Dalabyggð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 31. janúar 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fram færu opinber skipti á félagsbúinu að Emmubergi, Dalabyggð. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreind krafa hans um opinber skipti nái fram að ganga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar til hvors þeirra um sig. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðilum kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðjón B. Guðmundsson, greiði varnaraðilum, Guðmundi Flosa Guðmundssyni og Guðmundi Jónssyni, hvorum um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 247/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. apríl 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 407/2012
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni S ehf. um dómkvaðningu matsmanns til að meta hvort tiltekið raftæki, svonefndur iPod touch, uppfyllti skilyrði tollflokkunar sem gagnavinnsluvél.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2012, sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2012, þar sem fallist var á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns til að meta hvort tiltekið raftæki, svonefndur iPod touch, uppfylli skilyrði tollflokkunar sem gagnavinnsluvél samkvæmt auglýsingu nr. 142/2006 um breyting á viðauka I við tollalög nr. 88/2005 með síðari breytingum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila hafnað. Þá krefst hann „málskostnaðar“ fyrir Hæstarétti að mati réttarins. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og „málskostnaðar úr hendi sóknaraðila vegna reksturs málsins“. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, Skakkaturni ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 184/2000
|
Sjómaður Ráðningarsamningur
|
V var ráðinn af VO sem vélavörður á skipið K, sem hafði verið kyrrsett í Belfast, og fékk til þess tímabundna undanþágu til sex mánaða, enda hafði hann ekki tilskilin réttindi til slíks starfs. Við lok ferðar hálfum mánuði síðar var V tilkynnt að hann ætti á næsta vinnudegi að mæta til fyrra starfs síns við vélsmiðju í eigu VO. Í kjölfarið höfðaði V mál til heimtu vinnulauna og launa í uppsagnarfresti vegna fyrirvaralausrar uppsagnar á skipsstörfum, en hann taldi sig hafa verið ráðinn í skipsrúm í að minnsta kosti sex mánuði. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur á milli V og VO og taldi héraðsdómur VO því bera sönnunarbyrðina fyrir því að ráðningartími hafi verið annar en V héldi fram. Með hliðsjón af atvikum máls þótti verða að miða við að ráðning V á K hafi eingöngu verið ætlað að standa þar til skipið kæmi til heimahafnar og því þótti V ekki eiga rétt til launa í uppsagnarfresti. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. maí 2000. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 539.118 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1998 til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Þá krefst hann þess að staðfestur verði sjóveðréttur í flutningaskipinu Kötlu, skipaskrárnúmer 2284, fyrir tildæmdri fjárhæð. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. febrúar 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 28. f.m., er höfðað með stefnu birtri 26. apríl 1999. Stefnandi er Viðar Ólafsson, kt. 100458-3659, nú til heimilis að Vesturbergi 86, Reykjavík. Stefndi er Vélsmiðja Orms og Víglundar ehf., kt. 480998-2789, Kaplahrauni 14-16, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 539.118 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1998 til greiðsludags. Þá er krafist staðfestingar á sjóveðrétti í flutningaskipinu Kötlu, skipaskrár-númer 2284, fyrir framangreindum fjárhæðum. Loks er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda gegn greiðslu á 41.323 krónum, en til vara að kröfur stefnanda sæti lækkun að mati dómsins. Þá krefst hann þess að honum verði heimilað að skuldajafna við kröfu stefnanda gagnkröfu að fjárhæð allt að 124.243 krónur. Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Í greinagerð sinni krafðist stefndi þess að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði 24. september 1999 var þeirri kröfu hans hafnað. I. Samkvæmt stefnu hefur stefnandi að meginstefnu til höfðað mál þetta til heimtu vinnulauna og launa í uppsagnarfresti. Er á því byggt að hann hafi verið ráðinn í starf vélavarðar á skip í eigu stefnda frá 12. september 1998 að telja. Honum hafi fyrirvaralaust verið sagt upp störfum 26. sama mánaðar. Krefur hann stefnda um laun fyrir þetta tímabil og laun í þrjá mánuði þaðan í frá, en samkvæmt sjómannalögum hafi honum borið þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Að auki nær krafa stefnanda til orlofs, dagpeninga, sérstakrar þóknunar fyrir vinnu á samningsbundnum frídögum og orlofs- og desemberuppbótar. Styður hann kröfur sínar í málinu við ákvæði sjómannalaga og kjarasamning Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnu-félaganna annars vegar og Vélstjórafélags Íslands hins vegar um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra og vélavarða á kaupskipum, sem undirritaður var 10. maí 1997. II. Stefnandi kveðst hafa hafið störf í vélsmiðju stefnda árið 1998. Hinn 11. september það ár hafi Eiríkur Ormur Víglundsson, einn eigenda stefnda, haft samband við hann og óskað eftir því að hann færi til Belfast á Norður Írlandi til þess að taka við starfi vélavarðar á flutningaskipinu Kötlu, sem þar hafði verið kyrrsett. Hafði kyrrsetningin komið til af því að ákvæðum um lágmarksmönnun hafði ekki verið fullnægt þar sem vélavörð vantaði á skipið. Stefnandi hafi orðið við þessari beiðni. Hafi stefndi þá leitað eftir undanþágu fyrir hann til að gegna starfi vélavarðar á skipinu, enda hafi stefnandi ekki tilskilin réttindi til slíks starfs. Sú undanþága hafi verið veitt til sex mánaða. Kveðst stefnandi hafi litið svo á í ljósi þessa að ráðning hans í starf vélavarðar væri að minnsta kosti til 6 mánaða. Að morgni laugardagsins 12. september hafi stefnandi haldið af stað flugleiðis til Glasgow í Skotlandi og þaðan til Belfast. Til Belfast hafi hann komið um klukkan 19 þennan sama dag. Mánudaginn 14. september hafi verið haldið úr höfn í Belfast, staldrað við á Englandi dagana 16. og 17. og komið til Hafnarfjarðar fimmtudaginn 24. september. Við heimkomu hafi skipstjóri beðið stefnanda um að mæta til vinnu í skipinu um kl. 11 næsta morgun. Þegar hann hafi mætt til vinnu sinnar á tilskildum tíma hafi fyrrnefndur Eiríkur Ormur verið staddur um borð í skipinu og án nokkurs formála spurt stefnanda að því hvort hann væri „kominn til að ná í helvítis draslið sitt”. Stefnandi hafi svarað því einu til að hann væri kominn til að vinna. Hafi hann síðan unnið um borð í skipinu allan þann dag og allt þar til annar eigandi stefnda, Guðmundur Víglundsson, hafi komið að máli við hann og sagt honum upp skipsstörfum. Í framhaldi af uppsögninni hafi Guðmundur hins vegar boðið stefnanda vinnu í vélsmiðju stefnda. Hafi stefnandi mætt þar til vinnu mánudaginn 28. september. Framkoma fyrirsvarsmanna stefnda í garð hans hafi verið köld. Þá hafi hann jafnframt talið á sér brotið. Af þeim sökum hafi hann látið verkstjóra í vélsmiðju stefnda vita af því um hádegisbil þennan sama dag, að hann hefði ekki í hyggju að halda störfum sínum þar áfram. Í kjölfar þessa hafi stefnandi leitað til Vélstjórafélags Íslands. Hafi starfsmaður félagsins reiknað út launakröfu stefnanda á hendur stefnda og krafist greiðslu á henni með bréfi 10. nóvember 1998. Þegar engin greiðsla barst hafi stefnandi leitað til lögmanns, sem ítrekaði kröfur stefnanda með bréfi til stefnda 12. janúar 1999. Með því að stefndi hafi í engu sinnt ítrekuðum kröfubréfum stefnanda sé málssókn þessi nauðsynleg. Stefnandi byggir dómkröfur sínar í málinu á því, að í samræmi við áskilnað 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hafi verið í gildi á milli hans og stefnda skiprúmssamningur. Hafi hann gegnt starfi vélavarðar á skipi stefnda allt þar til honum hafi fyrirvaralaust verið sagt upp störfum 26. september 1998. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 beri skipverja kaup samkvæmt ráðningar- og kjarasamningi allt þar til ráðningu hans lýkur og gildir þá einu þótt hann hafi áður verið afskráður. Samkvæmt 25. gr. sömu laga eigi skipverji rétt á kaupi þann tíma sem mælt er fyrir um í 9. gr. laganna sé honum vikið úr skiprúmi áður en ráðningartími hans er liðinn og án þess að heimild standi til þess samkvæmt 23. eða 24. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. tilvitnaðra laga skuli uppsagnarfrestur á skiprúmssamningi yfirmanns vera þrír mánuðir nema um annað hafi sérstaklega verið samið. Þessi uppsagnarfrestur eigi við stýrimenn, vélstjóra, loftskeytamenn og bryta, sbr. 5. gr. sjómannalaga. Stefnandi hafi gegnt starfi yfirmanns á skipinu og beri honum því þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Stefndi hafi rift ráðningar-samningi sínum við stefnanda 26. september 1998, enda hafi vinnuframlags hans um borð í skipinu ekki verið óskað frá og með því tímamarki. Ráðning hans hafi verið bundin við skipið og hann því ekki verið flutningsskyldur til starfa í þágu stefnda í landi. Hefði samningur um slíkt þurft að vera bundinn í skiprúmssamningi samkvæmt 6. gr. sjómannalaga. Riftun stefnda á ráðningarsamningnum hafi leitt til þess að öll krafa stefnanda á hendur stefnda, þar með talin laun í uppsagnarfresti, gjaldféll hinn 1. október 1998, sbr. 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 32. gr. laganna. Krafa stefnanda um laun fyrir tímabilið 12. til 26. september 1998 nemur í heild 99.616 krónum. Er af hálfu stefnanda litið svo á að stefndi hafi þegar staðið honum skil á 33.268 krónum og vangreidd laun nemi því 66.348 krónum. Heildarkrafa stefnanda um laun fyrir framangreint tímabil er sundurliðuð svo í stefnu: 1. Dagvinnulaun kr. 38.220 2. Yfirvinnukaup kr. 14.197 3. Orlofsuppbót kr. 2.534 4. Desemberuppbót kr. 7.517 5. Frídagar kr. 19.110 6. Dagpeningar kr. 10.000 7. Orlof kr. 8.038 Í stefnu skýrir stefnandi grundvöll framangreindra krafna sinna, en þær styður hann svo sem fram er komið við ákvæði sjómannalaga og kjarasamning Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna annars vegar og Vélstjórafélags Íslands hins vegar um kaup og kjör yfirvélstjóra, vélstjóra og vélavarða á kaupskipum. Er í stefnu vísað til greina í þessum kjarasamningi varðandi einstaka kröfuliði og þær teknar orðrétt upp í hana að því marki sem máli skiptir. Þá er við það miðað við útreikning liða nr. 3 og 4 hér að framan, að ráðningartími stefnanda á skipi stefnda hafi að teknu tilliti til þriggja mánaða uppsagnarfrests staðið í 105 daga eða 15 vikur. Þá er á því byggt að stefnandi hafi á tímabilinu 12. til 26. september 1998 skilað 80 dagvinnustundum og 17 yfirvinnutímum. Á þessu tímabili hafi hann átt rétt á fimm frídögum. Við ákvörðun launa til stefnanda í þriggja mánaða uppsagnarfresti á að mati hans að taka mið af launum staðgengils hans í starfi vélavarðar á umræddu skipi stefnanda. Fyrir liggi hins vegar að enginn hafi gegnt starfi vélavarðar á skipinu á meðan uppsagnarfrestur stefnanda leið. Við aðstæður sem þessar beri að taka mið af meðallaunum stefnanda á dag þá 15 daga sem hann starfaði í þágu stefnda. Þau meðallaun eigi síðan að margfalda með 90, það er þremur almanaksmánuðum, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Til launa á þessu tímabili reiknar stefnandi dagvinnulaun, yfirvinnulaun og frídaga samkvæmt sundurliðun hans hér að framan, en bætir síðan við orlofi af þessum fjárhæðum, sem hann segir nema 7.274 krónum. Laun til útreiknings meðallauna á dag á umræddu 15 daga tímabili nemi þannig 78.801 krónu (38.220 + 14.197 + 19.110 + 7.274). Meðallaun á dag nemi því 5.253 krónum og heildarlaun í uppsagnarfresti 472.770 krónum (5.253 x 90). Samkvæmt framansögðu nemur heildarkrafa stefnanda á hendur stefnda 539.118 krónum (66.348 + 472.770), sem er stefnufjárhæð málsins. III. Í greinargerð stefnda er tekið fram, að hann hafi um nokkurn tíma gert út vöruflutningaskipið Kötlu. Í september 1998 hafi það verið kyrrsett í höfn í Belfast á Norður Írlandi, meðal annars vegna þess að fjöldi í áhöfn var ekki í samræmi við lágmarkskröfur, sem gerðar eru til mönnunar skips af þessu tagi. Til þess að losa um kyrrsetningu skipsins hafi stefndi farið þess á leit við stefnanda, sem þá vann eins og fram er komið í vélsmiðju stefnda, að hann færi til Belfast og hefði með höndum starf vélavarðar á skipinu. Stefnandi hafi fallist á að fara þessa einu ferð. Þar sem stefnandi sé ekki vélstjóramenntaður hafi verið sótt um undanþágu fyrir hann. Hún hafi fengist og Siglingamálastofnun gefið út til stefnanda aðstoðarvélstjóraskírteini. Áður en stefnandi hélt til Írlands hafi hann fengið greiðslu frá stefnanda, sem samsvaraði 20.085 krónum, en hún hafi að hlut til verið í erlendri mynt. Hafi honum verið tjáð að umboðsmaður skipsins myndi taka á móti honum í Belfast og koma honum til skips. Við komuna til Belfast hafi stefnandi hins vegar ekki gefið sig fram við umboðsmanninn. Þegar hann síðan seint og um síðir skilaði sér um borð hafi hann verið mjög ölvaður. Þá hafi ölvun hans leitt til þess að hann hafi verið sendur heim skömmu eftir komu skipsins til Hafnarfjarðar fimmtudaginn 24. september. Hvorugur fyrirsvarsmanna stefnda hafi þá átt orðaskipti við hann að öðru leyti en því, að hann hafi verið beðinn um að mæta til sinna fyrri starfa hjá stefnda þegar hann yrði í standi til þess. Hafi stefnandi mætt til vinnu sinnar í vélsmiðju stefnda mánudaginn 28. september. Verkstjóri stefnda hafi þá talið hann vera undir áhrifum áfengis. Um hádegisbil hafi stefnandi hins vegar horfið úr vinnu hjá stefnda og ekki mætt til hennar síðan. Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að ákvæði sjómannalaga eigi ekki við um framangreind starfslok stefnanda hjá stefnda. Samkomulag hafi verið með aðilum þess efnis, að stefnandi færi eingöngu þessa einu ferð sem vélavörður á skipi stefnda og hyrfi eftir það til fyrri starfa sinna hjá honum. Vísar stefndi til þess, að í upphafi hafi aðeins fjórir menn verið í áhöfn skipsins. Hafi stefnandi verið ráðinn tímabundið til starfa á því sem fimmti áhafnarmeðlimur í kjölfar þess að skipið var kyrrsett í Belfast vegna vöntunar á vélaverði. Til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að um framangreint hafi verið samið á milli aðila, vísar stefndi til þess, að stefnandi hafi ekki haft uppi mótmæli eða með öðrum hætti hreyft athugasemdum þegar honum hafi verið sagt við komuna til landsins hinn 24. september 1998 að hann ætti að nýju að mæta til sinna fyrri starfa hjá stefnda. Í bréfi stéttarfélags stefnanda til stefnda 10. nóvember 1998 hafi heldur ekki verið á því byggt að ráðning stefnanda á skipið hafi átt að standa lengur. Þvert á móti hafi stefnandi virt samkomulag aðila og og mætt til sinna fyrri starfa hjá stefnda mánudaginn 28. september 1998. Það hafi síðan verið ákvörðun hans að hverfa úr því starfi án þess að virða gagnkvæman uppsagnarfrest. Þar sem málatilbúnaður stefnanda sé alfarið byggður á rétti hans til launa eftir ákvæðum sjómannalaga og kjarasamningi vélstjóra og viðsemjenda þeirra, en ekki á ákvæðum kjarasamnings verkamannasambandsins, sé ómögulegt að leggja efnisdóm á kröfur hans. Því beri að sýkna stefnda gegn greiðslu vangreiddra launa að fjárhæð 41.323 krónur, sem síðan verði skuldajafnað við kröfu stefnda á hendur stefnanda vegna fyrirvaralauss brotthlaups úr starfi. Líti dómurinn hins vegar svo á að ákvæði sjómannalaga eigi hér við, er sem fyrr á því byggt af hálfu stefnda, að samkomulag hafi tekist með aðilum um að stefnandi hyrfi úr skiprúmi í fyrra starf sitt hjá stefnda þegar skipið kæmi til heimahafnar, sbr. 1. mgr. 9. gr. sjómannalaga. Stefnandi hafi hins vegar kosið að virða ekki það samkomulag og hlaupist úr vinnu, svo sem áður er lýst. Samkvæmt almennum reglum vinnuréttar eigi stefndi rétt á bótum, sem nemi launum fyrir hálfan uppsagnarfrest. Að því er varðar ákvörðun um fjárhæð þeirra bóta er því harðlega mótmælt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi gegnt stöðu yfirmanns á skipinu. Staða stefnanda sem aðstoðarvélstjóri hafi verið undirmannsstaða, sem byggst hafi á sérstakri undanþágu vegna séraðstæðna. Því hafi gagnkvæmur uppsagnarfrestur verið einn mánuður. Samkvæmt því og vegna fyrirvaralauss brotthlaups stefnanda úr starfi hjá stefnda beri stefnda réttur til bóta úr hendi stefnanda sem nemi hálfum launum, það er 41.415 krónur, sem sé um það bil sú fjárhæð sem Vélstjórafélag Íslands telji að vanti upp á rétt laun stefnanda.Verði allt að einu litið svo á að stefnanda hafi gegnt stöðu yfirmanns á skipinu telur stefndi að bótakrafa hans eigi að nema 124.243 krónum, en það sé helmingur launa miðað við þriggja mánaða uppsagnarfrest. Loks teflir stefndi fram þeirri málsástæðu, að stefnandi hafi sýnt tómlæti við gæslu þess réttar, sem hann sækir sér til handa með málssókn þessari, og þar með glatað honum. Eru í greinargerð stefnda rakin atvik, sem snúa að þessari málsástæðu hans. Af hálfu stefnda er sérstaklega mótmælt kröfum stefnanda um greiðslu orlofs- og desemberuppbótar og dagpeninga. Þá mótmælir stefndi tölulegum grundvelli málsins samkvæmt stefnu, en hreyfir ekki athugasemdum að því er tekur til útreiknings Vélstjórafélags Íslands á launum til stefnanda fyrir það tímabil sem starfaði um borð í skipi stefnda. IV. Niðurstaða. 1. Óumdeilt er að stefnandi var ráðinn í starf vélavarðar á skip stefnda frá og með 12. september 1998 að telja. Aðila greinir hins vegar á um lengd ráðningartíma. Þar sem ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda, andstætt 1. mgr. 6. gr. og 42. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því að ráðningartími hafi verið annar en stefnandi heldur fram. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að hann hafi verið ráðinn í skiprúm í að minnsta kosti 6 mánuði. Því til stuðnings hefur hann ekki vísað til loforðs af hendi fyrirsvarsmanns stefnda. Tiltekur stefnandi í þessu sambandi að undanþága, sem honum var veitt til að starfa sem aðstoðarvélstjóri á skipinu, hafi verið til 6 mánaða. Hafi hann í því ljósi litið svo á að ráðningu hans á skipið væri að minnsta kosti ætlað að standa þann tíma. Stefnandi leitaði til Vélstjórafélags Íslands í kjölfar þess að störfum hans hjá stefnda lauk. Í bréfi sem félagið ritaði stefnda af því tilefni 10. nóvember 1998 segir meðal annars: „Að sögn Viðars var hann ráðinn vélavörður á Kötlu HF dagana 12. september til 26. september sl.” Af skýrslu stefnanda fyrir dómi verður ekki annað ráðið en að hann hafi farið á skrifstofu Vélstjórafélags Íslands og að bréfið hafi verið ritað í samræmi við upplýsingar sem hann þar gaf um ráðningu sína á skip stefnda. Í bréfinu er sett fram krafa sem tekur til framangreinds tímabils. Þar kemur hins vegar ekkert fram um það að stefnanda hafi verið vikið úr skiprúmi og að honum beri réttur til launa í uppsagnarfresti. Var það fyrst gert í bréfi lögmanns hans til stefnda 12. janúar 1999. Fyrir liggur að stefnandi mætti til vinnu í vélsmiðju stefnda að morgni mánudagsins 28. september 1998. Felst í því viss vísbending um að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að ráðningu hans á skip stefnda hafi ekki verið ætlað að standa lengur en stefndi heldur fram. Þegar litið er til þess, sem rakið er hér að framan, og jafnframt höfð í huga tildrög þess að stefnandi var ráðinn til starfa á skip stefnda, en aðila greinir ekki á um þau, verður við það að miða að ráðningu stefnanda á skipið hafi eingöngu verið ætlað að standa þar til það kæmi til heimahafnar frá Belfast á Norður Írlandi þar sem það hafði verið kyrrsett. Með heimild í 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga var stefnanda þannig markaður ákveðinn ráðningartími. Af þessu leiðir að stefnandi á ekki rétt til launa í uppsagnarfresti, svo sem hann gerir kröfu til. 2. Launakrafa stefnanda fyrir tímabilið 12. til 26. september 1998 nemur að teknu tilliti til innborgunar 66.348 krónum. Greiðsla sú sem stefndi býður fram fyrir sama tímabil er nokkru lægri, eða 41.323 krónur. Er hún byggð á útreikningi Vélstjórafélags Íslands á vangreiddum launum til stefnanda, sem fylgdi framangreindu bréfi félagsins til stefnda 10. nóvember 1998. Fallist er á kröfu stefnanda um greiðslu fyrir dagvinnu og yfirvinnu, en hún nemur samtals 52.417 krónum. Þá ber stefnanda réttur til greiðslu fyrir 5 frídaga, sbr. greinar 8.1.1. og 8.3.1. í kjarasamningi þeim frá 10. maí 1997, sem áður er vísað til. Verður sú krafa hans að fullu tekin til greina, en hún nemur 19.110 krónum. Loks þykir stefnandi hafa sýnt nægilega fram á rétt sinn til dagpeninga að fjárhæð 8.368 krónur. Samkvæmt framansögðu starfaði stefnandi á skipi stefnda í 15 daga. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings á hann þar með ekki rétt til orlofs- og desemberuppbótar, svo sem hann gerir kröfu til. Verður þeim liðum í kröfugerð hans því hafnað. Krafa stefnanda um orlof nemur 8.038 krónum. Er hún 10,17% af samtölu dagvinnulauna, yfirvinnulauna, desemberuppbótar og kröfu vegna frídaga. Þar sem stefnandi telst ekki eiga rétt til desemberuppbótar kemur hún ekki til álita við útreikning orlofs. Að teknu tilliti til þessa og með vísan til greinar 12.1.5. í kjarasamningi aðila verður fallist á kröfu stefnanda um orlof með 7.274 krónum. Í kröfugerð stefnanda er við það miðað að hann hafi þegar móttekið 33.268 krónur frá stefnda vegna starfa hans á skipi stefnda. Réttmæt krafa hans fyrir þessi störf hans nemur samkvæmt framansögðu 87.169 krónum. Nema vangreidd laun því 53.901 krónu. 3. Stefndi gerir kröfu til þess að gagnkröfu, sem hann telur sig eiga á hendur stefnanda vegna fyrirvaralauss brotthlaups úr starfi, verði skuldajafnað við framangreinda fjárkröfu stefnanda. Til stuðnings gagnkröfu sinni vísaði stefndi í greinargerð til 60. gr. sjómannalaga. Við munnlegan flutning málsins var hins vegar á því byggt, að gagnkrafan styddist við almenna reglu vinnuréttar, sem leidd væri af 25. gr. hjúalaga nr. 22/1928. Á sviði vinnuréttar hefur sú regla verið talin í gildi, að launþegi skuli bæta tjón sem hann veldur vinnuveitanda með ólögmætu brotthlaupi. Tilvitnað ákvæði laga nr. 22/1928 gerir ráð fyrir meðalhófsbótum, sé fjárhæð tjóns ekki sönnuð, og er þar miðað við helming af kaupi fyrir tímann sem eftir var, þó ekki lengur en 8 vikur. Í gagnkröfu stefnda felst krafa um skaðabætur. Í málatilbúnaði hans er í engu vikið að því að fyrirvaralaust brotthlaup stefnanda úr starfi hafi valdið stefnda tjóni eða haft í för með sér óhagræði fyrir hann. Undir rekstri málsins kom ekkert það fram sem veitir líkur fyrir því að sú sé raunin. Þegar af þessari ástæðu eru ekki efni til þess að taka gagnkröfu stefnda til greina. Þá er að auki til þess að líta, að ekkert liggur fyrir um laun stefnanda í vélsmiðju stefnda eða uppsagnarfrest hans þar. 4. Samkvæmt því, sem hér að framan segir, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 53.901 krónu, enda eru engin efni til að líta svo á að þessi krafa hans sé að hluta til fallin niður fyrir tómlæti. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir. Með vísan til 1. tölul. 1. mgr. 197. gr. siglingalaga nr. 34/1985 á stefnandi sjóveðrétti í flutningaskipinu Kötlu, skipaskrárnúmer 2284, til tryggingar tildæmdum fjárhæðum. Eftir framangreindum málsúrslitum og þar sem ekki var gerður skriflegur skiprúmssamningur við stefnanda, andstætt 1. mgr. 6. gr. og 42. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, þykir rétt að hvor aðili ber sinn kostnað af málinu, sbr. H.1988.814. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð : Stefndi, Vélsmiðja Orms og Víglundar ehf., greiði stefnanda, Viðari Ólafssyni, 53.901 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1998 til greiðsludags. Stefnandi á sjóveðrétt í flutningaskipinu Kötlu, skipaskrárnúmer 2284, til tryggingar tildæmdum fjárhæðum. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 183/2012
|
Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Afleiðusamningur Hlutabréf Ógilding samnings Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
L hf. höfðaði mál gegn N ehf. til heimtu skuldar vegna viðskipta þeirra samkvæmt tveimur framvirkum samningum, um kaup á hlutum í E hf. Hæstiréttur vísaði til þess að L hf. hefði verið í lófa lagið að neyta heimilda laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að höfða eitt mál um kröfur, sem hafðar voru uppi í þessu máli og öðru, sem varðaði fimm aðra framvirka samninga milli sömu aðila, sbr. dóm réttarins 29. nóvember 2012 í máli nr. 184/2012. Því máli var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar af hendi L hf. Þótt L hf. hefði verið það óskylt taldi Hæstiréttur að hvað sem því liði væri óhjákvæmilegt að vafi um afrif þeirra lögskipta sem mál nr. 184/2012 tók til leiddi til þess að ófært væri að fella efnisdóm á þetta mál, auk þess sem atriði er lutu að nánar tilteknum málatilbúnaði N ehf. væru með öllu vanreifuð af hálfu L hf. Var málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. mars 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi höfðaði mál þetta 30. október 2009 og krafðist þess að áfrýjanda, sem þá hét Norðurver ehf., yrði gert að greiða sér 44.624.119 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. febrúar 2008 til greiðsludags gegn afsali frá stefnda á 1.016.000 hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi kom fram að nafni þess félags hafi verið breytt í A1988 hf. áður en málið var höfðað og breytti stefndi dómkröfu sinni því til samræmis. Í héraðsdómsstefnu var atvikum lýst þannig að áfrýjandi hafi gert tvo framvirka samninga við stefnda 30. nóvember 2007 um kaup þess fyrrnefnda á hlutabréfum, sem um ræddi í dómkröfu þess síðarnefnda, en áður hafi áfrýjandi 17. mars 2006 samþykkt almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnda. Með þessum samningum hafi stefndi skuldbundið sig til að selja hlutina og áfrýjandi til að greiða umsamið kaupverð á gjalddaga, sem í báðum tilvikum hafi verið 29. febrúar 2008. Annar samningurinn, nr. 10271-1, hafi verið um kaup á 486.000 hlutum fyrir 21.201.771 krónu, en hinn, nr. 10295-1, um 530.000 hluti, sem áfrýjandi hafi átt að greiða 23.422.328 krónur fyrir. Áfrýjandi hafi ekki efnt þessa samninga. Í stefnunni var málsástæðum stefnda lýst þannig að skuld áfrýjanda samkvæmt samningunum væri alls 44.624.119 krónur og hafi hann skuldbundið sig til að leggja þetta kaupverð samtals 1.016.000 hluta í Hf. Eimskipafélagi Íslands inn á reikning stefnda á umsömdum gjalddaga, en engin greiðsla hafi borist. Við þingfestingu málsins í héraði 5. nóvember 2009 lagði stefndi fram áðurnefnda tvo samninga, almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti og greiðsluáskorun frá stefnda 17. mars sama ár. Áfrýjandi tók til varna með greinargerð, sem lögð var fram á dómþingi 27. maí 2010 eftir að málinu hafði verið frestað alls í þrettán skipti. Á tímabilinu frá 21. júní 2010 var málið tekið fyrir í þinghöldum önnur sextán skipti fram að aðalmeðferð þess 2. nóvember 2011, en þá hafði héraðsdómur meðal annars hafnað kröfu áfrýjanda um frávísun málsins með úrskurði 30. mars 2011 og kröfu hans um að dómari viki sæti með úrskurði 24. júní sama ár, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 2. september 2011 í máli nr. 435/2011. Í greinargerð fyrir héraðsdómi hafði áfrýjandi aðallega uppi varnir á þeim grunni að samningar hafi ekki komist á um framangreind viðskipti, en þeir væru „ekki skriflegir, ekki undirritaðir og ekki með lögformlegum hætti og ekki bindandi“, svo og að „meintir samningar“ hafi verið gerðir án vitundar og samþykkis hans. Einnig bar áfrýjandi fyrir sig að samningarnir, hafi þeir komist á, væru „ólögmætir“ með vísan til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en ljóst væri orðið að stefnda „voru eða máttu vera kunnar vitlausar verðskráningar þeirra bréfa sem hann seldi“. Stefndi hafi ekki veitt áfrýjanda nægar upplýsingar eftir ákvæðum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Að auki hafi stefndi í raun verið „einn og sami aðili“ og Hf. Eimskipafélag Íslands vegna mikilla hagsmuna sinna af því félagi og mætti telja að viðskiptin hafi „þeim mun frekar“ verið um hluti í stefnda, sem hafi orðið uppvís að markaðsmisnotkun og beitt blekkingum í viðskiptunum. Til vara krafðist áfrýjandi lækkunar á kröfu stefnda á þeirri forsendu að hann krefðist ranglega greiðslu alls umsamins kaupverðs samkvæmt samningunum gegn afhendingu hlutanna, sem samningarnir tóku til og væru orðnir verðlausir, í stað þess að krefjast aðeins mismunar á umsömdu kaupverði og markaðsverði bréfanna á gjalddaga samninganna, en þess hafi stefndi krafist á fyrri stigum innheimtuaðgerða. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að auki fyrir sig að stefndi hafi flokkað áfrýjanda ranglega sem fagfjárfesti og átt umdeildu viðskiptin við hann á þeirri forsendu, en þannig hafi stefndi komið sér undan því að veita upplýsingar í þeim mæli, sem honum hefði borið ef áfrýjandi hefði talist almennur fjárfestir svo sem hann teldi sig með réttu hafa verið. II Eins og áður var getið samþykkti áfrýjandi 17. mars 2006 almenna skilmála stefnda fyrir markaðsviðskipti og er efni þeirra lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í þeim var meðal annars kveðið á um að viðskiptamaður ætti að koma á framfæri við stefnda beiðni um viðskipti hverju sinni með símbréfi eða tölvubréfi eða í símtali, sem yrði tekið upp, og skyldu allir samningar staðfestir skriflega. Stefndi ætti að senda frumrit samninga til viðskiptamanns, sem bæri að endursenda undirrituð frumrit innan sjö daga eða eftir atvikum fyrir gjalddaga ef skemur væri í hann. Einnig var mælt fyrir um að viðskiptamanni bæri að setja tryggingar þegar stofnað væri til viðskipta og legði stefndi mat á markaðsverðmæti þeirra, en færi tap viðskiptamanns yfir helming þess verðmætis væri stefnda heimilt að krefjast viðbótartrygginga. Meðal atvika, sem teldust til verulegra vanefnda, væru þau að viðskiptamaður setti ekki tryggingu eða viðbót við hana innan tilskilins frests og að stefnda bærist ekki undirritað frumrit samnings innan sjö daga frá dagsetningu hans. Yrðu skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar væri stefnda heimilt en ekki skylt að beita skuldajöfnuði „milli allra samninga sem falla undir þessa skilmála þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig“ yrði gert upp í einu lagi. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi lagði stefndi fram gögn um forsögu viðskiptanna, sem áðurnefndir samningar voru gerðir um 30. nóvember 2007. Eins og fyrr greinir var annar þeirra samninga, nr. 10271-1, gerður um kaup áfrýjanda á 486.000 hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands, sem stefndi átti að afhenda honum á gjalddaga 29. febrúar 2008 gegn greiðslu á 21.201.771 krónu. Þessi samningur átti samkvæmt gögnum málsins rætur að rekja til samnings áfrýjanda við stefnda nr. 10271-0, sem var gerður 22. ágúst 2007 um framvirk kaup á jafn mörgum hlutum í sama félagi, en fyrir þá átti áfrýjandi að greiða 20.340.122 krónur á gjalddaga 27. nóvember sama ár. Hinn samningur aðilanna frá 30. nóvember 2007, sem var nr. 10295-1 og um kaup áfrýjanda á 530.000 hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands, var einnig á gjalddaga 29. febrúar 2008 og átti þá áfrýjandi að greiða 23.422.348 krónur gegn því að stefndi afhenti hlutina. Með þessum samningi voru framlengd viðskipti aðilanna samkvæmt samningi nr. 10295-0, sem var gerður 23. ágúst 2007 um kaup áfrýjanda á 530.000 hlutum í sama félagi. Á gjalddaga þess samnings, 28. nóvember 2007, átti áfrýjandi að greiða stefnda kaupverð hlutanna, sem var 22.480.562 krónur. Eintök af öllum samningunum, sem hér um ræðir og stefndi lagði fram í héraði, eru undirrituð af hálfu áfrýjanda, en ekki af stefnda. Áfrýjandi hefur á hinn bóginn lagt fram í Hæstarétti eintök af eldri samningunum tveimur, sem undirrituð eru af báðum aðilum, en þau eru að öðru leyti samhljóða eintökum, sem stefndi lagði fram. Ekki kom til þess að viðskipti samkvæmt samningum nr. 10271-1 og 10295-1 yrðu framlengd á eða eftir gjalddaga þeirra 29. febrúar 2008 og verður heldur ekki séð að stefndi hafi krafið áfrýjanda um uppgjör viðskiptanna fyrr en nærfellt ári síðar, svo sem nánar greinir hér á eftir. Bæði fyrir héraðsdómi og Hæstarétti hefur samhliða þessu máli verið rekið annað mál, sem stefndi höfðaði á sama tíma gegn áfrýjanda og nafngreindum fyrirsvarsmanni hans til heimtu skuldar samkvæmt fimm framvirkum samningum um kaup áfrýjanda á hlutum í stefnda, sem gerðir voru á tímabilinu frá 30. nóvember 2007 til 29. janúar 2008. Kröfu var þar beint að fyrirsvarsmanninum um hluta skuldarinnar á grundvelli yfirlýsingar hans um sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum áfrýjanda við stefnda allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Dómur Hæstaréttar í því máli, sem er nr. 184/2012, er kveðinn upp samhliða dómi í þessu máli. Í dóminum í máli nr. 184/2012 var lýst gögnum, sem þar voru lögð fram, um viðamikil framvirk viðskipti áfrýjanda við stefnda um kaup á hlutabréfum, sem stóðu allt frá 10. maí 2006. Þau viðskipti snerust um kaup á hlutum í FL Group hf., Glitni banka hf., Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. og Kaupþingi banka hf., svo og hlutum í stefnda. Á þeim tíma, sem aðilarnir stofnuðu samkvæmt áðursögðu fyrst til viðskiptanna sem mál þetta varðar, voru endanlega að baki samningar þeirra um hluti í fyrstnefndu félögunum tveimur, en af þeim samningum hafði áfrýjandi stórfelldan hagnað. Jafnframt var þá lokið framvirkum viðskiptum aðilanna um hluti í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., sem áfrýjandi varð á hinn bóginn fyrir nokkru tapi af. Til viðskiptanna um hluti í Kaupþingi banka hf. var stofnað um mánuði áður en aðilarnir gerðu fyrst samningana um framvirk kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands og lauk þeim viðskiptum í janúar 2008 með verulegu tapi áfrýjanda. Af framvirkum viðskiptum um hluti í stefnda virðist áfrýjandi hafa framan af haft talsverðan hagnað, meðal annars með því að loka tveimur samningum um þau í janúar og ágúst 2007. Stóðu þá eftir viðskipti vegna framvirkra kaupa áfrýjanda á hlutum í stefnda samkvæmt fimm samningum, sem að undangengnum framlengingum á viðskiptunum komu á gjalddaga 29. febrúar, 28. mars og 29. apríl 2008. Tap áfrýjanda af þeim viðskiptum varð verulegt, en hvorki voru samningar um þau framlengdir eftir gjalddaga né krafðist stefndi uppgjörs fyrr en í febrúar 2009, samhliða kröfu vegna viðskiptanna, sem mál þetta varðar. Frá því tímabili, sem framvirku viðskipti aðilanna um hluti í Hf. Eimskipafélagi Íslands stóðu yfir, liggur meðal annars fyrir í málinu dreifibréf frá stefnda 23. október 2007, sem hann kveðst hafa sent áfrýjanda, en þar voru kynntar nokkrar breytingar, sem lög nr. 108/2007 höfðu í för með sér við gildistöku þeirra 1. nóvember sama ár. Í dreifibréfinu kom meðal annars fram að frá þeim tíma yrði stefnda skylt að flokka viðskiptavini sína í markaðsviðskiptum sem almenna fjárfesta, fagfjárfesta eða viðurkennda gagnaðila og var tilkynnt að hann hafi skipað viðtakanda bréfsins í flokk fagfjárfesta vegna þeirra verðbréfaviðskipta, sem stefndi annaðist fyrir hans hönd. Meðfylgjandi væri ný útgáfa af almennum skilmálum stefnda vegna markaðsviðskipta, svo og „stefna Landsbankans um framkvæmd viðskiptafyrirmæla“, en honum yrði upp frá þessu skylt að afla samþykkis viðskiptavina á stefnunni áður en fyrirmæli þeirra yrðu framkvæmd. Tekið var fram að „eftir 1. nóvember nk. er Landsbankanum óheimilt að annast verðbréfaviðskipti fyrir yðar hönd liggi samþykki ekki fyrir.“ Áfrýjandi undirritaði yfirlýsingu 5. desember 2007, þar sem staðfest var að hann hafi kynnt sér efni framangreinds dreifibréfs. Þar var jafnframt lýst yfir samþykki á því að stefndi hafi flokkað áfrýjanda sem fagfjárfesti, svo og á almennum skilmálum stefnda um verðbréfaviðskipti og stefnu um framkvæmd viðskiptafyrirmæla. Stefndi sendi tölvubréf 10. desember 2007 til áfrýjanda, þar sem vísað var til framvirkra viðskipta milli þeirra samkvæmt átta samningum, sem þá hafi verið í gildi. Af þeim voru tveir um kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands, einn um hluti í Kaupþingi banka hf., en fimm um hluti í stefnda. Fram kom að heildartap áfrýjanda af samningunum átta væri orðið meira en 50% af markaðsvirði trygginga, sem stefnda hefðu verið settar, og væri þess krafist að áfrýjandi léti í té frekari tryggingar innan sjö daga. Í dómi Hæstaréttar í áðurnefndu máli nr. 184/2012 er greint frá tölvubréfum, sem gengu milli starfsmanna stefnda 19. til 21. desember 2007 í tengslum við gjalddaga samnings við áfrýjanda um framvirk kaup á hlutum í stefnda 18. sama mánaðar. Þar hafi meðal annars komið fram að áfrýjandi vildi „gera upp og framlengja“ og „reyndar gera upp allt tap“, en í undirbúningi væri lánveiting til hans. Áfrýjandi hafi gert samning við stefnda 27. desember 2007 um lán að fjárhæð 140.000.000 krónur og óskað samdægurs eftir útborgun þess. Í yfirliti, sem stefndi hafi gert 28. desember 2007 um stöðu fyrrnefndra átta samninga áfrýjanda, hafi meðal annars verið greint frá samningunum, sem mál þetta varðar, ásamt samningunum um kaup á hlutum í stefnda og Kaupþingi banka hf. Teldist áfrýjandinn á því stigi hafa tapað samtals 8.111.767 krónum á samningunum um kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands, 47.698.065 krónum vegna kaupa á hlutum í stefnda og 17.852.760 krónum með kaupunum á hlutum í Kaupþingi banka hf. eða samtals 73.662.592 krónum. Í tölvubréfum milli starfsmanna stefnda 28. desember 2007 hafi meðal annars komið fram að áfrýjandi fengi þann dag lán að fjárhæð 140.000.000 krónur „sem á að fara inn á samningana“ og yrði það lagt á nánar tiltekinn bankareikning. Þessu hafi verið svarað með því að samningar áfrýjanda yrðu þá framlengdir og lánsféð tekið út af reikningnum til að ganga „upp í tap samninga.“ Starfsmaðurinn, sem sendi fyrstnefndu orðsendinguna, hafi í framhaldi af þessu óskað eftir að „taka eitthvað smá af 140m vegna kostnaðar“, þannig að 139.600.000 krónur yrðu tiltækar á reikningnum. Í dómi í máli nr. 184/2012 kemur einnig fram að annað hafi ekki legið fyrir um ráðstöfun þessa lánsfjár en gögn um að stefndi hafi 28. desember 2007 skuldfært reikning áfrýjanda fyrir greiðslu til uppgjörs á tapi hans samkvæmt tveimur nánar tilgreindum samningum um framvirk kaup á hlutum í stefnda að fjárhæð alls 94.314.255 krónur. Frekari gögn um þetta hafa ekki verið lögð fram í máli þessu. Stefndi sendi tölvubréf 9. janúar 2008 til áfrýjanda, þar sem greint var á ný frá stöðu framvirkra samninga þeirra um hlutabréfakaup, þar á meðal í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Tap áfrýjanda af samningunum væri aftur komið yfir helming af markaðsvirði trygginga frá honum og var þess krafist að hann legði fram frekari tryggingar innan sjö daga. Stefndi beindi sams konar erindi til áfrýjanda í tölvubréfi 7. febrúar 2008. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 184/2012 er greint frá því að áfrýjandi hafi brugðist við þeirri orðsendingu samdægurs með tölvubréfi til stefnda, þar sem segði að ekki yrði annað séð en að hann yrði „að losa um bréf á morgun.“ Þessa afstöðu hafi áfrýjandi ítrekað 9. sama mánaðar í tölvubréfi og sagst þurfa „að losa um bréf í Landsbankanum nema önnur lausn finnist.“ Loks hafi hann tekið fram í tölvubréfi degi síðar að það væri „tvennt í stöðunni, selja alla framvirku samningana á Landsbankann, eða málið sé sett á hold með góðum kjörum frá bankanum.“ Í dómi réttarins í máli nr. 184/2012 er getið um tölvubréf áfrýjanda til stefnda 18. september 2008, þar sem óskað hafi verið eftir samantekt um alla samninga, sem væru í gildi milli þeirra. Stefndi hafi sent af því tilefni yfirlit, þar sem greint hafi verið frá sjö framvirkum samningum, þar af þeim tveimur, sem mál þetta varðar, og hafi tap áfrýjanda af þeim verið sagt nema samtals 44.085.101 krónu, en af samningunum öllum 524.931.908 krónum. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um samskipti aðilanna vegna þessara viðskipta fram að því að Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í dómi í máli nr. 184/2012 er greint frá ódagsettu yfirliti frá stefnda vegna framvirkra viðskipta við áfrýjanda á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til 31. desember 2008, þar sem meðal annars kom fram að tap áfrýjanda af samningi nr. 10271-1 væri 6.670.371 króna, en engin fjárhæð var tilgreind varðandi samning nr. 10295-1. Stefndi sendi áfrýjanda tilkynningu 12. febrúar 2009 um gjaldfallnar greiðslur samkvæmt afleiðusamningum þeirra. Á yfirliti, sem fylgdi tilkynningunni, voru meðal annars taldir upp samningar nr. 10271-1 og 10295-1, en aðeins greint frá „markaðsvirði“ þeirra, sem var sagt vera 6.670.371 króna vegna þess fyrrnefnda og 7.575.348 krónur vegna þess síðarnefnda, í báðum tilvikum áfrýjanda í óhag. Í framhaldi af þessu sendi stefndi áfrýjanda áskorun 17. mars 2009 um að greiða skuld samkvæmt framvirkum samningum þeirra um hlutabréfakaup og síðan innheimtubréf 25. júní sama ár, en í báðum tilvikum voru fjárhæðir vegna kaupanna á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands tilgreindar á sama hátt og í yfirlitinu með tilkynningunni 12. febrúar 2009 og krafist að auki dráttarvaxta og innheimtukostnaðar af heildarkröfu stefnda. Fyrir liggur í málinu að fjárhæðirnar, sem komu fram í þessum þremur bréfum stefnda, hafi verið reiknaðar út á þann hátt að frá umsömdu kaupverði úr hendi áfrýjanda samkvæmt framvirku samningunum hafi verið dregið markaðsverð hlutabréfanna, sem kaupin voru gerð um, miðað við gjalddaga hvers samnings. Í héraðsdómsstefnu var á hinn bóginn krafist sem áður segir greiðslu á kaupverði hlutanna í Hf. Eimskipafélagi Íslands gegn afhendingu á þeim. III Samningarnir milli áfrýjanda og stefnda, sem mál þetta varðar, voru gerðir eftir 1. nóvember 2007 og lúta þeir því ákvæðum laga nr. 108/2007. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna ber fjármálafyrirtæki, sem tekur að sér þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, að gera skriflegan samning um hana við viðskiptavin. Regla þessi tekur eftir orðanna hljóðan aðeins til viðskipta við almenna fjárfesta og gildir hún því ekki um þjónustu fjármálafyrirtækis við fagfjárfesti. Stefndi skipaði sem áður segir áfrýjanda í flokk fagfjárfesta samkvæmt tilkynningu 23. október 2007 og var stefnda að því gefnu óskylt að gæta þessa lagaákvæðis í viðskiptum þeirra. Áfrýjandi samþykkti sem áður segir 17. mars 2006 almenna skilmála stefnda fyrir markaðsviðskipti. Jafnframt samþykkti áfrýjandi með fyrrnefndri yfirlýsingu 5. desember 2007 meðal annars almenna skilmála stefnda um verðbréfaviðskipti og stefnu um framkvæmd viðskiptafyrirmæla. Í málinu hafa hvorki verið lagðir fram skilmálar þessir né stefna um framkvæmd viðskiptafyrirmæla og verður því að taka hér mið af skilmálunum, sem áfrýjandi samþykkti á árinu 2006. Samkvæmt þeim átti viðskiptamaður sem fyrr segir að beina til stefnda beiðni um einstök viðskipti í símbréfi, tölvubréfi eða símtali, sem tekið yrði upp, en samningar skyldu síðan staðfestir skriflega með því að stefndi sendi frumrit þeirra til viðskiptamannsins, sem bar að endursenda þau undirrituð innan tiltekins frests. Í skilmálunum var þó einnig tekið fram að það teldist veruleg vanefnd viðskiptamanns ef stefnda bærist ekki undirritað frumrit samnings innan frestsins og væri þá stefnda heimilt að bregðast við með því að „loka samningi“. Af þessu verður að álykta að gildi einstakra samninga aðilanna hafi ekki verið háð því að þeir væru undirritaðir af þeim báðum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 93/2011. Á hinn bóginn leiddi af skilmálunum að stefnda bar að færa efni einstakra samninga í letur og senda áfrýjanda. Í málinu liggja fyrir eintök af samningunum, sem stefndi reisir kröfu sína á, og eru þau undirrituð af áfrýjanda. Má þegar vera ljóst af þessu að stefndi fullnægði þeirri skyldu, sem hér um ræðir. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að virtu því, sem að framan greinir, að líta svo á að hvorki leiki vafi á að áfrýjandi hafi gert þá tvo framvirku samninga um kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands, sem stefndi heldur fram, né hvers efni samningarnir voru. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 184/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að eins og það væri reifað væri slíkur vafi uppi um efni þeirra fimm framvirku samninga um kaup áfrýjanda á hlutum í stefnda, sem þar um ræddi, að ófært væri að fella efnisdóm á málið. Svo sem áður greinir liggur fyrir að áfrýjandi tók með samningi 27. desember 2007 lán hjá stefnda að fjárhæð 140.000.000 krónur. Ekkert hefur komið fram um að áfrýjandi hafi fengið nokkuð af lánsfé þessu í hendur og virðist sem stefndi hafi tekið það til sín til að standa straum af tapi áfrýjanda af framvirkum viðskiptum þeirra um hlutabréfakaup. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið hvernig stefndi muni hafa ráðstafað samtals 94.314.255 krónum af lánsfénu í þessu skyni, en hann hefur á hinn bóginn hvorki lagt fram uppgjör né önnur gögn til að varpa ljósi á hvernig farið var með það að öðru leyti. Stefnda var í lófa lagið að neyta heimilda í 1. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að höfða eitt mál um kröfur, sem hafðar hafa verið uppi í máli þessu og hæstaréttarmáli nr. 184/2012. Án tillits til þess að honum hafi verið þetta óskylt er óhjákvæmilegt að vafi um afdrif þeirra lögskipta, sem mál nr. 184/2012 tók til, hafi þá afleiðingu að einnig sé ófært að fella efnisdóm á þetta mál, meðal annars með tilliti til óvissu um hvernig kunni að hafa verið farið með eftirstöðvar lánsfjárins, sem áður var getið og runnið gat upp í skuldir samkvæmt öllum samningum aðilanna. Auk þess, sem að framan greinir, verður að gæta að því að vörnum hefur verið haldið uppi í málinu á þeim grundvelli að stefndi hafi einhliða og ranglega flokkað áfrýjanda sem fagfjárfesti í viðskiptum þeirra eftir að lög nr. 108/2007 tóku gildi. Þetta hafi valdið því að áfrýjandi hafi ekki notið þeirra leiðbeininga, sem honum hefðu verið veittar sem almennum fjárfesti, og sé atvikum þannig háttað að öðru leyti að stefndi geti ekki borið fyrir sig samninga þeirra vegna ákvæða 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Málsástæður um þetta komu ekki fram í greinargerð áfrýjanda fyrir héraðsdómi, en það gerðu þær á hinn bóginn undir rekstri málsins og hefur hann borið því við að þeim hafi verið haldið fram jafn skjótt og tilefni hafi gefist til vegna gagna, sem stefndi lagði fram. Þessum málsástæðum áfrýjanda, sem stefndi mótmælti sem of seint fram komnum, hafnaði héraðsdómur efnislega með vísan til þess að slegið hafi verið föstu í dómi Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010 að engin ákvæði væru í lögum nr. 108/2007 um ógildi samnings um fjármálaviðskipti á þeim grundvelli að fjármálafyrirtæki hafi ranglega flokkað viðsemjanda sinn sem fagfjárfesti. Um þetta er til þess að líta að í málinu, sem lauk með þeim dómi Hæstaréttar, hafði viðsemjandi fjármálafyrirtækis óskað eftir að sér yrði skipað í flokk fagfjárfesta eftir heimild í 24. gr., sbr. e. lið 9. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007, en komist var að þeirri niðurstöðu að brostið hafi skilyrði til að fyrirtækið yrði við því. Að auki var í dóminum vísað til þess að í lögum nr. 108/2007 væru ekki ákvæði um ógildingu samnings fjármálafyrirtækis við viðskiptamann sinn af ástæðum sem þessum og yrði því að finna stoð fyrir slíkum málalokum í ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 eða ólögfestum reglum fjármunaréttar. Í máli þessu hefur áfrýjandi sem áður segir haldið því fram að fyrir hendi séu atvik, sem hann telji geta leitt til ógildingar samninga sinna við stefnda samkvæmt síðastnefndum lagaákvæðum, auk þess sem hann hafi hvorki óskað eftir því að sér yrði skipað í raðir fagfjárfesta né fullnægt skilyrðum til að verða það samkvæmt einhliða ákvörðun stefnda. Í þessu ljósi verður viðhlítandi afstaða ekki tekin til þessara málsástæðna áfrýjanda með því einu að skírskota til dóms í máli nr. 638/2010 sem fordæmis. Að þeim kosti frágengnum háttar hér svo til að stefndi hefur ekki lagt fram gögn til skýringar á forsendum þess að hann hafi flokkað áfrýjanda sem fagfjárfesti. Meðal vitna, sem leidd voru til skýrslugjafar fyrir héraðsdómi, voru þrír fyrrverandi starfsmenn stefnda, sem komu að viðskiptum hans við áfrýjanda, og kváðust þau sérstaklega aðspurð ekki geta upplýst hvernig komið hafi til að hann hafi verið flokkaður sem fagfjárfestir, en það viðfangsefni hafi átt undir regluvörð eða lögfræðisvið stefnda. Þrátt fyrir þetta aflaði stefndi ekki vættis þeirra manna, sem kynnu að geta borið um þetta af eigin raun. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti andmælti stefndi því að skilyrði hafi skort til að telja áfrýjanda til fagfjárfesta og var getum að því leitt að hann hafi verið flokkaður sem slíkur á grundvelli heimildar í 24. gr. laga nr. 108/2007. Nánari atvik, sem að þessu lúta, eru með öllu vanreifuð og er ekki rétt að fella efnisdóm á málið í því horfi, sem það nú er að þessu leyti. Vegna þeirra atriða, sem nú hefur verið getið, verður ekki komist hjá því að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Stefnda verður gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði áfrýjanda, NVN ehf., samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2011. I Mál þetta, sem dómtekið var 2. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landsbanka Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík, með stefnu birtri 30. október 2009 á hendur NVN ehf., (áður Norðurver ehf.), Laufásvegi 77, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að hinu stefnda félagi verði gert að greiða stefnanda 44.624.119 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. febrúar 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 1.016.000,00 hlutum í A1988 hf., áður Hf. Eimskipafélagi Íslands. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 39/2001 um vexti og verðtryggingu. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu en til þrautavara lækkunar krafna. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. II Málavextir Stefnandi og stefndi NVN ehf. gerðu með sér tvo framvirka samninga um kaup félagsins á samtals 1.016.000,00 hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Samningarnir bera fyrirsögnina: „Hlutabréf Staðfesting á framvirkum samningi.“ Eru þeir fylltir út á stöðluðu formi þar sem skilmálar voru í tveimur hlutum, annars vegar „A. Lýsing á samningi“ og hins vegar „B. Ákvæði samnings“. Í lýsingu samkvæmt A-hluta kemur fram hver sé samningsdagur og gjalddagi, seljandi væri stefnandi og kaupandi stefndi NVN ehf. og seld væru hlutabréf í stefnanda, hve margir hlutir, með ákveðnu „viðmiðunargengi í upphafi“. Vextir voru ákveðin tiltekin % að viðbættu 1,75 % og „framvirkt gengi“ tiltekið og út frá því reiknuð samningsfjárhæð í íslenskum krónum. Samkvæmt B-hluta samningsins, lið I, skuldbatt stefnandi sig til að selja kaupanda framangreind hlutabréf á gjalddaga. Jafnframt skuldbatt seljandi sig á gjalddaga til að afhenda kaupanda framangreint nafnverð hlutabréfa. Í lið II sagði: „Á gjalddaga leggur kaupandi inn á viðskiptareikning seljanda framangreinda samningsfjárhæð.“ Í lið II kom jafnframt fram að óskaði viðskiptamaður eftir því að framlengja samning á gjalddaga, þyrftu aðilar að semja um það sérstaklega. Þá sagði í lið VIII að auk ákvæða samningsins giltu um hann, að því marki sem við ættu, ákvæði í svonefndum rammasamningi stefnanda um markaðsviðskipti og í almennum skilmálum Sambands íslenskra viðskiptabanka og sparisjóða um vaxta- og gjaldmiðlaskipti. Loks sagði í lið XI: „Jafnframt staðfestir mótaðili LÍ að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn.“ Í báðum tilvikum er um að ræða framlengingu málsaðila á fyrri samningum sama efnis. Nánar tiltekið er um að ræða: Samningarnir eru undirritaðir af Einari Erni Jónssyni, stjórnarformanni hins stefnda félags, en óundirritaðir af hálfu stefnanda. Á gjalddaga hinna umdeildu samninga efndi hvorugur aðilanna skyldur sínar samkvæmt þeim. Samkvæmt gögnum málsins höfðu stefnandi og hið stefnda félaga áður átt viðskipti með sambærilega fjármálagerninga. Einar Örn undirritaði 17. mars 2006, fyrir hönd félagsins, almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Í þessum skilmálum kemur fram að þau gildi um öll markaðsviðskipti milli bankans og viðskiptamanns, þ.e. hins stefnda félags, svo sem skammtímalánveitingar, gjaldeyrisviðskipti, afleiðuviðskipti og kaup og sölu verðbréfa. Skilmálarnir gildi hvort heldur sem viðskiptin eigi sér stað í gegnum síma, veraldarvefinn eða á annan hátt. Um framkvæmd einstakra viðskipta á grundvelli skilmálanna skyldu gerðir skriflegir samningar með nánari ákvæðum um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu. Beiðni um viðskipti skyldi komið á framfæri við bankann með símbréfi, tölvupósti eða símtali, en staðfesta bæri alla samninga skriflega nema um væri að ræða svokölluð stundarviðskipti með gjaldeyri. Átti bankinn að koma skriflegum samningum í hendur viðskiptamanns, sem bæri að undirrita þá og skila þeim aftur til bankans innan sjö daga. Um þörf á tryggingum við upphaf viðskiptanna skyldi farið eftir mati bankans, en tekið var fram að honum væri heimilt að krefjast viðbótartrygginga færi tap viðskiptamanns yfir helming af andvirði trygginga og bæri þeim síðarnefnda að meginreglu að verða við slíkri kröfu innan sjö daga. Ákvæði voru um skuldajöfnun (nettun) samninga en bankanum var heimilt, en ekki skylt, væru skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar, að beita skuldajöfnuði innan samninga sem féllu undir þessa skilmála þannig að hagnaður og tap hvors aðila fyrir sig væri gert upp í einu lagi. Sérstök fyrirmæli voru um vanefndir og þess meðal annars getið að yrðu þær verulegar af hendi viðskiptamanns væri áfrýjanda heimilt en þó aldrei skylt að gjaldfella eða loka samningi. Skilgreint var í nokkrum liðum hvað teldist til verulegra vanefnda. Þar á meðal voru vanskil við viðskiptamann sem ekki var bætt úr, vanhöld á að leggja fram tryggingar og frumrit samninga innan sjö daga frá dagsetningu samnings. Var kveðið á um að bankanum bæri að tilkynna viðskiptamanni um gjaldfellingu skuldbindingar eða lokun samnings af slíkum ástæðum, en bankinn myndi þá annast útreikning á hagnaði eða tapi af samningi og markaðsverðmæti trygginga og skyldi slíkur útreikningur sendur viðskiptamanni innan fimmtán daga krefðist hann þess. Með undirritun skilmálanna lýsti viðskiptamaður því yfir að sér væri ljóst að markaðsviðskiptin gætu verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni bæri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Auk þess var tekið fram að viðskiptamaður gerði sér grein fyrir því að í markaðsviðskiptum bankans fælist ekki viðskiptavakt. Af því leiddi að bankinn ábyrgðist ekki tilkynningar til viðskiptamanns um stöðu samninga eða lokun þeirra við ákveðin mörk. Það væri því á ábyrgð viðskiptamanns að fylgjast með stöðu og þróun þeirra samninga sem hann hefði gert við bankann. Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda og víkja stjórn hans frá störfum þegar í stað. Var stefnanda jafnframt skipuð skilanefnd, sem tók við öllum heimildum stjórnar hans samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Skyldi hún meðal annars sjá um rekstur félagsins og hafa umsjón með allri meðferð eigna þess. Stefnandi sendi stefnda, hinn 12. febrúar 2009, tilkynningu vegna afleiðu- og gjaldeyrisviðskipta við stefnanda. Þar kemur fram að á yfirlitum sem fylgdu væri að finna alla samninga hans við stefnanda. Annað yfirlitanna hafði að geyma yfirlit yfir lokaða eða gjaldfallna samninga en staðan á þeim miðaðist við lokunardag/gjalddaga þeirra. Var hinna umdeildu samninga, um kaup stefnda á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands getið í yfirlitinu, auk fimm annarra samninga sem stefndi hafði gert vegna kaupa á hlutabréfum í stefnanda. Var gjaldfallin greiðsla („markaðsvirði“) vegna samningana um kaup á hlutum í stefnda sögð samtals 14.245.719 kr. Var stefnda veittur 14 daga greiðslufrestur frá dagsetningu tilkynningarinnar til að ganga frá greiðslu eða semja um greiðslu ella áskildi stefnandi sér rétt til að innheimta kröfuna með aðstoð lögmanns. Þá var stefnda send greiðsluáskorun stefnanda 17. mars 2009 og innheimtubréf 25. júní sama ár þar sem krafist var greiðslu á 253.258.029 kr. auk vaxta og kostnaðar, en hluti þeirrar fjárhæðar, 14.245.719 kr., var vegna hinna umdeildu samninga. Yfirlit yfir samningana fylgdu þessum kröfubréfum. Stefnandi ritaði stefnda annað bréf 20. október 2009 þar sem honum var gefinn var kostur á að ,,gera upp þá samninga sem liggja að baki skuld yðar samkvæmt aðalefni sínu, gegn útgáfu afsals undirliggjandi verðmæta“. Stefndi varð ekki við áskorunum stefnanda og höfðaði stefnandi þá mál þetta. Í stefnu kemur fram að stefnufjárhæðin 44.624.119 krónur, sé ,,samningsfjárhæð“ þeirra samninga sem áður greinir. Meðal gagna málsins er enn fremur yfirlýsing Einars Arnar fyrir hönd hins stefnda félags, dagsett 5. desember 2007, þar sem hann staðfestir að hann hefði kynnt sér efni bréfs stefnanda, frá 23. október sama ár, vegna breytinga á lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Með undirrituninni samþykkti hann m.a. flokkun félagsins sem fagfjárfestis. Hið stefnda félag er, samkvæmt framlögðu vottorði, sagt vera eignarhaldsfélag og tilgangur þess séu kaup og sala fasteigna og lausafjármuna, útleiga eigna, verðbréfaviðskipti, inn- og útflutningur, kaup og sala veiðileyfa, sala ráðgjafar á þessum sviðum og annar skyldur rekstur. Af hálfu stefnda eru gerðar athugasemdir við málatilbúnað stefnanda í stefnu. Telur hann skjöl, sem lögð hafi verið fram með stefnu og byggt sé á, í besta falli drög að samningum. Ekkert þeirra sé undirritað af stefnanda. Stefndi vísar til þess að í svokölluðum MiFID reglum, sem innleiddar hafi verið á Íslandi með setningu laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og tekið hafi gildi 1. nóvember 2007, skömmu fyrir dagsetningu meintra samninga, sé enn frekar hnykkt á þeim atriðum og kröfum sem varði samninga fjármálafyrirtækja um fjármálagerninga við viðskiptavini sína sem þar séu flokkaðir nánar eftir starfa þeirra og eðli. Í stefnu komi ekkert fram um hvernig hið stefnda félag hafi verið flokkað samkvæmt þeim reglum. Enn fremur benda stefndu á að í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008, komi fram mörg og veigamikil ákvæði um innri starfsemi þeirra, þ.m.t. stefnanda, sem fæstir virðist hafa haft hugarflug til að láta sér detta í hug. Hvað málshöfðun þessa varði megi þó vísa til 12. kafla skýrslunnar, um verðbréfamarkaðinn, þar sem nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að hlutir í stefnanda hafi verið taldir verðmeiri en þeir hafi verið í raun og nýir hluthafar á þeim tíma hafi keypt hluti á of háu verði. Skýrslu fyrir dómi gáfu Einar Örn Jónsson, stjórnarformaður stefnda, Steinþór Gunnarsson, Arnar Jónsson, Jón Otti Jónsson, Árni Maríasson, Erla Hrönn Aðalgeirsdóttir, núverandi og fyrrverandi starfsmenn stefnanda, og Knútur Þórhallsson, endurskoðandi stefnda. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að skuld stefnda við hann, samkvæmt þeim samningum sem um ræðir, sé 44.624.119 kr. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja kaupverðið á samtals 1.016.000,00 hlutum í stefnanda, þ.e. svonefnda samningsfjárhæð, inn á reikning stefnanda á gjalddaga samninganna. Stefnandi mótmælir því að umræddir samningar hafi ekki skuldbindingargildi. Um sé að ræða skriflega staðfestingu á samkomulagi sem komist hafi á milli verðbréfamiðlara og hins stefnda félags. Stefndi rugli saman hugtökunum skriflegur samningur og undirritaður samningur. Þá hafi það verið venja í viðskiptum aðila að samningar væru ekki alltaf undirritaðir. Liggi fyrir að stefndi hafi áður fengið greiddan hagnað samkvæmt samningum sem ekki hafi verið undirritaðir. Bendir stefnandi á að hann hafi sent Einari Erni Jónssyni, stjórnarformanni hins stefnda félags, kröfu um viðbótartryggingu (veðkall) vegna viðskipta stefnda við stefnanda og þá hafi stefndi sjálfur óskað eftir yfirlitum þar sem hinna umdeildu samninga hafi verið getið. Aldrei hafi hið stefndi haldið því fram að það væri ekki bundið af samningunum. Þótt samningarnir hafi ekki verið undirritaðir af hálfu stefnanda skuldbindi þeir samt sem áður stefnda. Stefnandi sjálfur beri það ekki fyrir sig að samningar séu ekki skuldbindandi fyrir hann. Stefnandi vísar til þess að samningarnir hafi verið dæmigerðir fyrir þá afleiðusamninga sem hafi tíðkast fyrir hrun. Framvirkur samningur um hlutabréf sé í eðli sínu mjög einfaldur en uppgjör hans fari eftir gengi hlutabréfanna, þ.e. mismun á gengi þegar samningurinn hafi komist á og þegar hann sé gerður upp. Stjórnarformaður hins stefnda félags hafi í mörg ár komið að fyrirtækjarekstri og ætti því að vera kunnugur viðskiptum með hlutabréf. Stefnandi vísar til þess að í greinargerð stefnda hafi ekki verið á því byggt að hann hafi ekki verið fagfjárfestir. Einungis sé vísað almennt til svokallaðra MiFID-reglna en ekki til þess hvaða afleiðingar röng skráning ætti að hafa að lögum. Telur hann að málsástæða stefnda hvað þetta varðar sé of seint fram komin. Verði ekki fallist á það leiði hugsanleg röng skráning ekki til þess að samningarnir teljist óskuldbindandi. Stefnandi vísar á bug þeim málsástæðum að samningarnir séu ólögmætir á grundvelli ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi vísar til þess að innheimtubréf til stefnda hafi gert ráð fyrir svokallaðri nettun samninga, eins og heimilt hafi verið samkvæmt hinum almennu skilmálum, en í máli þessu sé krafist greiðslu samkvæmt ákvæðum samningsins, þ.e samningsfjárhæðar. Telur stefnandi sig ekki bundinn við fyrri innheimtubréf enda hafi þeim ekki verið svarað. Stefnandi mótmælir sérstaklega að stefndi geti komið að nýjum málsástæðum eins og hann virðist gera í dómsskjali sem hann lagði fram í upphafi aðalmeðferðar. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti styður hann við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ekki sé til að dreifa lögformlegum samningum milli aðila að baki kröfum stefnanda. Þau viðskipti sem kröfurnar byggist á, og hafi verið kölluð framvirkir samningar hér á landi, séu í eðli sínu með þeim hætti og þeirri óvissu, nánast happadrætti eins og sýnt hafi sig. Vel þurfi að vanda til samninganna svo gildir séu enda margskonar óvissa í þeim um uppgjörsfjárhæðir fyrir báða aðila. Af þeim sökum séu slíkum samningum sett ítarleg skilyrði í lögum um fjármálafyrirtæki sem leggi ríkar kröfur á þá aðila sem þess lags viðskipti mega stunda, sér í lagi ef gerð eru fyrir eigin reikning eins og við eigi í þessu máli og þá þeim mun frekar í verslun með eigin bréf. Af skilmálum stefnanda og framlögðum kröfuskjölum megi leiða að ekki hafi verið komnir á bindandi samningar milli aðila og engar fjárhagslegar tilfæringar eða skuldbindingar verið gerðar slíku samfara. Þá hafi ekki verið sýnt fram að þar til bærir aðilar, samkvæmt reglum stefnanda, hafi tekið þær ákvarðanir sem teknar hafi verið eða undirgengist þær skuldbindingar, m.a. um lánafyrirgreiðslu stefnanda, þar með talið um lánafyrirgreiðslu út á eigin hlutabréf. Engu breyti þó aðilar hafi áður átt í einhverjum fyrri viðskiptum sem lokið sé og að pottur kunni að hafa verið brotinn í formgerð þeirra. Telur stefndi að umkrafðir samningar hafi ekki komist á milli aðila, séu ekki skriflegir, ekki undirritaðir og ekki með lögformlegum hætti og ekki bindandi fyrir stefnda. Jafnframt telur hann að meintir samningar hafi verið gerðir án vitundar og samþykkis stefnda. Líta verði svo á að um sjálftöku eða sjálfsafgreiðslu stefnanda hafi verið að ræða og þá á hvaða verði sem er enda liggi ekkert fyrir um að söluverð á hverjum tíma hafi verið markaðsverð, því síður rétt markaðsverð. Stefndi telur að samningar, ef á hefðu komist, séu ólögmætir, sbr. ákvæði laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ljóst sé nú að stefnanda hafi verið kunnar rangar verðskráningar þeirra bréfa sem hann hafi selt og skv. MiFID reglum, sbr. lög 108/2007, hafi upplýsingar verið ónógar. Meintur seljandi og milligönguaðili um sölu hafi verið einn og sami aðili, þ.e. stefnandi, og því ljóst að hann hafi verið vinnuveitandi þeirra starfsmanna sem að hinum meintu viðskiptum hafi komið og beri sem slíkur húsbóndaábyrgð á gjörðum þeirra, m.a. varðandi það að beita stefnda blekkingum í hinum meintu viðskiptum með þeirri markaðsmisnotkun sem hann hafi nú orðið uppvís að. Þessi staða mála hafi gert ríkari kröfur stefnanda um allt form og efni samninga ásamt kröfu um meiri upplýsingar til stefnda. Hjá stefnanda hafi verið til staðar þekking um verðmæti hlutabréfanna og ofmat þeirra sem haldið hafi verið frá stefnda með þeim hætti að sviksamlegt verði að telja, sbr. ákvæði almennra hegningalaga nr. 19/1940. Varakröfu sína um lækkun krafna byggir stefndi á kröfugerð stefnanda sjálfs og framlögðum gögnum slitastjórnar og fyrri kröfum um meinta skuld stefnda. Fyrir liggi að gjalddagar meintra samninga hafi verið í febrúar, mars og apríl 2008. Ekkert sé fram komið í stefnu um það að stefnandi hafi á þessum tíma horft til þess að beita ákvæðum í hinum meintu samningum (grein IX) eða skuldajöfnun, nettun samninga, sbr. 4. gr. almennra skilmála stefnanda eða í raun leitað neinna annarra úrræða til lausnar þessara viðskipta, þegar til greiðslufalls hafi komið. Þá liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafi boðið fram greiðslu hlutabréfanna af sinni hálfu á meintum gjalddögum samninganna. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda um tildæmdan virðisaukaskatt af málskostnaði. Stefnandi sé fjármálastofnun og því undanskilinn greiðslu virðisaukaskatts. Málshöfðun, sem ein tegund innheimtu, og sem unnin sé af starfsmönnum stefnanda, þó lögmannsréttindi hafi, sé því í engu frábrugðin annarri reglulegri starfsemi slíkra starfsmanna í þágu stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga og kröfuréttar um réttar efndir samninga og fjárskuldbindinga sem og einkamálalaga nr. 91/1991, einkum 80. gr. 1. mgr. Þá vísar hann til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum greina 30, 33, 36 og 38, til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 einkum til 1., 2., 5., 8., 9., 10., 14., 15., 16., 18. og 19. gr. laganna. sbr. áður lög 33/2003, einkum til 2. kafla laganna um réttindi og skyldur, til reglugerðar um fjárfestingavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja nr. 995/2007 og ákvæða og reglugerðar um innherjaupplýsingar og markaðssvik nr. 630/2005. Loks vísar stefndi til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum greinar 19 ásamt greinum 248-249 sem og grein 261. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 129. og 130. gr. einkamálalaga 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 enda stefndi ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. IV Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um gildi tveggja framvirkra samninga um kaup stefnda á samtals 1.016.000,00 hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands (nú í A1988 hf.) af stefnanda. Umræddir samningar voru gerðir 30. nóvember 2007 og voru þeir með gjalddaga 29. febrúar 2008. Samkvæmt ákvæði samninganna skuldbatt stefnandi sig til að selja stefnda framangreinda hluti og stefndi skuldbatt sig til að inna af hendi kaupverðið (samningsfjárhæð) á gjalddaga samninganna sem var ákveðinn þremur mánuðum eftir gerð þeirra. Í öllum tilvikum var um að ræða endurnýjun samhljóða samninga, þ.e. um kaup á tilteknum hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands, en samningsfjárhæð var misjöfn sem skýrðist af breyttu gengi hlutanna. Í málavaxtalýsingakafla dóms þessa er nánar gerð grein fyrir samningunum, hinum almennu skilmálum sem giltu í viðskiptum milli aðila og því að stjórnarformaður hins stefnda félags, Einar Örn Jónsson, hafði samþykkt flokkun þess sem fagfjárfestis. Sýknukrafa stefnda byggist í fyrsta lagi á því að engir skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila. Vísar hann m.a. í því samhengi til þess að samningarnir séu ekki undirritaðir af báðum aðilum. Séu þeir því ekki skuldbindandi fyrir hið stefnda félag. Það að samningarnir hafi ekki verið undirritaðir sé ekki í samræmi við þá almennu skilmála fyrir markaðsviðskipti sem gilt hafi í viðskiptum aðila. Vegna þessa er rétt að líta til fordæmis Hæstaréttar Íslands í máli nr. 93/2011, frá 24. nóvember sl., þar sem sambærilegt álitaefni var til úrlausnar, en þar var deilt um gildi samninga sem hvorki banki né viðskiptamaður hans hafði undirritað. Þar taldi rétturinn að niðurstaða málsins gæti ekki ráðist af því einu að viðskiptamaðurinn hefði ekki undirritað samning um þau viðskipti sem deilt var um hvort komist hefðu á. Vísaði rétturinn m.a. til þess að lög nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti (nú lög nr. 108/2007) leiddu ekki til þess að viðskiptamanni og fjármálafyrirtæki bæri að gera skriflega samninga um einstök viðskipti sín. Það ósamræmi, sem væri innbyrðis milli hinna almennu skilmála, sem voru samhljóða þeim sem um ræðir í máli þessu, yrði óhjákvæmilega að valda því að þar teldist ekki hafa verið kveðið skýrt á um skyldu til að gera einstaka viðskiptasamninga milli aðilanna skriflega svo að afleiðingar gæti haft fyrir gildi þeirra. Umrætt ósamræmi fólst í því að í 2. grein skilmálanna var kveðið á um allir samningar skyldu staðfestir skriflega nema um væri að ræða stundarviðskipti með gjaldeyri. Þá bæri bankanum að senda frumrit allra samninga, sem samkvæmt þessu ætti að gera skriflega, til viðskiptamanns, sem væri skylt að koma þeim undirrituðum til bankans innan sjö daga frá samningsgerð. Í ákvæðum 7. greinar skilmálanna um vanefndir og heimildir bankans til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns sagði á hinn bóginn að bankanum væri heimilt, en undir engum kringumstæðum skylt, að gjaldfella eða loka samningi, meðal annars ef frumrit samninga hefði ekki borist bankanum innan 7 daga frá dagsetningu samnings eða fyrir gjalddaga, ef hann væri hann innan þeirra tímamarka. Með vísan til þessa fordæmis Hæstaréttar verður ekki fallist á að hinir umdeildu samningar í máli þessu séu ekki skuldbindandi fyrir stefnda af þeirri ástæðu einni að þeir séu ekki undirritaðir fyrir hönd stefnanda. Þá verða hinir almennu skilmálar ekki túlkaðir þannig að skylda hvíli á bankanum til að senda viðskiptamanni undirritað frumrit samnings. Í skýrslu fyrir dómi bar Einari Örn að viðskipti hans fyrir hönd stefnda við stefnanda hefðu venjulega gengið þannig fyrir sig að starfsmaður verðbréfamiðlunar stefnanda, Steinþór Gunnarsson, hefði haft samband við sig og þeir síðan gert munnlega samninga. Í kjölfarið hefðu skriflegir samningar verið undirritaðir af beggja hálfu. Taldi Einar Örn sig ekki hafa samþykkt þá samninga sem um er deilt í máli þessu þar sem þeir hefðu ekki verið undirritaðir af hálfu beggja aðila. Þó svo fyrir lægi að hann hefði undirritað samningana væri það ekki trygging fyrir því að viðskiptin hefðu gengið eftir þar sem komið hefði fyrir að hætt hefði verið við samninga sem þeir Steinþór höfðu samið um. Í framburði framangreinds Steinþórs kom fram að eftir að hann, fyrir hönd stefnda, og stefndi Einar Örn hefðu gert með sér munnlega samninga hefði Steinþór sent „pöntun inn í kerfið“ og aðrir starfsmenn stefnanda hefðu séð um að klára samninginn, m.a. ákveða kjör á lánum og senda hann til viðskiptamanns til undirritunar. Minntist Steinþór þess ekki að bankinn hefði nokkurn tíma hrokkið frá samningi. Sama kom fram í framburði annarra starfsmanna bankans sem skýrslu gáfu fyrir dóminum. Þá skýrðu þeir frá því að sambærilegir samningar hefðu ekki verið undirritaðir af hálfu stefnanda nema viðskiptavinur hefði óskaði sérstaklega eftir því. Af hálfu stefnanda voru lagðir fram tölvupóstar vegna samskipta starfsmanna hans við Einar Örn Jónsson, stjórnarformanns stefnda, vegna viðskipta málsaðila. Er hinna umdeildu samninga getið í þeim. Með tölvupósti stefnanda 10. desember 2007 var Einari Erni Jónssyni, vegna hins stefnda félags, send krafa um viðbótartryggingu vegna viðskipta við stefnanda, þ.e. svokallað veðkall. Þar er að finna yfirlit yfir þá framvirku hlutabréfasamninga sem voru í gildi milli hins stefnda og stefnanda þann dag, m.a. yfir hina umdeildu samninga um framvirk kaup félagsins á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Hinn 9. janúar og 7. febrúar 2008 var veðkallið ítrekað og er framangreindra samninga getið þar. Liggur ekkert fyrir í gögnum málsins um að stefndi hafi andmælt gildi þessara samninga. Með vísan til alls framangreinds verður að telja sannað að samningar þeir sem um er deilt í málinu hafi komist á milli málsaðila, enda bar stefndi ekki fyrir sig fyrr en eftir málshöfðun þessa að þeir hefðu ekki skuldbindingargildi. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að samningunum, hafi þeir komist á, beri að víkja til hliðar á grundvelli 30., 33., 36. og 38. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísar hann í því samhengi m.a. til þess að hið stefnda félag hafi ranglega verið flokkað af stefnanda sem fagfjárfestir. Af hálfu stefnanda var þessari málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni. Í greinargerð stefndu í málinu er sérstaklega vísað til þess að ekkert komi fram í stefnu um hvernig hið stefnda félag hafi verið flokkað samkvæmt svokölluðum MiFID reglum, sem innleiddar hafi verið á Íslandi með setningu laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Þótt málatilbúnaður stefndu hefði mátt vera skýrari að þessu leyti verður að telja að dóminum sé heimilt að taka afstöðu til þessarar málsástæðu stefnda. Um þetta atriði liggur hins vegar fyrir skýrt fordæmi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 638/2010, frá 24. janúar sl., þar sem rétturinn komst að þeirri niðurstöðu í sambærilegu máli að í lögum nr. 108/2007 væru engar reglur um ógildi samnings vegna þess annmarka að viðskiptamaður stefnanda væri ranglega flokkaður sem fagfjárfestir og gætu því slík málalok ekki komið til álita af þeim ástæðum einum. Skiptir því ekki máli um niðurstöðu máls þessa hvort hið stefndi hafi ranglega verið flokkaður sem fagfjárfestir eður ei og verður ekki fallist á sýknukröfu á þessari forsendu. Stefndi vísar enn fremur til þess að samningarnir séu ólögmætir þar sem stefnanda hafi verið kunnar rangar verðskráningar þeirra bréfa sem hann hafi selt og skv. MiFID reglum, sbr. lög 108/2007, hafi upplýsingar verið ónógar. Ofmat hlutabréfanna, sem haldið hafi verið frá stefnda, sé með þeim hætti að sviksamlegt verði að telja, sbr. ákvæði almennra hegningalaga nr. 19/1940. Vísar stefndi í þessu samhengi til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008. Stefndi hefur ekki fært fram frekari sönnun fyrir staðhæfingu sinni að þessu leyti og er réttmæti hennar því ósannað, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 561/2010 frá 7. apríl sl. Verður ekki fallist á sýknukröfu á þessum forsendum. Samkvæmt öllu framanröktu verður lagt til grundvallar að skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila og að þeir séu gildir. Um varakröfu Stefndi hefur til stuðnings varakröfu sinni vísað til þess að stefnandi hafi, áður en til málshöfðunar kom, sent honum kröfur að mun lægri fjárhæð en stefnukrafa máls þessa hljóðar upp á. Ekkert sé fram komið í stefnu um að stefnandi hafi á þessum tíma horft til þess að beita ákvæðum í hinum meintu samningum (grein IX) eða skuldajöfnun samninga, sbr. 4. gr. almennra skilmála stefnanda eða í raun leitað neinna annarra úrræða til lausnar þessara viðskipta, þegar til greiðslufalls hafi komið. Eins og fram hefur komið var stefnanda heimilt en ekki skylt, samkvæmt 4. gr. hinna almennu samningsskilmála um viðskipti aðila, að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem féllu undir skilmálana þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig væri gert upp í einu lagi. Stefndi svaraði ekki áskorunum stefnanda um að gera upp samninga með þeim hætti. Verður ekki séð að hann eigi neinn rétt til þess að samningarnir verði gerðir upp samkvæmt 4. gr. skilmálanna. Samkvæmt framangreindu ber því að fallast á kröfu stefnanda um að stefndi greiði stefnanda 44.624.119 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. febrúar 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 1.016.000,00 hlutum í A1988 hf., áður Hf. Eimskipafélagi Íslands. Stefnandi hefur jafnframt krafist vaxtavaxta, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í umræddu ákvæði er mælt fyrir um það að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skuli þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Því þykir ekki ástæða til að kveða sérstaklega á um þetta í dómi. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað. Mál þetta var þingfest 5. nóvember 2009 en því hefur ítrekað verið frestað, oftast að kröfu stefnda. Hafa verið haldin yfir 30 þinghöld í málinu frá þingfestingu, þ.m.t. um kröfur stefnda um málskostnaðartryggingu, um frávísun og um að dómari víki sæti. Með hliðsjón af framangreindu, þeim hagsmunum sem um er deilt og því að annað samkynja mál milli aðilanna var rekið samhliða þessu máli fyrir dóminum, þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 750.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts en innheimtustarfsemi stefnanda er ekki undanskilin greiðslu á virðisaukaskatti þar sem hún er í samkeppni við atvinnufyrirtæki, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 562/1989 um virðisaukaskatt af eigin þjónustu og úttekt til eigin nota innan óskattskyldra fyrirtækja og stofnana. Kolbrún Sævarsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, NVN ehf., greiði stefnanda, Landsbanka Íslands hf., 44.624.119 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. febrúar 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 1.016.000,00 hlutum í A1988 hf., áður Hf. Eimskipafélagi Íslands. Stefndi greiði stefnanda 750.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 496/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 16. ágúst nk., kl. 16:00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júlí 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 16. ágúst 2013, klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 528/2006
|
Kærumál Samaðild Vátrygging Umferðarlög
|
B stefndi V hf. til greiðslu skaðabóta vegna tjóns, sem hann hafði orðið fyrir í umferðarslysi. Þegar málið var höfðað höfðu lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga ekki tekið gildi og gátu þau því ekki haft þýðingu við úrlausn þess. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa bæri málinu frá dómi, þar sem á þeim tíma var ótvírætt að ekki var unnt að höfða mál til greiðslu skaðabóta á grundvelli umferðarlaga gegn vátryggingafélagi einu sér, sbr. 1. mgr. 97. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2006, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili stefnt varnaraðila einum til greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem sá fyrrnefndi telur sig hafa orðið fyrir árið 1994 þegar bifreið, sem var vátryggð með lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá varnaraðila, var ekið aftan á bifreið, sem sóknaraðili ók. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 24. gr. laga nr. 44/1993, ber skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður) vélknúins ökutækis ábyrgð á því og er fébótaskyldur samkvæmt 88. og 89. gr. umferðarlaga. Skal greiðsla á bótakröfu fyrir tjón sem hlýst af notkun bifreiðar vera tryggð með ábyrgðartryggingu, sem eiganda bifreiðar er lögskylt að taka hjá viðurkenndu vátryggingafélagi samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laganna með áorðnum breytingum. Viðkomandi félagi ber að standa skil á greiðslu bóta til tjónþola, sbr. 1. mgr. 95. gr. laganna. Í 1. mgr. 97. gr. segir að þegar einkamál er höfðað til heimtu bóta gegn þeim, sem bótaskyldur er samkvæmt 90. gr., skuli slíkt mál jafnframt höfðað gegn vátryggingafélagi því, sem hefur ábyrgðartryggt ökutækið. Ákvæðið hefur verið skilið á þann veg að tjónþoli verði að stefna þeim er ábyrgð ber á bifreiðinni sem olli tjóninu ásamt viðkomandi vátryggingafélagi. Ekki sé því unnt að stefna félaginu einu sér, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 173/1971, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1236. Til stuðnings kröfu sinni um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi vísar sóknaraðili meðal annars til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, en þar er fjallað um réttarstöðu tjónþola gagnvart vátryggingafélagi þegar tjónvaldur hefur ábyrgðartryggingu. Í 1. mgr. ákvæðisins kemur fram að ef vátrygging tekur til tjóns vátryggðs vegna skaðabótaábyrgðar, sem hann ber, geti tjónþoli krafist bóta beint frá félaginu. Á það við jafnvel þótt félagið geti í þessum tilvikum haft uppi mótbárur gegn kröfu tjónþola á grundvelli reglna vátryggingaréttar. Ofangreind lög tóku gildi 1. janúar 2006. Ekki er þar mælt fyrir um hvaða reglum skuli fylgt ef mál hefur verið höfðað fyrir gildistöku þeirra. Það mál sem hér er til umfjöllunar var höfðað 30. júlí 2004. Þar sem lög nr. 30/2004 höfðu þá ekki tekið gildi geta þau þegar af þeirri ástæðu ekki haft þýðingu við úrlausn í máli þessu. Á þeim tíma var ótvírætt að ekki var unnt að höfða mál til greiðslu skaðabóta á grundvelli umferðarlaga gegn vátryggingafélagi einu sér, eins og vikið var að hér að framan, heldur bar að höfða það einnig gegn eiganda eða umráðamanni bifreiðarinnar, sem olli tjóninu. Er því fallist á að vísa hafi átt málinu frá dómi án kröfu og breytir engu þó að það hafi ekki verið gert fyrr en nokkur tími var liðinn frá því að greinargerð varnaraðila var lögð fram í málinu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var höfðað 30. júlí 2004 og tekið til úrskurðar 20. september 2006. Stefnandi er Björn Sigurðsson, Ofanleiti 5, Reykjavík, en stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.510.535 krónur með 2% ársvöxtum frá 7. ágúst 1994 til 1. maí 1999 en þá af nefndri fjárhæð með 4,5% ársvöxtum frá þeim tíma til stefnubirtingardags, en þá af nefndri fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.036.482 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 7. ágúst 1994 til 1. júlí 1999 en þá með 4,5% ársvöxtum af nefndri fjárhæð til stefnubirtingardags, en þá með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af nefndri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar eins og málið væri ekki rekið sem gjafsóknarmál, að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara krefst hann þess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður í því tilviki felldur niður. Málavextir eru þeir að stefnandi slasaðist er hann lenti í bifreiðaslysi hinn 7. ágúst 1994 er bifreiðinni RA-321 var ekið aftan á bifreiðina JB-905 sem stefnandi ók umrætt sinn. Gerðist þetta við Þyril í Hvalfirði en samkvæmt gögnum málsins hafði stefnandi stöðvað bifreið sína vegna búfjár á veginum er áreksturinn varð. Í kjölfar slyssins leitaði stefnandi til slysadeildar og kvartaði undan einkennum í hálsi og doða í hægri hendi og var sjúkdómsgreiningin sú að hann hefði tognað á hálsi. Stefnandi leitaði síðan til Jóns Guðgeirssonar læknis sama dag og fékk hjá honum verkjalyf. Kemur fram í læknisvottorði hans að stefnandi hefði eftir slysið haft vaxandi óþægindi frá hálsi með verki út í herðar, handleggi og stundum dofatilfinningu fram í fingur sérstaklega á vinstri hendi. Þá hafi hann haft höfuðverk í hnakka og fram í enni og átt erfitt með að einbeita sér og sitja lengi við lestur eða skriftir. Þá hafi þessu fylgt svefntruflanir. Þá kemur fram í vottorði læknisins að ofannefnt einkenni hafi vaxið með árunum og seinni árum farið að bera á sjóntruflunum á vinstra auga. Þá kveður læknirinn greinilegt að stefnandi hafi hlotið svokallaðan “whiplash“ áverka við slysið. Að kröfu stefnanda voru dómkvaddir matsmenn hinn 28. janúar 2005 til að meta afleiðingar umferðarslyssins. Hinir dómkvöddu matsmenn, Björn Daníelsson lögfræðingur og Grétar Guðmundsson læknir, skiluðu matsgerð hinn 3. október 2005. Í niðurstöðu matsgerðarinnar kemur fram að tímabundið atvinnutjón sé ekkert og stöðugleikatímapunktur sé ákveðinn 7. janúar 1995. Var það niðurstaða matsmanna að ekki hafi verið að vænta frekari bata á heilsufari matsbeiðanda vegna afleiðinga slyssins þegar sex mánuðir voru liðnir frá tjónsdegi. Sé þá fyrst og fremst miðað við hjöðnun á tognunareinkennum í hálsi og baki og liggi nú fyrir að engin einkenni standi eftir í baki sem máli skipti. Þá er það niðurstaða matsmanna að tímabil þjáningarbóta sé frá 7. ágúst 1994 til 7. janúar 1995, varanlegur miski sé 10% og varanleg örorka 15%. Meginágreiningur aðila snýst um það hvort krafa stefnanda sé fyrnd á grundvelli fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaganna. Stefnandi heldur fram að afleiðingar slyssins hafi ekki legið fyrir fyrr en nú á síðari árum og hafi hann því ekki átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar fyrr. Gildi því um slys þetta tíu ára fyrningarfrestur samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Stefndi hins vegar telur að stöðugleikapunkti hafi verið náð hinn 7. janúar 1995 og hafi stefnandi þá getað látið meta örorku sína af völdum slyssins. Hafi fyrningarfresturinn byrjað að líða um áramótin 1995/1996 og því runnið út í árslok 1999. Í málinu er ekki deilt um örorku stefnanda heldur er ágreiningur um útreikning bóta vegna varanlegrar örorku teljist krafa stefnanda ekki fyrnd. Eins og rakið hefur verið var mál þetta höfðað 30. júlí 2004, viku áður en tíu ár voru liðin frá tjónsatburði þeim sem fjallað er um í máli þessu. Var það svo þingfest hinn 2. september 2004. Af bókunum í þingbók sést að lögmenn aðila fengu málinu margítrekað frestað til gagnaöflunar áður en málið fór út af reglulegu dómþingi til úthlutunar dómstjóra 12. janúar 2006. Var máli þessu svo úthlutað undirrituðum dómara hinn 1. febrúar 2006. Eftir það var málinu enn frekar frestað ítrekað að ósk stefnanda vegna gagnaöflunar og loks var aðalmeðferð málsins ákveðin hinn 20. september 2006 og hinn 7. júní 2006 fékk stefnandi leyfi til gjafsóknar. Við athugun dómara á málinu áður en aðalmeðferð skyldi fara fram kom í ljós að grundvöllur kröfu stefnanda á hendur stefnda byggist á því að sá aðili, sem ók bifreiðinni á bifreið stefnanda með þeim afleiðingum að stefnandi varð fyrir tjóni á heilsu sinni, var með lögbundna ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Þetta kom hins vegar ekki skýrt fram í stefnu málsins. Þar sem þeim aðila var ekki stefnt í málinu taldi dómari að það kynni að vera slíkur galli á málinu að varðað gæti frávísun þess án kröfu. Í þinghaldi hinn 20. september 2006 var ákveðið að leysa úr þessu álitaefni áður en málið yrði tekið til aðalmeðferðar og var lögmönnum aðila gefinn kostur á að tjá sig um þetta álitaefni munnlega, sbr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eftir að lögmenn höfðu reifað sín sjónarmið var málið tekið til úrskurðar. Samkvæmt 90. gr. umferðarlaga ber skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður) vélknúins ökutækis ábyrgð á því og er fébótaskyldur samkvæmt 88. og 89. gr. umferðarlaga. Þá segir í 1. mgr. 97. gr. laganna að sé höfðað einkamál til heimtu bóta gegn þeim sem bótaskyldur er samkvæmt 90. gr. skuli þá höfða slíkt mál jafnframt gegn tryggingarfélagi því sem ábyrgðartryggt hefur ökutækið. Verður ákvæði 1. mgr. 97. gr. laganna ekki skýrt á annan hátt að tjónþoli geti þannig hvorki stefnt hinum bótaskylda einum né tryggingarfélaginu einu til greiðslu bóta fyrir tjón af notkun bifreiðar. Þar sem stefnandi hefur í máli þessu einungis stefnt tryggingarfélaginu og því ekki gefið hinum meinta tjónvaldi, sem tryggður var hjá stefnda, kost á að láta mál þetta til sín taka, verður með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa máli þessu sjálfkrafa frá dómi. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals að fjárhæð 1.174.350 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans sem þykir hæfilega ákveðin 750.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Björns Sigurðssonar, samtals að fjárhæð 1.174.350 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Magnúsar B. Brynjólfssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 750.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 396/2015
|
Sveitarfélög Ráðningarsamningur Uppsögn Stjórnsýsla Stjórnarskrá Tjáningarfrelsi
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort A hefði með lögmætum hætti sagt S upp störfum sem grunnskólakennari vegna ummæla um samkynhneigð sem hann lét falla á vefmiðli. Með vísan til 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 réðust réttindi og skyldur S í starfi af ákvæðum kjarasamnings, sem hafði verið í gildi þegar S var veitt áminning í febrúar 2012 og síðar sagt upp störfum í júlí sama ár. Litið var svo á að ákvæði kjarasamningsins um heimildir vinnuveitanda til að áminna starfsmann og segja upp ráðningarsamningi vegna ávirðinga, sem ekki gæfu þó tilefni til fyrirvaralausrar brottvikningar, væru bundnar við atriði sem sneru að framferði starfsmannsins í starfi. Þau ákvæði kjarasamningsins um skyldur starfsmanns, sem gætu að nokkru tekið til háttsemi hans utan starfs, væru á hinn bóginn ekki tengdar við heimildir vinnuveitanda til áminningar eða uppsagnar. Talið var að gæta yrði að því að A væri sem stjórnvald bundinn af þeirri meginreglu að lagaheimildar væri þörf fyrir gerðum hans. A hefði beitt áminningu og uppsögn til að bregðast við ummælum sem S hafði látið falla opinberlega utan starfs síns og án tengsla við það. A hefði því vegna ákvæða 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar þurft ótvíræða stoð fyrir slíkum viðbrögðum í kjarasamningnum. Þar sem að slík stoð hefði ekki verið fyrir hendi var uppsögn S talin ólögmæt.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 15. júní 2015. Hann krefst þess aðfelldur verði úr gildi úrskurður innanríkisráðuneytisins 4. apríl 2014, þar semákvörðun hans 12. júlí 2012 um að segja stefnda upp starfi kennara í Brekkuskólaá Akureyri var metin ólögmæt. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrirHæstarétti.IEins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi gerðiáfrýjandi samning 9. ágúst 2001 við stefnda um ráðningu hans í fullt starfgrunnskólakennara við Brekkuskóla frá 1. sama mánaðar að telja. Í niðurlagisamningsins var tekið fram að um réttindi aðilanna og skyldur færi eftir lögumum grunnskóla og lögum um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnendagrunnskóla að því leyti sem ekki væri kveðið á um annað í kjarasamningum eðaráðningarsamningnum. Samhliða starfi á grundvelli samningsins var stefndisafnaðarhirðir Hvítasunnukirkjunnar á Akureyri.Á fundi 8. október 2010, sem skólastjóriBrekkuskóla kvaddi stefnda til og haldinn var að viðstöddum fræðslustjóra ogbæjarlögmanni áfrýjanda, var stefnda samkvæmt fundargerð greint frá því aðskólanefnd hafi „rætt um meiðandi ummæli hans um samkynhneigð“, sem hann hafilátið falla á opinberum vettvangi, en í málinu liggur ekki nánar fyrir hverþessi ummæli hafi verið. Var haft eftir stefnda að „hann ræddi skoðanir sínarum samkynhneigð aldrei í skólastofunni“, en hann gæti „ekki hugsað sér að látaaf því að ræða opinberlega um samkynhneigð.“ Í lok fundargerðar var tekið framað stefnda hafi verið kynnt að kæmi til þess að hann ræddi „aftur opinberlega ámeiðandi hátt um samkynhneigða geti komið til þess að málið fari íáminningarferli.“Í tilefni af umfjöllun í fjölmiðli 29. janúar 2012um að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna hafi látið til sín taka réttarstöðusamkynhneigðra í ríkjum Afríku, þar sem kom meðal annars fram aðmannréttindasamtök hafi kennt „evangelískum prestum um aukið hatur í garðsamkynhneigðra“, birti stefndi 30. sama mánaðar á vefmiðli pistil, sem hófst áorðum um að enn hafi komið „upp árekstrar milli samkynhneigðra ogevangelískra.“ Kjarninn í sjónarmiði þeirra síðarnefndu væri „að samkynhneigðintelst vera synd“, en laun syndarinnar væru „dauði og því grafalvarleg.“ Á öðrumvefmiðli birtist frétt 1. febrúar sama ár undir fyrirsögninni: „Snorri: Verðureflaust flokkað sem hatursáróður en samkynhneigð er synd og launin eru dauði“ ogvoru þar í stuttu máli rakin nokkur atriði sem fram komu í fyrrgreindum pistlistefnda. Degi síðar boðaði skólastjóri Brekkuskóla stefnda bréflega til fundar„vegna meints brots í starfi sem er til skoðunar“, en um það var vísað tilsíðastnefndrar fréttar „þar sem þú viðhefur meiðandi ummæli um samkynhneigða.“Yrði stefnda gefinn kostur á að bera upp andmæli í framhaldi af fundinum, sem„gæti verið undanfari áminningar í starfi“, en á grundvelli hennar gæti komiðtil uppsagnar ef um yrði að ræða „ítrekuð brot“. Að fram komnum andmælumstefnda veitti skólastjórinn honum skriflega áminningu 13. febrúar 2012, þarsem sagði meðal annars að niðurstaðan hafi orðið „sú að þú hafir sýnt af þérbrot utan starfs, sem samrýmist ekki því starfi sem þú gegnir“, en stefnda værigefinn kostur á að bæta ráð sitt „með því að ítreka ekki það brot og þau samskiptiaf því tagi sem lýst er hér að framan, ellegar kann þér að verða sagt uppstörfum.“ Samhliða þessu beindi skólastjórinn tilkynningu til stefnda um aðákveðið hafi verið að „bjóða“ honum launað leyfi frá störfum til lokayfirstandandi skólaárs, en tekið var fram að leyfið væri „veitt til að lægjaþær öldur sem risið hafa í kjölfar ummæla þinna á bloggi.“Aftur lét stefndi frá sér fara pistil á vefmiðli20. apríl 2012 undir fyrirsögninni: „Gildum er hægt að breyta!“ Í hinumáfrýjaða dómi er ítarlega greint frá efni þessa pistils. Í honum lagði stefndimeðal annars út af því að eftir orðum Biblíunnar væri líkami manns „ekki fyrirsaurlífi heldur fyrir Drottinn“, svo og að hjónabandið væri heilagt „því Guð útbjó það þar sem karl og kona ganga saman gegnum lífið“, en ekki „tveir karlarsaman og ekki tvær konur saman heldur karl og kona.“ Ekki er að sjá af gögnummálsins að áfrýjandi hafi brugðist sérstaklega við þessum pistli, en með bréfi20. júní 2012 boðaði skólastjóri Brekkuskóla stefnda til fundar degi síðar, þarsem honum yrði „kynnt niðurstaða í yfirstandandi áminningarferli vegna meintsbrots.“ Í málinu liggur fyrir óundirritað skjal með fyrirsögninni „samkomulagum starfslok“, sem var dagsett 21. júní 2012, en í því var ráðgert að stefndiléti af störfum sem kennari við skólann 1. ágúst sama ár, meðal annars með þeimskilmála að hann héldi fullum launum í eitt ár. Um fundinn, sem boðað var tilsamkvæmt framansögðu, liggur ekkert frekar fyrir í skjölum málsins, en meðbréfi 29. júní 2012 til skólastjórans, svo og fræðslustjóra og bæjarlögmannsáfrýjanda, lýsti stefndi því að hann hafnaði „tilboði ykkar dags. 21. júní, umstarfslokasamning“, enda teldi hann ekkert tilefni til að ýta sér úr starfivegna skrifa sinna eða skoðana.Degi áður en stefndi ritaði síðastnefnt bréfbirtist eftir hann á vefmiðli pistill með fyrirsögninni: „Leiðrétting?“ Þarlýsti hann meðal annars þeirri skoðun að nú hafi „orðið leiðrétting fengiðalveg nýja merkingu“ með því að þegar drengur, sem fæddist drengur, gengist undir„kynskiptiaðgerð“ væri það nefnt leiðrétting. Hér væri um að ræða„merkingarbrengl“, því þetta væri „kynbreyting en ekki leiðrétting.“ Hafi Guðgert karl og konu, sem skyldu bindast, stofna heimili og verða einn maður, enef það ætti að „gera karl að konu og/eða konu að karli þá er um að ræðabreytingu eða afbökun en ekki leiðréttingu.“ Frá kristnu sjónarmiði skyldi sá,sem skapaður væri karlmaður, vera það til æviloka og væri það sama að segja umkonuna, sem væri „fædd kvenvera til að vera slík til æviloka.“ Eftir að pistill þessi hafði birst boðaðiskólastjóri Brekkuskóla stefnda 29. júní 2012 skriflega til fundar 3. júlí samaár „vegna meints brots utan starfs“ sem væri til skoðunar með tilliti til þesshvort stefndi hafi sýnt af sér háttsemi sem væri ósamrýmanleg starfi kennara oggæti leitt til uppsagnar ráðningarsamnings hans. Vísaði skólastjórinn tilframangreindra skrifa stefnda 20. apríl og 28. júní 2012, þar sem hann viðhefði„meiðandi ummæli um samkynhneigða og transfólk“, svo og „gildandi áminningar... vegna meiðandi bloggskrifa í garð samkynhneigðra, en sú framkoma og athöfnþótti ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfi þínu sem kennari.“ Á fundinum,sem fræðslustjóri áfrýjanda stýrði í fjarveru skólastjórans, var stefndaveittur frestur til að koma fram andmælum, en að þeim fengnum beindifræðslustjórinn til stefnda 12. júlí 2012 skriflegri uppsögn úr starfigrunnskólakennara.Stefndi kærði 26. september 2012 tilinnanríkisráðherra ákvörðun áfrýjanda um að segja sér upp starfi. Til þessararkæru tók innanríkisráðuneytið loks afstöðu með úrskurði 4. apríl 2014, þar semkomist var að þeirri niðurstöðu að ákvörðun áfrýjanda um uppsögn stefnda hafiverið ólögmæt. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 20. júní 2014 til að fá þann úrskurðfelldan úr gildi.IIStefndi beindi fyrrnefndri kæru tilinnanríkisráðherra á grundvelli 111. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Í 3.mgr. þeirrar lagagreinar kemur fram að heimilt sé á þennan hátt að bera undirráðherra ákvörðun sveitarfélags um uppsögn starfsmanns sem eigi rætur að rekjatil brota hans í starfi, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, athafna í starfieða utan þess, sem þyki ósamrýmanlegar starfinu, eða annarra sambærilegraástæðna. Samkvæmt 117. gr. sömu laga getur sveitarfélag, sem ekki vill unaúrskurði ráðuneytis um slíka kæru, borið mál af því tilefni undir dómstóla, entekið er þar fram að leiði almennar reglur ekki til þess að máli verði beint aðráðherra skuli honum stefnt til réttargæslu. Vegna ákvæða síðastnefndrarlagagreinar verður að játa áfrýjanda heimild til að höfða mál þetta án tillitstil þess að ákvörðun hans um uppsögn stefnda 12. júlí 2012 var ekki felld úrgildi með úrskurði innanríkisráðuneytisins 4. apríl 2014, heldur lýst„ólögmæt.“ Samkvæmt sama lagaákvæði hefur áfrýjandi jafnframt réttilega stefntíslenska ríkinu til réttargæslu í málinu.Í 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga er mælt fyrirum að starfskjör, réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga fari eftirákvæðum kjarasamninga hverju sinni og ráðningarsamninga, en samhljóða regla í57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 var í gildi þegar áfrýjandi og stefndigerðu ráðningarsamning 9. ágúst 2001. Þegar atvik máls þessa gerðust að öðruleyti höfðu lög nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnendagrunnskóla, sem höfðu í VI. kafla að geyma ákvæði um skyldur starfsmanna, veriðfelld úr gildi með 4. mgr. 23. gr. laga nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnendavið leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, en í síðarnefndu lögunum eru ekkifyrirmæli um réttindi og skyldur slíkra starfsmanna sveitarfélaga. Vegna þessaréðust réttindi og skyldur stefnda í starfi, að því leyti sem hér skiptir máli,af ákvæðum kjarasamnings milli Sambands íslenskra sveitarfélaga ogKennarasambands Íslands vegna Félags grunnskólakennara frá 14. maí 2011, semvar í gildi þegar stefnda var veitt áðurnefnd áminning 13. febrúar 2012 og áfrýjandisagði upp ráðningarsamningi þeirra 12. júlí sama ár.Í grein 14.8 íkjarasamningnum voru ákvæði um áminningu og sagði þar eftirfarandi í 1.málsgrein: „Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðravanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eðaóvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur veriðölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því þykja að öðru leytiósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunareða fyrirtækis veita honum skriflega áminningu.“ Í grein 14.9 voru fyrirmæli umuppsögn og frávikningu. Í fyrstu þremur málsgreinum hennar var einkum kveðið áum form uppsagnar og fresti, en í 4. málsgrein sagði: „Ef fyrirhugað er aðsegja starfsmanni upp störfum vegna ávirðinga þá þarf uppsögnin að grundvallastá skriflegri áminningu samkvæmt gr. 14.8.“ Í framhaldi af þessu voru ákvæði umfyrirvaralausa frávikningu úr starfi sem heimilað var að beita ef starfsmaðurhafði með dómi verið sviptur rétti til að gegna því, játað að hafa gerst sekurum refsiverða háttsemi, sem mætti ætla að hefði slíkar afleiðingar í för meðsér, eða orðið uppvís að grófu broti í starfi. Þá er þess að geta að í grein14.11 voru ákvæði um skyldur starfsmanna, þar sem sagði meðal annars:„Starfsmanni er skylt að rækja starf sitt af alúð og samviskusemi í hvívetna.Hann skal gæta kurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu. Hann skal forðastað hafast nokkuð það að í starfi sínu eða utan þess, sem er honum til vanvirðueða álitshnekkis eða varpað getur rýrð á það starf eða starfsgrein er hannvinnur við.“Kjarasamningur þessi hafðiekki að geyma frekari ákvæði en að framan greinir um áminningu starfsmanns eðauppsögn vinnuveitanda á ráðningarsamningi vegna ávirðinga á hendur starfsmanni.Líta verður til þess að í 1. málsgrein greinar 14.8 og 4. málsgrein greinar14.9 voru heimildir vinnuveitanda til að áminna starfsmann og segja uppráðningarsamningi vegna ávirðinga, sem gáfu þó ekki tilefni tilfyrirvaralausrar brottvikningar, bundnar við atriði sem sneru að framferðistarfsmannsins í starfi. Við áðurgreind ákvæði í grein 14.11 um skyldurstarfsmanns, sem gátu að nokkru tekið til háttsemi hans utan starfs, voru áhinn bóginn ekki tengdar heimildir vinnuveitanda til áminningar eða uppsagnar. Áfrýjandihefur ekki borið því við í málinu að stefndi hafi í starfi sínu sem kennari viðBrekkuskóla sýnt af sér háttsemi sem hefði getað leitt til áminningar oguppsagnar eftir þessum ákvæðum greina 14.8 og 14.9 í kjarasamningnum. Þegarmetið er hvort áfrýjandi kunni á grundvelli annarra heimilda en þessara ákvæðakjarasamningsins að hafa mátt veita stefnda áminningu og segja uppráðningarsamningi þeirra vegna háttsemi hans utan starfs verður að gæta að þvíað áfrýjandi var sem stjórnvald bundinn af þeirri meginreglu að lagaheimildarvar þörf fyrir gerðum hans. Að því verður ekki síður að gæta að áfrýjandibeitti hér áminningu og uppsögn til að bregðast við ummælum, sem stefndi hafðilátið falla opinberlega utan starfs síns og án tengsla við það, og hefði þvívegna ákvæða 2. mgr. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar þurft ótvíræða stoðfyrir slíkum viðbrögðum í kjarasamningnum, sem réði réttindum og skyldumstefnda í starfi samkvæmt 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga. Slík stoð varekki fyrir hendi. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest.Áfrýjanda verður gert aðgreiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Fer jafnframtsamkvæmt því, sem þar segir, um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómi.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Akureyrarkaupstaður, greiði í ríkissjóð 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Þá greiði áfrýjandi jafnframt réttargæslustefnda,íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Snorra Óskarssonar, fyrir Hæstaréttigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans,1.000.000 krónur.DómurHéraðsdóms Norðurlands eystra 10. apríl 2015.Mál þetta, sem dómtekið var aðlokinni aðalmeðferð 13. febrúar 2015, er höfðað 23. júní 2014 afAkureyrarkaupstað, Geislagötu 9, Akureyri, á hendur Snorra Óskarssyni, kt. [...],Skógarhlíð 35, Hörgársveit. Til réttargæzlu er stefnt innanríkisráðuneytinu, Sölvhólsgötu7, Reykjavík.DómkröfurStefnandi krefst þess að felldurverði úr gildi úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 4. apríl 2014 ístjórnsýslumáli nr. IRR12100058, þar sem ákvörðun stefnanda, dags. 12. júlí2012, um að segja stefnda Snorra upp starfi kennara við Brekkuskóla, var metinólögmæt. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda eins oghann nyti ekki gjafsóknar. Hann krefst þess að gjafsóknarkostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans.Réttargæzlustefnda krefstmálskostnaðar úr hendi stefnanda.MálavextirStefndi er grunnskólakennari oghafði starfað sem slíkur nær allar götur frá árinu 1973 þar til honum var sagtupp störfum hinn 12. júlí 2012. Hann var ráðinn kennari við Brekkuskóla áAkureyri hinn 1. ágúst 2001. Kennslugreinar hans voru íslenzka og danska. Áskólaárinu 2002 til 2003 mun hann hafa gegnt starfi skólastjóra við skólann umnokkurra mánaða skeið, í leyfi þáverandi skólastjóra.Stefndi starfar jafnframt íHvítasunnusöfnuðinum á Akureyri og hefur þar starfsheitið safnaðarhirðir. Þá erhann notandi vefsíðunnar snorribetel.blog.is, sem er svo nefnd „bloggsíða“.Hinn 6. október 2010 boðaðiJóhanna María Agnarsdóttir skólastjóri Brekkuskóla stefnda til fundar áskrifstofu bæjarlögmanns Akureyrar „vegna ummæla um samkynhneigða sem birst[hefðu] í fjölmiðlum og á bloggsíðu“ stefnda. Fundurinn var haldinn tveimurdögum síðar og viðstödd auk þeirra tveggja voru fræðslustjóri og bæjarlögmaðurstefnanda. Í fundargerð er bókað að fræðslustjóri hafi upplýst stefnda um aðskólanefnd hafi „rætt um meiðandi ummæli hans um samkynhneigð“. Stefnandi lítisvo á að „það samrýmist illa stöðu hans sem grunnskólakennari að vera jafnframtað ræða opinberlega um samkynhneigð sbr. tilvísun til frétta sem birst hafa ávisir.is og pressan.is og á bloggi hans, þar sem m.a. er rætt um aðsamkynhneigð sé synd.“ Innan grunnskólans séu samkynhneigð börn og unglingareða börn og unglingar sem eigi samkynhneigða aðstandendur og ummæli stefnda séumeiðandi. Í fundargerðinni er haft eftir stefnda „að hann ræddi skoðanir sínarum samkynhneigð aldrei í skólastofunni.“ Jafnframt er haft eftir honum að hannhafi ekki í hyggju að hætta að tjá sig opinberlega um samkynhneigð. Loks segirað honum sé kynnt „að komi til þess að hann [ræði] aftur opinberlega á meiðandihátt um samkynhneigða geti komið til þess að málið fari í áminningarferli.“Hinn 29. janúar 2012 birtist áfréttavefnum mbl.is frétt undir fyrirsögninni „Afríkuríki standi vörð umréttindi samkynhneigðra“. Er í fréttinni sagt frá því að aðalritari Sameinuðuþjóðanna hafi hvatt leiðtoga Afríkuríkja til að virða mannréttindisamkynhneigðra og meðal annars rakið að í mörgum ríkjum Afríku sé samkynhneigðólögleg. Verst sé ástandið í Úganda, þar sem nýlega hafi verið lagt til á þingilandsins að heimilt yrði að dæma þá til dauða sem brjóti gegn banni viðsamkynhneigð, eftir nánari skilyrðum sem talin eru upp í fréttinni. Eru svogreinaskil en þar á eftir lýkur fréttinni á orðunum: „Mannréttindasamtök kennaevangelískum prestum um aukið hatur í garð samkynhneigðra í Úganda.“Á umræddum fréttavef gefstlesendum, sem jafnframt eru notendur skráðrar „bloggsíðu“ á léninu blog.is,kostur á því að skrifa sjálfir veffærslur sem birtast á hinni sjálfstæðu síðuþeirra, og er færslan þá tengd upphaflegri frétt. Er þetta nefnt að „blogga umfréttina“. Þetta gerði stefndi um umrædda frétt hinn 30. janúar 2012, undiryfirskriftinni: „Er hatur hjá evangelískum?“. Færsla stefnda hljóðar svo: „Enneina ferðina koma upp árekstrar milli samkynhneigðra og evangelískra. Sagt er ígreininni: „Mannréttindasamtök kenna evangelískum prestum um aukið hatur í garðsamkynhneigðra“. Það er ef til vill að bera í bakkafullan lækinn að bæta þessumorðum við í umræðunni. Kjarninn í sjónarmiði evangelískra er sá aðsamkynhneigðin telst vera synd. Syndin erfir ekki Guðs ríkið og því óæskileg.Laun syndarinnar er dauði og því grafalvarleg. Sennilega verður ekki hægt aðfinna einhverja „sáttarleið“ í þessu máli. Þannig hafa árekstrarnir viðsamkynhneigðina verið allsstaðar eins, milli hins Evangelíska orðs og svo„mannréttinda“. Það var víst Guð sem sætti heiminn við sig með fórnardauða Jesúen ekki öfugt. Maðurinn er ekki enn búinn að sættast við Guð og fáfyrirgefningu. Við steytum hnefann á móti miskunnsömu almætti og heimtum„mannréttindi“! Þetta stutta innlegg mitt verður eflaust flokkað sem„hatursáróður“ – kannski bara vegna þess að ég tek Evangelíska afstöðu tilmálsins? Allsstaðar veldur þetta efni sundrungu og deilum. Hið versta er að viðgetum séð ávöxtinn af græðginni sem er líka synd. Nú þurfa fjölskyldurnar áÍslandi að lifa við þröngan kost vegna græðginnar. Syndin sem nú er baristfyrir að verði „mannréttindi“ kemur einnig með sinn ávöxt! kær kveðja Snorri íBetel.“Hinn 2. febrúar 2012 boðaðiJóhanna María Agnarsdóttir skólastjóri Brekkuskóla stefnda til fundar í ráðhúsibæjarins daginn eftir. Var tekið fram í fundarboðinu að auk skólastjórans yrðuá fundinum bæjarlögmaður og fræðslustjóri, en boðað væri til fundarins „vegnameints brots í starfi sem [væri] til skoðunar.“ Var vísað til vefritsinspressan.is en þar hefði daginn áður birzt frétt „þar sem þú viðhefur meiðandiummæli um samkynhneigða.“ Þá er í bréfinu „vísað til fundar dags. 8. október2010 þar sem þér var gefin skrifleg aðvörun að viðlagðri áminningu [ef] þúopinberlega ræðir aftur á meiðandi hátt um samkynhneigða.“ Á fundinum yrði „hiðmeinta brot reifað frekar og lögð fram gögn“ og stefnda gefinn frestur til aðkoma með andmæli. Fundurinn „gæti verið undanfari áminningar í starfi.Réttaráhrif áminningar getur verið uppsögn ef um ítrekuð brot er að ræða ágildistíma áminningar.“Fundurinn var haldinn hinn 3.febrúar og auk stefnda og þeirra sem talin voru upp í fundarboði, sat fundinnBjörn Sverrisson, trúnaðarmaður kennara í Brekkuskóla. Fundargerð fundarinsliggur fyrir í málinu og ber hún yfirskriftina „Fundargerð vegna meints brotsSnorra Óskarssonar Opinber meiðandi ummæli um samkynhneigða“. Segir í fundargerðinniað fundurinn sé haldinn „vegna meints brots [stefnda], utan starfs, semsamrýmist ekki því starfi sem hann gegnir, sem kennari hjá Brekkuskóla.“ Þásegir að stefnandi hafi á fundinum lagt fram nokkurar réttarheimildir, semtalið sé að meint brot geti varðað við, en útdráttur réttarheimildanna fylgimeð í sérstakri greinargerð sem sé hluti fundargerðarinnar. Eru ígreinargerðinni taldar upp Mannauðsstefna Akureyrarbæjar, þar sem fram komi aðframkoma og athafnir utan vinnustaðar verði að samrýmast starfinu semstarfsmenn gegni; lög nr. 91/2008 um grunnskóla og er sérstaklega vísað til 1.mgr. 12. gr. og 24. gr.; Sjöundi kafli „Náms og kennslu“, þar sem segi að ígrunnskóla eigi allir nemendur rétt á að stunda nám við sitt hæfi og skulitækifæri þeirra að vera jöfn óháð atgervi og aðstæðum hvers og eins;Aðalnámskrá, þar sem segi að nemendur verði í daglegu lífi að tileinka sér ýmsaþætti til þess að verða virkir þátttakendur í lýðræðisþjóðfélagi, þar á meðalsamskiptahæfni, virðingu, umburðarlyndi og skilning á uppbyggingu lýðræðislegsþjóðfélags; Reglugerð nr. 1040/2011 um ábyrgð og skyldur aðilaskólasamfélagsins í grunnskólum, þar sem segi meðal annars í 3. gr. aðstarfsfólk skóla skuli ávallt bera velferð nemenda fyrir brjósti og leggja sigfram um að tryggja nemendum öryggi, vellíðan og vinnufrið til að þeir getinotið skólagöngunnar. Þá skuli starfsmenn sýna nærgætni og gæta virðingar íframkomu sinni gagnvart nemendum, foreldrum og samstarfsmönnum, og loks þriðjagrein siðareglna Kennarasambands Íslands, þar sem segi meðal annars að kennarivinni gegn fordómum, einelti og öðru ranglæti sem nemendur verði fyrir.Í fundargerð segir svo að afhálfu stefnanda sé „talið að umrætt blogg og frétt geti verið brot ámannauðsstefnu [stefnanda], grunnskólalögum og framangreindri reglugerð.“ Erstefnda veittur vikufrestur til að „koma að sínum sjónarmiðum gagnvart hinummeintu ávirðingum“ og er bókað að stefndi hyggist koma að skriflegum andmælumfremur en að sitja annan fund. Er honum tjáð að verði honum veitt áminning„geti ítrekað brot á gildistíma áminningar leitt til uppsagnar.“Með bréfi til stefnanda, dagsettuföstudaginn 10. febrúar 2012, hafnar stefndi því að hann hafi brotið af sér.Hann segir í bréfinu að ekki geti verið á skjön við mannauðsstefnu stefnanda aðtjá sig um trúarleg og siðferðisleg málefni samtímans og væri stjórnarskrárbrotað meina honum þátttöku í þjóðmálaumræðu. Þá hafi engin dæmi verið nefnd um aðhann hafi brotið gegn grunnskólalögum, aðalnámskrá, reglugerð eða siðareglumKennarasambandsins. Í lok bréfsins kveðst stefnandi hafa í hyggju að vinnaáfram störf sín og „rækja [sitt] trúfrelsi“. Hann muni ekki samþykkja skerðinguá tjáningarfrelsi sínu til að „þóknast“ stefnanda, en halda áfram að boða aðmenn eigi opna hjálpræðisleið sem sé trúin á Jesúm Krist. Bætir hann svo við:„En ef þið viljið vera sanngjörn þá er ég til viðræðu um starfslokasamning enhann þarf að ná til þess tíma að ég taki eftirlaun úr lífeyrissjóði LSR.“Nýr fundur var haldinn íráðhúsinu mánudaginn 13. febrúar 2012 og sátu hann þau sömu og hinn fyrri. Ífundargerð er meðal annars bókað að stefnda hafi verið „kynnt sú niðurstaða aðþrátt fyrir andmæli hans verði honum veitt áminning, enda hafi andmælin ekkibrugðið neinni birtu á málið sem leitt geti til þess að málinu ætti að ljúka ánáminningar. [Stefnda] er kynnt að honum sé veitt áminning skv. grein 14.8 íKjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands vegnaFélags grunnskólakennara [...], að viðlagðri uppsögn ef til ítrekaðs brots kemurskv. grein 14.9 í sama kjarasamningi.“ Er þá bókað eftir stefnda, að samkvæmtlögfræðingi Kennarasambandsins „gildi grein 14.8. ekki um áminningu þessa.“ Ífundargerðinni segir svo að stefnda sé afhent „skriflegt áminningarbréf dags.13. febrúar 2012.“ Þá sé honum tilkynnt að frá og með sama degi sé honum veittleyfi á launum það sem eftir sé skólaársins. Á meðan á leyfinu standi haldihann launum og réttindum en einnig öllum skyldum, „þ.m.t. með vísan til allraþeirra réttarheimilda sem liggja til grundvallar áminningu.“. Loks er bókaðeftir stefnda að hann hyggist halda áfram að „blogga“ og njótatjáningarfrelsis.Umrætt áminningarbréf til stefndaer undirritað af Jóhönnu Maríu Agnarsdóttur skólastjóra Brekkuskóla. Segir íbréfinu að stefnandi telji að „með því að skrifa og tjá [sig] opinberlega ámeiðandi hátt um samkynhneigð [hafi stefndi] brotið svo af [sér] að réttlætiviðbrögð af hálfu [stefnanda].“ Í áminningarbréfi skólastjórans segir að orðstefnda, „samkynhneigð telst vera synd. Syndin erfir ekki Guðs ríkið og þvíóæskilegt. Laun syndarinnar er dauði og því grafalvarleg“, séu „til þess fallinað vera meiðandi, m.a. gagnvart nemendum og ganga gegn lögum, reglum,samþykktum og skólastefnu.“ Þá sé „vísað til fjölmargra opinberra ummæla[stefnda] í fjölmiðlum undanfarna daga.“ Vísað sé til 1. mgr. 12. gr.grunnskólalaga nr. 91/2008 þar sem fram komi að kennarar skuli sýna nærgætnigagnvart börnum og foreldrum, og til 24. gr. laganna þar sem segi að markmiðnáms, kennslu og starfshátta skuli vera þannig að komið sé í veg fyrirmismunun, meðal annars vegna kynhneigðar. Þá sé vísað til 7. kafla aðalnámskrárþar sem segi að tækifæri nemenda skuli vera óháð meðal annars kynhneigð og aðmeðal grundvallarréttinda nemenda sé að hafa vinnufrið í skólanum þannig aðþeir geti náð sem beztum tökum á náminu og kennsla nýtist þeim sem bezt. Þvíþurfi að leggja áherzlu á að skapa jákvæðan skólabrag í hverjum skóla og góðanvinnuanda í einstökum bekkjardeildum og námshópum. Þá er vísað til 3. gr.reglugerðar nr. 1040/2011 með sambærilegum hætti og gert var í greinargerðþeirri er fylgdi fundargerð frá 3. febrúar. Þá er í áminningarbréfinu vísað til3. gr. siðareglna Kennarasambands Íslands, með sama hætti og í greinargerðinni.Segir í áminningarbréfinu að af þessum heimildum megi ráða aðgrunnskólakennarar „beri ríkar samfélagslegar skyldur með vísan til laga ogreglna, ekki bara innan veggja skólans heldur einnig utan hans.“ Þannig beriþeim að virða „stefnu vinnustaðar síns og lög og reglur sem [varði] grunnskólaog sé óheimilt að ganga gegn þeim í ræðu og riti, á þann hátt sem [stefndihafi] gert með meiðandi ummælum um samkynhneigða.“ Loks segir íáminningarbréfinu, með undirstrikun áminnanda: „Með vísan til alls framanritaðsog aðvörunar sem þér var gefin skriflega á fundi dags. 8. október 2010 er þérhér með veitt áminning. Vísað er til greinar 14.8 í kjarasamningi þar semsegir: „Ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu,óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni ístarfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður aðstarfi eða framkoma hans eða athafnir í því þykja að öðru leyti ósæmilegar,óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunar eðafyrirtækis veita honum skriflega áminningu.[“] Með áminningarbréfi þessu erþér gefinn kostur á að bæta ráð þitt með því að ítreka ekki það brot og þausamskipti af því tagi sem lýst er hér að framan, ellegar kann þér að verða sagtupp störfum.“Í málinu er bréf til stefnda,undirritað af Jóhönnu Maríu Agnarsdóttur skólastjóra, dagsett 13. febrúar 2012.Þar segir: „Ég undirrituð, hef ákveðið að bjóða þér launað leyfi frá störfumþínum sem grunnskólakennari við Brekkuskóla út skólaárið 2011-2012. Leyfið erveitt til að lægja þær öldur sem risið hafa í kjölfar ummæla þinna á bloggi. Ámeðan á leyfi stendur munt þú halda fullum launum og réttindum og jafnframtbera þær skyldur sem á þig eru lagðar sem grunnskólakennari skv. þeim lögum,reglum og samþykktum sem við eiga.“Sama dag sendi stefnandi frá sérfréttatilkynningu undir fyrirsögninni „Akureyrarbær bregst við meiðandi ummælumum samkynhneigð“. Í fréttatilkynningunni segir: „Síðustu daga hefur verið háværumræða í fjölmiðlum um ummæli grunnskólakennara á Akureyri sem birtist á bloggihans um samkynhneigð. Akureyrarbæ hefur verið legið á hálsi að bregðast ekkivið ummælunum. Það skal upplýst að árið 2010 brugðust skólayfirvöld við ummælumumrædds kennara um samkynhneigð þar sem honum var gert að láta af slíkummeiðandi ummælum. Því var brugðist umsvifalaust og hart við þeim ummælum sem núeru til umræðu. Var málið þegar sett í það lögformlega ferli semstarfsmannaréttur og stjórnsýslulög gera ráð fyrir hjá hinu opinbera.Starfsmannamál eru trúnaðarmál og því getur Akureyrarbær ekki gert opinberthver niðurstaða málsins er en þess skal getið að umræddur starfsmaður hefurverið sendur í tímabundið leyfi frá störfum. Akureyrarbær getur ekki og munekki tjá sig frekar í fjölmiðlum um mál þessa einstaka starfsmanns sem hér umræðir.“Á umræddum tíma var í gildikjarasamningur milli Sambands íslenzkra sveitarfélaga og KennarasambandsÍslands vegna Félags grunnskólakennara. Svo sem rakið er í áminningarbréfinutil stefnda segir meðal annars í grein 14.8 í þeim samningi: „Ef starfsmaðurhefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boðeða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náðfullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hanseða athafnir í því þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eðaósamrýmanlegar starfinu skal forstöðumaður stofnunar eða fyrirtækis veita honumskriflega áminningu.“ Í sama kjarasamningi, grein 14.9,er fjallað um uppsögn starfsmanns. Þar segir meðal annars: „Ef fyrirhugað er aðsegja starfsmanni upp störfum vegna ávirðinga þá þarf uppsögnin að grundvallastá skriflegri áminningu samkvæmt gr. 14.8.“Hinn 20. apríl 2012 birti stefndigrein á „bloggsíðu“ sinni undir fyrirsögninni „Gildum er hægt að breyta!“. Þarsegir, með leturbreytingum stefnda: „Er Anders ekki einmitt að segja sattvarðandi umbreytingu gildanna. Norskir hermenn læra að líta áandstæðingana í Afganistan sem eitthvað annað en manneskjur og Talibanar kennasínum að líta á hina kristnu sem réttdræpa heiðingja? Þannig hafa styrjaldirverið háðan í gegnum aldirnar að andstæðingurinn er gerður að ómenni.Hvað með þá öll illmenni veraldar? Breyttu þeir ekki gildismati sínu? Er ekkisaga gyðinga einmitt sönnun þess hvernig þeir voru gerðir að „rottumsamfélagsins“, afætum og með svínablóð í æðum“? Sjónarmið kristinnar trúar eruþau að maðurinn getur bætt hegðun sína og það er einmitt nauðsynlegt aðhann taki inn heilbrigt gildismat. Grunnþáttur kristinna gilda er að Guð ertil. Hann skapaði manninn í sinni mynd! Við höfum því ekki rétt á að eyðamönnum hvorki á Utöja né í fóstureyðingum. Næsta er: „að líkami okkarer musteri heilags anda“. Þess vegna höfum við ekki rétt á að fara meðlíkama okkar eins og hverju okkar lystir. Því sá sem eyðir musteri heilags andamun Guð eyða! Þannig gerum við okkur sek við Guð og tilskipun hans. „Enlíkaminn er ekki fyrir saurlífi heldur fyrir Drottinn [svo] og Drottinn fyrirlíkamann.“ (1.Kor 6:13) Þannig verður hjónabandið heilagt því Guð út bjó þaðþar sem karl og kona ganga saman gegnum lífi[ð]. Ekki tveir karlar saman ogekki tvær konur saman heldur karl og kona. Svo er: „Hver er þá náungi minn“?Þar komum við að „Miskunnsama Samherjanum“ sem leggur hinum þjáða lið oggreiðir ekki bara lágmarkslaun sem duga ekki einu sinni fyrir framfærslu áÍslandi. Þessi „miskunnsami“ skilur að auðurinn er skapaður af öllum semstarfa við fyrirtækið og þeira allir eiga því réttlátan hlut í framleiðninni.Þessi hugsun er varðveitt í því að náungi minn er jafningi minn,skapaður í Guðs mynd á sama hátt og ég. Þá má nefna gildin um fjölskylduna.Makar elski og börnin alist upp í heimili elsku og trausts. Hjörtu feðrasnúist til barna og óhlýðnir fái hugarfar réttlátra. Þessum gildum hafnaðiAnders Breivik en ná þau til okkar á Íslandi? Við hrósum happi yfir því að veraekki eins og þessi „tollheimtumaður“ en ef kristin gildi vantar í okkar þjóðfélager þá ekki aðeins stigsmunur og [svo] okkur og honum en ekki eðlismunur? Eðahvernig getum við látið framhjá okkur fara 900 fóstureyðingar á Íslandi árhvert án þess að spyrna við fótum. Jú með því að líta ekki á fóstrin semmanneskjur – Og Breivik sá ekki samborgara sína sem „Musteri heilags anda“! Æ,það er gott að B[r]eivik er ekki hér! Snorri í Betel“.Í málinu liggur skjal sem nefnter „samkomulag um starfslok“, dagsett 21. júní 2012. Skjalið er ekkiundirritað. Í skjalinu eru ýmis samningsákvæði og þar á meðal að stefndi ljúki„ráðningarsambandi sínu við Brekkuskóla miðað við 1. ágúst 2012.“ Hann fáieftir það greidd föst mánaðarlaun í tólf mánuði. Eftir gerð samkomulagsins eigihvorugur aðila kröfu á hinn og hvorugur muni eiga frumkvæði að umræðu umstarfslokasamninginn og aðdraganda starfslokanna. Jafnframt liggur í málinubréf stefnda til skólastjóra Brekkuskóla, fræðslustjóra stefnanda ogbæjarlögmanns, dagsett 29. júní 2012. Þar segist stefndi hafna tilboði umstarfslokasamning, dags. 21. júní. Segist stefndi „ekki tilbúinn að loka ádómstólaleiðina né umræðu í fjölmiðlum með því að samþykkja rýranstarfslokasamning af engu tilefni.“Hinn 28. júní 2012 birti stefndiá „bloggsíðu“ sinni færslu sem hann nefndi „Leiðrétting?“. Þar segir, meðleturbreytingum hans: „Ég hef unnið lengi við að leiðrétta ritgerðir og stíla.Þá er gjarnan stuðst við ákv. reglur sem eru stafsetningarreglur í íslensku.Þær eru ekki hinar sömu í ensku og þýsku. Bretar og Þjóðverjar hafa sínarstafsetningar[r]eglur. En kennarar leiðrétta ranga stafsetningu, röng svör eðaröng viðbrögð. Leiðréttingar eru einnig mikið notaðar í siglingafræðinni hvortsem um skip eða flug er að ræða. Menn taka tillit til segulskekkju, vinda ogstrauma. Það er kallað leiðrétting af því að menn ætla að ná réttum áfangastað.Nú hefur orðið leiðrétting fengið alveg nýja merkingu. Drengur sem fæddist„drengur“ og hefur xy-kynlitning fer í kynskiptiaðgerð. Það er kallað „leiðrétting“.Hvaða merkingarbrengl er virkilega komið í [í]slenskt tungumál? Þetta tilteknaætti að vera kynbreyting en ekki leiðrétting. Því frá náttúrunnarhendi er drengurinn karlkyns vera, hvað svo sem honum finnst eða við álítum.Guð gjörði þau karl og konu og þau tvö skulu bindast, stofna heimili og verðaeinn maður. Ef menn ætla síðan að breyta þessum atriðum og gera karl að konuog/eða konu að karli þá er um að ræða breytingu eða afbökun en ekkileiðréttingu. Sál mannsins er hvorki karlkyns- né kvenkynsvera nema af því aðhún er í líkama karls og líkama konu. Þetta er ekki hægt að leiðrétta heldurbreyta og afbaka. Íslenskt samfélag þarf að fá þessa leiðréttingu og rifja upphve frábær tungan okkar er, hún er svo gagnsæ og skír. Hin kristnu sjónarmiðeru þau að karlinn er skapaður karl og til að vera karlmaður til æviloka. Samaer að segja um konuna, hún er fædd kvenvera til að vera slík til æviloka.Snorri í Betel“.Daginn eftir ritaði skólastjóriBrekkuskóla stefnda bréf og boðaði hann til fundar í ráðhúsinu hinn 3. júlí. Ífundarboði segir meðal annars: „Til fundarins er boðað vegna meints brots utanstarfs, og sem er til skoðunar hvort er ósamrýmanlegt starfi þínu sem kennariog leitt getur til uppsagnar. Vísað er til bloggfærslu á mbl.is frá 20. apríl2012 undir heitinu Gildum er hægt að breyta! og bloggfærslu frá 28. júní 2012undir heitinu Leiðrétting?, þar sem þú viðhefur meiðandi ummæli umsamkynhneigða og transfólk. Vísað er [til] gildandi áminningar dag. 13. febrúar2012 sem þér var gefin [...] vegna meiðandi bloggskrifa í garð samkynhneigðra,en sú framkoma og [athöfn] þótti ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfi þínusem kennari. Þá er vísað til fundar dags. 8. október 2010, þar sem þér vargefin skrifleg aðvörun að viðlagðri áminningu [ef] þú opinberlega ræddi[r]aftur á meiðandi hátt um samkynhneigða. Á fundinum verður hið meinta brotreifað frekar og lögð fram gögn.“Samkvæmt fundargerð sátu þennanfund þau sömu og sátu fundina 10. og 13. febrúar sama ár. Í fundargerðinni ervísað til „bloggs“ stefnda frá 20. apríl 2012 og vitnað til orðanna: „Næsta er:„að líkami okkar er musteri heilags anda“. Þess vegna höfum við ekki rétt á aðfara með líkama okkar eins og hverju okkar lystir. Því sá sem eyðir musteriheilags anda mun Guð eyða! Þannig gerum við okkur sek við Guð og tilskipunhans. „En líkaminn er ekki fyrir saurlífi heldur fyrir Drottinn og Drottinnfyrir líkamann.“ (1.Kor 6:13) Þannig verður hjónabandið heilagt því Guð út bjóþar þar sem karl og kona ganga saman gegnum lífi[ð]. Ekki tveir karlar saman ogekki tvær konur saman heldur karl og kona.“ Þá er í fundargerðinni vísað tileftirfarandi orða í „bloggi“ sem bar fyrirsögnina Leiðrétting?: „Nú hefur orðiðleiðrétting fengið alveg nýja merkingu. Drengur sem fæddist „drengur“ og hefurxy-kynlitning fer í kynskiptiaðgerð. Það er kallað „leiðrétting“. Hvaðamerkingarbrengl er virkilega komið í íslenskt tungumál? Þetta tiltekna ætti aðvera kynbreyting en ekki leiðrétting. Því frá náttúrunnar hendi eru drengurinnkarlkyns vera, hvað svo sem honum finnst eða við álítum. Guð gjörði þau karl ogkonu og þau tvö skulu bindast, stofna heimili og verða einn maður. Ef menn ætlasíðan að breyta þessum atriðum og gera karl að konu og/eða konu að karli þá erum að ræða breytingu eða afbökun en ekki leiðréttingu. Sál mannsins er hvorkikarlkyns- né kvenkynsvera nema af því að hún er í líkama karls og líkama konu.Þetta er ekki hægt að leiðrétta heldur breyta og afbaka.“ Í fundargerðinnisegir að stefnandi vísi „til eftirfarandi réttarheimilda, sem talið [sé] aðmeint brot geti [varðað] við“, og eru svo talin upp Mannauðsstefna stefnanda,þar sem segi að framkoma og athafnir utan vinnustaðar verði að samrýmast þvístarfi sem menn gegni, lög um grunnskóla og sérstaklega vísað til 1. mgr. 12.gr. og 24. gr., „Nám og kennsla“ og þar sérstaklega vísað til 7. kafla, aðalnámskrá,reglugerð nr. 1040/2011 og þar sérstaklega vísað til 3. gr., og siðareglurKennarasambands Íslands. Segir svo að stefnandi telji að „umrædd blogg getiverið brot á mannauðsstefnu [stefnanda], grunnskólalögum og framangreindrireglugerð ásamt fleiri réttarheimildum.“ Með fundargerðinni fylgir greinargerðsama efnis, undirrituð af fræðslustjóra og bæjarlögmanni.Í málinu liggur skjal, undirritaðaf stefnda og stílað á fræðslustjóra, bæjarlögmann og skólastjóra Brekkuskóla.Skjalið er ódagsett en vísað er til fundarins 3. júlí. Í bréfinu hafnar stefndiþví að „blogg“ sitt, „Gildum er hægt að breyta“, hafi verið meiðandi. Þar hafihann fjallað um hið „glæpsamlega athæfi Breiviks í Noregi“, en Breivik hafiupplýst að hann hefði, áður en hann hefði framið óhæfuverk sín, hafið „vinnu ísjálfum sér til að réttlæta óhæfuverkin“. Stefndi hafi vitnað til Biblíunnarsem segði líkama mannsins vera „musteri heilags anda“ og „sá sem eyðir musteriheilags anda mun Guð eyða!“. Þá kvaðst stefndi hafa frá Kristi að hjónabandværi heilagt og aðeins fyrir karl og konu, og vísaði um það nánar tilMatteusarguðspjalls. Þá segir stefndi í bréfinu að það ætti „að segja sigsjálft að leiðrétting skv. ísl. orðabók þýðir: „rétta, gera rétt: l. skekkju,lagfæra, bæta úr villu(,); l. stíla.““ og geti stefndi því ekki tekið undir aðfærsla sín frá 28. júní 2012 flokkist undir meiðandi ummæli. Segir stefndi aðallt bendi til að „málflutningur ykkar og áklögur [byggist] á vanþekkingu bæðiá Biblíunni og Íslensku“, og eigi það bæði við um þessar athugasemdir sem hinarfyrri.Í málinu liggur ódagsett skjal,undir heitinu „Umboð“. Það hljómar svo: „Ég undirrituð Jóhanna MaríaAgnarsdóttir skólastjóri Brekkuskóla, framsel hér með heimild til GunnarsGíslasonar, fræðslustjóra Akureyrarbæjar að segja Snorra Óskarssyni upp störfumí kjölfar uppsagnarferils, ef andmælaréttur hans leiðir til þess að ekki verðikomist hjá uppsögn hans í starfi. Heimild Gunnars Gíslasonar gildir meðan ég erí sumarfríi frá 2. júlí til 17. júlí 2012.“ Undir skjalið rita Jóhanna MaríaAgnarsdóttir og Gunnar Gíslason.Með bréfi til stefnda, dagsettu12. júlí 2012, var honum tilkynnt um uppsögn úr starfi grunnskólakennara.Uppsögnin var í bréfinu sögð eiga „rót að rekja til brota utan starfs semsamrýmist ekki starfi [hans] sem grunnskólakennari.“ Bæði mannauðsstefnaAkureyrarbæjar og kjarasamningur grunnskólakennara boði að starfsmenn skuligæta þess að framkoma og athafnir utan vinnustaðar samrýmist starfinu sem þeirgegni. Þá segir í bréfinu að andmæli stefnda hafi ekki brugðið „birtu á neinaþá þætti í málinu sem tilteknir [hafi verið] í greinargerð og fundargerð meðvísan til þeirra réttarheimilda sem [liggi] til grundvallar í málinu.“ Teljistefnandi að „með því að skrifa og tjá sig opinberlega á meiðandi hátt um samkynhneigðog transfólk [hafi stefndi] brotið svo af [sér] að réttlæti viðbrögð af hálfubæjarins.“ Vísað er til tveggja „blogga“ stefnda. Annars vegar þess frá 20.apríl 2012, og sagt að þau ummæli úr því, sem vitnað var til í fundargerð frá3. júlí, væru „meiðandi í garð samkynhneigðra“, og annars vegar til „bloggs“frá 28. júní, og sagt að þau orð þess, sem einnig voru til tekin í sömufundargerð, væru „meðandi í garð transfólks“. Uppsögnin sé byggð á þessumskrifum og þeirri áminningu sem stefnda hafi verið veitt 13. febrúar, en aðbaki henni hafi verið „bloggskrif“ hans 31. janúar. Segir í uppsagnarbréfinu aðstefnandi vísi, máli sínu til stuðnings, til 1. mgr. 12. gr. grunnskólalaga þarsem meðal annars komi fram að kennari skuli sýna nærgætni gagnvart börnum ogforeldrum þeirra og 24. gr. sömu laga þar sem segi að markmið náms, kennslu ogstarfshátta skuli vera þannig að komið sé í veg fyrir mismunun, meðal annarsvegna kynhneigðar. Einnig sé vísað til 7. kafla aðalnámskrár þar sem segi meðalannars að tækifæri nemenda skuli meðal annars vera óháð kynhneigð og íaðalnámskrá segi einnig að meðal grundvallarréttinda nemenda sé að hafavinnufrið í skólanum þannig að þeir geti náð sem beztum tökum á náminu og þvíþurfi að leggja áherzlu á að skapa jákvæðan skólabrag í hverjum skóla og góðanvinnuanda í einstökum bekkjardeildum og námshópum. Þá er í bréfinu vísað til 3.gr. reglugerðar nr. 1040/2011 þar sem segir að starfsfólk skóla skuli ávalltbera velferð nemenda fyrir brjósti og leggja sig fram um að tryggja þeimöryggi, vellíðan og vinnufrið til að þeir geti notið skólagöngunnar. Þá segi aðstarfsmenn skuli sýna nærgætni og gæta virðingar í framkomu sinni gagnvartnemendum, foreldrum og samstarfsmönnum. Þá sé vísað til markmiðareglugerðarinnar þar sem segi meðal annars að nemendur eigi að geta notiðbernsku sinnar í skólastarfi. Loks er vísað til 3. gr. siðareglnaKennarasambands Íslands þar sem segi meðal annars að kennari vinni gegnfordómum, einelti og öðru ranglæti sem nemendur verði fyrir. Í uppsagnarbréfinusegir að af þessum heimildum megi ráða að grunnskólakennarar beri „ríkarsamfélagslegar skyldur með vísan til laga og reglna, ekki bara innan veggjaskólans heldur einnig utan hans. Þannig [beri] þeim að virða stefnu vinnustaðarsíns og lög og reglur er [varði] grunnskóla, jafnt innan sem utan skóla og [sé]óheimilt að ganga gegn þeim í ræðu og riti, á þann hátt sem [stefndi hafi] gertmeð meiðandi ummælum um samkynhneigða og transfólk.“ Með vísan til alls þessa,og viðvörunar sem stefndi hafi fengið á fundi 8. október 2010 og áminningar 13.febrúar 2012, sé honum sagt upp störfum sem kennari við Brekkuskóla. Ljóst séað „eftir framangreinda áminningu [hafi stefndi] ekki bætt ráð [sitt], er[varði] það framferði að skrifa opinberlega á meiðandi hátt um samkynhneigð.“Undir bréfið ritar, fyrir hönd stefnanda, Gunnar Gíslason fræðslustjóri.ÚrskurðurinnanríkisráðuneytisinsMeð stjórnsýslukæru er barstinnanríkisráðuneytinu hinn 2. október 2012 kærði stefndi þá ákvörðun stefnandaað segja sér upp starfi við Brekkuskóla. Í niðurstöðu ráðuneytisins segir að ímálinu sé meðal annars deilt um gildi áminningar þeirrar er stefnda var veitt ífebrúar 2012, en í úrskurðinum kemur fram að stefndi byggði í kæru sinni meðalannars á því að áminning yrði ekki veitt vegna athæfis utan starfs, ágrundvelli greinar 14.8 í gildandi kjarasamningi. Þá segir einnig meðal annars:„Þegar tekið er mið af orðalagi ákvæðis 14.8 í kjarasamningnum telur ráðuneytiðalveg ljóst að það veitir sveitarfélögum fyrst og fremst heimild til að áminnagrunnskólakennara vegna háttsemi í starfi. Gildissvið ákvæðisins er að þessuleyti þrengra en hliðstætt ákvæði 21. gr. laga um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins nr. 70/1996 þar sem er að finna heimild til að áminnastarfsmann ef athafnir hans utan starfs þykja ósæmilegar, óhæfilegar eðaósamrýmanlegar starfinu. Í því ljósi telur ráðuneytið að leggja verði tilgrundvallar að grunnskólakennarar njóti að þessu leyti meiri verndar heldur ent.d. starfsmenn ríkisins og hefur ráðuneytið þar ekki síst í huga að umsamningsbundin réttindi er að ræða, þ.e. samkomulag á milli Sambands íslenskrasveitarfélaga og Kennarasambands Íslands. Verður að telja að kjarasamningurinnmæli þannig í grundvallaratriðum fyrir um lágmarksréttindi grunnskólakennara, semsamningsaðilar hafa sammælst um, og að þau réttindi verði ekki takmörkuð aföðrum, eftir atvikum einhliða, stefnuyfirlýsingum sveitarfélaga svo semmannauðs- eða starfsmannastefnu.“ Þá segir í úrskurðinum að þrátt fyrir þettatelji ráðuneytið ekki útilokað að unnt sé að veita grunnskólakennara áminninguvegna háttsemi hans eða athafna utan starfs, en til að svo megi verði, sénauðsynlegt að athafnir hans eða háttsemi hafi bein áhrif á stöðu hans innanviðkomandi grunnskóla, með þeim hætti sem lýst sé í ákvæði 14.8 íkjarasamningnum. Beri sveitarfélaginu að sýna fram á það, og gæta þá aðviðeigandi réttarreglum stjórnsýsluréttar, svo sem rannsóknarreglu,réttmætisreglu og meðalhófsreglu. Þá segir í úrskurði ráðuneytisinsað hvorki í áminningarbréfi stefnanda til stefnda né í greinargerð stefnandatil ráðuneytisins sé því haldið fram að ummæli stefnda hafi með beinum hættihaft áhrif á störf stefnda innan Brekkuskóla, þannig að fallið gæti undirákvæði 14.8 í kjarasamningnum, og ekki sé að finna vísbendingar í gögnummálsins um að svo hafi verið. Sé þannig ekkert í gögnum málsins sem gefi tilkynna að upp hafi komið vandamál tengd kennsluháttum stefnda eða hann hafilátið skoðanir sínar hafa áhrif á störf sín innan skólans eða framkomu gagnvartnemendum. Sé alveg ljóst að áminning stefnda hafi eingöngu byggzt á því matistefnanda að ummæli hans væru almennt til þess fallin að vera meiðandi, án þessað leiddar hefðu verið að því líkur að þau hefðu haft raunveruleg áhrif á störfhans sem grunnskólakennari. Slíkar almennar ástæður sem varði athafnir eðaháttsemi grunnskólakennara utan starfs geti ekki talizt nægilegur grundvölluráminningar samkvæmt kjarasamningsákvæði nr. 14.8. Hafi áminning sú, er stefndavar veitt, ekki verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum og verið ólögmæt. Getitilvísanir stefnanda til annarra réttarheimilda, eða eigin mannauðsstefnu,aðalnámskrár eða siðareglna Kennarasambandsins ekki breytt þeirri niðurstöðu,enda sé þar ekki heldur að finna fullnægjandi grundvöll til að áminna grunnskólakennaraaf þeim ástæðum sem stefnandi hafi vísað til. Þá segir ráðuneytið í úrskurðisínum að í uppsagnarbréfi stefnanda til stefnda sé því ekki haldið fram aðháttsemi hans hafi haft bein áhrif á störf hans innan skólans og þá verði ekkiséð að slíkar aðstæður, sem falli undir ákvæði 14.8 í kjarasamningnum hafirisið á tímanum frá áminningu og til brottrekstrar. Ákvörðun stefnanda umuppsögn stefnda hafi ekki verið tekin á grundvelli lögmætrar áminningar ogvegna þess, sem og þess að ekki hafi að öðru leyti verið forsendur fyriruppsögn hans, sé ákvörðun stefnanda um uppsögn stefnda úr starfi ólögmæt. Erþetta úrskurður sá, sem stefnandi krefst að verði úr gildi.Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi segist byggja á því aðsér hafi verið heimilt að áminna stefnda og segja honum upp störfum vegnaskrifa hans á vefsíðunni snorribetel.blog.is. Kveðst stefnandi byggja þetta ánokkurum skráðum réttarheimildum. Stefnandi kveðst vísa til mannauðsstefnusinnar, þar sem sérstaklega sé vísað til kafla um almennar skyldur og réttindistarfsmanna og meðal annars sagt að starfsmenn skuli vinna eftir stefnuvinnustaðar síns af heilindum og trúmennsku, hlíta lögmætum fyrirmælumyfirmanna sinna, sinna starfi sínu af samvizkusemi, sýna kurteisi, lipurð ogréttsýni og starfa fyrst og fremst í þágu bæjarbúa, sem leggi þeim þá skyldu áherðar að setja almannahagsmuni ofar sérhagsmunum og gæta þess að framkoma ogathafnir á vinnustað og utan hans samrýmist starfinu sem þeir gegni. Þá kveðststefnandi vísa til laga nr. 91/2008 um grunnskóla þar sem meðal annars segi í1. mgr. 12. gr. að starfsfólk grunnskóla skuli rækja starf sitt af fagmennskualúð og samviskusemi. Það skuli gæta kurteisi, nærgætni og lipurð með framkomusinni gagnvart börnum, foreldrum þeirra og samstarfsfólki og þá kveðststefnandi vísa til 24. greinar grunnskólalaga þar sem segi að markmið náms ogkennslu og starfshættir skuli vera þannig að komið sé í veg fyrir mismununvegna uppruna, kyns, kynhneigðar, búsetu, stéttar, trúarbragða, heilsufars,fötlunar eða stöðu að öðru leyti. Þá segist stefnandi vísa til sjöunda kaflaNáms og kennslu, þar sem segi að í grunnskóla eigi allir nemendur rétt á aðstunda nám við sitt hæfi. Tækifærin eigi að vera jöfn óháð atgervi og aðstæðumhvers og eins. Þess sé því gætt að tækifærin ráðist ekki af því hvort nemandisé af íslenzku bergi brotinn eða af erlendum uppruna. Þau séu óháð því hvort umdrengi eða stúlkur sé að ræða, hvar nemandi eigi heima, hverrar stéttar hannsé, hvaða trúarbrögð hann aðhyllist, hver kynhneigð hans sé, hvernig heilsufarihans sé háttað eða hvort að hann búi við fötlun. Þá segist stefnandi vísa tilaðalnámskrár þar sem segi að nemendur þurfi að tileinka sér í daglegu lífi ýmsaþætti til þess að vera virkir þátttakendur í lýðræðisþjóðfélagi, þar á meðalsamskiptahæfni, virðingu, umburðarlyndi og skilning á uppbyggingu lýðræðislegsþjóðfélags. Nemendur þurfi að læra að umgangast hver annan og allt starfsfólkskóla í sátt og samlyndi og taka ábyrgð á eigin framkomu og hegðun og virðaskólareglur. Leggja þurfi áherzlu á námsaga og sjálfsaga nemenda. Til þess aðsvo megi verða beri starfsfólki í skóla í hvívetna að stuðla að góðumstarfsanda og gagnkvæmri virðingu allra í skólanum í samstarfi við nemendur,foreldra og starfsfólk. Efla skuli félagsfærni nemenda með því að skapa þeimtækifæri til virkrar þátttöku í skólastarfi. Jákvæður skólabragur sé í eðlisínu forvarnarstarf og geti dregið úr neikvæðum samskiptum svo sem einelti ogöðru ofbeldi. Meðal grundvallarréttinda nemenda sé að hafa vinnufrið í skólanumþannig að þeir geti náð sem beztu tökum á náminu og kennslan nýtist þeim sembezt. Því þurfi að leggja áherzlu á að skapa jákvæðan skólabrag í hverjum skólaog góðan vinnuanda í einstökum bekkjardeildum og námshópum. Stefnandi segistvísa til reglugerðar um ábyrgð og skyldur aðila að skólasamfélagi í grunnskólumnr. 1040/2011, þar sem segi meðal annars í 3. gr., að starfsfólk skóla skuliávallt bera velferð nemenda fyrir brjósti og leggja sig fram um að tryggjanemendum öryggi, vellíðan og vinnufrið til þess að þeir geti noti skólagöngusinnar. Þá segi að starfsfólk skuli sýna nærgætni og gæta virðingar í framkomusinni gagnvart nemendum, foreldrum og samstarfsfólki. Þá sé vísað til markmiðarreglugerðar þessarar þar sem segi meðal annars að nemendur eigi að geta notiðbernsku sinnar í skólastarfi. Stefnandi segist vísa til siðareglnaKennarasambands Íslands en þar segi meðal annars að kennari vinni gegnfordómum, einelti og öðru ranglæti sem nemendur verði fyrir.Þá segist stefnandi byggja áýmsum óskráðum meginreglum vinnuréttar, meðal annars vammleysisskyldunni, aðforðast að hafast nokkuð það að í starfi eða utan þess sem starfsmanni sé tilvanvirðu eða álitshnekkis eða varpað geti rýrð á starf sitt eða starfsgrein;hlýðniskyldunni, að hlýða löglegum fyrirskipunum yfirmanna um starf sitt,hollustu- og trúnaðarskyldum, að taka tillit til hagsmuna stofnunar í starfi ogutan starfs. Stefnandi segir að vammleysisskyldan sé ólögfest meginregla ívinnurétti. Reglan hafi verið lögfest í 28. gr. laga nr. 79/1996 um réttindi ogskyldur kennara og skólastjórnenda þar sem hafi sagt að starfsmanni væri skyltað rækja starf sitt með alúð og samvizkusemi í hvívetna, hann skyldi gætakurteisi, lipurðar og réttsýni í starfi sínu og hann skyldi forðast að hafastnokkuð það að í starfi sínu eða utan þess sem væri honum til vanvirðu eðaálitshnekkis eða varpað gæti rýrð á það starf eða starfsgrein sína. Lögin hafiverið felld úr gildi með lögum nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara ogskólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla og ákvæði umréttindi og skyldur færð í kjarasamninga. Reglurnar sé nú að finna í ákvæði14.11 í kjarasamningi grunnskólakennara.Stefnandi segir að þóttvammleysisskyldu utan starfs sé ekki að finna í ákvæði 14.8 í kjarasamningi, þarsem talin séu upp tilvik og hegðun sem leitt geti til áminningar, gildi almennameginreglan um vammleysisskyldu utan starfs enda séu aðilar vinnumarkaðarinsekki í stöðu til að semja sig undan almennum meginreglum vinnuréttar.Meginreglan um vammleysi utan starfs sé enda í mannauðsstefnu stefnanda semsamþykkt hafi verið í bæjarstjórn stefnanda 17. marz 2009 og gildi um stefnda.Þar segi í kafla um almennar skyldur og réttindi starfsmanna stefnanda að umréttindi og skyldur starfsmanna fari eftir gildandi lögum og samþykktum svo ogkjarasamningum á hverjum tíma. Þá segi að til viðbótar hafi starfsmenn skyldumað gegna sem taldar séu upp í kaflanum, meðal annars að þeir gæti þess aðframkoma og athafnir á vinnustað og utan hans samrýmist starfinu sem þeir gegni.Hæstiréttur hafi dæmt eftir starfsreglum og starfsmannastefnu vinnustaða semmeðal annars byggi á almennri vammleysisskyldu utan starfs, sbr. dóm í máli nr.220/2007.Stefnandi segir að í 56. gr.samþykktar um stjórn og fundarsköp Akureyrarkaupstaðar nr. 99/2003 segi að umstarfskjör, réttindi og skyldur starfsmanna fari eftir ákvæðum kjarasamningahverju sinni, ákvæðum um ráðningarsamninga, reglum um ábyrgðarmörk,mannauðsstefnu og jafnréttisstefnu. Samþykktin sé sett samkvæmt ákvæðum 9. og18. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 og hafi verið staðfest afinnanríkisráðuneytinu. Áður hafi samskonar ákvæði verið í eldri samþykktum nr.895/2003, en þar hafi komið fram heitið starfsmannastefna sem síðar hafibreytzt í umrædda mannauðsstefnu árið 2009. Í þeirri mannauðsstefnu sé ákvæðium vammleysi utan starfs. Segist stefnandi því mótmæla lögskýringuinnanríkisráðuneytisins sem byggt hafi niðurstöður sínar á því að aðilar hafi íkjarasamningi þrengt heimild til áminninga og einskorði þær við atriði sem geristí starfi. Þótt ákvæði um áminningu og uppsagnir vegna ítrekunarbrota sé íkjarasamningi séu réttarreglurnar einnig byggðar á samspili almennra reglnavinnuréttar og ákvæðum stjórnsýslulaga. Stefnandi segist gera ríkar kröfur tilstarfsmanna sinna um að þeir sýni framkomu utan starfs sem samrýmist starfinuog til þess hafi stefnandi fullt vald og heimildir með vísan tilsjálfstjórnarréttar sveitarfélaga. Það sé mat stefnanda að brot utan starfsgeti réttlætt stjórnsýsluleg viðurlög eins og aðvaranir, áminningu og uppsögn.Stefnandi segist einnig byggja áþví að sér hafi borið skylda til að gæta sérstaklega að réttindum barna semskylt sé að lögum að sækja grunnskóla. Því hafi sér verið skylt að bregðast viðháttsemi stefnda. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 91/2008 sé skólaskylda áÍslandi í 10 ár og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. sömu laga beri sveitarfélög ábyrgð árekstri grunnskóla. Í 2. gr. sömu laga komi fram að það sé hlutverkgrunnskólans að stuðla að alhliða þroska nemenda og þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagisem sé í sífelldri þróun. Starfshættir skuli meðal annars mótast afumburðarlyndi og kærleika, jafnrétti og virðingu fyrir manngildi. Stefnandisegist einnig vísa til þess að í 29. gr. laga nr. 19/2013 um samning Sameinuðuþjóðanna um réttindi barnsins, komi fram að menntun barns skuli meðal annarsbeinast að því að móta með því virðingu fyrir mannréttindum og málfrelsi oggrundvallarsjónarmiðum þeim er fram koma í sáttmála Sameinuðu þjóðanna.Samkvæmt þessu sé ljóst að stefnandi hafi að lögum skyldu til að tryggja börnummenntun þar sem þeim sé kennt umburðarlyndi og virðing fyrir öllum mönnum.Börnum á skólaskyldualdri sé uppálagt að bera virðingu fyrir kennurum sínum ogfara að fyrirmælum þeirra. Foreldrar eigi að geta treyst því að skólarnir rækihlutverk sitt af samvizkusemi. Það geti því vart verið ásættanleg niðurstaða aðsveitarfélög geti ekki gert athugasemdir og beitt starfsmenn stjórnsýslulegumviðurlögum verði þeir berir að opinberum yfirlýsingum sem gangi þvert gegnþessum markmiðum, og haldi því áfram eftir aðfinnslu og áminninguvinnuveitenda, þvert á hlýðniskyldu þeirra. Stefnandi segir að í 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994sé fjallað um tjáningarfrelsi einstaklingsins. Þar komi fram að sérhver maðureigi rétt til tjáningarfrelsis og því verði aðeins settar skorður með lögum,meðal annars til að tryggja réttindi eða mannorð annarra enda séu þærnauðsynlegar í lýðræðisþjóðfélagi. Stefnandi segir að trúfrelsi ogtjáningarfrelsi stefnda hafi aldrei verið heft. Hins vegar hafi honum veriðgert ljóst að ummæli hans gætu haft afleiðingar fyrir hann í starfi. Hann hafialdrei verið beðinn um að tjá ekki trúarskoðanir sínar heldur aðeins að skrifaekki á meiðandi hátt um samkynhneigða með vísan til þess að hann værigrunnskólakennari. Þegar stefndi hafi haldið uppteknum hætti hafi stefnandiveitt honum áminningu og sagt honum loks upp þegar ljóst hafi verið að hannhefði ekki látið sér segjast. Þetta hafi verið eðlileg vinnubrögð vinnuveitanda,sbr. það sem áður hafi verið sagt um lagaumhverfi grunnskólans,vammleysisskylduna og hlýðniskyldu vinnuréttar. Sé einnig vísað til þess aðstefnandi hafi sérstakar skyldur til að vernda börn í grunnskólum og gætahagsmuna þeirra. Stefnandi segist vísa til þess að samkvæmt tölfræði sé næstavíst að í Brekkuskóla hafi verið samkynhneigðir nemendur, nemendur sem væru aðvelta fyrir sér kynhneigð sinni, og/eða ættu samkynhneigða ættingja. Ljóst séað þessi tími reynist mörgum þeirra erfiður og sýna þurfi þessum hópi sérstakanærgætni. Stefnda hafi því borið að gæta hagsmuna þeirra sérstaklega og gætaþess að nemendur þyrftu ekki að draga óhlutdrægni hans í efa vegna kynhneigðareða skoðana þeirra á samkynhneigð. Þær rannsóknir hafi sýnt að samkynhneigðir unglingareigi á brattann að sækja og umhverfisáhrif geti verið þeim skaðleg og þau getiátt við svokallaða minnihlutastreitu að glíma, sbr. rannsókn dr. SigrúnarSveinbjörnsdóttur, dr. Þórodds Bjarnasonar og fleiri. Samkvæmt tölvupósti semstefnda hafi borizt frá dr. Þóroddi Bjarnasyni prófessor, dagsett 9. febrúar2012, sem gagn í starfsmannamálum stefnda, þá sé ljóst að samkynhneigðirnemendur séu tólffalt líklegri til ítrekaðra sjálfsvígshugleiðinga ogtuttuguogfimmfalt líklegri en aðrir íslenzkir unglingar til að hafa gert margarsjálfsvígstilraunir. Stefnandi segist byggja á því að opinber umfjöllun stefndaá „bloggi“ stefnda hafi verið meiðandi fyrir samkynhneigða og transfólk oggengið gegn lögum, reglum, samþykktum og skólastefnu. Þá hafi framkoma ogathafnir stefnda utan starfs verið ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfihans sem grunnskólakennari. Stefnandi segist hafa litið til þess að umfjöllunstefnda um að samkynhneigðir væru syndugir og þeim yrði refsað með dauða eðaþeim yrði eytt væri mjög meiðandi ummæli í garð samkynhneigðra, fjölskyldnaþeirra og ekki sízt grunnskólabarna sem ættu erfitt með að bera hönd fyrirhöfuð sér eða verjast slíkum ummælum og gætu tekið þau bókstaflega. Stefnandihafi því ekki lengur treyst því að stefndi gætti jafnræðis við meðferð barnannaóháð kynhneigð þeirra eða aðstandenda þeirra. Stefnda hafi verið kynnt matstefnanda á fundum hinn 3. febrúar 2012 og 3. júlí 2012 þar sem matið hafiverið reifað. Sjónarmið stefnda gagnvart því mati hafi einungis verið að hannværi að vitna í texta Biblíunnar.Stefnandi segist byggja á því aðí umræddu „bloggi“ stefnda hafi falizt hatursáróður en MannréttindadómstóllEvrópu hafi skilgreint hatursáróður þannig að um sé að ræða tjáningu semdreifi, hvetji til, stuðli að eða réttlæti hatur sem byggist á skorti áumburðarlyndi. Segist stefnandi byggja á því að slíkur áróður verði ekkiréttlættur með vísan í Biblíuna. Stefnandi segir að tilskilgreiningar á hatursáróðri megi vísa til dóms Mannréttindadómstóls Evrópufrá 9. febrúar 2012 þar sem fjallað hafi verið um hatursáróður vegnakynhneigðar í framhaldsskóla. Þar hafi áróður innihaldið þrjármeginfullyrðingar sem dómstóllinn hafi talið til hatursáróðurs. Í fyrsta lagiað samkynhneigð væri afbrigðileg kynferðisleg hneigð. Í öðru lagi að hún hefðisiðferðilega skemmandi áhrif á þjóðfélagið og í þriðja lagi að hún bæri ábyrgðá þróun alnæmis. Jafnvel þótt innihaldið hefði ekki verið bein hvatning um aðfremja „hatursfulla verknaði“ hafi dómstóllinn talið tjáninguna innihalda alvarlegarog fordómafullar staðhæfingar. Dómstóllinn hafi lagt áherzlu á að mismunun ágrundvelli kynhneigðar væri jafnalvarleg og mismunur á grundvelli kynþáttar,uppruna eða litarháttar.Þá segist stefnandi mótmælaþeirri staðhæfingu að skoðanir og umfjöllun stefnda hafi ekki haft áhrif ánemendur eða starf hans sem kennara. Þá sé ljóst að stefndi sjálfur hafi vitaðað skoðanir hans og umfjöllun á „bloggi“ hafi haft áhrif á starf hans ognemendur og foreldra ólögráða barna í skyldunámi. Þannig hafi stefndi veriðítrekað færður til innan skólans og hafi ítrekað þurft að hætta að kennabekkjardeildum. Þá kveðst stefnandi telja að af dómaframkvæmd megi ráða aðþegar dæmt hafi verið fyrir skort á umburðarlyndi, sem MannréttindadómstóllEvrópu skilgreini sem hatursáróður, hafi ekki þurft að sýna fram á aðeinstaklingur hafi meiðzt heldur nægi að tiltekinn hópur sé afmarkaður. Kveðststefnandi þessu til stuðnings vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 461/2001 þarsem maður hafi verið dæmdur til refsingar fyrir brot gegn 233. gr. a, almennrahegningarlaga með ummælum sem beinzt hafi gegn hópi ónafngreindra manna vegnaþjóðernis, litarháttar og kynþáttar.Stefnandi segist byggja á því aðsamkvæmt framansögðu þurfi að meta niðurstöðu innanríkisráðuneytisins tilsamræmis við úrskurði Mannréttindadómstólsins og Hæstaréttar Íslands, enráðuneytið segi í úrskurði sínum að það sé ljóst að áminning stefnda hafieingöngu byggzt á því mati stefnanda að þau ummæli er hann hafi birt á„bloggsíðu“ sinni væru almennt til þess fallin að vera meiðandi, án þess þó aðsveitarfélagið hafi leitt að því líkur að þau hefðu haft raunveruleg áhrif ástörf hans sem grunnskólakennara. Stefnandi segist einnig byggja á því að viðmatið sé nægilegt að réttmæt ástæða sé til að draga óhlutdrægni stefnda í efaen ekki nauðsyn að stefndi brjóti á einstökum tilteknum nemanda.Þá segir stefnandi hafa haft tilhliðsjónar við mat sitt lagalega réttarstöðu og mannréttindi samkynhneigðra meðhliðsjón af „bloggi“ stefnda. Á síðustu árum hafi orðið mikil þróun á réttarstöðusamkynhneigðra í þjóðfélaginu hvort sem sé á sviði löggjafar eða ísamfélagslegu samhengi. Mikil breyting hafi orðið á viðhorfum almennings ogtöluvert hafi dregið úr fordómum í garð samkynhneigðra. Miklir lagalegirávinningar hafi átt sér stað og gildismat þjóðarinnar gagnvart samkynhneigðhafi tekið miklum breytingum. Réttarstaða samkynhneigðra sé bundin í lögum ogályktunum. Skemmst sé að minnast ályktunar Alþingis um málefni samkynhneigðrafrá 19. maí 1992 þar sem Alþingi hafi lýst yfir vilja sínum til þess að tryggjaað misrétti gagnvart samkynhneigðum ætti sér ekki stað. Eitt stærsta skrefið íréttindabaráttu samkynhneigðra hafi verið tekið árið 2010 þegar Alþingi hafisamþykkt að ein hjúskaparlög skyldu gilda um alla, en lögin gildi um hjúskaptveggja einstaklinga en ekki karls og konu eins og áður. Lögin gildi því umhjúskap allra, óháð kyni og kynhneigð. Stefndi hafi í ræðu og riti talað gegnframangreindum réttindum samkynhneigðra sem séu bundin í lög.Stefnandi segist hafa farið íeinu og öllu eftir reglum stjórnsýslulaga við meðferð máls stefnda. Stefnandihafi rannsakað málið áður en meðferð þess hafi hafizt, með vísan tilstjórnsýslulaga, boðað stefnda á fundi með vísan til 14. gr. stjórnsýslulagaþar sem málefni funda hafi komið fram, leiðbeint stefnda bæði í fundarboðum ogá fundum með vísan til 7. gr. stjórnsýslulaga, meðal annars að hann gæti komiðmeð aðstoðarmann á fundi og hver væru réttaráhrif ef tiltekin ákvörðun yrðitekin. Stefnandi hafi lagt fram gögn með vísan til 15. gr. stjórnsýslulaga þarmeð taldar greinargerðir og réttarheimildir og hafi reifað mál sitt á fundum,veitt stefnda andmælafrest með vísan til 13. gr. stjórnsýslulaga og tekiðafstöðu til andmæla hans áður en ákvörðun hafi verið tekin með vísan til 10.gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi stefnandi litið til efnisreglna stjórnsýsluréttarvið töku ákvörðunar. Þannig hafi stefnandi haft meðalhófsreglu 12. gr.stjórnsýslulaga í heiðri og varað stefnda fyrst við og veitt honum síðanáminningu áður en gripið hafi verið til uppsagnar, en áður en stefnda hafiverið sagt upp hafi stefnandi boðið stefnda starfslokasamning sem stefndi hafiekki þegið.Stefnandi segir að stefnda hafimátt vera ljóst, eftir aðvörun sem honum hafi verið veitt, eftir viðvörun semhonum hafi verið veitt í október 2010 þess efnis að stefnandi teldi hann brjótaýmis ákvæði í lögum sem varði grunnskóla auk hinnar almennu ólögfestuvammleysisskyldu og ákvæði 14.11 í kjarasamningi, að stefnandi myndi ekki látaþar við sitja. Dómar Mannréttindadómstóls Evrópu og dómur Hæstaréttar umhatursáróður styðji það mat stefnanda að grípa hafi þurft til þessstjórnsýslulega úrræðis að áminna stefnanda. Það stjórnsýslulega úrræði sé einaheimild stefnanda gagnvart stefnda til að gæta hagsmuna barna og leyfa þeim aðnjóta vafans þegar réttmæt ástæða hafi verið til að draga óhlutdrægni stefnda íefa vegna meiðandi ummæla hans á opinberum vettvangi um samkynhneigða.Stefnandi segist byggja á því aðhann hafi tekið ákvörðun um viðvörun, áminningu og uppsögn á grundvelli lögmætraog málefnalegra sjónarmiða. Það lögmæta og lögbundna markmið hans hafi verið aðverja grunnskólabörn gegn meiðandi ummælum um samkynhneigð af hendigrunnskólakennara og tryggja að nemendur og forráðamenn þeirra gætu treyst þvíað kynhneigð hefði ekki áhrif á framkomu og viðhorf kennara til nemenda.Stefnandi segist byggja á því að þær réttarheimildir sem vísað sé til geri ráðfyrir að starfmaður þurfi að una því að hendur hans geti verið bundnar meðvísan til starfsins sem hann gegni og athafnir utan starfs geti leitt til þessað hann teljist hafa brotið af sér sem geti réttlætt aðgerðir af hálfuyfirmanns. Stefndi hafi brotið þannig af sér að réttlætt hafi verið viðvörun,áminning og uppsögn og því beri að fella úrskurð innanríkisráðuneytisins úrgildi.Stefnandi segist vísa til 1. mgr.78. gr. og 73. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944 og 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994, laga nr. 91/1940 umgrunnskóla, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, mannauðsstefnu Akureyrarbæjar sbr.samþykkt um stjórn og fundarsköp Akureyrarkaupstaðar nr. 99/2013, sbr. ogsveitarstjórnarlög nr. 138/2011, ólögfestra meginreglna vinnuréttar,vammleysisskyldu, hlýðniskyldu, trúnaðar- og hollustuskyldna, laga nr. 19/2013um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, 233. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sjöunda kafla Náms og kennslu, aðalnámskrágrunnskóla, reglugerðar um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins ígrunnskólum nr. 1040/2011, siðareglna Kennarasambands Íslands, kjarasamningsSambands íslenzkra sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands vegna Félagsgrunnskólakennara, barnalaga nr. 76/2003 og barnaverndarlaga nr. 80/2002. Vegnakröfu um málskostnað kveðst stefnandi vísa til XXI. kafla laga nr. 91/1991.Vegna varnarþings, að því er varðar íslenzka ríkið, sé byggt á 1. mgr. 42. gr.laga nr. 91/1991 sömu laga.Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi segir að sér hafi veriðbolað úr starfi á grundvelli ólögmætra sjónarmiða. Í raun sé viðurkennt ístefnu að að látið hafi verið undan óréttmætum kröfum foreldra í þeim efnum.Megi ráða þetta bæði af gögnum málsins sem og stefnunni sjálfri. Í e lið 38.gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sé gertráð fyrir því að á vinnustöðum sé unnið að aðgerðum gegn einelti. Á þeimgrundvelli hafi verið sett reglugerð nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti ávinnustað. Í a lið 3. gr. hennar sé einelti skilgreint svo að það sé ámælisverðeða síendurtekin ótilhlýðileg háttsemi, athöfn eða hegðun sem sé til þessfallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valdavanlíðan þess sem hún beinist að. Kynferðisleg áreitni og annað andlegt eðalíkamlegt ofbeldi falli þar undir. Hér sé ekki átt við skoðanaágreining eðahagsmunaárekstur sem kunni að rísa á vinnustað milli stjórnenda og starfsmannseða tveggja og fleiri starfsmanna, enda leiði slíkur skoðanaágreiningur eðahagsmunaárekstur ekki til þeirrar háttsemi sem þarna hafi verið lýst. Íreglugerðinni sé ýtarlega fjallað um skyldur atvinnurekenda til að koma í vegfyrir einelti, en í þessu máli hafi hann sjálfur lagt stund á það og þá hoggiðsá er hlífa skyldi. Sé þetta mjög ámælisvert. Megi ráða af lestri stefnu ogannarra gagna að afstaða einstakra foreldra og stefnanda sjálfs til stefnda ogskoðana hans einkennist af töluverðum fordómum.Stefndi segir að í stefnu sé lýstrógburði í sinn garð um að hann hafi rætt við nemendur um skaðsemisamkynhneigðar og fyrir slíku bornar Gróusögur. Við þeim Gróusögum hafistefnandi brugðist með því að færa stefnda til í starfi og láta hann stundasvonefndan „yndislestur“ á bókasafni. Þetta hafi verið mjög niðurlægjandi fyrirstefnda sem hafi um áratugaskeið verið farsæll kennari og þar að aukiskólastjóri yfir Brekkuskóla skólaárið 2002-2003. Það að færa fólk til í starfiað ófyrirsynju sé talið skólabókardæmi um einelti á vinnustað. Þótt rót þessahafi ef til vill verið hjá foreldrum hafi skólayfirvöld ákveðið að taka þátt íþví með foreldrunum fremur en að fá þá á móti sér og hafi því gengið í lið meðþeim. Hafi skólayfirvöld þannig orðið vond fyrirmynd börnum sem kennt sé aðgera ekki slíkt. Næst hafi það gerst að foreldrar hafi kvartað yfir viðhorfumstefnda en ekkert hafi hins vegar komið fram um að hann hafi látið nein viðhorfí ljós sem kennari, ekkert liggi fyrir í málinu um það. Hafi á ný verið brugðiðá það ráð að halda eineltinu áfram. Hafi þá verið ákveðið að tilteknir árgangarmyndu ekki hitta stefnda á bókasafninu. Sé þetta dæmigert þegar um einelti séað ræða.Stefndi segir að í stefnu segi að„málefni stefnda vegna meiðandi ummæla hans sem grunnskólakennari umsamkynhneigð [hafi] verið til formlegrar stjórnsýsluskoðunar hjá Akureyrarbæfrá árinu 2010“. Engu að síður hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn um þessaformlegu stjórnsýsluskoðun. Stefndi hafi fengið viðvörun á fundi hinn 8.október 2010 en skjöl þar um séu lítt upplýsandi um annað en að amazt sé viðskoðunum stefnda um að samkynhneigð sé synd og lögð áherzla á að þær skoðanirhans megi ekki fréttast. Stefndi segist skora á stefnanda að leggja fram gögnum að þessi formlega stjórnsýsluskoðun hafi farið fram.Stefndi segir að næsti liður íþví einelti sem hann hafi verið beittur sé áminningarferli þar sem snúið hafiverið út úr öllu því sem stefndi hafi sagt og það afbakað á mjög særandi ogmeiðandi hátt í garð stefnda þar sem hann hafi verið sakaður um glæp,hatursáróður, en enginn fótur sé fyrir þeim ásökunum. Hafi stefnanda ekkitekizt að grafast fyrir um hvað stefndi hafi sagt með bloggi sínu heldur lagtþað út á þann veg að sérstakur dauði myndi bíða samkynhneigðra. Sé mjögalvarlegt að eigna öðrum mönnum slík ummæli að ósekju. Að afbaka allt sem mennsegi og snúa út úr því á versta veg sé enn annað skólabókardæmi um einelti.Stefndi segir að enn hafi aukizteinelti í sinn garð þegar hann hafi verið settur í tímabundið leyfi á launum.Slíkt sé niðurlæging en ekki frí á silfurfati. Stefndi sem hafi við góðanorðstír stýrt skólanum í eitt ár í leyfi skólastjóra hafi fyrst mátt þola aðvera tekinn úr kennslu, því næst settur á bókasafn, síðan hafi hann ekki fengiðað hitta ákveðna árganga og loks ekki fengið að mæta í skólann.Stefndi segir að enn hafieineltið aukizt því úr „bloggi“, sem hann birti hinn 20. apríl 2012, hafistefnandi búið til einhvers konar brot, án þess að efni textans gæfi minnstatilefni til þess. Hafi verið brugðið á það ráð að boða stefnda niður í ráðhús áfund með fræðslustjóra og bæjarlögmanni. Þar hafi stefndi verið látinn vita aðstefnandi vildi losna við hann með starfslokasamningi en stefndi hafi hafnaðslíkum samningi. Stefndi segist hafa bloggað að nýju og aftur hafi menn, ánnokkurs tilefnis, búið til afbrot úr því og hafi það verið tekið með sem ástæðauppsagnar. Þarna hafi stefndi verið rekinn frá þeim skóla sem hann hafi starfaðvið. Stefndi hafi getað sagt sér það sjálfur að hann fengi ekki vinnu í öðrumgrunnskólum stefnanda, og við þessar aðstæður ekki getað búizt við að fá vinnuneins staðar annars staðar, að minnsta kosti ekki í nágrenni Akureyrar. Kveðststefndi ekki hafa getað starfað við kennslu eftir þetta.Stefndi segir að framinn hafiverið á sér grafalvarlegur verknaður sem sé brot á ýmsum réttarreglum.Stefndi segir að brotið sé gegnákvæðum vinnuverndarlaga nr. 46/1980. Segist hann sérstaklega vekja athygli áe-lið 38. gr. og reglugerð nr. 100/2004 en vísa einnig til a liðar 1. gr. enskaðlegt geti verið andlegri og líkamlegri heilsu manna að búa við einelti ávinnustað. Þá segist hann vísa til 13. gr. um góðan aðbúnað og hollustu ávinnustað en einelti sé í mikilli andstöðu við þau markmið. Stefndi segir aðbrotið sé gegn reglum grunnskólalaga nr. 91/2008. Kveðst hann einkum vísa til30. gr. og byggja á því að samkvæmt framangreindu hafi hann orðið fyrir andleguog félagslegu ofbeldi í skólastarfi með sífelldum athugasemdum um hvernig hanniðki prestsstarf sitt og tjáningarfrelsi, með tilhæfulausum ásökunum um aðummæli hans séu hatursfull og mannskemmandi, með því að taka hann úr kennslu oggera hann að upplesara á bókasafni í skóla þar sem hann hafið áður veriðskólastjóri um tíma. Framangreint lagaákvæði nái jafnt til nemenda sem annarrastarfsmanna skólans. Þá fari hegðun stefnanda í andstöðu við 2. gr. laganna. Ístað þess að efla börn til þátttöku í lýðræðisþjóðfélagi þá sé haft fyrir þeimeinelti og útskúfun þegar menn iðki tjáningarfrelsið og láti sannfæringu sína íljós. Starfshættir grunnskóla skuli mótast af umburðarlyndi og kærleika enþarna hafi þveröfugt verið gert. Reyndar megi segja að 1. mgr. greinarinnarhafi verið virt að vettugi. Mikilvægt sé að efla víðsýni hjá nemendum en þarnahafi verið iðkuð þröngsýni og aðeins tiltekin sannfæring talin mega komanemendum fyrir sjónir í stað þess að kenna nemendum opna umræðu um öll mál. Ístað þess að efla færni nemenda í íslenzku máli hafi kennari verið rekinn úrstarfi vegna áhuga síns á því. Í stað þess að stuðla að færni nemenda í söguþjóðfélagsins og sérkennum þá hafi stefndi verið rekinn úr starfi fyrir það semskólastjórnendur hafi talið sérkenni hans. Slíkt sé ekki til þess fallið aðefla sjálfstæða hugsun nemenda eða þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra.Megi segja að gerðir stefnanda séu í andstöðu við það sem stefnt sé að meðgrunnskólalögum.Stefndi segist byggja á því aðstefnandi hafi tekið við rógburði um sig og síðan rægt hann sjálfur til þess aðréttlæta gerðir sínar gagnvart honum. Allt sé þetta vegna trúarbragða hans.Vísar stefndi vegna þessa meðal annars til 233. gr. a almennra hegningarlaga.Stefndi segist vísa tilleiðbeininga um aðgerðir gegn kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni ogeinelti á vinnustöðum Akureyrarbæjar í samræmi við jafnréttisstefnu stefnandasem samþykkt hafi verið í júlí 2008. Einnig til kafla um áreitni og einelti ístarfsmannahandbók stefnanda. Þar komi fram yfirlýsing stefnanda um að hannberi ábyrgð á að koma í veg fyrir að starfsfólk verði fyrir einelti. Kveðststefndi byggja á því að þetta loforð hafi stefnandi brotið gegn sér. Kveðsthann skora á stefnanda að viðurkenna í málinu að hann sé bundinn við þessayfirlýsingu.Stefndi segir ljóst að stefnandihafi misbeitt valdi sínu til að losna við stefnda úr starfi vegna þess aðstefnanda hafi þótt óþægilegt að hafa hann í starfi, en ekki vegna þess að löghafi staðið til slíkra gerða. Grundvöllurinn fyrir aðgerðum stefnanda sé alltof veikur til þess. Séu gerðir stefnanda ólögmætar og sjónarmiðin ólögmæt ogóréttmæt.Stefndi segist byggja á því aðbrotið hafi verið gegn rétti sínum til að hafa sannfæringu, tjá hana og standaá henni og sé það í andstöðu 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu.Stefndi segir að stefnandi hafibrotið gegn ákvæðum 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómum MannréttindadómstólsEvrópu og Hæstaréttar Íslands hafi tjáningarfrelsið verið talið mest þegar menntjá sig um brýn þjóðfélagsmál. Breyting á stöðu samkynhneigðra viðendurskilgreiningu hjónabandsins, breyting á réttindum þeirra til að ættleiðabörn og ekki sé gerður munur á sambandi karls og konu og sambandi fólks af samakyni, feli í sér gríðarlegar þjóðfélagsbreytingar. Hvorki 73. gr.stjórnarskrárinnar né mannréttindasáttmáli Evrópu heimili að þaggað sé niður íröddum sem andæfi breytingunum. Frelsi stefnda til að láta í ljósi skoðanirsínar og hafa eigin sannfæringu sem hann tjái, verði ekki tekið af honum meðrangtúlkunum stefnanda á lögum, kjarasamningum og eigin mannauðsstefnu.Stefnandi hafi í stefnu sinni sett fram þá nýstárlegu kenningu að stefndi séfrjáls skoðana sinna og sannfæringar en missi þá aðeins vinnuna. Hann fái síðanekki vinnu við sitt fag í bæjarfélaginu þar sem hann eigi heima. Þessarskoðanir stefnanda á tjáningarfrelsi, sem fram komi í stefnu, séu nokkuðóvenjulegar svo ekki sé fastara að orði kveðið.Stefndi segir að hafa verði íhuga að réttur manna til að stofna trúfélög njóti ríkari réttar en um félögalmennt. Sé það vegna meira en tvö þúsund ára gamallar áráttu í vestrænnimenningu til að amast við trúarsannfæringu annarra. Allir hafi gert sig seka umslíkt, veraldleg yfirvöld, einstaklingar, félög, stofnanir og kirkjur. Málþetta sé dæmi um slíkt. Réttur samkvæmt 63. gr. stjórnarskrárinnar verði ekkieinu sinni takmarkaður með lögum heldur aðeins af góðu siðferði ogallsherjarreglu. Stefndi segist byggja á því að gerðir stefnanda séu brot gegn63. gr. stjórnarskrárinnar sem heimili mönnum að stofna trúfélög og iðka trúsína í samræmi við sannfæringu sína. Að reka stefnda úr starfi fyrir kenningarsínar sem forstöðumaður skráðs trúfélags, þegar hann verjist ásökunum um aðtaka þátt í hatursmorðum, sé meðal annars brot gegn þessu ákvæði. Sama sé umþað að fá ekki að ritskýra Biblíuna opinberlega í samræmi við trú safnaðarins.Á því sé byggt að með því að svipta stefnda starfi sínu hafi verið brotið gegn64. gr. stjórnarskrárinnar þar sem hann hafi einnig misst af réttindum til aðstarfa sem kennari vegna trúarbragða sinna. Þá hafi hann misst umtalsverðlífeyrisréttindi. Stefndi segist byggja á því að 65. gr. stjórnarskrárinnarhafi verið brotin með því að hann hafi ekki fengið að njóta þeirra sjálfsögðumannréttinda að vinna fyrir sér í samræmi við menntun sína, vegna trúarbragðasinna og skoðana. Þá byggi stefndi á því að 75. gr. stjórnarskrárinnar hafiverið brotin, en í reynd hafi verið lagður steinn í götu stefnda að stunda þáatvinnu er hann kjósi. Hafa verði í huga að stefnandi einn starfræki grunnskólaá Akureyri og gerðir stefnanda og uppsögn stefnda fæli aðra í nágrenni frá þvíað taka hann í vinnu og þótt víðar yrði leitað.Stefndi segist trúa því aðBiblíuna beri að nálgast af auðmýkt. Hann líti svo á að hún sé handbók okkar ílífinu af Guði gefin. Með það í huga skoði hann hvað hún segi og prediki aðmönnunum beri að fylgja boðskap hennar. Stefndi skilji boðskap Biblíunnar áþann hátt sem hann setji fram í ræðu og riti. Í ritum sínum vísi hann í reyndtil orða Biblíunnar en ekki sinna eigin. Hann nálgist Biblíuna með öðrum orðumeins og lögfræðingar lögin, með ritskýringum og túlkunum þar sem reynt sé aðfinna efni textans og fylgja honum síðan. Fyrir þessa sannfæringu hafi stefndimisst vinnu sína.Stefndi segir að verði ekkifallizt á framangreint sé byggt á að áminningin og uppsögnin séu í andstöðu viðkjarasamning. Í lið 14.9 segi „óheimilt er að segja starfsmanni upp ánmálefnalegra ástæðna“. Í lið 14.8 sé heimilað að áminna starfsmann fyrir brot ístarfi. Óumdeilt sé í málinu að stefndi hafi ekki brotið af sér í starfi ogallar sakir sem á hann séu bornar hafi átt sér stað utan starfs. Á því sé ogbyggt að ekkert af því sem nefnt sé í lið 14.8 eigi við um orð og gerir stefnda.Að öðru leyti kveðst stefndi vísa til úrskurðar innanríkisráðuneytisins.Áminningin hafi því ekki getað orðið forsenda uppsagnarinnar. Íþyngjandiheimildir til áminningar og uppsagnar beri að skýra þröngt og allan vafastarfsmanni í hag.Stefndi segir að stefnandi beri áhann þær sakir að í orðum hans hafi falizt eitthvað sem alls ekki hafi í þeimfalizt. Hann hafi því verið áminntur, ekki á grundvelli þess sem hann hafi sagtheldur á grundvelli fordóma og fullrar afbökunar stefnanda á orðum hans. Stefndihafi því aldrei fengið áminningu fyrir það sem í orðum hans hafi falizt, heldureitthvað allt annað, sem ekki hafi verið látið uppi á sínum tíma. Forsendaáminningarinnar sé því röng og hafi hún því ekki þau réttaráhrif að geta orðiðforsenda uppsagnar síðar. Staðhæfingar stefnanda um stefnda séu hins vegaróréttmætar og meiðandi. Af þessu leiði að aldrei hafi verið forsenda fyrir þvíað segja stefnda upp störfum. Af framangreindu leiði einnig, að það sem stefndieigi að hafa verið áminntur fyrir og ástæður uppsagnarinnar falli ekki saman áþann hátt að stefndi teljist hafa gert nokkuð sem hann hafi áður verið áminnturfyrir. Sama gildi þótt miðað sé við orð stefnda óafbökuð. Stefndi segist vekja athygli áþví að þegar að hann hafi verið ráðinn til starfsins hafi skoðanir hans veriðþekktar sem og það að hann lægi ekki á þeim. Engin breyting hafi orðið þar á ogþví með öllu ólögmætt að fara síðar að áminna hann og reka úr vinnu af þeimsökum.Stefndi segir að meirihlutievangelískra kirkna sé sama sinnis og hann. Breyti engu þótt þjóðkirkjan gefisaman samkynhneigt fólk. Í 2. mgr. 22. gr. laga nr. 31/1993 og samkvæmtgagnályktun frá 1. mgr. sé gert ráð fyrir að prestar geti vikizt undan að gefafólk saman vegna trúarsannfæringar sinnar. Í athugasemdum komi sérstaklega framað það geti einmitt átt við þegar að gefa eigi saman samkynhneigt fólk.Löggjafinn hafi þegar tekið ákvörðun um að slíka trúarsannfæringu beri að virðaog því geti stefnandi ekki rekið prest úr vinnu fyrir að tjá slíka sannfæringuþegar að honum sé vegið með því að bendla hann og skoðanabræður hans viðhatursmorð í Afríku.Stefndi segir að aðalatriði þessamáls sé ekki hvort stefndi hafi réttan eða rangan skilning á helztu trúarritumkristinna manna og evangelískrar-lútherskrar kirkju, heldur hvort hann megi tjásannfæringu sína.Stefndi segist mótmæla því aðstefnandi geti byggt á öðrum réttarheimildum en settum lögum. Tilvísanir íallskyns stefnumótunarskjöl hafi enga þýðingu fyrir úrlausn málsins. Íþyngjandistjórnvaldsákvörðunum á borð við áminningu og uppsögn verði ekki beitt meðvísan til slíks og alls ekki á grundvelli fjörugrar túlkunar stefnanda á slíkumheimildum.Stefndi segir að verði ekkifallizt á að ákvörðunin sé haldin efnislegum annmörkum sé einnig á því byggt aðá henni séu formgallar.Stefndi segist byggja á því aðstefnandi hafi farið fram með látum og hvorki hafi þurft að grípa tiltilfærslna í starfi, áminningar né uppsagnar til að ná fram markmiðum um gottskólastarf. Mótmælt sé sem röngu og út í hött að ummæli stefnda geti haft slæmáhrif á ungdóminn. Hafi eitthvað í ummælum stefnda getað misskilizt á verstaveg hafi stefnanda verið hægur vandi að óska eftir því við stefnda að hannsetti réttan skilning sinn fram með skýrum hætti þannig að engar ranghugmyndiryrðu uppi um það sem sagt var. Hefði stefndi án vafa tekið því vel. Kveðststefndi hér vísa til 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Þá segist stefndi byggja á því aðstefnandi hafi ekki grennzlast fyrir um efni ummæla stefnda og þar með hrapaðað ákvörðunum sem byggðar hafi verið á hugaræsingi og fordómafullum skilningi áþví sem frá stefnda hafi komið, og fjörugu ímyndunarafli um það hvað í orðumstefnda hafi falizt. Með þessu hafi rannsóknarregla stjórnsýslulaga veriðbrotin, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993.Stefndi segist byggja á því aðstefnandi hafi ekki gert stefnda ljóst hvernig hann skildi ummæli hans, þvíhafi hann ekki fengið færi á raunverulegum andmælum. Stefnandi hafi ekkigreinilega skýrt skilning sinn á ummælum stefnda, sem leitt hafi tiláminningar, fyrr en með greinargerð sinni til innanríkisráðuneytisins. Hannhafi í raun ekki ennþá gert rækilega grein fyrir skilningi sínum og öðrumummælum stefnda og sé það bagalegt. Kveðst stefndi hér vísa til 13. gr. laganr. 37/1993.Að öllum framangreindum málsástæðumfrátöldum kveðst stefndi byggja á því að skólastjóra hafi ekki verið heimilt aðframselja vald sitt til uppsagnarinnar til fræðslustjóra. Að því frágengu sébyggt á því að í fundarboði hinn 29. júní 2012 hafi skólastjóri staðhæft aðstefndi hafi viðhaft „meiðandi ummæli um samkynhneigða og transfólk.“ Þettahafi skólastjóri fullyrt áður en stefndi hafi neytt andmælaréttar og hafiskólastjórinn þannig verið búinn að taka afstöðu í málinu áður en formlegrimeðferð þess hafi verið lokið. Með þessu hafi hann gert sig vanhæfan og ekkimátt fjalla um málið frekar og hefði þurft að setja nýjan skólastjóra ad hoctil að fjalla um þetta. Sé hér vísað til 3. og 4. gr. laga nr. 37/1993.Stefndi kveðst að lokum byggja áþví að ekki hafi verið getið um kærurétt í áminningarskjalinu eins og boriðhafi að gera. Það ásamt öðru leiði til þess að áminningin hafi verið ólögmæt ogþar með uppsögnin. Í stjórnsýslurétti leiði formgalli sem þessi einn og séralmennt ekki til ógildingar stjórnvaldsákvörðunar. Hér hátti hins vegar öðruvísi til. Áminning sé af dómstólum talin svo alvarleg að varði miskabótum efhún hafi ekki átt rétt á sér. Áminning getur leitt til uppsagnar manna úrstarfi. Í þessu tilviki hafi stefnandi einn starfrækt grunnskóla í bæjarfélagistefnda. Hefði stefnda verið bent á kærurétt hefði hann nýtt hann. Þá hefðihann verið í annarri réttarstöðu ef til uppsagnar hefði komið. Hér sé slíkurformgalli, þegar komi að áminningu opinberra starfsmanna, að ekki verði framhjá honum litið og eigi hann einn og sér að leiða til þess að áminning teljistógild. Kveðst stefndi vísa hér til 3. mgr. 20. gr. laga nr. 37/1993. Stefndibætir við að hefði hann verið búinn að kæra áminninguna til æðra stjórnvaldshefði komið til álita að fresta réttaráhrifum hennar, sbr. 3. mgr. 29. gr. laganr. 37/1993.Stefndi segir að stefnandi hafimisskilið sig með dæmalausri túlkun á orðum hans og hafi hann því ekki getaðráðið af áminningarskjali fyrir hvað hann hafi raunverulega verið áminntur.Skorti skjalið því allan nauðsynlegan skýrleika að þessu leyti.Stefndi segist mótmælamálatilbúnaði stefnanda svo og því að hann hafi gerzt brotlegur við nokkrar afþeim réttarheimildir sem stefnandi segist byggja mál sitt á. Því sé sérstaklegamótmælt að heimilt hafi verið að víkja stefnanda úr starfi á grundvellitúlkunar stefnanda á ummælum hans. Stefnandi leggi út á versta veg hvað stefndieigi að hafa sagt og nýti síðan þá útleggingu sína gegn stefnda. Stefndi segistmótmæla því að hann hafi mismunað börnum eftir kynhneigð. Engin gögn gegn 1.mgr. 12. gr. laga nr. 91/2008 hafi átt sér stað. Stefndi segist mótmæla því aðhann hafi nokkuð það aðhafzt sem dragi úr vammleysi sitt í starfi. Kröfurstefnanda séu ekki kröfur um vammleysi heldur tilraun til skoðanakúgunar. Undanhenni vilji stefndi ekki láta. Stefndi segist vísa tilstjórnarskrár lýðveldisins Íslands, einkum 62. -65. gr., 73. -75. gr. og 79.gr. Þá kveðst stefndi vísa til almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 233.gr. a; höfundalaga nr. 73/1972, einkum 43. gr.; laga nr. 46/1980 um aðbúnað oghollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, einkum 38. gr.; stjórnsýslulaga nr.37/1993, einkum 3. -4. gr., 10.-13. gr., 3. mgr. 20. gr. og 3. mgr. 29. gr.;laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 10. gr.; grunnskólalaganr. 91/2008, einkum 2. gr., 1. mgr. 12. gr. og 30. gr.; hjúskaparlaga nr.31/1993 einkum 2. mgr. 22. gr.; reglugerðar nr. 1000/2004 og dóma HæstaréttarÍslands í málum nr. 72/2000 og 371/2003.Eins og áður segir krefstréttargæzlustefnda innanríkisráðuneytið þess að sér verði dæmdur málskostnaðurað skaðlausu. Vísar það til málavaxtalýsingar í úrskurði sínum. Þá segir það aðí stefnu lýsi stefnandi málavöxtum þannig að veturinn 2009 til 2010, þegarstefndi hafi verið umsjónarkennari áttunda og níunda bekkjar, hafi farið aðbera á því að foreldrar barna væru mjög ósáttir við að stefndi talaði viðnemendur um skaðsemi samkynhneigðar. Síðan segi stefnandi að veturinn eftirhafi verið hafið yfir vafa að stefndi gætti ekki hlutleysis gagnvart nemendumvegna yfirlýsinga sinna um skaðsemi samkynhneigðar og gæti því ekki lengurverið umsjónarkennari. Kveðst réttargæzlustefnda vekja athygli á því, aðmálavöxtum hafi ekki verið lýst með þessum hætti þegar málið hafi verið rekið ástjórnsýslustigi. Að öðru leyti vísi það til þeirra sjónarmiða og raka sem framhafi komið í úrskurði þess.Réttargæzlustefnda segir aðmálsástæður stefnanda séu ekki byggðar á því að annmarkar hafi verið ámálsmeðferð ráðuneytisins. Ekkert tilefni hafi verið til að stefna ráðuneytinuí málinu. Verði því að dæma stefnanda til að greiða málskostnað.Eiríkur Björn Björgvinssonbæjarstjóri stefnanda og stefndi gáfu skýrslu í málinu. Þá báru vitni GunnarGíslason fv. fræðslustjóri, Jóhanna María Agnarsdóttir skólastjóri og BjörnSverrisson fv. trúnaðarmaður kennara.NiðurstaðaÍ máli þessu er tekizt á umlögmæti þeirrar ákvörðunar sveitarfélags að segja starfsmanni sínum,grunnskólakennara, upp starfi. Samkvæmt 1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr.138/2011 fer um starfskjör, réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga eftirkjarasamningum og ráðningarsamningi. Þau réttindi, sem sveitarfélag veitirstarfsmönnum sínum með kjarasamningi og ráðningarsamningi, getur það ekkieinhliða af þeim tekið, svo sem með eigin samþykktum eða stefnuskrám.Sú háttsemi stefnda, sem að matistefnanda kallaði á áminningu og síðar brottrekstur hans úr starfi, var öllviðhöfð utan starfs hans.Á þeim tíma sem stefnandi tókákvörðun um áminningu og síðar brottrekstur stefnda úr starfi var í gildikjarasamningur milli Sambands íslenzkra sveitarfélaga og KennarasambandsÍslands vegna Félags grunnskólakennara. Er ljóst að sá samningur gilti um starfstefnda hjá Brekkuskóla.Í kjarasamningnum segir í grein14.9 að svo unnt sé að segja starfsmanni upp vegna ávirðinga verði uppsögnin aðgrundvallast á áminningu samkvæmt grein 14.8 í samningnum. Efni greinar 14.8 aðþessu leyti hefur verið rakið og tekur það til tiltekinnar háttsemi starfsmannsí starfi sínu, en ekki utan starfsins. Þegar greinar 14.8 og 14.9 eru skoðaðarí samhengi virðist ljóst að samið hafi verið um að starfsmanni verði ekki sagtupp starfi vegna ávirðingar, nema uppsögnin sé grundvölluð á áminningu semstarfsmanninum hafi verið veitt vegna gjörða sinna í starfi.Þrátt fyrir þetta verður ekkitalið að sveitarfélaginu sé fortakslaust ómögulegt að áminna starfsmann vegnaháttsemi hann hann hefur viðhaft utan starfs síns. Sé háttsemin slík, að ljóstsé að hún muni óhjákvæmilega hafa í starfi hans þau áhrif sem lýst er í grein14.8, verður að játa sveitarfélaginu svigrúm til að veita honum áminningu alltað einu. Við mat á þessu hverju sinni verður að hafa í huga að meginreglan erskýr, að áminning, sem getur orðið undanfari brottrekstrar, verður að jafnaðieingöngu veitt vegna háttsemi innan starfs. Er hér um að ræða samningsbundinréttindi, sem sveitarfélag hefur veitt tiltekinni stétt launafólks. Heimildirtil áminningar, sem ætlazt er til að geti orðið undanfari brottvikningar, vegnaháttsemi sem ekki hefur verið höfð í frammi í starfi, verður samkvæmtframansögðu að túlka þröngt. Ber sveitarfélagið þar fulla sönnunarbyrði af þvíað háttsemi starfsmanns, utan starfs, hafi í raun þau áhrif í starfinu aðfyllilega verði jafnað til þess sem tiltekið er í ákvæði 14.8 íkjarasamningnum. Er sveitarfélagið þar bundið af meginreglum stjórnsýsluréttar,svo sem rannsóknarreglu, meðalhófsreglu og andmælarétti. Að því er varðarandmælarétt verður hér að hafa í huga að stjórnsýslumálið hefst að frumkvæðisveitarfélagsins og leggur það ríkari skyldur en ella á herðar þess að kynnastarfsmanninum þau gögn, sem teljast honum í óhag og líkur eru á að hafa muniverulega þýðingu við úrlausn málsins. Hafa verður í huga, við mat áundirbúningi ákvörðunar af þessu tagi, að hún er að jafnaði afar þungbær fyrirþann starfsmann sem á í hlut og getur, auk álitshnekkis, haft í för með sér aðhann missi atvinnu sína. Í því máli sem hér um ræðir háttar auk þess svo til aðmálefni stefnda urðu til opinberrar umræðu áður en stefnandi tók ákvarðanirsínar og stefnandi sendi á einu stigi málsins út opinbera fréttatilkynningu umaðgerðir sínar í málinu, þótt nafn stefnda hafi að vísu ekki verið nefnt ítilkynningunni. Hafi sú háttsemi, sem stjórnvaldvill byggja áminningu sína á, eingöngu falizt í því að starfsmaður lýsti skoðuneða hugsun sinni um tiltekið málefni, kemur auk þess til skoðunar hvort oghvaða heimildir yfirmenn opinberra stofnana hafa, í skjóli stjórnunarheimildasinna, til að takmarka tjáningarfrelsi starfsmanna sinna, þegar meðal annars erhorft til 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.Stefndi var boðaður til fundarmeð tilteknum embættismönnum stefnanda í október 2010. Af fundargerð er ljóstað fundurinn hefur verið haldinn þar sem stefndi hefði opinberlega viðhaftummæli um samkynhneigð, sem stefnandi hefur talið meiðandi. Í fundargerðinni erbæði haft eftir stefnda að hann ræði slík mál aldrei í skólastofunni og að hannhafi ekki í hyggju að hætta að ræða þessi mál á opinberum vettvangi. Frá þvíþessi fundur var haldinn og þar til stefnandi veitti stefnda áminningu og síðarsagði honum upp starfi vegna ummæla á opinberum vettvangi, leið um hálft annaðár, þar sem stefndi var við störf við Brekkuskóla.Við undirbúning ákvörðunar um áminningu ogsíðar brottrekstur stefnanda var ekki svo séð verði byggt á neinum gögnum, semstefnda gafst kostur á að tjá sig um og andmæla, um áhrif sem opinber ummælistefnda hefðu í raun haft í starfi hans. Við mat á réttmæti umræddra ákvarðanastefnanda verður að horfa til þeirra gagna sem stefnandi byggðistjórnsýsluákvarðanir sínar á, og stefnda máttu vera ljós. Gögn, sem síðar kannað hafa verið aflað, veita þegar teknum ákvörðunum ekki lögmæti.Í fundargerð þess fundar semhaldinn var hinn 3. febrúar 2012, þegar til skoðunar var hvort stefndi yrðiáminntur, kemur ekki fram að talið sé að háttsemi stefnda hafi tiltekin áhrif ástarf hans, en vísað til þess að í mannauðsstefnu stefnanda segi að framkomautan vinnustaðar verði að samrýmast starfinu sem þeir gegni. Í greinargerð semlögð var fram á fundinum og tekið fram að væri hluti fundargerðar segir að húnsé sett saman vegna meints brots stefnda utan starfs en ekki sérstaklega tekiðfram að byggt sé á því að brotið hefði áhrif á framkvæmd starfs hans.Eins og áður segir liggur fyrirað stefndi viðhafði háttsemi sína utan starfs en ekki innan þess. Við töku ákvarðanaum áminningu og síðar brottvikningu var ekki byggt á neinum gögnum sem leiddu íljós að háttsemi hans hefði haft eða myndi óhjákvæmilega hafa áhrif á starfhans. Var stefndi raunar í leyfi frá starfi þegar hann birti ummæli sín aðfenginni áminningu. Stefndi hafði kennt viðBrekkuskóla í um áratug þegar honum var veitt áminning og honum síðar sagt uppstarfi. Við undirbúning og töku þeirra ákvarðana sinna byggði stefnandi ekki áneinum gögnum um að stefndi hefði á þeim tíma verið hlutdrægur í garð nemendasinna eftir kynhneigð þeirra, kynhneigð aðstandenda þeirra eða af öðrumástæðum. Fyrir dómi sagði vitnið Björn Sverrisson, fyrrverandi trúnaðarmaðurkennara við Brekkuskóla, að hann hefði aldrei heyrt um að stefndi ræddisamkynhneigð í kennslustundum. Tók vitnið fram að það hefði einnig starfað semumsjónarkennari og sem slíkur tekið þátt í foreldraviðtölum, og þar hefðialdrei verið nefnt við sig „að þar hefði neitt misjafnt átt sér stað“. Stefndihefði verið mjög vel liðinn sem kennari og sér hefði fundizt börnin „jafnveldýrka hann, svona innan vissra marka.“ Þá sagði vitnið að árið 2002 hefðistefndi verið fenginn til að gegna starfi aðstoðarskólastjóra í forföllum ensér sem trúnaðarmanni hefði fundizt að fremur bæri að velja kennara með lengristarfsaldur, en fengið þau svör að stefndi hefði verið valinn „fyrst og fremstfyrir áeggjan foreldra, því þau vildu endilega fá hann í þessa stöðu“. Á hinnbóginn sögðu vitnin Gunnar Gíslason og Jóhanna María Agnarsdóttir að á þvíhefði borið á síðustu árum fyrir áminningu og brottvikningu að foreldrarkvörtuðu við skólann vegna „bloggfærslna“ stefnda, þeir óttuðust að sömuviðhorfa hans gætti í kennslu og óskuðu þess að stefndi myndi ekki kenna þeirrabörnum. Við slíku hefði verið reynt að verða. Ekki verður hins vegar séð aðáminning stefnda eða uppsögn hafi verið byggð á gögnum um þetta eða að stefndahafi verið kynnt að slík gögn kynnu að verða veigamikil við úrlausn málsins. Ígreinargerð sinni til innanríkisráðuneytisins, við meðferð kærumálsins, geturstefnandi ekki um þessar kvartanir og óskir foreldra. Að öllu samanlögðu verðurekki talið að við meðferð málsins hafi verið sýnt fram á að af umræddum„bloggfærslum“ stefnda verði ráðið að svo mikil hætta hafi verið á hlutdrægniog mismunun af hendi stefnda í garð nemenda, að réttlætt hafi brottrekstur hansúr starfi.Eins og áður hefur verið rakiðbyggði stefnandi ákvarðanir sínar um áminningu og brottrekstur ekki á gögnum umað háttsemi stefnda hefði haft áhrif á starf hans eða myndi óhjákvæmilega gera það.Í greinargerð sinni til innanríkisráðuneytisins vísar stefnandi ekki heldur tilslíks. Þau orð sem stefndi ritaði á „bloggsíðu“ sína, eftir að honum hafðiverið veitt áminning, og stefnandi vísaði til er hann sagði stefnda uppstörfum, lúta fyrst og fremst annars vegar að þeirri skoðun stefnda, að„heilagt“ hjónaband geti aðeins verið milli karls og konu, samkvæmt því semhann telji Guð hafa skipað, en hins vegar að hann telji rangt að nota orðið„leiðréttingu“, um kynleiðréttandi aðgerð, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 57/2012um réttarstöðu fólks með kynáttunarvanda, sem tóku gildi 25. júní 2012. Hér séað mati stefnda í raun ekki um leiðréttingu að ræða heldur breytingu eðaafbökun. Þessi orð stefnda, sem hann setti fram utan starfs síns, þykja ekki verasvo viðurhlutamikil að hægt sé að fullyrða að stefnandi hafi, án sérstakragagna eða könnunar, axlað sönnunarbyrði sína af því að þau hljóti óhjákvæmilegaað hafa slík áhrif á störf stefnda sem tiltekin eru í grein 14.8 íkjarasamningi þeim sem þá var í gildi. Áður hefur verið rakið að í ljósikjarasamnings eru þröngar heimildir til að áminna grunnskólakennara vegnaháttsemi utan starfs og ber sveitarfélag sönnunarbyrðina af því að háttseminhafi óhjákvæmilega sömu áhrif í starfinu og tiltekin eru í grein 14.8.Þegar á allt framanritað er horftverður ekki talið að stefnandi hafi lagt viðhlítandi grunn að þeirri ákvörðunsinni að segja stefnda upp starfi. Eru því ekki efni til þess í málinu að fellaúrskurð innanríkisráðuneytisins úr gildi. Verður því að taka sýknukröfu stefndatil greina. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin2.480.000 króna málflutningsþóknun lögmanns hans, Einars Gauts Steingrímssonarhæstaréttarlögmanns, og er virðisaukaskattur innifalinn. Hvorki verður séð aðstefnanda hafi verið nauðsyn að stefna innanríkisráðuneytinu til réttargæzlu néþví að láta málið til sín taka. Verður málskostnaður milli þeirra felldurniður. Stefnanda verður gert að greiða tvær milljónir króna í ríkissjóð ímálskostnað. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Þorsteinn Davíðsson kveður uppdóm þennan.DÓ M S O R ÐStefndi, Snorri Óskarsson, ersýkn af kröfu stefnanda, Akureyrarkaupstaðar, í máli þessu.Gjafsóknarkostnaður stefndagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin 2.480.000 króna málflutningsþóknunlögmanns hans, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns.Málskostnaður milli stefnanda ogréttargæzlustefnda innanríkisráðuneytisins fellur niður.Stefnandi greiði í ríkissjóð tværmilljónir króna í málskostnað.
|
Mál nr. 522/2012
|
Slysatrygging Vátryggingarsamningur Tómlæti
|
H krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hennar til bóta úr slysatryggingu launþega hjá O hf. vegna slyss sem hún varð fyrir er ekið var aftan á bifreið sem hún var farþegi í. Hæstiréttur vísaði m.a. til þess að H hefði leitað til lögmanns 19. september 2008 vegna afleiðinga slyssins og falið honum að gæta hagsmuna sinna, en O hf. hefði fyrst verið tilkynnt um slysið 12. janúar 2010. Hefði þá verið liðinn frestur H til að krefja O hf. um bætur samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu O hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júlí 2012. Hún krefst þess að viðurkenndur verði réttur hennar til bóta úr slysatryggingu launþega úr hendi stefnda vegna slyss sem hún varð fyrir 17. desember 2007. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi varð áfrýjandi fyrir því 17. desember 2007 að bifreið var ekið aftan á bifreið er hún var farþegi í. Ágreiningur málsins snýst um hvort áfrýjandi hafi tilkynnt stefnda um tjón sitt innan frests sem kveðið er á um í 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Þar segir að sá sem rétt eigi til bóta samkvæmt slysatryggingu, sjúkratryggingu eða heilsutryggingu með eða án uppsagnarréttar, glati þeim rétti ef krafa er ekki gerð um bætur til félagsins innan árs frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á. Í máli þessu liggur fyrir að áfrýjandi leitaði 19. september 2008 til lögmanns vegna afleiðinga slyssins þar sem hún fól honum að gæta hagsmuna sinna. Í umboðinu var tekið fram að áfrýjandi hefði orðið fyrir meiðslum á hálsi, baki, öxlum, höfði og herðum og var sú lýsing meiðsla að mestu í samræmi við þá greiningu er áfrýjandi hlaut við skoðun læknis á slysadeild sama dag og slysið varð, en þar var áfrýjandi greind með tognun á brjóst- og hálshrygg. Fyrir liggur að stefnda var fyrst tilkynnt um slysið 12. janúar 2010. Var þá liðinn sá frestur sem kveðið er á um í 1. mgr. 124. laga nr. 30/2004. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 16. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Huldu Kristjánsdóttur, Háaleitisbraut 151, Reykjavík á hendur Okkar líftryggingum hf., Sóltúni 26, Reykjavík, með stefnu birtri 13. desember 2011. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hennar til bóta úr slysatryggingu launþega úr hendi stefnda vegna frítímaslyss sem hún varð fyrir hinn 17. desember 2007. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir Stefnandi er starfsmaður Arion banka hf. (áður Kaupþings banka hf.) og var, samkvæmt kjarasamningi, slysatryggð hjá stefnda. Hinn 17. desember 2007 lenti stefnandi í umferðarslysi í Lágmúla í Reykjavík þegar bifreið var ekið aftan á bifreið sem hún var farþegi í. Hún leitaði samdægurs á slysadeild Landspítala í Fossvogi þar sem hún var greind með tognun í hálshrygg og brjósthrygg. Í áverkavottorði var þess getið að ekki hafi verið talin þörf á frekari rannsóknum. Hinn 19. september 2008 leitaði stefnandi til Opus lögmanna. Þar undirritaði hún umboð þar sem fram kom að stefnandi hefði orðið fyrir meiðslum á hálsi, baki, öxlum, höfði og herðum í umferðarslysinu 17. desember 2007. Stefnandi veitti lögmanni umboð til að gæta réttar hennar gagnvart Sjóvá Almennum tryggingum hf. og jafnframt öðrum aðilum sem málið kynni að beinast að. Hinn 2. mars 2009 leitaði stefnandi til Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarskurðlæknis sem sendi stefnanda í röntgenrannsókn 18. mars 2009. Greindust þá slitbreytingar og taldi bæklunarskurðlæknirinn það langt um liðið frá slysi að ekki væri að vænta frekari bata. Hinn 20. og 29. júlí og 5. ágúst 2009 leitaði stefnandi til Halldórs Jónssonar heimilislæknis. Hinn 13. nóvember 2009 var óskað eftir matsgerð þeirra Guðmundar Björnssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. Matsgerðin er dagsett 18. desember 2009 og er varanlegur miski stefnanda metinn 5 stig og 5% varanleg örorka. Með tölvupósti 12. janúar 2010 var stefnda send tilkynning um slysið og óskað eftir tillögu að uppgjöri með vísan til niðurstöðu matsgerðar í málinu. Krafa var gerð um bætur úr slysatryggingu launþega, Arion banka. Í bréfi dags. 4. febrúar 2010 hafnaði stefndi kröfu stefnanda um bætur með vísan til 1. mgr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 (hér eftir vsl.). Taldi stefndi að árs tilkynningarfrestur hafi byrjað að líða 19. september 2008 þegar stefnandi leitaði aðstoðar lögmanns vegna afleiðinga slyssins. Stefnandi skaut málinu til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum en með úrskurði nefndarinnar dags. 16. nóvember 2011 var fallist á það sjónarmið stefnda í málinu að tilkynningarfrestur hafi byrjað að líða 19. nóvember 2008 og frestur því liðinn þegar tilkynning um tjón barst stefnda 12. janúar 2010. Stefnandi vill ekki una niðurstöðu Úrskurðarnefndar og höfðar því mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi hafnar því að hún hafi haft vitneskju um þau atvik sem bótakrafa var reist á hinn 19. september 2008, þegar hún veitti lögmanni sínum umboð vegna málsins. Samkvæmt kjarasamningi stefnanda greiðast bætur vegna varanlegrar örorku úr slysatryggingu launþega hjá stefnda. Um sé að ræða varanlega læknisfræðilega örorku (miska) og sé mat á henni læknisfræðilegt. Því telji stefnandi ómögulegt að líta svo á að það eitt að hún hafi leitað til lögmanns til að kanna rétt sinn vegna slyssins gefi til kynna að hún hafi haft vitneskju um afleiðingar slyssins og grundvöll bótakröfu á þeim tíma. Bótakrafa stefnanda sé byggði á matsgerð Guðmundar Björnssonar læknis og Ingvars Sveinbjörnssonar hrl. frá 18. desember 2009. Stefnanda hafi því ekki verið kunnugt um að hún ætti kröfu á hendur stefnda fyrr en umrædd matsgerð lá fyrir í málinu, enda hafi verið ómögulegt fyrir stefnanda að gera kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku áður en slíkar afleiðingar voru kunnar. Fyrir liggur að ekki hafi verið gerðar neinar rannsóknir á stefnanda á slysadeild og hafi áverkar hennar verið túlkaðir sem tognun í háls- og brjósthrygg og hún útskrifuð heim til sín með verkja- og bólgueyðandi lyf. Það hafi ekki verið fyrr en hún leitaði til bæklunarskurðlæknis að ákveðið hafi verið að rannsaka hana frekar. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi fyrst haft vitneskju um þau atvik sem bótakrafa var reist á hinn 18. desember 2009 telur stefnandi ljóst að sú vitneskja hafi ekki legið fyrir fyrr en í fyrsta lagi hinn 11. maí 2009, þegar bæklunarskurðlæknir túlkaði í vottorði sínu niðurstöður úr röntgenmyndatöku og tölvusneiðmyndatöku sem hann lét framkvæma af áverkum stefnanda. Rannsóknirnar fóru fram hinn 18. mars 2009 og var niðurstaða þeirra að um slitbreytingar væri að ræða. Slitbreytingar sáust við tölvusneiðmynd af lendhrygg auk þess sem röntgenmynd af hálsliðum sýndi slitbreytingar. Þá leiddi röntgenmyndataka af brjósthrygg í ljós slitgigt. Í þessum rannsóknum sáust ekki áverkar sem hægt væri að rekja til slyssins. Í ljósi þessa telur stefnandi að ekki verði á því byggt að henni hafi verið kunnugt um atvik sem hún gæti byggt bótakröfu á gagnvart stefnda þegar umræddar rannsóknir fóru fram, enda leiddu þær eins og áður segir ekki til þess að áverkar greindust sem rekja mætti til slyssins. Verði hins vegar ekki fallist á að miða við síðara tímamark, sé á því byggt að stefnanda hafi í fyrsta lagi hinn 18. mars 2009, þegar rannsóknir fóru fram, verið kunnugt um atvik sem hún gæti byggt bótakröfu á á hendur stefnda. Verði ekki fallist á að miða við neina framangreindra dagsetninga við mat á því hvenær frestur skv. 1. mgr. 124. gr. vsl. byrjaði að líða sé á því byggt að fresturinn hafi í fyrsta lagi byrjað að líða 2. mars 2009, þann dag er stefnandi leitaði til bæklunarskurðlæknis. Í ljósi framangreinds telur stefnandi ljóst að hún geti í fyrsta lagi talist hafa haft vitneskju um kröfu sína á hendur stefnda þegar hún hafði leitað til bæklunarskurðlæknis sem rannsakaði hana, m.a. með röntgenmyndatökum, og túlkaði í kjölfarið niðurstöður sínar í vottorði, dags. 11. maí 2009. Stefnandi telur þó réttast að miðað verði við það tímamark er matsgerð um afleiðingar slyssins lá fyrir, eða 18. desember 2009. Í öllum framangreindum tilfellum sé ljóst að frestur samkvæmt 1. mgr. 124. gr. vsl. hafi ekki verið liðinn þegar lögmaður stefnanda tilkynnti stefnda um slys hennar með tölvubréfi 12. janúar 2010. Samkvæmt því sem fyrir liggur um læknismeðferð stefnanda og heilsufar hennar ári áður en tjónið var tilkynnt stefnda verður ekki séð að hún hafi á þeim tíma vitað að slysið hefði varanlegar afleiðingar í för með sér. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Stefndi vísar til 1. mgr. 124. gr. vsl. og athugasemda með því ákvæði. Að mati stefnda kemur skýrt fram í nefndum lögum að upphaf frestsins miðast við þann tíma er vátryggður fékk upplýsingar um þau atvik sem eru tilefni kröfu hans um vátryggingarbætur. Það kemur hvorki fram í lögunum né í frumvarpi til laganna að tímamarkið miðist við það þegar vátryggður gat gert kröfu um vátryggingarbætur. Hinn 19. september 2008 leitaði stefnandi aðstoðar lögmanns vegna afleiðinga umferðarslyssins. Á grundvelli gagna málsins er ekki annað að sjá en að stefnandi hafi leitað aðstoðar vegna varanlegra afleiðinga slyssins enda bera gögnin það ekki með sér að um tímabundnar afleiðingar hafi verið að ræða. Stefnandi leitaði til Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis fyrir tilstuðlan lögmanns síns. Í vottorði frá bæklunarlækninum er eftirfarandi lýsing á einkennum eftir slysið: „Verkir héldu áfram en hún leitaði lítið til lækna en fékk þó verkjalyf hjá heimilislækni og keypti sjálf Ibufen í apóteki Verkirnir héldu áfram og vegna þessa leitaði hún til undirritaðs þann 02.03.2009 og kvartaði um verki í hálsi.“ Miðað við framangreinda lýsingu kemur fram að litlar sem engar breytingar urðu á ástandi stefnanda frá því að hún var skoðuð á slysadeild og þar til hún leitaði til bæklunarlæknis. Lítið kom út úr rannsóknum hjá bæklunarlækninum og taldi hann að vart væri hægt að vænta frekari bata þar sem langur tími væri liðinn frá slysinu. Engar breytingar urðu á ástandi stefnanda eftir að hún leitaði til lögmanns hinn 19. september 2009. Í niðurstöðu matsgerðar kemur fram að stöðugleiki hafi verið þremur mánuðum eftir slysið eða 17. mars 2008. Eftir þann tímapunkt hafi stefnandi ekki mátt vænta frekari bata. Þrátt fyrir þessa vitneskju stefnanda fékk stefndi ekki upplýsingar um málið fyrr en 12. janúar 2010, tæpum tveimur árum eftir að verkjaástand stefnanda var óbreytt og tæpum 16 mánuðum eftir að hún leitaði aðstoðar lögmanns vegna einkenna eftir slysið. Af öllu framangreindu virtu og þegar litið er til gagna málsins sé ljóst að tilkynningarfrestur skv. 1. mgr. 124. gr. vsl. var löngu liðinn þegar lögmaður stefnanda sendi stefnda tilkynningu um slysið. Stefnandi hafði vitneskju um stöðu sína eftir slysið nokkrum mánuðum eftir slysið og í síðasta lagi þann 19. september 2008 þegar hún leitaði lögmannsaðstoðar til að gera kröfu í ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar EG-G87 sem tryggð var hjá Sjóvá Almennum tryggingum hf. Á þeim tíma telur stefndi að stefnandi eða lögmaður sem gætti hagsmuna hennar vegna slyssins hefði átti að senda tilkynningu til stefnda en af einhverjum ástæðum var það ekki gert fyrr en matsgerð lá fyrir. Af þeim sökum rann tilkynningarfresturinn út skv. 1. mgr. 124. gr. vsl. og stefnandi glataði rétti sínum til bóta úr slysatryggingu launþega. Niðurstaða Stefnandi varð fyrir slysi 17. desember 2007 er bifreið var ekið aftan á bifreið er hún var farþegi í. Stefnandi leitað strax á slysadeild og fékk þá greiningu að hún hefði tognað á hálshrygg og í brjósthrygg. Um níu mánuðum síðar eða 19. september 2008 leitar stefnandi til lögmanna. Þar ritar hún undir umboð þeim til handa til að gæta hagsmuna hennar gagnvart Sjóvá-Almennum tryggingum hf. eða þeim sem málið kunni að beinast að vegna umferðarslyssins. Í umboðinu er tekið fram að stefnandi hafi orðið fyrir meiðslum á hálsi, baki, öxlum, höfði og herðum. Samkvæmt gögnum málsins fer stefnandi fyrst til læknis 2. mars 2009 eða tæpu hálfu ári eftir að hún gaf lögmönnum sínum umboðið og um fimmtán mánuðum eftir slysið. Hún var í tveimur heimsóknum hjá bæklunarlækni í mars 2009. Frá 20. júlí 2009 til 5. ágúst 2009 fer stefnandi í þrjár heimsóknir til heimilislæknis. Hinn 13. nóvember 2009 eru sérfróðir matsmenn dómkvaddir til að meta afleiðingar slyssins á heilsu hennar. Matsgerð er dagsett 18. desember 2009. Stefnandi tilkynnir síðan stefnda um slysið 12. janúar 2010 eða rúmum þremur árum eftir að það átti sér stað. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefnandi hafi tilkynnt stefnda um tjón sitt innan frests sem kveðið er á um í 1. mgr. 124. gr. vsl. Í 1. mgr. 124. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 segir að sá sem rétt eigi til bóta samkvæmt slysatryggingu, sjúkratryggingu eða heilsutryggingu með eða án uppsagnarréttar glati þeim rétti ef krafa er ekki gerð um bætur til félagsins innan árs frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á. Ágreiningurinn lýtur að því hvernig túlka eigi lok ákvæðisins, það er „ frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á“. Í athugasemdum með frumvarpi til laga um vátryggingarsamninga kemur meðal annars fram í umfjöllum um 124. gr., sbr. 51. gr., að vátryggður glati rétti til bóta ef krafa hans er ekki tilkynnt innan árs frá því að hann vissi um atvik sem eru tilefni kröfu hans. Geri hann það ekki fellur réttur hans brott vegna tómlætis. Reglan kunni að virðast ströng en sé þó mun rýmri en heimild standi til eftir ákvæðum vsl. Félögin hafi af því mikla hagsmuni að kröfur komi fram sem fyrst og það hafi samfélagslega þýðingu að ljúka slíkum málum án óþarfa dráttar. Upphaf frestsins miðist við þann tíma er vátryggður fékk upplýsingar um þau atvik sem séu tilefni kröfu hans um vátryggingarbætur. Ákvæðið geri kröfur til vátryggðs af því að það sé á hans ábyrgð ef hann gerir sér ekki grein fyrir að atvikin sem hann hefur fengið upplýsingar um veita honum rétt til vátryggingabóta. Sé óhjákvæmilegt að skipa reglum með þessum hætti, enda verði að ætlast til að vátryggður hafi sjálfur vara á sér í þessum efnum og í raun ekki öðrum til að dreifa. Í tilviki stefnanda vissi hann að hann gæti átt kröfur vegna tjóns er hann hlaut í umferðarslysinu 17. desember 2007. Það kemur fyrst fram í umboði því er hann veitti lögmönnum sínum 19. september 2008. Ákvæðið verður ekki skilið svo að miða eigi við það tímamark þegar stefnandi gat gert kröfur um vátryggingarbætur, svo sem stefnandi byggir á í málinu. Með vísan til þess sem að framan greinir verður stefndi sýknaður af viðurkenningarkröfu stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Okkar líftryggingar hf. er sýknaður af kröfum stefnanda, Huldu Kristjánsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 827/2017
|
Stjórnsýsla Opinberir starfsmenn Lögreglumaður Miskabætur Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Í málinu krafðist A þess að felld yrði úr gildi ákvörðun lögreglustjórans á […] frá árinu 2016 um breytingu á starfsskyldum sínum. Þá krafðist hún þess að Í yrði gert að greiða sér miskabætur og bætur vegna fjártjóns, annars vegar vegna útgjalda sem hún hafði orðið fyrir í beinu framhaldi af ákvörðuninni og hins vegar vegna mismunar á framtíðarverðmæti launaréttinda á milli núverandi starfs og starfs síns hjá embætti lögreglustjórans á […]. Síðastnefnda fjárkrafan var af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi þar sem ákvörðun lögreglustjórans hefði verið tímabundin og enn væri í gildi ráðningarsamband milli A og embættisins, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var ógildingarkröfunni einnig vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi vegna skorts á lögvörðum hagsmunum. Hvað varðaði miskabótakröfu A og fyrri fjárkröfu hennar vísaði Hæstiréttur til þess að ákvörðun lögreglustjóra hefði verið reist á 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og að Í bæri sönnunarbyrði um að gætt hefði verið málefnalegra sjónarmiða við töku hennar. Ekki var fallist á með Í að A hefði ekki ráðið í senn við stjórn deildarinnar er hún gegndi yfirmannsstöðu í og setu í tilgreindum innleiðingarhópi sem átti að vinna að skipulagsbreytingum hjá embættinu. Þá hefði Í engan veginn fært sönnur á að A hefði ekki haft tök á stjórnun deildar sinnar. Með vísan til samtímagagna og framburða vitna í málinu var ráðið að einhverjir flokkadrættir og óeining hefði viðgengist í deildinni. Á hinn bóginn var ekki talið að A gæti borið ábyrgð á einhvers konar óróa innan deildarinnar sem skapaðist hefði vegna rannsóknar á spillingarmálum tveggja lögreglumanna. Loks var litið til þess að þótt launakjör A hefðu ekki verið skert með ákvörðuninni og hún verið tímabundin hefði ákvörðunin verið meira íþyngjandi fyrir A en nauðsyn hefði borið til þar sem í henni hefði falist að A hefði verið færð úr því starfi sem hún hafði verið skipuð í og sett í hliðarverkefni sem hún hafði áður sinnt meðfram aðalstarfi sínu. Samkvæmt framansögðu var fallist á með A að ákvörðunin hefði brotið í bága við 19. gr. laga nr. 70/1996. Talið var að lögreglustjóranum á […] hefði mátt vera ljóst að hin umþrætta ákvörðun hefði verið til þess fallin að vera meiðandi fyrir A, sem í áranna rás hefði unnið sig til metorða innan lögreglunnar og verið falin aukin ábyrgð fáeinum mánuðum áður en ákvörðunin var tekin. Var Í því gert að greiða A 1.500.000 krónur í miskabætur auk þess sem fyrri fjárkrafa hennar var tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Jóhannes Sigurðssonlandsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 27. desember 2017. Hún krefst þess að felld verði úrgildi ákvörðun lögreglustjórans á […] 22. janúar 2016 um breytingu ástarfsskyldum sínum. Þá krefst hún þess að stefnda verði gert að greiða sér annars vegar 2.366.720 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.000.000krónum frá 22. janúar 2016 til 26. sama mánaðar, af 2.158.900 krónum fráþeim degi til 29. mars 2016, af 2.366.720 krónum frá þeim degi til 20. júlísama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags, og hins vegar 126.366.752krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna frá 20. október 2016 til 21.febrúar 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. þeirra frá þeim degi tilgreiðsludags. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins starfaði áfrýjandi sem lögreglumaður hjá embættilögreglustjórans í […] frá […]. Hinn […] hóf hún störf sem lögreglumaður viðembætti lögreglustjórans […] og starfaði þar til 10. október sama ár, en hófsíðan störf 13. sama mánaðar sem lögreglufulltrúi í efnahagsbrotadeild […]. Þvístarfi gegndi áfrýjandi til […], en frá þeim degi til 30. nóvember sama ár vannhún hjá endurskoðunarfyrirtækinu […] sem verkefnastjóri í […]. Áfrýjandi hóf […]störf sem lögreglufulltrúi hjá embætti lögreglustjórans á […] í deild sem fékkstvið fjármunabrot, en þar starfaði hún til […], en hóf 1. maí sama ár störf hjá […]sem lögreglufulltrúi og hópstjóri. Gegndi hún því starfi til […], er hún varsett í stöðu aðstoðaryfirlögregluþjóns og yfirmanns […] hjá embættilögreglustjórans á […], með skipun í huga, og síðan skipuð í þá stöðu frá […].Þá er rétt að geta þess að áfrýjandi lauk B.S. prófi í viðskiptafræði í […] frá[…]. Samkvæmt fyrrnefndu skipunarbréfi áfrýjanda var um skipun hennar meðalannars vísað til 5. töluliðar 1. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 1051/2006 umstarfsstig innan lögreglunnar. Í því ákvæði kemur fram að innan lögreglu séuníu starfsstig og er aðstoðaryfirlögregluþjóni raðað í 5. sæti. Í 6. gr.reglugerðarinnar er fjallað um aðstoðaryfirlögregluþjóna. Segir þar að hjálögregluliðum með fleiri en 20 lögreglumenn skuli starfaaðstoðaryfirlögregluþjónn og í lögregluliði með fleiri en 35 lögreglumenn, svoog hjá embætti ríkislögreglustjóra, geti þeir verið fleiri en einn. Um verksviðog ábyrgð aðstoðaryfirlögregluþjóns segir að hann sé yfirlögregluþjóni tilaðstoðar, hafi með höndum stjórn og ábyrgð á deildum, svo og tilteknumverkefnum sem honum eru falin og krefjast sérstakrar þekkingar, þjálfunarog/eða menntunar, þar með talið rannsókn mála og aðstoð við saksókn, ogeftirlit með að reglum og fyrirmælum sé framfylgt og að fjárhagslegur reksturdeilda eða eininga sé innan fjárheimilda.2Í júlí 2015 ákvað lögreglustjórinn á […] að gera skipulagsbreytingar hjáembættinu í kjölfar skýrslu svonefnds aðgerðahóps. Meðal breytinganna var aðsameina R-1, rannsóknardeild fjármunabrota, og fyrrnefnda R-2 deild, undirstjórn áfrýjanda, sem tók við því hlutverki í sama mánuði. Í framhaldi af þvítók svonefndur innleiðingarhópur til starfa í september sama ár, en hann áttiað vinna að áðurnefndum skipulagsbreytingum. Átti áfrýjandi sæti í þeim hópi.Næsti yfirmaður áfrýjanda hjá embættinu var N yfirlögregluþjónn, þar næsti yfirmaðurvar M, yfirmaður rannsóknar- og ákærusviðs, og lögreglustjóri síðan æðstiyfirmaður hennar. Munu undirmenn áfrýjanda hafa verið á þriðja tug eftirsameiningu deildanna. 3Meðal gagna málsins er svar þáverandi innanríkisráðherra 22. febrúar 2016á Alþingi við fyrirspurn þingmanns um „samskiptavanda innan lögreglunnar.“ Ísvarinu kom meðal annars fram að ráðuneyti hennar hafi síðastliðið ár boristábendingar um samskiptavanda innan embættis lögreglustjórans á […]. Hafiráðuneytið fundað með lögreglustjóranum vegna þessa og ákveðið vorið 2015, ísamráði við lögreglustjórann, að fá utanaðkomandi ráðgjafa til að greina hvortslíkur vandi væri fyrir hendi og þá hver rót hans væri og hvernig ráða mættibót á honum. Ráðgjafinn hafi skilað skýrslu til ráðuneytisins í lok árs 2015.Hafi niðurstöður hans verið að eftir viðtöl við stjórnendur við embættið hafikomið fram skýrar vísbendingar um vanda sem snerti samskipti og samstarf, semværi þess eðlis að hann yrði ekki leystur án utanaðkomandi aðstoðar. Var þaðmat ráðgjafans að ráðast yrði í aðgerðir sem miðuðu að því að taka á þessumvanda og mælti hann með því að embættið fengi utanaðkomandi hlutlausan aðilasem yfirstjórn þess bæri fullt traust til. Hafi ráðuneytið óskað eftir því viðlögreglustjórann að hann fylgdi eftir þessum niðurstöðum og ráðleggingum. Íframhaldinu hafi lögreglustjórinn, í samráði við yfirstjórn embættisins, ráðiðsérfræðinga til aðstoðar.Þá liggur fyrir í málinu bréf Landssambands lögreglumanna 29. desember2016 til innanríkisráðherra varðandi ætlað einelti í starfi og starfshættilögreglustjórans á […], þar sem lýst var þungum áhyggjum af ástandinu hjáembættinu og talið mjög brýnt að ráðherra gripi þegar til eftirlits- ogrannsóknarskyldu þeirrar sem á honum hvíldi og tæki málið til rannsóknarsamkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum ogreglugerð nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni,kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Í bréfinu voru í dæmaskyni umstöðu mála og þróun vandans nefnd fjögur einstök tilvik, þar á meðal tilvikáfrýjanda, og þá hafi, allt frá árinu 2015, 20 til 30 aðrir starfsmennembættisins leitað til sambandsins og lýst stöðu sinni og erfiðleikum sem þeirhafi upplifað í kjölfar eineltis af hálfu lögreglustjórans. 4 Áfrýjandi heldur því fram aðáðurnefndur vandi hafi allt frá vormánuðum árið 2015 tekið til samskipta sinnavið lögreglustjórann. Bera gögn málsins með sér að á þeim tíma hafi nokkrirlögreglumenn í rannsóknardeild fíkniefnamála borið samstarfsmanni sínum á brýntiltekið misferli í starfi. Sams konar ásakanir á hendur honum höfðu áður komiðfram í deildinni, en þáverandi aðstoðaryfirlögregluþjónn, S, mun hafa lokið athuguná þeim í janúar árið 2012 og komist að þeirri niðurstöðu að þær ættu ekki viðnein rök að styðjast. Er þessar ásakanir vöknuðu að nýju til lífsins ávormánuðum 2015 mun áfrýjandi ekki hafa tekið undir þær og í skýrslu hennarfyrir dómi kom fram að hún hafi einungis viljað að sá sem ásakanirnar beindustgegn „fengi réttláta málsmeðferð.“ Mun afstaða áfrýjanda hafa valdið óánægjuhjá áðurnefndum lögreglumönnum, auk þess sem fram kom í skýrslum tveggja þeirrafyrir héraðsdómi að þeir hafi almennt ekki verið sáttir við framkomu áfrýjandavið þá. Þá mun annar lögreglumaður við deildina hafa verið til rannsóknar vegnaætlaðs brots í starfi, en ekkert er fram komið í málinu um að tenging sé milliþeirrar rannsóknar og fyrrnefndrar óánægju umræddra lögreglumannanna.5Hinn 14. desember 2015 sendi lögreglustjóri áfrýjanda svofellt tölvubréf:„Sæl. Boða þig til fundar kl 12 á morgun á 5. Hæð.“ Áfrýjandi svaraði erindinusamstundis og staðfesti móttöku þess, en spurðist jafnframt fyrir um hvert efnifundarins væri og hvort hún gæti eitthvað undirbúið sig. Mínútu síðar svaraðilögreglustjóri fyrirspurninni svo: „Ræði það við þig á morgun.“ Í skýrslutökum fyrir dómi bar áfrýjanda og lögreglustjóra ekki saman umhvað fór fram á fundinum. Áfrýjandi kvað lögreglustjóra hafa verið með lista ísíma með alls konar ávirðingum í sinn garð, sem hún hafi farið í gegnum ogallar hafi þær verið rangar. Þá hafi lögreglustjóri boðið sér að fara tilhéraðssaksóknara, en hann hefði óskað eftir að fá áfrýjanda til starfa.Héraðssaksóknari hafi á hinn bóginn sagt sér að lögreglustjóri hafi boðiðáfrýjanda fram til starfa hjá hinum fyrrnefnda að ósk áfrýjanda. Lögreglustjórimundi ekki eftir ávirðingum í garð áfrýjanda, en rætt hafi verið um mál tveggjalögreglumanna innan deildarinnar, sem sættu rannsókn vegna spillingar, enáfrýjandi hafi ekki virst átta sig á alvöru málsins. Hafi tilgangur sinn meðfundinum verið að fá áfrýjanda til „að vinna þetta með okkur.“ Þá kom fram hjáhenni að áfrýjandi hefði aldrei verið flutt til héraðssaksóknara gegn viljasínum. Vitnið D, þáverandi aðallögfræðingur við embætti lögreglustjórans á […],var einnig á fundinum. Fyrir dómi kvað hún að mikið hafi verið búið að ganga áog þetta verið erfitt fyrir alla og verið að finna út hvernig væri hægt að„lenda þessu vel fyrir alla“, en vegna „ástandsins“ í deild áfrýjanda hafiverið erfitt fyrir hana að stýra henni eins og staðan hafi verið orðin. Hafisér fundist skrýtið „m.v. það til hvers fundurinn var ætlaður o.s.frv.“ að sérhafi fundist áfrýjandi mæta á hann „með boxhanska“, en enginn hafi verið aðfara að reka neinn. Þá kvaðst hún hafa vitað að lögreglustjóri hafi verið búinað hafa samband við héraðssaksóknara og spyrja hann út í flutning. Vitnið Ihéraðssaksóknari staðfesti fyrir dómi að lögreglustjóri hafi boðið sérstarfskrafta áfrýjanda. Hafi hún spurt sig hvort hann hefði hug á því aðáfrýjandi kæmi aftur yfir til sín og þar sem áfrýjandi hafi reynst vel semstarfsmaður hafi hann tekið jákvætt í það.6Áfrýjandi átti fund með þáverandi innanríkisráðherra föstudaginn 15.janúar 2016, en áfrýjandi mun hafa óskað eftir fundinum í ársbyrjun sama ár. Ískýrslu sinni fyrir dómi kvað áfrýjandi efni fundarins hafa snúist um ýmisatriði, sem voru í gangi hjá lögreglustjóraembættinu og sér hafi blöskrað, enminnst um hana sjálfa. Allt hafi logaðþarna í óánægju, til dæmis hjá ákærusviði, en viðgengist hafi að starfsmenn þarværu „sendir í dóm“ með ákvarðanir sem þeir hafi ekki verið sáttir við, og einshafi ríkt óánægja með hvernig farið hefði verið með lögreglumann, sem sakaðurhafði verið um brot í starfi af tilteknum samstarfsmönnum sínum.Hvað sig varðaði hafi áfrýjandi minnst á að lögreglustjóri hafi boðið sérað fara og eins hafi áfrýjandi lýst framkomu lögreglustjóra við sig er hún hafi„gengið um deildina mína“ og lesið upp úr póstum og sagt: „Ég veit nú ekki hvaðég á að gera við hana […], ég er búin að bjóða henni að fara og hún vill ekki hætta“og eitthvað þvílíkt. Þá hafi áfrýjandi greint ráðherra frá því aðlögreglustjóri hafi sagt næsta yfirmanni áfrýjanda að hún vissi ekki hvað húnætti að gera við áfrýjanda og væri hún að hugsa um að hafa samband viðríkissaksóknara og láta opna sakamálarannsókn á áfrýjanda fyrir „hylmingu“, enörugglega átt við yfirhylmingu. Lögreglustjóri hafi greinilega vitað afumræddum fundi áfrýjanda með ráðherra því hún hafi komið á skrifstofu áfrýjandaí lok sama dags og fundurinn fór fram, rétt eftir að áfrýjandi var komin tilbaka af honum, og spurt hvað henni og ráðherra hafi farið í milli. Gatáfrýjandi þess að hún hafi á fundardegi fyrir tilviljun mætt í ráðuneytinuþáverandi aðallögfræðingi embættis lögreglustjórans á […], áðurnefndri D. Straxeftir fundinn hafi síðan komið fram í fjölmiðlum að áfrýjandi hafi verið íráðuneytinu.Lögreglustjóri kvaðst fyrir dómi hafa frétt af umræddum fundi, en þá hafihún setið á fundi hjá ríkislögreglustjóra, þar sem meðal annars hafi veriðfarið yfir málefni áfrýjanda. Hafi fyrrnefnd D hringt í sig úr ráðuneytinu ogsagt að hún hafi hitt áfrýjanda þar. Það hafi á hinn bóginn engin áhrif haft,þar sem ákvörðun um breyttar starfsskyldur áfrýjanda hefði verið tekin fyrirþann tíma. Greindi lögreglustjóri frá því að það hafi verið þrýstingur á sigfrá ríkislögreglustjóra að gera eitthvað í þessu því „þeir treystu ekkideildinni á meðan hún var þarna.“ Búið hafi verið að „teikna þetta allt samanupp, af því að við vorum náttúrulega með plan A, B, C.“ Plan A hafi verið aðbjóða áfrýjanda að fara til héraðssaksóknara, plan B að hún kæmi áfram aðframtíðarskipulaginu, eins og hún var byrjuð á og gæti klárað það verkefni „ogþegar hún kæmi aftur til starfa að það væru þá þessir böfferar, það væru þáundirstjórnendur, eða millistjórnendur, sem væru þá á milli hennar og almennastarfsmannsins, sem voru þá óánægðir.“ Ef þetta myndi engan veginn ganga þáhafi plan C verið að „reyna að finna önnur störf ... hjá embættinu ...einhverja aðra deild, sem hún gæti stýrt.“ 7Að morgni mánudagsins 18. janúar 2016 sendi lögreglustjóri áfrýjandasvofellt tölvubréf: „Sæl A. Í ljósi ástandsins í fíkniefnadeildinni hef égákveðið að breyta skipan valnefndar fyrir lögreglufulltrúa í miðlægri deild ogfela [...] sæti í hópnum í þinn stað.“ Þá sendi lögreglustjóri áfrýjanda aðkvöldi sama dags tölvubréf, þar sem hin síðarnefnda var boðuð á fund 20. janúar2016. Tilgreint fundarefni var: „Fundur um breytt verkefni.“ Hljóðaðitölvubréfið sem hér segir: „Sælar. Tilefni fundarins er að ræða fyrirhugaðarbreytingar á verkefnum núverandi stjórnanda í miðlægri rannsóknardeild. Efóskað er eftir að trúnaðarmaður eða fulltrúi LL eða LR sé viðstaddur þá er þaðsjálfsagt og eðlilegt.“ Fundurinn fór ekki fram á tilsettum tíma, heldurföstudaginn 22. janúar 2016 og hófst klukkan 14. Sama dag klukkan 13.09 hafðiyfirlögregluþjónn deilda R-1 og R-2 boðað með tölvubréfi alla starfsmenn þeirratil fundar klukkan 14.30. Á fundinum sem lögreglustjóri hafði boðað til afhentihún áfrýjanda bréf, dagsett 25. janúar 2016, þar sem henni var tilkynnt að fráog með þeim degi, til og með 24. júlí sama ár, eða þar til annað yrði ákveðið,yrði störfum og verksviði áfrýjanda breytt þannig að hún myndi tímabundið takavið verkefni, sem fælist í skipulagningu á hinni nýju rannsóknardeildlögreglustjórans á […], sem taka myndi til starfa á vormánuðum í samræmi viðhugmyndir og vinnu innleiðingarhóps er áfrýjandi ætti sæti í. Verkefnið yrðiunnið á skrifstofu lögreglustjóra, undir stjórn D aðallögfræðings embættisins,sem væri formaður innleiðingarhópsins. Á meðan yrði stjórn miðlægrar deildar umskipulagða brotastarfsemi falin öðrum stjórnanda. Væru breytingarnar gerðar meðvísan til skipunarbréfs áfrýjanda 29. apríl 2015 og 19. gr. laga nr. 70/1996 umréttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Tekið var fram í bréfinu aðbreytingarnar myndu ekki skerða launakjör eða réttindi áfrýjanda. Í lok þessvar athygli áfrýjanda vakin á því hún gæti óskað eftir rökstuðningi fyrirákvörðuninni, sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þessi ákvörðun munsíðan hafa verið kynnt starfsmönnum deildarinnar á þeim fundi semyfirlögregluþjónninn hafði samkvæmt áðursögðu boðað til klukkan 14.30 sama dag.Í bréfi áfrýjanda mánudaginn 25. janúar 2016 til lögreglustjóra sagðimeðal annars að á fyrrgreindum fundi 22. sama mánaðar hafi þau rök verið færðfyrir breytingu á starfsskyldum áfrýjanda að tveir undirmenn hennar væru tilrannsóknar, grunaðir um spillingu. Ástand í deild áfrýjanda væri slæmt ogbreytingin verið gerð í þágu trúverðugleika deildarinnar. Teldi áfrýjandiákvörðunina vera lítilsvirðandi, áfrýjandi hefði engin tengsl við tilvitnuðspillingarmál, hún hefði ekki notið andmælaréttar, verið svipt mannaforráðum ogfalið tiltekið, tímabundið verkefni, sem unnið hafi verið að um skeið og myndií öllum aðalatriðum vera lokið. Krafðist áfrýjandi að lögreglustjóriviðurkenndi bótaskyldu vegna ákvörðunarinnar eigi síðar en 1. febrúar sama ár.Þá var því lýst yfir að áfrýjandi myndi ekki koma aftur til starfa hjá embættilögreglustjórans á þeim forsendum sem henni hefðu verið kynntar. Erindi þessu var svarað af hálfu lögreglustjóra með bréfi 5. febrúar2016. Hvað varðaði andmælarétt áfrýjanda var bent á að breytingar á starfiteldust til ákvarðana um innra skipulag stofnunar og teldust því ekki tilstjórnvaldsákvarðana í skilningi stjórnsýslulaga. Þá væri því hafnað að íbreytingu á starfsskyldum áfrýjanda fælist fyrirvaralaus brottvikning úrstarfi, enda kæmi fram í 19. gr. laga nr. 70/1996 að starfsmaður geti kosið aðsegja upp starfi sínu. Vegna þeirrar yfirlýsingar áfrýjanda að hún myndi ekkikoma aftur til starfa á þeim forsendum sem henni höfðu verið kynntar var íbréfi lögreglustjóra vísað til IV. kafla laga nr. 70/1996, sérstaklega 15. gr.laganna um skyldu starfsmanna til að hlýða löglegum fyrirskipunum um starfsitt, svo og 16. gr. þeirra, þar sem kveðið væri á um að starfsmenn skyldu komatímanlega til starfa. Sinnti áfrýjandi ekki skyldum sínum gæti slíkt leitt tiláminningar, sbr. 21. gr. sömu laga, sem og frádráttar launa. Loks var fariðfram á upplýsingar um hvort áfrýjandi hefði í bréfi sínu óskað eftir lausn fráembætti í skilningi 19. gr. laganna. Samdægurs áðurnefndu svarbréfi sendi lögreglustjóri áfrýjanda bréf, þarsem færð voru rök fyrir breytingum á starfsskyldum áfrýjanda. Í bréfinu errakið að 9. júlí 2015 hafi lögreglustjóri ákveðið að gera skipulagsbreytingar íkjölfar skýrslu umbótahóps. Í breytingunum hafi meðal annars falist breytingará starfsemi miðlægra deilda. Hafi rannsóknir skipulagðrar brotastarfsemi, áðurR-1, R-2 og hluti af R-3, verið sameinaðar undir stjórn áfrýjanda. Hinn 1.september sama ár hafi tekið til starfa með formlegum hætti starfshópur, semhafi fengið það hlutverk að innleiða þessar breytingar. Ætti áfrýjandi sæti íhópnum fyrir hönd deildar um skipulagða brotastarfsemi. Ásamt því að stjórnadeild um skipulagða brotastarfsemi hafi hlutverk áfrýjanda meðal annars veriðað útfæra nánar tillögur innleiðingarhópsins sem og skipulag deildarinnar.Ljóst væri að vegna þeirra mála sem upp hefðu komið innan fíkniefnadeildar hafibæði annir og álag aukist vegna starfsmannastjórnunar og af því hafi leitt aðframangreint innleiðingarverkefni hinnar nýju deildar hafi ekki gengið semskyldi og enn ætti eftir að útfæra frekara skipulag er lyti að innra starfi deildarinnar,svo sem starfslýsingum, vinnutíma, húsnæðis- og launamálum, auk þess aðskipuleggja innra málefnastarf deildarinnar, byggja tengslanet og samhæfa þástarfsemi sem hin nýja deild ætti að annast. Umrætt skipulag hafi átt að takagildi 1. október 2015, en tafist úr hófi í ljósi framangreindra atvika. Í ljósiþessa hafi lögreglustjóri ákveðið að leggja mikla áherslu á þessiinnleiðingarverkefni og tilkynnt áfrýjanda bréflega um þær breytingar, sbr. 19.gr. laga nr. 70/1996. Til að gera áfrýjanda betur kleift að sinna þessumverkefnum hafi verið ákveðið að setja utanaðkomandi stjórnanda tímabundið ámeðan til að stýra deildinni. Með framangreindum breytingum væri því verið aðskapa áfrýjanda svigrúm til að vinna að fullu að þessum mikilvægu skipulagsbreytingum.Að mati lögreglustjóra væri afar mikilvægt og brýnt að þetta skipulag kæmist ásem fyrst. Þessu til viðbótar hafi á vormánuðum 2015 komið upp grunsemdir umætluð brot starfsmanna í starfi sem lytu stjórn áfrýjanda og haft hefðu meðhöndum rannsóknir á skipulagðri brotastarfsemi. Annar þessara starfsmanna hafisíðastliðið vor verið fluttur úr deildinni í aðra deild. Áfrýjandi hafi ástarfsmannafundi 24. júní 2015 lýst yfir stuðningi við umræddan starfsmann ogað flutningurinn væri ekki í samræmi við vilja hennar. Þessi afstaða hafi vakiðóróleika í deildinni, óeining hafi skapast og að mati lögreglustjóra ogríkislögreglustjóra hafi deildin verið óstarfhæf undir þeim kringumstæðum.Fyrir dómi kvað áfrýjandi engan aðdraganda hafa verið að þeirri ákvörðunlögreglustjóra að taka sig úr valnefndinni og fela öðrum að taka sæti í henni ísinn stað. Tilkynningin hafi komið á mánudegi, en fundurinn með ráðherra veriðföstudaginn þar á undan og fyrstu viðtölin við umsækjendur átt að vera áþriðjudagsmorgninum. Þá hafi heldur enginn aðdragandi verið að fundarboðinu umbreytingar á verkefnum hennar. Enn fremur hafi áfrýjandi aldrei fengið neinarathugasemdir við störf sín frá sínum yfirmönnum.Um ástæðu þess að lögreglustjóri ákvað að víkja áfrýjanda úr valnefnd ogsetja annan mann í nefndina í stað hennar kvað hún fyrir dómi að hlutiskipulagsbreytinga, sem fyrirhugaðar hafi verið, hafi verið að ráða nýjalögreglufulltrúa í þá deild, sem áfrýjandi fór fyrir. „Hópur“ lögreglumannahafi komið „aftur“ að máli við sig og lýst því yfir að „þeir myndu dragaumsóknirnar sínar til baka“ ef áfrýjandi yrði þarna, því hún hefði lýst þvíyfir að hún „vildi þá ekki.“ Um aðdraganda að ákvörðuninni um að breytastarfsskyldum áfrýjanda kvað lögreglustjóri að þar hafi margir samverkandiþættir komið til. Grunur hafi verið um spillingu í deildinni og tveirlögreglumenn þar verið til rannsóknar. Áfrýjandi hafi ekki verið að „vinna meðokkur í þessu“ og í rauninni ekki talað við sig. Trúverðugleiki lögreglunnarhafi verið undir og því orðið að gera einhverjar breytingar. Hafi breytinginekki verið fólgin í því að ýta áfrýjanda út, heldur fyrst og fremst að búa tilskjól til þess að velja fulltrúana sem hún tæki síðan við. Þá kvað hún að straxí ársbyrjun 2015 hafi byrjað að berast til sín kvartanir undan áfrýjanda oghefði hún aldrei fengið svo margar kvartanir undan einum stjórnanda. Nánastisamstarfsmaður áfrýjanda, en þau hafi unnið mjög þétt saman, hafi veriðgrunaður um spillingu og tilteknir starfsmenn í deildinni, sem tilheyrt hafiöðrum af tveimur hópum í henni, viljað lýsa vantrausti á áfrýjanda. Þá hafigengið mjög illa hjá áfrýjanda að samræma það að vera aðstoðaryfirlögregluþjónnyfir deildinni og vera jafnframt hluti af innleiðingarhópnum. Hafi áfrýjandiverið í algjörri afneitun á því að hún næði ekki utan um hvort tveggja og hinusama hafi gegnt um yfirmenn hennar.8Verður nú gerð grein fyrir framburði vitna fyrir dómi.M, fyrrverandi aðstoðarlögreglustjóri og staðgengill lögreglustjóra ogsaksóknari og yfirmaður rannsóknar- og ákærusviðs miðlægrar rannsóknardeildarlögreglustjórans á […], kvaðst hafa unnið í áratug með áfrýjanda, fyrst hjáembætti ríkislögreglustjóra og svo hjá embætti lögreglustjórans á […]. Vitniðkvaðst hafa vorið 2014, ásamt tveimur öðrum mönnum, komið að ráðninguaðstoðaryfirlögregluþjóns hjá síðarnefnda embættinu, en áfrýjandi hafi veriðmeðal umsækjenda. Hafi hún verið með langhæstu einkunn þeirra við mat á menntunog reynslu og samkvæmt niðurstöðum prófs sem lagt var fyrir þá. Vitnið kvaðsthafa verið yfirmaður áfrýjanda í fyrrnefndri miðlægri rannsóknardeild.Áfrýjandi hafi verið afburðastarfsmaður, hún hafi staðið sig afburðavel, veriðskipulögð, vel menntuð og vel undir starfið búin. Vitnið kvað fjarri lagi aðafköst deildarinnar hafi verið lítil eftir komu áfrýjanda þangað. Þá kannaðistvitnið ekki við að ríkislögreglustjóri hafi talið deildina óstarfhæfa. Hafivitnið eingöngu heyrt þetta á lögreglustjóra, sem hafi að því er vitnið taldi,haft þetta eftir L í greiningardeild ríkislögreglustjóra. Fíkniefnadeildin hafiþvert á móti verið mjög vel starfhæf og taldi vitnið að óeiningin þar hafiverið minni en í mjög mörg ár. Hafi einhverjir starfsmenn farið til L undir þaðsíðasta og nefndi vitnið þrjá þeirra sérstaklega, en þar á meðal hafi verið lögreglumaðursem síðar hafi hlotið fangelsisdóm vegna brots í starfi og annar, sem sótt hafium starfið sem áfrýjandi fékk og vitnið hafi vitað að var ósáttur við að fáekki sjálfur stöðuna. Enginn þessara manna hafi nokkurn tímann kvartað viðvitnið undan áfrýjanda. Þá kvaðst vitnið aldrei hafa heyrt um kvartanir yfiráfrýjanda eða vitað nokkurn tímann af þeim. Um áramótin 2015 og 2016 hafilögreglustjóri verið að tala um að það væri „lykill að einhverjum breytingum“,sem hún vildi koma fram, að færa áfrýjanda og hafi vitnið þá lýst miklumefasemdum um þetta tal sem lögreglustjóri sagðist hafa heyrt. Hafi vitnið bentlögreglustjóra á að þetta væri alveg haldlaust og bæri vitnið fullt traust tilþessarar starfsemi og forystu og stjórnunar áfrýjanda, en þá hafi verið komintæplega árs reynsla af störfum hennar þarna. Lögreglustjóri hafi ekki rættþetta mikið við sig, en einhverjir fundir verið undir lok árs 2015, sem allsekki hafi mátt upplýsa áfrýjanda um. Vitnið kvaðst hafa frétt eftir á aðlögreglustjóri hafi boðið áfrýjanda að flytja sig til héraðssaksóknara. Þá hafiákvörðunin 22. janúar 2016 um breytingar á starfi áfrýjanda aldrei verið borinundir vitnið.N, fyrrverandi yfirlögregluþjónn í miðlægri rannsóknardeild hjá embættilögreglustjórans á […], kvaðst hafa komið að ráðningu áfrýjanda í starfaðstoðaryfirlögregluþjóns vorið 2014 og eftir það verið næsti yfirmaður hennar.Áfrýjandi hafi að mati vitnisins staðið sig með afbrigðum vel í starfi, veriðskeleggur yfirmaður, með skýr markmið og skilvirk í stjórnun, góð í mannlegumsamskiptum og haldið vel utan um alla hluti. Vitnið kannaðist ekki við aðafköst deildarinnar hafi verið lítil meðan áfrýjandi var þar við stjórnvölinnog lögreglustjóri ekki borið slíkt undir vitnið. Þá hafi vitnið ekki kannast viðað deildin hafi verið óstarfhæf, nema frá lögreglustjóra, sem haft hafi eftireinhverjum að greiningardeild ríkislögreglustjóra treysti deildinni ekki. Umkvartanir undan áfrýjanda sagði vitnið að það væru aldrei allir ánægðir,einhverjum hafi fundist fram hjá sér gengið eða eitthvað slíkt, eða ekki metnirað verðleikum, en það ekki verið meira en gengur og gerist. Spurður um hvortágreiningur hafi verið á milli undirmanna áfrýjanda og hennar sagði vitnið aðhann héldi að fyrst og fremst hafi verið svona einhver valdabarátta innandeildarinnar og menn skipst eiginlega í tvo hópa og hafi vitninu fundist semáfrýjandi, eða hennar daglega stjórnun, drægist einhvern veginn inn í það. Hafifyrst og fremst verið eitthvað annað þarna í gangi en aðfinnslur um hennarstjórnun. Hún hafi verið hlutlaus stjórnandi og reynt að taka á málum semslíkur. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað af því að lögreglustjóri hefði boðiðáfrýjanda að flytja sig til héraðssaksóknara fyrr en eftir á og heldur ekki affundi hjá ríkislögreglustjóra viku fyrir fundinn 22. janúar 2016. Ákvörðun umbreytingar á störfum áfrýjanda hafi ekki verið borin undir vitnið. Spurður umhvort vitnið hafi fengið einhverjar upplýsingar um hvaða rök hafi verið að bakiákvörðuninni svaraði hann bæði neitandi og játandi. Það hafi verið slegið úr ogí, að því er vitninu fannst, hvaða ástæður lægju að baki. Ein ástæðan, semnefnd var, hafi verið að greiningardeild ríkislögreglustjóra treysti ekkideildinni og þar með ekki áfrýjanda. Önnur að áfrýjandi ynni gegn lögreglustjóraog þriðja að tvær rannsóknir væru í gangi á hendur starfsmönnum deildarinnar.Vitnið kvað áfrýjanda ekkert hafa haft með þessar rannsóknir eða spillingarmállögreglumanna að gera. Þá hafi vitnið ekki vitað betur en að áðurnefntinnleiðingarferli hafi verið í góðum gangi, launamál hafi verið í þeirri stöðuað ekki hafi verið komist lengra í þeim að svo stöddu, nema með auknufjármagni, og húsnæðismálum þannig háttað að deildin hafi þurft að losaaðstöðuna á Rauðarárstíg og skila því húsnæði öllu til baka til að geta fluttyfir á Hverfisgötu. Hafi ætluð slæleg frammistaða áfrýjanda því ekkert haft meðþað að gera að innleiðingin hafi ekki gengið hraðar en raun bar vitni. Umsamskipti milli áfrýjanda og lögreglustjóra mundi vitnið til þess að ef til villhafi einu sinni slegið í brýnu milli þeirra og þær ekki verið sammála.Aðspurður um hvort eitthvað væri hæft í þeirri staðhæfingu áfrýjanda aðlögreglustjóri hafi talað um að hún ætlaði að „reyna að fá einhverja kæru“ ááfrýjanda kvaðst vitnið hafa 13. janúar 2016 átt viðtal við lögreglustjóra ogþá hafi komið upp að ríkissaksóknari og greiningardeild ríkislögreglustjóratreystu ekki deildinni eða áfrýjanda og hugsanlega væri verið að skoða máláfrýjanda vegna einhvers konar hylmingar í tengslum við annað hvort málið semtil rannsóknar var vegna starfsmanna deildarinnar. D, fyrrverandi aðallögfræðingur lögreglustjóra, kvaðst hafa veriðreglulega í samskiptum við áfrýjanda og taldi samstarf þeirra hafa verið fínt.Mikill órói hafi verið í deild áfrýjanda og „stanslaus straumur starfsmanna“ aðkoma til sín og kvarta undan áfrýjanda. Innan deildar áfrýjanda hafi verið þrírhópar, einn þeirra hafi verið hlutlaus og aldrei heyrst í honum, annar semfannst ástandið ekki gott og kvartaði yfir því og sá þriðji, sem áfrýjandi hafitilheyrt. Vitnið kvað vinnu innleiðingarhóps, sem hún stýrði, vegna fyrirhugaðaskipulagsbreytinga innan embættisins hafa gengið ágætlega, en þó misvel. Þákvaðst vitnið hafa verið í svonefndri valnefnd. Vegna ástandsins í deildáfrýjanda, þar sem allt hafi logað og menn skipst í flokka, hafi hugsunin veriðsú að reyna að fjarlægja hana frá nefndinni. Um aðdraganda að ákvörðuninni umað breyta starfsskyldum áfrýjanda kvað vitnið að spillingarmál hafi verið ígangi í deildinni, en áfrýjandi alltaf farið í vörn á fundum með lögreglustjóraog vitninu þegar verið var að ræða málefni deildarinnar. Mikil óánægja hafiverið meðal sumra starfsmanna í fíkniefnadeildinni með starfshætti áfrýjanda ogmjög erfitt hafi verið að halda starfseminni þar gangandi. Til þess að komaeinhverjum böndum á starfsemi deildarinnar hafi verið talið rétt að grípa tilþeirrar tímabundnu lausnar að gera breytingar á starfsskyldum áfrýjanda. Hafiþað verið skoðun vitnisins á þessum tíma að áfrýjandi „væri bara ekki alveg aðráða við starfið.“P, settur lögreglufulltrúi við embætti lögreglustjórans á […], kvaðsthafa verið rannsóknarlögreglumaður á þeim tíma sem mál þetta tekur til. Hannkvað sér ekki hafa fundist áfrýjandi sérstaklega góður yfirmaður, en hún hafinánast aldrei talað við sig, nema ef til vill um einstök mál eftir að hann varorðinn fulltrúi. Hún hafi verið þurr á manninn og köld og trúlega átt íerfiðleikum með mannleg samskipti. Menn hafi skipst í tvær fylkingar ídeildinni og áfrýjandi tekið afstöðu með annarri þeirra. Hafi einir sex menn úrdeildinni farið og talað við yfirstjórnina og einhverjir leitað tilstéttarfélags síns og lýst áhyggjum sínum af ástandinu, en ekki borið framformlega kvörtun. Vitnið kvaðst á sínum tíma hafa sótt um sama starfaðstoðaryfirlögregluþjóns og áfrýjandi gerði, en ekki fundist fram hjá sérgengið þegar áfrýjandi hlaut það. Vitnið kvaðst aldrei hafa rætt óánægju sína ístarfi við áfrýjanda og aldrei beðið um flutning. Hún hafi einu sinni rætt viðsig og spurt hvort eitthvað væri að. Vitnið hafi svarað því neitandi og sagt aðhann myndi sjálfsagt sækja um flutning ef hann væri mjög óánægður.R, lögreglufulltrúi hjá sama embætti, sagðist ekki hafa orðið var viðbreytingar í fíkniefnadeildinni þegar áfrýjandi kom þar til starfa. Hann hafisótt um það starf sem áfrýjandi fékk, en alls ekki verið ósáttur við það.Vitnið kvaðst hafa upplifað stjórnunarhætti áfrýjanda frá fyrsta degi á þannhátt að hún væri hrokafull, kynni ekki mannleg samskipti og væri hrædd um aðeinhver skyggði á sig og það birst í framkomu hennar. Hafi hún látið alla vitaað hún væri yfirmaðurinn og „gróf undan svona öryggistilfinningu starfsmanna“þannig að þeir, þar á meðal vitnið, hafi kviðið fyrir að mæta til vinnu. Vitniðkvaðst hafa verið jafnsettur öðrum nafngreindum lögreglumanni, en fundist sérýtt til hliðar með því að áfrýjandi hafi fundað með honum og fleiri mönnum semhenni hafi verið þóknanlegir og oftar en ekki hafi vitninu verið haldið utanvið ákvörðunartökur. Vitnið mundi ekki til þess að hafa rætt þetta viðáfrýjanda og heldur ekki N, næsta yfirmann áfrýjanda, og heldur ekki beðið umflutning.L, aðstoðaryfirlögregluþjónn og deildarstjóri greiningardeildarríkislögreglustjóra, kvaðst á þeim tíma er mál þetta varðar hafa verið ítöluverðum samskiptum við nokkra starfsmenn í deild þeirri sem áfrýjandistarfaði í, sem og lögreglustjóra. Vitnið, sem kvaðst hafa verið stjórnandifíkniefnadeildarinnar í tíu ár og þekkt flesta starfsmenn hennar, hafi ekkiþekkt stjórnunarhætti áfrýjanda, en fundist á þeim starfsmönnum sem hann ræddivið að þeir hafi ekki verið góðir. Hafi áfrýjandi virst taka lítið tillit tilþess sem menn sögðu og ekki hafa mikla þekkingu á þeim málum sem heyrðu undirfíkniefnadeildina. Ekki hafi farið milli mála að mikil óeining hafi verið ídeildinni, hún skipst í tvo hópa, og heldur ekki að áfrýjandi hafi átt sinn þáttí því. Ekki hafi ríkt fullt traust til deildarinnar af hálfuríkislögreglustjóraembættisins, en það hafi „kannski“ ekki verið út af„stjórnanda deildarinnar“ heldur því að á þessum tíma hafi verið að komaupplýsingar til greiningardeildarinnar um að það væri ákveðinn leki fráfíkniefnadeildinni „þannig að það var þess vegna sem að það ríkti kannski ekkifullkomið traust.“ S, sem gegndi starfi aðstoðaryfirlögregluþjóns í fíkniefnadeildinni fráárinu 2007 til ársins 2014, kvað oft hafa reynt á færni sína og hæfni ístjórnun við að halda mönnum til góðra verka og hafi það gengið mjög vel. Þóhafi verið þar flokkadrættir, menn hafi skipst í tvo flokka og vandamál tengstþeim báðum. Þá staðfesti vitnið að hafa í janúar 2012 unnið „greinargerð“ tilyfirstjórnar lögreglustjóraembættisins vegna ávirðinga sem bornar höfðu verið álögreglumann í deildinni af samstarfmönnum hans, annan þeirra lögreglumanna semsætti rannsókn í árslok 2015. Hafi niðurstaða vitnisins verið á þá leið aðenginn fótur hafi verið fyrir þessum ásökunum. Eftir að vitnið skipti um starfhafi hluti af starfsmönnum deildarinnar farið að hafa samband við sig og sagtað þeim væri farið að líða illa í starfi vegna þess að þeim fyndist þeir veraútundan og ekki hlustað á þá og þeirra sjónarmið. Hafi þessir menn verið mjögósáttir, en vitnið ekki viljað skipta sér mikið af þessu. Talsvert seinna hafilögreglustjóri haft samband við sig og spurt hvort tilteknir menn, sem unniðhöfðu með vitninu í talsverðan tíma, væru „alveg vita vonlausir“ rannsóknarlögreglumenn.Hafi þetta komið flatt upp á vitnið vegna þess að þarna hafi meðal annars veriðlögreglumenn sem hafi fengið sérstakt hrós fyrir mjög góð störf og væru að mativitnisins mjög færir og góðir rannsóknarlögreglumenn. 9Í málinu liggja fyrir tvö læknisvottorð um óvinnufærni áfrýjanda. Hið fyrraer frá 9. febrúar 2016, þar sem fram kom að hún hafi verið undir miklu álagi ogkomið til mats og meðferðar á Heilsustofnun […] á tímabilinu frá 26. Janúar til9. febrúar 2016. Síðara vottorðið er dagsett 10. maí 2016, en þar sagði aðáfrýjandi hafi verið á stofnuninni frá 29. mars til 26. apríl sama ár. Hún hafiverið óvinnufær við útskrift og yrði það áfram næsta mánuð.Samkvæmt vottorði F […] 3. ágúst 2016, sem vitnið staðfesti fyrir dómi,framkvæmdi hún greiningu á áfrýjanda „með tilliti til andlegra afleiðingaákvörðunar Lögreglustjórans á […] um að breyta störfum hennar sem var kynnthenni á fundi 22. janúar 2016.“ Sagði í vottorðinu að í kjölfar fundarins […]. Í vottorði G, […], sem er hjúkrunarfræðingur og félagsráðgjafi að mennt,11. janúar 2017, og hún staðfesti fyrir dómi, kom meðal annars fram aðáfrýjandi hafi frá upphafi komið sér fyrir sem einstaklega skýr kona […]. Hafisaga hennar borið vitni um metnaðargjarna, vel menntaða konu með sterkaréttlætiskennd, sem unnið hafi starf sitt af miklum heilindum. Hún hafi gefiðgóða og skýra sögu og skynsama greiningu og innsýn í það sem hún hefði orðiðfyrir. Við innritun hafi áfrýjandi lýst […]. Áfrýjandi hafi komið aftur ástofnunina í apríl 2016, þar sem hún hafi einbeitt sér að því að tileinka sértækni núvitundar til að takast á við […]Hafi hún lýst betri líðan og verið að vinna markvisst að því að vinna úráfallinu sem hún hafi orðið fyrir.0Áfrýjandi óskaði 25. nóvember 2016 eftir að sér yrði veitt launalaustleyfi og með tölvubréfi 13. desember sama ár veitti lögreglustjórinn á […] slíktleyfi í eitt ár frá 15. sama mánaðar að telja.Með bréfi lögreglustjórans á […] 20. desember 2017 var vísað tiláðurnefnds tölvubréfs embættisins til áfrýjanda frá 13. desember 2016. Sagði ífyrrnefnda bréfinu að gert hefði verið ráð fyrir að áfrýjandi kæmi aftur tilstarfa 15. desember 2017, en ekki fengist upplýsingar frá henni um það, þráttfyrir fyrirspurn þar um. Bent var á 16. gr. laga nr. 70/1996 um skyldustarfsmanna til að koma stundvíslega til starfa, nema ef um væri að ræða gildforföll eða leyfi starfsmanns, en ekki hafi borist upplýsingar um slíkt. Meðhliðsjón af þessu var skorað á áfrýjanda að koma til starfa og farið fram áupplýsingar frá henni um framangreint eigi síðar en 29. desember 2017.Í svarbréfi áfrýjanda 29. desember 2017 sagði að eins og lögreglustjóriþekkti hafi áfrýjandi höfðað mál á hendur íslenska ríkinu. Í stefnu væri gerðítarleg grein fyrir því hvernig hún liti á málið og þeirri afstöðu hennar að íákvörðun lögreglustjóra 22. janúar 2016 um breytingu á starfsskyldum hennar hafifalist fyrirvaralaus brottvikning úr starfi. Þá vekti athygli að ekkert kæmifram í erindi embættisins til hvaða starfa ætlast væri til að áfrýjandi sneriog þá væri markmið bréfsins lítt skiljanlegt að öðru leyti.Síðastgreindu bréfi svaraði lögreglustjóri með bréfi 24. janúar 2018. Þarsagði meðal annars að áfrýjandi væri skipuð í embætti aðstoðaryfirlögregluþjónshjá þeim hluta rannsóknardeildar, þar sem rannsökuð væri alvarleg og skipulögðbrotastarfsemi. Meðan á leyfi áfrýjanda hafi staðið hafi tekið gildi breyttskipulag hjá rannsóknardeildinni. Þar væri nú gert ráð fyrir tveimur stöðumaðstoðaryfirlögregluþjóna og væri önnur þeirra ætluð áfrýjanda. Ekki hafi veriðsett í stöðuna haustið 2017, þar sem leyfi áfrýjanda hafi þá verið langt komið.Gert hafi verið ráð fyrir að hún myndi gegna áfram stöðuaðstoðaryfirlögregluþjóns við deildina þegar hún sneri til starfa að loknuleyfi. Af þeim sökum væri nauðsynlegt fyrir embættið að skýrt yrði hvaðáfrýjandi hygðist gera. Sú almenna regla væri hjá embættinu að lögreglumennfengju ekki lengra leyfi í senn en til eins árs, en þar sem áfrýjandi hafihöfðað mál á hendur embættinu, sem enn væri til meðferðar hjá dómstólum, væri þaðreiðubúið að framlengja launalaust leyfi áfrýjanda þar til endanleg niðurstaðalægi fyrir, óskaði áfrýjandi þess, en þó eigi lengur en til hálfs árs í senn,svo unnt væri að setja í afleysingar í stöðu áfrýjanda.Áfrýjandi svaraði þessu bréfi 31. janúar 2018. Áréttaði hún þar þáafstöðu sína að fyrrgreind ákvörðun lögreglustjóra 22. janúar 2016 hafi falið ísér fyrirvaralausa brottvikningu, en þar sem Hæstiréttur ætti enn eftir að kveðaupp dóm í máli hennar teldi hún ekki tímabært að taka afstöðu til þeirra atriðasem fyrirspurn lögreglustjóra lyti að.Í svarbréfi lögreglustjóra 21. mars 2018 kom meðal annars fram að í ljósifyrrgreindra bréfa áfrýjanda liti embættið svo á að hún yrði í launalausu leyfifram að þeim tíma er dómur Hæstaréttar félli.IIIÍ áfrýjunarstefnu hafði áfrýjandi ekki uppi kröfu um ógildingu ákvörðunarlögreglustjórans á […] 22. janúar 2016 um breytingu á starfsskyldum áfrýjanda.Með því að stefndi hefur ekki haft uppi andmæli gegn kröfunni kemst hún að ímálinu, sbr. 1. mgr. 111. gr. og 190. gr., laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Auk fyrrnefndrar kröfu hefur áfrýjandi uppi í einu lagi annars vegarkröfu um miskabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur og hins vegar fjártjón aðfjárhæð 366.720 krónur, sem hún hafi orðið fyrir í beinu framhaldi afáðurnefndri ákvörðun. Til stuðnings þeirri kröfu hefur áfrýjanda lagt fram tvoreikninga vegna dvalar sinnar á Heilsustofnun […], hinn fyrri vegna tímabilsinsfrá 26. janúar til 9. febrúar 2016, að fjárhæð 158.900 krónur, og þann síðarifyrir tímabilið frá 29. mars til 26. apríl sama ár, að fjárhæð 207.820 krónur.Eru þau rök færð fram fyrir kröfunni að dvölin hafi verið að læknisráði vegnaþess áfalls sem áfrýjandi hafi orðið fyrir vegna umræddrar ákvörðunar. Ennfremur gerir áfrýjandi kröfu um bætur fyrir fjártjón að fjárhæð 126.366.752krónur vegna mismunar á framtíðarverðmæti launa, eftirlaunaréttinda oghlunninda á milli núverandi starfs áfrýjanda og starfs síns hjá embættilögreglustjórans á […]. Síðastnefnda krafan er reist á því að í umræddri ákvörðun lögreglustjórahafi falist dulbúin brottvikning úr starfi. Á það verður ekki fallist, enda varákvörðunin tímabundin og enn er í gildi ráðningarsamband milli áfrýjanda ogembættis lögreglustjórans á […] samkvæmt yfirlýsingum embættisins þar aðlútandi í bréfum til áfrýjanda í desember 2017 og janúar og mars 2018, sem gerðer grein fyrir að framan. Þegar af þeirri ástæðu verður að vísa af sjálfsdáðumfrá héraðsdómi framangreindri fjárkröfu, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991.Við úrlausn á þeim kröfum áfrýjanda, sem eftir standa, liggur fyrir aðtaka afstöðu til þess hvort hin umdeilda ákvörðun lögreglustjórans á […], þarsem gerð var tímabundin breyting á starfi hennar, hafi verið ólögmæt ískilningi 19. gr. laga nr. 70/1996 og áfrýjandi eigi af þeim sökum rétt tilmiskabóta, svo og bóta vegna fjárhagslegs tjóns að fjárhæð 366.720 krónur. Aukfjárkrafna hefur áfrýjandi uppi kröfu um ógildingu fyrrnefndrar ákvörðunar umbreytingu á starfsskyldum sínum. Er þess þá að gæta að umrædd breyting var semfyrr segir tímabundin og hefur nú runnið skeið sitt á enda. Þá kom fram í bréfilögreglustjóra 24. janúar 2018 að gert væri ráð fyrir að áfrýjandi myndi gegnaáfram stöðu aðstoðaryfirlögregluþjóns við deildina þegar hún sneri til starfaað loknu leyfi. Að teknu tilliti til þess, sem og að í ógildingarkröfuáfrýjanda felst heldur ekki, eins og hún er orðuð, að viðurkenndur verðiákveðinn réttur henni til handa umfram það sem felst í fjárkröfum, verður ekkitalið að áfrýjandi hafi lögvarða hagsmuni af því að jafnframt verði viðurkenntmeð dómi ógildi þessarar ákvörðunar. Ber því að vísa ógildingarkröfunnisjálfkrafa frá héraðsdómi.Eftir stendur því að taka afstöðu til kröfu áfrýjanda um miskabætur ogkröfu hennar að fjárhæð 366.720 krónur vegna fjárhagslegs tjóns.IVAf hálfu stefnda er því haldið fram að meginástæðan fyrir ákvörðunlögreglustjórans á […] um að breyta starfsskyldum áfrýjanda hafi verið að þættihennar í áðurnefndu innleiðingarverkefni hafi ekki verið lokið og að henni sóstverkefnið illa. Þá hafi óróa gætt innan deildar áfrýjanda, starfsemin liðiðfyrir það og stjórnun deildarinnar verið með þeim hætti að áfrýjandi hafi ekkináð tökum á henni. Með umræddri ákvörðun hafi áfrýjanda því verið veitt svigrúmtil að ljúka þeirri vinnu sem henni bar að sinna við innleiðingu nýs skipulagog snúa síðan til baka í síðasta lagi að loknum sex mánuðum. Ráðið verður af gögnum málsins að einhverjir flokkadrættir og óeininghafi á þeim tíma sem mál þetta varðar viðgengist í þeirri deild, sem áfrýjandivar yfirmaður í. Kom fram í vætti D, fyrrverandi aðallögfræðings hjá embættilögreglustjórans […], að innan deildarinnar hafi menn skipst í þrjá hópa. Einnhópurinn hafi verið hlutlaus og aldrei heyrst í honum, annar hópurinn hafi ekkitalið ástandið gott þar og þriðji hópurinn verið sá sem áfrýjandi hafi tilheyrtog þar af leiðindi sá hópur starfsmannanna sem var ánægður með störf áfrýjanda.Áfrýjandi heldur því fram að samskiptavandi milli hennar oglögreglustjórans hafi komið upp á vormánuðum 2015. Verður helst ráðið af gögnummálsins að þegar ásakanir nokkurra lögreglumanna í þeirri deild, sem áfrýjandivar yfirmaður í, á hendur samstarfsmanni sínum um brot í starfi komu upp aðnýju um mitt ár 2015, en áfrýjandi ekki tekið undir þær, heldur þvert á mótiborið fullt traust til þessa manns, hafi einhvers konar órói eða undiralda aukistí deildinni. Þá er fram komið í málinu að tilteknir lögreglumenn í deildinni kvörtuðuyfir áfrýjanda við lögreglustjórann og deildarstjóra hjá greiningardeildríkislögreglustjóra, en ekki næstu yfirmenn áfrýjanda, N yfirlögregluþjón og M,yfirmann rannsóknar- og ákærusviðs. Má ráða af gögnum málsins að þar hafi veriðum að ræða sömu menn og báru samstarfsmann sinn áðurnefndum sökum. Þá erupplýst í málinu að starfsmennirnir ræddu umkvartanir sínar ekki við áfrýjandasjálfa og jafnframt að lögreglustjóri gerði það ekki heldur. Misjöfnum sögum fer af því hve mikil áhrif þessi staða mála í deildinnihafi haft á starfsemi hennar. Vitnið N, næsti yfirmaður áfrýjanda, kvað hanahafa staðið sig með afbrigðum vel í starfi, hún verið skeleggur yfirmaður, meðskýr markmið og skilvirk í stjórnun, góð í mannlegum samskiptum og haldið velutan um alla hluti. Um kvartanir undan áfrýjanda kvað vitnið að einhverjumstarfsmanna hafi fundist fram hjá sér gengið eða þeir ekki verið metnir aðverðleikum, en það ekki verið meira en gengur og gerist. Fyrst og fremst hafiverið um að ræða einhvers konar valdabarátta innan deildarinnar, þar sem mennhafi skipst í tvo hópa, og vitninu fundist sem áfrýjandi, eða hennar daglegastjórnun, drægist einhvern veginn inn í það. Hafi áfrýjandi verið hlutlausstjórnandi og reynt að taka á málum sem slíkur. Á sama veg bar vitnið M, þarnæsti yfirmaður áfrýjanda, en hann kvað áfrýjanda hafa verið afburðastarfsmann,hún hafi staðið sig afburðavel, verið vel skipulögð, vel menntuð og vel undirstarfið búin. Sagði hann fíkniefnadeildina hafa verið mjög vel starfhæfa ogtaldi að óeiningin þar hafi verið minni en í mjög mörg ár. Þá kvaðst vitniðaldrei hafa heyrt um kvartanir yfir áfrýjanda eða vitað nokkurn tímann af þeim.Á hinn bóginn kvað lögreglustjóri að áfrýjandi hafi ekki áttað sig á hinualvarlega ástandi, sem ríkti í deildinni vegna spillingarmála, þar sem tvö mállögreglumanna hafi verið til rannsóknar. Þá hafi áfrýjandi verið í algjörriafneitun á að hún réði ekki í senn við stjórn deildar sinnar og setu í fyrrnefnduminnleiðingarhópi, en vinnu í honum lauk ekki fyrr en í apríl 2017. Undir þettatók áðurnefnd D, sem kvað áfrýjanda „ekki alveg“ hafa verið að ráða viðstarfið.Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi var 14. desember 2015 boðuð á fundlögreglustjóra degi síðar, þar sem rædd var sú tillaga hins síðarnefnda aðáfrýjandi flytti sig í starfi til héraðssaksóknara og jafnframt að hún hafihafnað þeirri tillögu. Verður tillagan ekki skilin á annan veg en þann að leysahafi átt það ástand, sem lögreglustjóri taldi hafa skapast í deild áfrýjanda,með því að gefa henni kost á flutningi þaðan og jafnframt að hin fyrrnefndahafi þá þegar verið búin að móta afstöðu sína í málinu. Voru þá aðeins liðnirum fimm mánuðir, að sumarleyfistíma meðtöldum, frá því lögreglustjórinn fóláfrýjanda að taka við stjórnun bæði rannsóknardeildar fíkniefnamála ogskipulagðrar brotastarfsemi og rannsóknardeild fjármunabrota, sem þá höfðuverið sameinaðar, og ábyrgð áfrýjanda þar með verið aukin. Það næsta semgerðist var að lögreglustjóri vék áfrýjanda 18. janúar 2016 úr svonefndrivalnefnd og boðaði hana sama dag til fundar tveimur dögum síðar, sem frestaðisttil 22. sama mánaðar. Í fundarboði kom fram að tilefni fundarins væri að „ræðafyrirhugaðar breytingar“ á verkefnum áfrýjanda. Í millitíðinni hafði áfrýjandiátt fund 15. janúar 2016 með innanríkisráðherra, sem lögreglustjóri frétti afsamdægurs. Á fundinum 22. janúar 2016 voru hinar fyrirhuguðu breytingar ekkertræddar, heldur afhenti lögreglustjóri þar bréf, þar sem áfrýjanda var tilkynntum framangreinda ákvörðun. VÁkvörðunlögreglustjóra var reist á 19. gr. laga nr. 70/1996. Samkvæmt ákvæðinu erstarfsmanni skylt að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því erhann tók við starfi. Ótvírætt er að forstöðumaður ríkisstofnunar hefur heimildtil að breyta störfum og verksviði ríkisstarfsmanns og er það komið undir matihans hvort tilefni sé til slíkra breytinga, en þær verða þó að vera reistar ámálefnalegum sjónarmiðum og mega ekki vera meira íþyngjandi fyrir starfsmann ennauðsyn ber til, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 4. maí 2005 í máli nr.475/2004. Sönnunarbyrði umað gætt hafi verið málefnalegra sjónarmiða við töku ákvörðunar þeirrar, sem máliðsnýst um, hvílir á stefnda. Engin skjalleg samtímagögn, svo sem fundargerðireða minnisblöð, liggja fyrir í málinu um gang mála við vinnu áðurnefnds innleiðingarhóps.Hefur stefndi ekki sýnt fram á að áfrýjandi, sem átti sæti í hópnum fyrir höndþeirrar deildar er hún gegndi yfirmannsstöðu í, hafi ekki sinnt vinnu sinni þarsem skyldi. Þá hefur stefndi engan veginn fært sönnur á að áfrýjandi hafi ekkihaft tök á stjórnun deildar þeirrar, er hún var yfirmaður í. Er sú fullyrðingraunar í brýnni andstöðu við fyrrgreint mat tveggja næstu yfirmanna áfrýjanda ástörfum hennar, svo sem rakið er að framan. Þá getur áfrýjandi ekki boriðábyrgð á einhvers konar óróa innan deildarinnar, sem skapast hafi vegna þess aðhún treysti þeim lögreglumanni, sem nokkrir samstarfsmenn hans sökuðu öðrusinni ranglega um spillingu, en hann var um mitt ár 2016 hreinsaður af öllumásökunum eftir ítarlega rannsókn, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 816/2017, semkveðinn er upp samhliða dómi í máli þessu. Hið sama gildir um óánægju nokkurrastarfsmanna með störf áfrýjanda og framkomu hennar í sinn garð, sem áfrýjandavirðist hafa verið ókunnugt um.Samkvæmtframansögðu var ákvörðun lögreglustjórans á […] ekki reist á málefnalegumsjónarmiðum, sem er skilyrði lögmæti ákvörðunar eftir 19. gr. laga nr. 70/1996.Enda þótt launakjör áfrýjanda hafi ekki verið skert með ákvörðuninni og húnverið tímabundin var hún meira íþyngjandi fyrir áfrýjanda en nauðsyn bar til,þar sem í henni fólst að áfrýjandi var færð úr því starfi, sem hún var skipuðí, og sett í hliðarverkefni, sem hún hafði áður sinnt meðfram aðalstarfi sínu.Braut ákvörðunin því í bága við fyrrgreint lagaákvæði. VIÁfrýjandi hefuruppi kröfu í einu lagi, þar sem krafist er annars vegar miskabóta að fjárhæð2.000.000 krónur og hins vegar 366.720 króna í bætur fyrir fjártjón.Við tökuframangreindrar ákvörðunar mátti lögreglustjóranum á […] vera ljóst að hún vartil þess fallin að vera meiðandi fyrir áfrýjanda, sem í áranna rás hafði unniðsig til metorða innan lögreglunnar, eins og lýst er að framan, og verið falinaukin ábyrgð fáeinum mánuðum áður en ákvörðunin var tekin. Vó ákvörðunin því aðæru áfrýjanda og persónu. Af þessum sökum er fullnægt skilyrðum b. liðar 1.mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að dæma áfrýjanda miskabætur úrhendi stefnda. Ljóst er að ákvörðunin hafði mikil áhrif á áfrýjanda, svo sem áðurer lýst. Að þessu virtu eru miskabætur ákveðnar 1.500.000 krónur. Þá varinnlagning áfrýjanda á Heilsustofnun […] bein afleiðing af hinni ólögmætuákvörðun og verður fjárkrafa áfrýjanda vegna dvalar þar, samtals 366.720krónur, því einnig tekin til greina. Loks dæmast vextir eins og krafist er, enupphafstíma þeirra hefur ekki verið sérstaklega mótmælt.Eftir úrslitummálsins verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum,sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorð greinir.Dómsorð:Kröfu áfrýjanda,A, um að ákvörðun lögreglustjórans á […] 22. janúar 2016, um breytingu ástarfsskyldum áfrýjanda, verði ógilt, og kröfu hennar um að stefndi, íslenskaríkið, greiði sér 126.366.752 krónur, ásamt nánar tilgreindum vöxtum, er vísaðfrá héraðsdómi. Stefndi greiðiáfrýjanda 1.866.720 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu af 1.500.000 krónum frá 22. janúar 2016 til 26. samamánaðar, af 1.658.900 krónum frá þeim degi til 29. mars 2016 og af 1.866.720krónum frá þeim degi til 20. júlí 2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiðiáfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2017.IMál þettavar höfðað af A, […], á hendur íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu20. júlí 2016 og framhaldsstefnu áritaðri um birtingu 17. febrúar 2017. Máliðvar upphaflega dómtekið 28. september sl. en endurflutt og dómtekið að nýju 1.desember sl. Stefnandi gerir eftirfarandidómkröfur í stefnu:Aðógilt verði ákvörðun lögreglustjórans á […] frá 22. janúar 2016 um breytingu ástarfsskyldu stefnanda.Aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.366.720 krónur auk vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af2.000.000 króna frá 22. janúar 2016 til 26. janúar 2016, af 2.158.900 krónumfrá þeim degi til 29. mars 2016, af 2.366.720 krónum frá þeim degi tilstefnubirtingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af2.366.720 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 126.366.752 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 frá 20. október 2016 til þingfestingardags, 21. febrúar 2017, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst stefnandi málskostnaðarað skaðlausu úr hendi stefnda.Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úrhendi stefnanda en til vara að hann verði látinn falla niður. Með úrskurði dómsins, uppkveðnum27. júní 2017, var hafnað kröfu stefnda um frávísun á kröfum stefnanda íframhaldssök.IIHelstu málsatvik eru þau að stefnandi var skipuð aðstoðaryfirlögregluþjónn við embættilögreglustjórans á […] með skipunarbréfi, dagsettu 29. apríl 2015, en hafðiárið áður verið sett til eins árs í stöðu aðstoðaryfirlögregluþjóns ogyfirmanns R-2, rannsóknardeildar fíkniefnamála og skipulagðrar brotastarfsemi.Sumarið 2015 ákvað lögreglustjórinn á […] að gera skipulagsbreytingar í kjölfarskýrslu svonefnds umbótahóps. Meðal annars voru rannsóknardeild fjármunabrotaog deild R-2 sameinaðar og átti stefnandi að fara með stjórn hinnar nýjudeildar. Í kjölfar breytinganna hinn 1. september 2015 tók til starfainnleiðingarhópur sem falið var að vinna að innleiðingu breytinganna. Stefnandiátti sæti í innleiðingarhópnum. Í stefnu er rakið að komið hafi uppsamskiptavandi innan embættis lögreglustjórans á […] sem m.a. hafi varðaðsamskipti lögreglustjóra og stefnanda allt frá vormánuðum 2015. Því er lýst ígreinargerð stefnda að risið hafi deilur innan deildarinnar, sem stefnandistýrði, og að tveir starfsmenn deildarinnar hafi sætt rannsókn vegna gruns umspillingu í starfi. Með tölvupósti 14. desember 2016boðaði B, lögreglustjóri á […], stefnanda til fundar á hádegi daginn eftir.Stefnandi óskaði eftir því að fá að vita hvert efni fundarins væri en þvísvaraði lögreglustjóri á þann veg að það yrði rætt daginn eftir. Af skýrslumstefnanda og lögreglustjóra fyrir dómi verður ráðið að á fundinum hafi veriðrætt um stöðu mála í deild stefnanda. Þá ræddi lögreglustjóri um möguleika áflutningi stefnanda í starf hjá héraðssaksóknara. Í upphafi árs 2016óskaði stefnandi eftir fundi með innanríkisráðherra vegna málefna embættisinsog fór fundurinn fram 15. janúar 2016. Mun stefnandi þá hafa kvartað yfir þvíumhverfi sem hún og samstarfsmenn hennar byggju við í starfi, auk þess sem húnhafi rætt um samskiptavanda og samstarfsörðugleika innan embættisins. Hinn 18. janúar 2016 tilkynntilögreglustjóri stefnanda í tölvupósti ákvörðun sína um að breyta skipanvalnefndar fyrir lögreglufulltrúa í miðlægri deild og fela C sæti í hópnum ístað stefnanda. Ástand í fíkniefnadeildinni var í tölvupóstinum tilgreint semástæða ákvörðunarinnar.Með tölvupósti lögreglustjóra tilstefnanda, D, þáverandi aðallögfræðings embættisins, og E, dagsettum 18. janúar2016, var boðað til fundar 20. sama mánaðar kl. 8.30. Þar kemur jafnframt framað tilefni fundarins sé að ræða fyrirhugaða breytingu á verkefnum núverandistjórnanda í miðlægri rannsóknardeild. Þá segir í tölvupóstinum að ef óskað séeftir því að trúnaðarmaður eða fulltrú LL eða LR sé viðstaddur, sé þaðsjálfsagt og eðlilegt. Fyrir liggur að fundurinn fór fram 22.janúar 2016 og að þá tilkynnti lögreglustjóri stefnanda um þá ákvörðun sína aðbreyta starfsskyldum hennar og afhenti henni bréf þess efnis. Í bréfilögreglustjórans til stefnanda, sem dagsett er 25. janúar 2016, segir að frá ogmeð 25. janúar 2016 til og með 24. júlí sama ár, eða þar til annað verðiákveðið, verði störfum stefnanda og verksviði breytt þannig að hún munitímabundið taka við verkefni sem felist í skipulagningu á hinni nýjurannsóknardeild lögreglustjórans á […] sem taka muni til starfa á vormánuðum ísamræmi við hugmyndir og vinnu innleiðingarhóps sem stefnandi eigi sæti í. Þáer tekið fram að verkefnið verði unnið á skrifstofu lögreglustjóra undir stjórnaðallögfræðings embættisins en á meðan verði stjórn miðlægrar deildar umskipulagða brotastarfsemi falin öðrum stjórnanda. Þá er vísað til þess aðbreytingarnar séu gerðar með vísan til skipunarbréfs stefnanda, dagsetts 29.apríl 2015, og 19. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmannaríkisins. Tekið er fram að breytingarnar skerði hvorki launakjör né réttindistarfsmannsins. Loks er athygli vakin á því að stefnandi geti óskað eftirrökstuðningi fyrir ákvörðuninni, sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Með bréfi, dagsettu 25. janúar 2016,óskaði stefnandi eftir rökstuðningi fyrir ákvörðun lögreglustjórans og krafðistþess jafnframt að viðurkennd yrði bótaskylda vegna hennar, enda væri í raun umað ræða illa dulbúna og fyrirvaralausa brottvikningu úr starfi. Í bréfinu ervísað til þess að ákvörðunin hafi svipt stefnanda öllum mannaforráðum, auk þesssem stefnanda hafi verið ætlað að vinna tiltekið tímabundið verkefni sem þegarhefði verið unnið að um skeið og muni í öllum aðalatriðum vera lokið. Þá felistí ákvörðuninni að næsti yfirmaður stefnanda verði starfsmaður embættisins semhafi hvorki lögregluvald né stöðu samkvæmt lögreglulögum nr. 90/1996. Allt séþetta lítilsvirðandi en stefnandi mótmæli tengingu við spillingarmál sem getiðsé í ákvörðuninni. Með ákvörðuninni hafi verið brotið á stefnanda með ólögmætumog saknæmum hætti. Loks er í bréfinu tekið fram að stefnandi muni ekki komaaftur til starfa hjá embættinu. Hún hafi orðið fyrir alvarlegu áfalli og miskavegna framgöngu lögreglustjóra og sætti sig ekki við þá auknu niðurlægingu semóhjákvæmilega myndi leiða af breyttum störfum sem henni væru ætluð hjáembættinu. Rökstuðningur lögreglustjórans varsettur fram í bréfi til stefnanda, dagsettu 5. febrúar 2016. Þar er vísað tilþess að embættið leggi áherslu á innleiðingarverkefni, sem stefnandi hafi tekiðþátt í, en vegna anna og álags stefnanda við stjórn deildar um skipulagðabrotastarfsemi vegna mála sem risið hafi innan deildarinnar, hafi verið ákveðiðað setja utanaðkomandi stjórnanda til að stjórna deildinni tímabundið. Þá er þarsérstaklega vísað til ætlaðra brota starfsmanna í deild stefnanda og aðkomustefnanda að málefnum þeirra. Loks er um heimild til breytingarinnar vísað til19. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Af hálfu stefnanda var rökstuðningilögreglustjóra mótmælt í bréfi, dagsettu 23. febrúar 2016, og m.a. vísað tilþess að á stefnanda sé borin vanræksla í starfi og því beri að fara með málhennar samkvæmt 26. gr. laga nr. 70/1996. Að auki er þess getið að í staðstefnanda hafi verið settur karlmaður sem sé lægri í tign og með mun minnireynslu en stefnandi. Lögreglustjóri svaraði bréfi stefnandameð bréfi, dagsettu 22. mars 2016, þar sem hnykkt er á fyrri rökstuðningi ogþví síðan lýst hvernig bæst hefðu á stefnanda verkefni tengd skipulagsbreytingum.Í málinu liggja fyrir ýmis gögn semvarða heilsufar stefnanda eftir að hún fór í sjúkraleyfi. Samkvæmtlæknisvottorði, dagsettu 9. febrúar 2016, var stefnandi til mats og meðferðar áHeilsustofnun […] frá 26. janúar til 9. febrúar það ár. Þá liggur fyrir aðstefnandi var til endurhæfingar á stofnuninni frá 29. mars til 26. apríl samaár. Stefnandi var þá talin verða óvinnufær a.m.k. næsta mánuð. Í vottorði Fsálfræðings, dagsettu 3. ágúst 2016, kemur fram að í kjölfar fundarins 22. janúar2016 hafi stefnandi fundið fyrir […]. Framlagt læknisvottorð læknisHeilsustofnunar […], dagsett 8. september 2016, og bréf G, […], dagsett 11.janúar 2017, er í aðalatriðum á sama veg um heilsufar stefnanda og meðferðhennar hjá stofnuninni. Fyrir liggur að hinn 13. desember 2016var samþykkt beiðni stefnanda um ársleyfi frá störfum og henni veitt ársleyfifrá 15. desember 2016 til 15. desember 2017. Í framhaldsstefnu er því lýst aðfrá því að umþrætt ákvörðun hafi verið tekin hafi stefnandi verið óvinnufærvegna veikinda sem hafi verið afleiðing ákvörðunarinnar og undanfara hennar.Stefndi hafi greitt stefnanda laun í veikindum hennar allt fram til 20. október2016 en frá þeim degi og til 15. desember 2016 hefði stefnandi þegiðsjúkradagpeninga frá Landssambandi lögreglumanna. Stefnandi hafi tekið tilstarfa hjá Vinnumálastofnun síðastnefndan dag en þar njóti hún lægri launa ogþá séu eftirlaunaréttindi hennar lakari en áður. Um þetta nýtur við gagna ímálinu.IIIStefnandi byggirkröfu sína um að ógilt verði ákvörðun lögreglustjórans á […] frá 22. janúar2016 á því að hún hafi verið ólögmæt. Við töku ákvörðunarinnar hafilögreglustjórinn brotið gegn 26. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins. Stefnandi vísar til þess að stefndi sé ríkisstofnun ogstefnandi sé embættismaður sem njóti réttarverndar samkvæmt ákvæðum laganna.Stefnandi byggir á því að samkvæmt rökstuðningi stefnda, dagsettum 5. febrúar2016, sé ljóst að ákvörðun um breytingu á störfum stefnanda hafi í raun byggstá tilhæfulausum ásökunum á hendur stefnanda um vanrækslu í starfi. Því hafistefnandi átt rétt á að um mál hennar færi samkvæmt ákvæðum 26. gr. laga nr.70/1996. Stefnda sé ekki tækt að komast hjá umræddu ákvæði með því að færalausn stefnanda frá embætti í búning breytinga á grundvelli 19. gr. sömu laga.Óumdeilt sé að stefndi hafi ekki farið að ákvæðum 26. gr. laga nr. 70/1996, þvísé framangreind ákvörðun ólögmæt og beri að ógilda hana. Þá byggir stefnandi áþví að stefndi hafi einnig brotið gegn 19. gr. laga nr. 70/1996 og skráðumjafnt sem óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins. Stefnandi vísar til þess að ákvörðun um svokallaðabreytingu á starfi hennar hafi verið íþyngjandi og varðað réttindi hennar ogskyldur í starfi. Að minnsta kosti fimm eftirtalin atriði staðfesti þetta:Í fyrsta lagi hafiákvörðunin verið tekin gegn vilja stefnanda en fyrir hafi legið að hún hefðiekki áhuga á því að flytja sig úr starfi. Í öðru lagi hafiákvörðunin haft það í för með sér að stefnandi hafi verið svipt öllummannaforráðum. Í þriðja lagi hafistefnandi verið sett undir stjórn starfsmanns sem njóti ekki formlegrar tignarinnan lögreglunnar.Í fjórða lagi hafistefnanda verið fengin verkefni sem séu af allt öðrum toga en hún hafi veriðskipuð til að gegna. Í fimmta lagi hafiákvörðunin verið tekin til sex mánaða, eða þar til annað yrði ákveðið. Þannighafi ekki legið fyrir hversu lengi hinni nýju skipan hafi verið ætlað að vara.Því telurstefnandi að eins og málum sé háttað verði að telja hina íþyngjandi ákvörðunstefnda um breytingu á starfsskyldum stjórnvaldsákvörðun. Af þeim sökum hafilögreglustjóra borið að fara að ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verði ekkilitið svo á, byggjast kröfur stefnanda til vara á því að ólögfestar reglur felií sér kröfu um vandaða málsmeðferð sem hér feli í sér sömu kröfur og leiði afstjórnsýslulögum.Stefnandi byggir áþví að áður en lögreglustjóri tók ákvörðun um breytingu á störfum stefnandahinn 22. janúar 2016, hafi honum borið að virða andmælarétt stefnanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 og almennar meginreglur stjórnsýsluréttarins. Þessa hafi lögreglustjóriekki gætt, heldur þvert á móti hafnað ósk stefnanda um að fá að nýta sér þannlögvarða rétt. Fyrir liggi að aldrei hafi staðið til að stefnandi fengi rétttil að andmæla ákvörðuninni. Í því sambandi bendir stefnandi á að fundur hennarmeð lögreglustjóra hafi farið fram kl. 14.00 föstudaginn 22. janúar 2016 entæpri klukkustund áður hafi verið sent út fundarboð til allra starfsmannadeildanna R-1 og R-2. Sá fundur hafi hafist kl. 14.30 og hafi tilgangur hansverið að upplýsa um fyrirhugaða breytingu og kynna til leiks nýjan stjórnandahinnar miðlægu deildar. Með því að gætaekki andmælaréttar stefnanda hafi lögreglustjóri hvorki gefið stefnanda færi áað koma á framfæri sjónarmiðum sínum sem vörðuðu vinnu innleiðingarhópsins néað svara fyrir tilhæfulausar ásakanir í sinn garð áður en ákvörðun var tekin umbreytinguna. Með því hafi lögreglustjóri einnig brotið gegn rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993 og almennar meginreglur,þar sem þess hafi ekki verið gætt að mál væri nægjanlega upplýst áður enákvörðunin hafi verið tekin. Þá byggirstefnandi á því að ákvörðunin frá 22. janúar 2016 hafi brotið gegnréttmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Fyrir liggi að 19. gr. laga nr. 70/1996 séekki ætlað að heimila yfirmönnum stofnana að flytja starfsmenn til í starfi ágrundvelli eigin geðþótta. Stjórnvöldum sé þvert á móti ætíð skylt að byggjamatskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi byggir áþví að breytingin, sem falist hafi í ákvörðun stefnda, hafi ekki byggst ámálefnalegum og faglegum sjónarmiðum. Þvert á móti virðist tilhæfulausarásakanir gegn stefnanda hafa verið tilraun til að bregðast við ímyndarvandalögreglustjórans og fjölmiðlaumfjöllun. Orðspori og réttindum stefnanda hafiverið fórnað í því skyni. Þannig hafi ákvörðunin verið rökstudd með dylgjum umað stefnandi hafi ekki sinnt starfsskyldum sínum með fullnægjandi hætti og aðætlaður óróleiki og óeining innan deildar stefnanda hafi á einhvern hátt veriðá ábyrgð hennar. Forsendur, sem varði stefnanda persónulega eða ætlaðavanrækslu hennar í starfi, geti ekki talist málefnaleg sjónarmið í þessumskilningi. Þá verði ekki framhjá því litið að hin umdeilda breyting hafi falið í sér að stjórnanda miðlægrarrannsóknardeildar hjá stærsta lögregluembætti landsins var fyrirvaralaust kipptút úr daglegum rekstri deildarinnar. Slíkt hefur í för með sér aukinn kostnaðog neikvæð áhrif á gæði rannsókna, lengir málsmeðferðartíma og skaðar trúverðugleikaembættisins gagnvart innlendum og erlendum samstarfsaðilum. Hafi verið tilefnitil aðgerða, hefði verið rétt að beita minna íþyngjandi úrræðum, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga. Með hliðsjón af ofangreindu sé ljóst að meðferð máls stefnandahafi verið í andstöðu við ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og óskráðarmeginreglur stjórnsýsluréttarins. Ákvörðunin frá 22. janúar 2016 sé því ólögmætog hana beri að ógilda.Stefnandi byggirkröfur sínar einnig á því að breyting á starfi hennar hafi falið í sér brotgegn 26. gr. laga nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna.Hún bendir á að við breytingu á starfsskyldum hennar og flutning úr stöðuyfirmanns miðlægrar deildar um skipulagða brotastarfsemi, hafi verið setturkarlmaður í hennar stað. Viðkomandi sé lægri stefnanda í tign, hafi til munaminni reynslu af rannsókn brota og enga reynslu af stjórnun rannsóknardeildar.Stefnandi byggir á því að setning karls í stöðu hennar endurspegli fordómagagnvart getu hennar sem konu til að sinna starfinu og leiða deildina áumbrotatímum. Ákvörðunin sé því ólögmæt og hana beri að ógilda.Stefnandi vísarjafnframt til ákvæða reglugerðar nr. nr. 1009/2015, um aðgerðir gegn einelti,kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum, sem settsé með heimild í lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum. Í 3. gr. b í reglugerðinni sé hugtakið einelti skilgreint semsíendurtekin hegðun sem almennt sé til þess fallin að valda vanlíðan hjá þeimsem fyrir henni verði, svo sem að gera lítið úr, móðga, særa eða ógnaviðkomandi eða að valda honum ótta. Þá komi fram í 6. gr. að atvinnurekanda séóheimilt að leggja starfsmann eða starfsmenn í einelti á vinnustað. Skuli hannhaga vinnuaðstæðum þannig að dregið sé úr hættu á að aðstæður skapist sem leittgeti til eineltis. Stefnandi byggir áþví að lögreglustjóri hafi með ámælisverðum og endurteknum hætti valdiðstefnanda vanlíðan á vinnustaðnum. Þannig hafi lögreglustjóri m.a. dregið aðskipa stefnanda í starf sem aðstoðaryfirlögregluþjón, reynt að koma henni úrstarfi með því að leggja til flutning til héraðssaksóknara, gengið um deildstefnanda og lesið upphátt úr tölvuskeytum hennar til sín fyrir undirmenn ogaðra samstarfsmenn stefnanda. Þá hafi lögreglustjóri, í kjölfar fundarstefnanda með innanríkisráðherra, tekið hana úr valnefnd vegna ráðningar nýrralögreglufulltrúa og síðast en ekki síst gert breytingar á starfsskyldum hennar.Stefnandi vísar til þess að lögreglustjóri beri ábyrgð á framkvæmd laga nr.46/1980 og reglugerðar nr. 1009/2015. Stefndi hafi ekki fylgt ákvæðumreglugerðarinnar og því brotið gegn stefnanda. Þar sem ákvörðunin, sem krafistsé ógildingar á, hafi verið liður í þessu framferði skoðist hún ógild en í öllufalli hljóti lögreglustjóra að hafa brostið sérstakt hæfi til tökuákvörðunarinnar vegna þessa, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga.Stefnandi vísar til þess að dómstólar eigi almenntúrskurðarvald um gildi stjórnvaldsákvarðana, sbr. meginreglu 60. gr.stjórnarskrárinnar. Þótt réttaráhrif dóms um ógildingu ákvörðunarinnar frá 22.janúar 2016 geti ekki orðið þau að stefnandi sé sett í fyrra starf, sé ljóst aðstefnandi geti haft aðra hagsmuni af því að fá slíkan dóm. Stefnandi byggir áþví að ákvörðunin hafi í raun verið dulbúin og fyrirvaralaus brottrekstur og aðlögreglustjóri virðist vera sömu skoðunar en í fjölmiðlum hinn 18. júní hafilögreglustjóri vísað til stefnanda sem „fyrrverandi yfirmanns fíkniefnadeildarlögreglunnar á […]“. Stefnandi byggir á því að með þessu hafi verið brotið gegnlögvörðum réttindum hennar. Þá hafi æra hennar beðið hnekki vegna hinnarólögmætu ákvörðunar og hafi stefnandi því hagsmuni af því að fá ákvörðuninaógilta.Stefnandi gerir ístefnu bótakröfu á hendur stefnda vegna miska og kostnaðar með þeim rökum að umhafi verið að ræða saknæma og ólögmæta atlögu lögreglustjórans á […] gegnhenni. Í hana hafi verið ráðist, án þess að fram hefði farið fullnægjandimálsmeðferð og ákvæða viðeigandi laga verið gætt. Öll þau réttarbrot, semframin hafi verið gegn stefnanda, hafi valdið henni miska og kostnaði sem hafiverið sennileg afleiðing háttseminnar. Stefnandi sundurliðar bótakröfu sína ístefnu þannig:Bæturfyrir fjárhagslegt tjón kr. 366.720Bæturfyrir ófjárhagslegt tjón kr. 2.000.000Samtals kr. 2.366.720Stefnandivísar til þess að hún hafi orði fyrir kostnaði vegna dvalar hennar áHeilsustofnun […], samtals að fjárhæð 366.720 krónur. Dvölin hafi verið aðlæknisráði og komið til vegna gríðarlegs álags á stefnanda vegna framkomu ogeineltistilburða lögreglustjóra í hennar garð og þess áfalls sem stefnandi hafiorðið fyrir vegna ákvörðunarinnar frá 22. janúar 2016. Því eigi hún rétt ábótum úr hendi stefnda vegna þessa fjárhagslega tjóns. Í því sambandi bendirstefnandi á að lögreglustjórinn á […] sé stærsta lögregluembætti landsins oghvergi annars staðar hérlendis sé til að dreifa starfi í líkingu við það semstefnandi hafi sem aðstoðaryfirlögregluþjónn yfir hinni miðlægurannsóknardeild, bæði hvað varðar umfang og tegund rannsókna. Stefnanda sé þvímeð öllu ómögulegt að finna starf sambærilegt því sem hún hafi sinnt áður enumdeild breyting á starfi hennar hafi átt sér stað. Stefnandibyggir á því að athafnir stefnda hafi verið framkvæmdar af ásetningi og að þærhafi reynst stefnanda afar þungbærar. Meðferð máls hennar og ákvörðun umbreytingu á stafsskyldum hafi verið lítilsvirðandi og niðrandi. Ákvörðunin frá22. janúar 2016 hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn friði stefnanda, æru ogpersónu, sem hafi m.a. endurspeglast í fjölmiðlaumfjöllun og í því að stefnandihafi verið óvinnufær frá því að ákvörðunin var tekin. Því sé skilyrðum almennusakarreglunar fullnægt sem og skilyrðum fyrir greiðslu miskabóta samkvæmt b-lið1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandibyggir einnig á því að umfjöllun lögreglustjóra um málefni hennar í fjölmiðlum,þar sem stefnandi hafi m.a. verið nafngreind, hafi aukið á tjón hennar. Málefnistefnanda hafi verið í brennidepli meðan umrædd breyting hafi átt sér stað ogorð og gerðir lögreglustjóra, sem gegni einu æðsta embætti í stjórnskipanlandsins og njóti stöðu sinnar vegna tiltekinnar virðingar, vegi sérstaklegaþungt í umræðunni. Íframhaldsstefnu gerir stefnandi kröfu um að henni verði til viðbótar greiddarskaðabætur vegna þess tjóns sem hún hafi orðið fyrir vegna hinnar ólögmætuákvörðunar stefnda sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi, um ókomna tíð,verið svipt embætti sínu. Ljóst sé að stefnandi muni aldrei eiga afturkvæmt ífyrra embætti gangi málið til dóms. Stefnandi kveður tjón sitt nema mismunþeirra launa og eftirlaunaréttinda, sem hún hefði haft í því starfi það sem húnhafi verið gerð brottræk og þeirra launa sem hún geti nú aflað sér hjá […]. Stefnandivísar til þess að frá því umþrætt ákvörðun lögreglustjórans hafi verið tekin22. janúar 2016 og til 15. desember 2016 hafi hún verið óvinnufær vegnaveikinda sem hafi verið afleiðing ákvörðunarinnar og undanfara hennar. Meðan áþessum veikindum hafi staðið hafi stefndi greitt henni laun allt fram til 20.október 2016 en frá þeim degi og til 15. desember 2016 hafi hún þegiðsjúkradagpeninga frá Landssambandi lögreglumanna. Eftir að veikindunum hafilokið, 15. desember 2016, hafi stefnandi hafið störf að nýju en hjá nýjumvinnuveitanda,[…]. Þar njóti hún lægri launa, auk þess sem eftirlaunaréttindihennar séu lakari en áður.Íframhaldsstefnu er rakið að stefnandi hafi viljað halda áfram samskiptum viðstefnda á þeim forsendum að hún njóti þar lögbundinna og kjarasamningsákveðinnaréttinda. Hafi þetta m.a. leitt til þess að hún teljist nú vera í launalausuleyfi frá störfum hjá stefnda. Því hafi stefnandi, í orði fremur en á borði,viðhaldið ráðningarsambandi sínu við stefnda. Með því geti hún t.d. takmarkaðtjón sitt kjósi stefndi, fyrir dómsuppkvaðningu í máli þessu, að falla fráákvörðuninni 22. jan. 2016 og rétta hlut stefnanda með fjárhagslegu uppgjöri ogboði um starf við hæfi sem samkomulag geti orðið um. Fjárkröfur vegnaákvörðunarinnar verði hins vegar að miða við að stefnandi hafi um ókomna tíðverið svipt embætti sínu, enda eigi hún í raun aldrei afturkvæmt í fyrra starf,gangi máli þetta til dóms. Stefnandikveðst hafa fengið H tryggingastærðfræðing til að reikna út eingreiðsluverðmætiþessa mismunar í launum til framtíðar. Útreikningurinn miðist við verðmætiðþann 20. október 2016 þegar stefnandi hafi fallið út af launaskrá hjá stefnda.Útreikningur á eingreiðsluverðmæti launa miðist við 2% ársvexti. Þar semlífeyrir í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins breytist með vísitöluneysluverðs til verðtryggingar, sé eingreiðsluverðmæti tapaðra lífeyrisréttindametið miðað við 3,5% ársvexti umfram hækkun verðlags. Þá sé við útreikning gertráð fyrir að laun stefnanda hefðu hækkað um 1,5% á ári umfram verðlag hefði húnhaldið áfram störfum hjá lögreglustjóranum á […] og sömuleiðis sé miðað við aðlaun hennar hjá […] hækki árlega um 1,5% umfram verðlag. Jafnframt sé miðað viðverðmæti launa og öflun lífeyrisréttinda fram til 65 ára aldurs í samræmi viðnúgildandi lífeyrisaldur í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og lífslíkurvegna mats á framtíðargreiðslum miði við nýjustu íslensku dánar- ogeftirlifendatöflur sem gefnar séu út af Félagi íslenskratryggingastærðfræðinga. Að öðru leyti vísar stefnandi um forsendur fjárkröfusinnar í niðurstöður tryggingastærðfræðingsins og ákvæði reglugerðar nr.391/1998, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stefnandikveðst hafa verið í launaflokki 22, þrepi 2, áður en henni hafi verið vikið úrstarfi hjá lögreglustjóraembættinu á […]. Þá hafi henni verið greiddir fastir50 tímar í yfirvinnu, auk 13,04% orlofs á yfirvinnu. Auk þess hafi hún fengiðgreitt þrekálag og sérstaka álagsgreiðslu lögreglumanna, símakostnað,persónuuppbót og orlofsuppbót. Forsendur útreikninga miði við fjárhæðir eins ogþær hafi verið 1. júní 2016 samkvæmt samkomulagi Landssambands lögreglumanna ogfjármálaráðherra um framlengingu kjarasamnings frá 28. október 2015. Einnighafi stefnanda verið greiddir sjúkradagpeningar vegna október 2016, 283.500krónur, vegna nóvember sama ár, 405.000 krónur, og vegna desember sama ár,202.500 krónur. Samkvæmtráðningarsamningi við […], dagsettum 11. janúar 2017 raðist stefnandi í 2. þrep10. launaflokks í launatöflu Kjarafélags viðskipta- og hagfræðinga. Ekki sékveðið á um fasta yfirvinnu né aðrar aukagreiðslur í kjarasamningi en gert séráð fyrir að stefnandi fái persónu- og orlofsuppbætur samkvæmt kjarasamningi. Stefnandivísar til þess að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi hún greitt í A-deild LSRmiðað við fjárhæðir sem gildi 1. júní 2016 í samræmi við samkomulagLandssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra frá 28. október 2015 meðan húnsinnti störfum hjá lögreglustjóranum á […]. Samkvæmt framlögðum útreikningumtryggingastærðfræðings nemi töpuð lífeyrisréttindi vegna brottvikningarinnar678.299 krónum á mánuði, miðað við verðlag í október 2016. Þar að auki hafilaunagreiðandi greitt mótframlag til séreignarsparnaðar sem hafi numið 2% afmánaðarlaunum, fastri yfirvinnu, þrekálagi, orlofi af yfirvinnu, sérstakriálagsgreiðslu, persónuuppbót og orlofsuppbót. Í forsendum útreikninga sé miðaðvið 2% ársvexti. Gertsé ráð fyrir að stefnandi, sem starfsmaður […], greiði iðgjald til A-deildarLSR miðað við fjárhæðir sem gildi frá 1. júní 2016 í samræmi við kjarasamningaKjarafélags viðskipta- og hagfræðinga og fjármálaráðherra. Samkvæmt framlögðumútreikningum tryggingastærðfræðings muni mánaðarlegur lífeyrir hennar nema322.914 krónum á verðlagi í október 2016. Þar að auki sé gert ráð fyrir aðlaunagreiðandi greiði mótframlag til séreignarsparnaðar sem nemi 2% afmánaðarlaunum, persónuuppbót og orlofsuppbót. Í forsendum útreikninga sé miðaðvið 2% ársvexti. Stefnandi byggir áþví að tryggingafræðilegt núvirði launa og lífeyrisréttinda hennar í fyrrastarfi hjá lögreglustjóraembættinu á […] hafi hinn 20. október 2016 numið264.131.145 krónum miðað við áðurgreindar forsendur, sbr. eftirfarandi:Tegund greiðsluFjárhæð Pr.Tryggingafræðilegt núvirðiMánaðarlaun563.830 kr.Mánuð31.669.509 kr.Föst yfirvinna292.769 kr.Mánuð68.369.456 kr.Þrekálag23.630 kr. Mánuð5.518.242 kr.Orlof af yfirvinnu38.177 kr. Mánuð8.915.359 kr.Persónuuppbót82.000 kr.Ár.639.382 kr.Sérstök álagsgreiðsla9.566 kr. Mánuð4.569.189 kr.Orlofsuppbót44.500 kr. Ár856.439 kr.Símakostnaður2.174 kr. Mánuð507.688 kr.Eftirlaunaréttindi678.299 kr. Mánuð37.655.129 kr.Mótframlag til séreignarsparnaðar4.430.752 kr.Samtals264.131.145 kr.Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglnaskaðabótaréttar, skaðabótalaga nr. 50/1993, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ogalmennra og ólögfestra reglna á sviði stjórnsýsluréttarins. Þá vísar stefnanditil ákvæða laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, laganr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, reglugerðar nr.1009/2015 og laga nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna.Stefnandi vísar einnig til 60. gr. stjórnarskrárinnar, ákvæða laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, og ákvæða laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Krafa stefnanda um málskostnað byggist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991. IVStefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á þvíað umrædd ákvörðun lögreglustjórans á […] hafi falið í sér tímabundna breytinguá verkefnum stefnanda sem hafi verið í samræmi við ákvæði 19. gr. laga nr.70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.Stefndi leggur áherslu á að stjórnun ogstarfsmannahald ríkisstofnana sé almennt í höndum hlutaðeigandi forstöðumanns.Heimildir forstöðumanna í þessum efnum byggist fyrst og fremst á ákvæðum laganr. 70/1996 og hinni óskráðu meginreglu vinnuréttarins um stjórnunarréttvinnuveitanda. Þá kunni sérákvæði laga um hlutaðeigandi stofnun eða starfsstétteinnig að skipta máli. Stefndi bendir á að í reglunni um stjórnunarréttvinnuveitanda felist valdheimildir til að stýra og stjórna starfseminni innanþeirra marka sem lög og samningar setji. Forstöðumenn ríkisstofnana þurfijafnframt að gæta að öðrum atriðum, einkum fyrirmælum æðra stjórnvalds.Stefndi leggur áherslu á að stjórnunarheimildirforstöðumanns lúti meðal annars að ákvörðununum um skipulag vinnunnar, hvaðaverk skuli vinna, hver skuli vinna þau, með hvaða hætti, hvenær og hvar.Ákvarðanir, sem teknar séu dagsdaglega um störf og verksvið einstakrastarfsmanna, rúmist jafnan innan þeirra heimilda sem felist í reglunni umstjórnunarrétt vinnuveitanda. Almennt séu ekki gerðar sérstakar formkröfur tilslíkra ákvarðana.Stefnandi vísar til þess, að í 19. gr. laga nr.70/1996 segi að starfsmanni sé skylt að hlíta breytingum á störfum sínum ogverksviði frá því er hann tók við starfi. Jafnframt sé tekið fram að hafibreytingarnar í för með sér skert launakjör starfsmanns eða réttindi, skulihann halda óbreyttum launakjörum og réttindum í jafnlangan tíma og réttur hanstil uppsagnarfrests sé samkvæmt ráðningarsamningi. Stefndi leggur áherslu á aðí dómaframkvæmd hafi meðal annars verið kveðið á um að forstöðumaðurríkisstofnunar eða annar yfirmaður, sem sé til þess bær, hafi á grundvellilagagreinarinnar ótvíræða heimild til að breyta störfum og verksviðiríkisstarfsmanns og sé það undir hans mati komið hvort tilefni sé til slíkrabreytinga. Breytingarnar verði þó að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum ogekki vera meira íþyngjandi fyrir starfsmann en nauðsyn beri til. Stefndi bendirá að í 19. gr. laga nr. 70/1996 sé þannig sérstaklega kveðið á um skyldustarfsmanns til að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði, jafnvel þóttþað leiði til skerðingar á launakjörum eða réttindum. Hins vegar sé ekkinauðsynlegt að beita 19. gr. laga nr. 70/1996 við minni háttar breytingar. Stefndi leggur áherslu á að við aðrar breytingar,einkum afgerandi breytingar, sé rétt að byggja á heimild 19. gr. laga nr.70/1996. Með afgerandi breytingum sé til dæmis átt við breytt starfsheiti,breytta stöðu samkvæmt skipuriti stofnunar, til dæmis flutning milli deilda,sem og breytingar sem hafi áhrif á föst launakjör. Rökin að baki breytingum ástörfum og verksviði samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996 tengist ýmist skipulagiog rekstri viðkomandi stofnunar eða atvikum sem varði starfsmanninn sjálfan.Þannig geti skapast þörf fyrir breytingar vegna nýrrar tækni eða að nýjarþarfir og áherslur séu í starfi stofnunar. Oftar en ekki tengist þettamarkmiðum um aukna hagkvæmni og skilvirkni í rekstri stofnunar. Þessilagaheimild byggi á almennum stjórnunarrétti og hafi meðal annars þann tilgangað markmiðum um árangursríka nýtingu fjármuna stofnunar verði náð, sbr. 2. mgr.38. gr. laga nr. 70/1996. Ákvæðið eigi við um alla ríkisstarfsmenn, jafntembættismenn sem aðra starfsmenn.Stefndi bendir á að ekki sé tæmandi talið hvers konarbreytingar séu heimilar samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996. Starfsmaður getihins vegar ekki vænst þess að eðli og inntak þeirra verka, sem honum séu faliní upphafi haldist með öllu óbreytt út starfstíma hans, enda geti forsendurverksviðs hans breyst. Stefndi leggur áherslu á að forstöðumaður hafi töluvertsvigrúm til að breyta einhliða verkefnum starfsmanns, án þess að nauðsynlegt séað leggja niður starfið og segja ráðningarsamningi upp. Slíkar breytingar getitil dæmis haft í för með sér annað starfsheiti og að starfsmanni beri að sinnastörfum sínum í annarri deild eða eftir atvikum annarri starfsstöð og undirstjórn annars yfirmanns en áður. Þá kunni breytingar á starfi á grundvelli 19.gr. laga nr. 70/1996, hverjar svo sem þær séu, að vera gerðar til tiltekinstíma, til dæmis þegar um tímabundin verkefni eða ástand sé að ræða, eins ogeigi við í tilviki stefnanda.Stefndi bendir á að hinn 1. september 2015 hafisérstakur innleiðingarhópur tekið til starfa hjá lögreglustjóranum á […].Hópnum hafi verið fengið það hlutverk að innleiða skipulagsbreytingar hjáembættinu á grundvelli innleiðingarskýrslu sérstaks umbótahóps. Stefnandi hafiátt sæti í hópnum og jafnframt hafi rannsóknir skipulagðrar brotastarfsemi,áður deildir R-1, R-2 og hluti af deild R-3, verið sameinaðar undir stjórnstefnanda. Stefnanda hafi enn fremur verið fengið það hlutverk að útfæra nánarskipulag deildarinnar. Innleiðingarvinnunni hafi ekki verið lokið fimm mánuðumsíðar, m.a. vegna mála sem hafi komið upp innan fíkniefnadeildar og aukinsálags og anna vegna starfsmannastjórnunar. Stefndi leggur áherslu á að ekkihafi verið búið að vinna starfslýsingar, skipuleggja vinnutíma starfsmanna,ákveða húsnæðis- og launamál eða skipuleggja innra málefnastarf deildarinnar,byggja tengslanet og samhæfa þá starfsemi sem hin nýja deild hafi átt aðannast. Skipulagið hafi átt að taka gildi og vera orðið virkt 1. október 2015.Stefndi bendir á að í janúar 2016 hefði því ekki enn verið lokið og mótmælirstefndi sem rangri fullyrðingu stefnanda um að vinnan hafi sóst vel og verið íaðalatriðum lokið 22. janúar 2016. Á þessum tíma hafi jafnframt komið upp erfiðstarfsmannamál í deildinni sem stefnandi stýrði sem hafi leitt til mikillaerfiðleika í samstarfi og vinnu innan deildarinnar. Að mati lögreglustjóra ogríkislögreglustjóra hafi deildin þá verið orðin nánast óstarfhæf vegna þessa.Af þeim sökum hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun um að flytja stefnandatímabundið. Það hafi verið gert til þess að skapa frið innan deildarinnar ámeðan rannsókn tiltekinna mála færi fram og ekki síður til þess að veitastefnanda svigrúm til að ljúka innleiðingarvinnunni sem hafi verið langt áeftir áætlun. Telur stefndi að slíkt hafi verið heimilt í samræmi við 19. gr.laga nr. 70/1996.Stefndi mótmælir því að lögreglustjóri hafi brotiðgegn 26. gr. laga nr. 70/1996 með því að færa stefnanda tímabundið yfir í annaðstarf. Að mati stefnda hafi ekkert komið fram í málinu sem réttlætt hefði aðfara um mál stefnanda samkvæmt 26. gr. laganna. Slík ráðstöfun hefði gengiðgegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Furðu veki að í stefnu sé því haldiðfram að veita hefði átt stefnanda lausn um stundarsakir á hálfum launumsamkvæmt 26. gr. laga nr. 70/1996 fremur en að setja málið í þann farveg semgert hafi verið. Stefndi byggir á því að ákvörðunin hafi verið tekin ágrundvelli málefnalegra og lögmætra sjónarmiða. Þá árétti stefndi aðráðstöfunin hafi ekki verið lausn stefnanda frá störfum heldur hafi verið um aðræða tímabundnar breytingar á verkefnum.Stefndi mótmælir því að ákvörðun um að færastefnanda tímabundið í önnur verkefni hafi verið stjórnvaldsákvörðun sem byggðhafi verið á ómálefnalegum grundvelli og tekin án þess að gætt hafi verið aðviðhlítandi ákvæðum laga. Þá er því jafnframt hafnað að ákvörðunin hafi falið ísér dulbúna og fyrirvaralausa brottvikningu úr starfi.Stefndi byggir á því að breyting á starfi teljistákvörðun um innra skipulag stofnunar. Slík ákvörðun sé ekki stjórnvaldsákvörðuní skilningi stjórnsýslulaga og því eigi þau ekki við. Hafi breytingarnar í förmeð sér skert launakjör eða réttindi sé þó rétt að fylgja ákvæðum þeirra laga,svo sem þegar um sé að ræða lækkun um launaflokk. Lögreglustjóri hafi, meðbréfi dagsettu 25. janúar 2016, tilkynnt stefnanda að störfum og verksviðihennar yrði breytt tímabundið frá og með 25. janúar 2016 til og með 24. júlísama ár. Verkefnin fælust í því að skipuleggja nýja rannsóknardeildembættisins, sem hafi átt að taka til starfa á vormánuðum, í samræmi viðhugmyndir og vinnu innleiðingarhóps sem stefnandi hafi m.a. átt sæti í.Verkefnið yrði unnið í annarri deild en þeirri sem stefnandi starfaði í. Afþeim sökum hafi þótt rétt að beita 19. gr. laga nr. 70/1996 og tilkynnaformlega um breytinguna. Í bréfinu komi skýrt fram að breytingin myndi hvorkiskerða launakjör né réttindi stefnanda og því ættu málsmeðferðarreglurstjórnsýslulaga ekki við. Stefndi bendir á að engu að síður kunni að vera réttí sumum tilvikum að hafa ákvæði stjórnsýslulaga til hliðsjónar, sérstaklega umrétt til rökstuðnings svo hlutaðeigandi megi vera ljóst á hvaða grundvelliákvörðun um breytingu á starfi var tekinn. Stefnanda hafi því verið gefinnkostur á að fá rökstuðning fyrir framangreindri ákvörðun og hafi í því efniverið vísað til 21. gr. stjórnsýslulaga.Stefndi hafnar því að þau fimm atriði, sem erutilgreind í stefnu, sýni fram á að umrædd ákvörðun lögreglustjóra verði talinstjórnsýsluákvörðun. Í fyrsta lagi þurfi ekki að liggja fyrir samþykkistefnanda vegna ákvörðunarinnar og skipti því ekki máli þótt stefnandi hafiekki viljað flytjast úr starfi. Í öðru lagi geti breytingar á grundvelli 19.gr. laga nr. 70/1996 haft í för með sér að viðkomandi fari ekki lengur meðmannaforráð. Stefndi áréttar að um hafi verið að ræða tímabundna ráðstöfunvegna fyrirliggjandi verkefnis. Í þriðja lagi hafnar stefndi því að það sémálsástæða til ógildingar að stefnandi hafi verið sett undir aðila sem njótiekki formlegrar tignar innan lögreglu. Í þessu sambandi bendir stefndi á aðviðkomandi hafi verið yfirlögfræðingur embættisins sem starfi á skrifstofulögreglustjóra og stýri einingu sem nefnist stefnumótun og þróun, sem m.a. hafiþað hlutverk að koma á umbótum innan embættisins. Í fjórða lagi vísar stefnditil þess, að verkefni opinberra starfsmanna geti tekið breytingum frá þvíviðkomandi var skipaður eða ráðinn í þjónustu ríkisins, sbr. framangreindaumfjöllun. Í fimmta lagi gerir stefndi athugasemd við fullyrðingu stefnanda umað það sé ógildingarástæða að ráðstöfunin hafi verið tímabundin eða þangað tilannað væri ákveðið og að þetta hafi verið óljóst. Stefndi bendir á að ástæðafyrirvarans hafi verið sú að verkefninu hefði getað lokið fyrr en kveðið hafiverið á um í viðkomandi bréfi. Þá hefði stefnandi verið færð aftur í fyrrastarf.Umrædd ákvörðun um breytingu á starfi stefnandatil ákvörðunar um skipulag stofnunar sé ekki stjórnvaldsákvörðun í skilningistjórnsýslulaga, enda þótt gefinn hafi verið kostur á rökstuðningi. Að matistefnda hafi ákvörðunin byggst á málefnalegum sjónarmiðum um að stjórnandi, semþekkti til, myndi stýra skipulagningu hinnar nýju deildar og þá hafi ákvörðuninekki gengið lengra en efni hafi staðið til og hafi m.a. verið tímabundin.Stefndi bendir á að víða innan stjórnsýslunnarfari svokölluð lögfræðisvið með stjórn eða komi að starfsmannahaldi stofnana ográðuneyta. Af þeirri ástæðu fari slík mál þvert á skipulag og vinnu stofnana ogveiti slíkar lögfræðideildir því mikilvæga lögfræðiþjónustu og samhæfiafgreiðslu mála.Stefndi hafnar því að brotið hafi verið gegnandmælareglu stjórnsýslulaga, enda ákvörðunin ekki stjórnvaldsákvörðun heldurákvörðun um innra skipulag og rekstur stofnunar sem hafi ekki haft í för meðsér skert réttindi stefnanda. Þá geti rannsóknarregla stjórnsýslulaga ekki áttvið í málinu þar sem ekki hafi verið um stjórnvaldsákvörðun að ræða.Þá hafi réttmætisregla ekki verið brotin enákvörðunin um að færa stefnanda tímabundið til í starfi hafi byggst á skýrriheimild laga nr. 70/1996 og jafnframt verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum.Um hafi verið að ræða ákvörðun sem tekin hafi verið á rekstrarlegum forsendumað ígrunduðu máli. Hún hafi verið tekin til að bregðast við tilteknum vanda,bæði til að ljúka innleiðingu á innra skipulagi stofnunarinnar og jafnframt tilað skapa ró um þá deild sem stefnandi hafi stýrt. Með ákvörðuninni hafi ekkiátt að bregðast við ímyndarvanda, svo sem stefnandi haldi fram, enda vandséðhvernig umrædd ákvörðun hafi átt að geta skapað lögreglustjóra betri ímynd ífjölmiðlum. Stefndi hafnar því að dylgjað hafi verið að því að stefnandi hafiekki sinnt starfsskyldum sínum með fullnægjandi hætti.Stefndi mótmælir því jafnframt sem komi fram ístefnu að umrædd ákvörðun hafi haft í för með sér aukinn kostnað og lengtmálsmeðferðartíma. Fyrir liggi að embætti ríkislögreglustjóra hafi taliðdeildina nánast óstarfhæfa og afköst deildarinnar afar lítil. Hafi það veriðmat ríkislögreglustjóra, sé ljóst að lögreglustjóra hafi borið að bregðast viðmeð tilteknum aðgerðum.Stefndi telur að með ákvörðun lögreglustjóra hafiekki verið brotið gegn ákvæðum laga nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan réttkvenna og karla. Stefnandi hafi ekki verið lækkuð um tign eða starfsstig, endahafi ekki verið gerð breyting á stöðu hennar innan lögreglunnar. Ákvörðuninhafi falið í sér að stefnanda hafi tímabundið verið falið að sjá um önnurverkefni og það hafi verið byggt á málefnalegum sjónarmiðum. Stefndi hafnar þvíað forstöðumaður brjóti sjálfkrafa gegn ákvæðum laga nr. 10/2008 við það aðbregðast við tilteknum vanda eða verkefnum innan stofnunar og færa starfsmenn íönnur verkefni. Þá hafi ákvörðunin ekki endurspeglað fordóma í garð stefnandasem konu um að hún gæti ekki leitt deildina á umbrotatímum. Ákvörðunin hafiverið tekin af lögreglustjóranum á […] sem einnig sé kona og hafi sett fram þáskoðun sína að nauðsynlegt sé að fjölga konum í störfum innan lögreglunnar,sérstaklega í stjórnunarstöðum. Ákvörðunin hafi ekkert haft með kynferðistefnanda að gera, eins og rakið hafi verið.Þá hafnar stefndi því að ákvörðunin hafi falið ísér brot gegn ákvæðum reglugerðar nr. 1009/2015, um aðgerðir gegn einelti,kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Engingögn hafi verið lögð fram, sem styðji fullyrðingu stefnanda um að um eineltihafi verið að ræða, og þá hafi slík rannsókn ekki farið fram. Um hafi verið aðræða stjórnunarlegar ákvarðanir sem stefnandi hafi verið ósammála. Þá hafnarstefndi því að um síendurtekna hegðun hafi verið að ræða. Stefndi bendir á að mál þetta hafi verið höfðaðvegna ákvörðunar lögreglustjóra um breytingu á verkefnum stefnanda en ekkivegna mögulegs eineltis eða áreitis sem stefnandi haldi fram að hún hafi orðiðfyrir. Að mati stefnda verði að afmarka málið við breytingu á verkefnumstefnanda, þ.e. hvort sú ráðstöfun við þáverandi aðstæður hafi verið bæðimálefnaleg og lögmæt. Að mati stefnda hafi svo verið.Stefndi hafnar því að um fyrirvaralausabrottvikningu úr starfi hafi verið að ræða, heldur hafi verið gerð tímabundinbreyting á verkefnum stefnanda. Hafi verið gert ráð fyrir því að að þessumverkefnum loknum tæki stefnandi við fyrri verkefnum. Í 25. gr. laga nr. 70/1996sé fjallað um starfslok embættismanna en engin þau atriði, sem talin séu upp íákvæðinu eigi við í tilviki stefnanda, enda hafi ákvörðunin verið byggð á 19.gr. sömu laga.Stefndi mótmælir skaðabótakröfustefnanda. Í stefnukomi fram að krafa vegna fjárhagslegs tjóns sé komin til vegna kostnaðar afdvöl stefnanda á heilsustofnun […]. Sú dvöl hafi verið að ráði læknis vegnagríðarlegs álags á stefnanda vegna framkomu og eineltistilburða lögreglustjóraí hennar garð og vegna þess áfalls sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þeirrarákvörðunar að færa hana tímabundið til í starfi. Stefndi leggur áherslu á að ímálinu hafi ekki verið sýnt fram á að lögreglustjórinn á […] hafi lagtstefnanda í einelti eða að sú ákvörðun að færa stefnanda tímabundið til ístarfi hafi valdið vanheilsu stefnanda. Engin gögn hafi verið lögð fram umslíkt og þá hafi engin rannsókn í þá veru farið fram. Stefndi bendir einnig áað vanheilsu stefnanda megi væntanlega rekja til gríðarlegs álags vegna erfiðramála sem upp hafa komið í þeirri deild sem stefnandi stýrði. Það hafi veriðliður í ákvörðun lögreglustjóra að losa stefnanda undan því álagi. Ósannað séað heilsuleysi stefnanda sé til komið vegna ákvörðunar lögreglustjóra um aðbreyta verkefnum stefnanda tímabundið. Ákvörðunin hafi verið tímabundin og hafiverið gert ráð fyrir því að stefnandi sneri að nýju í starf stjórnanda hinnarmiðlægu rannsóknardeildar að því loknu. Umfjöllun í stefnu um að stefnandi getiekki fundið sér annað sambærilegt starf hvað varðar umfang og tegund rannsóknahjá öðru embætti, sé því úr lausu lofti gripin. Stefndi áréttar að umræddákvörðun hafi ekki verið ákvörðun um brottvikningu úr starfi.Stefndi mótmælir miskabótakröfu stefnanda oghafnar fullyrðingum í stefnu um að meðferð á máli stefnanda hafi veriðlítilsvirðandi og niðrandi og að ákvörðun lögreglustjóra 22. janúar 2016 hafifalið í sér ólögmæta meingerð gegn friði stefnanda, persónu og æru. Ákvörðunlögreglustjóra hafi byggst á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum og að hans matihafi verið mikilvægt að ljúka því innleiðingarverkefni, sem stefnandi hafi haftmeð höndum sem og að skapa starfsfrið í einni erfiðustu og viðkvæmusturannsóknardeild innan lögreglu. Slík sjónarmið geti ekki talist ómálefnaleg ogþá hafi ákvörðunin jafnframt verið byggð á skýrri lagaheimild ogstjórnunarrétti forstöðumanns. Þá hafnar stefndi því að lögreglustjóri hafifjallað um málefni stefnanda í fjölmiðlum til að koma höggi á viðkomandi, endahafi lögreglustjóri enga hagsmuni haft af því að reka mál stefnanda ífjölmiðlum.Að því er óvinnufærni stefnanda varðar, bendirstefndi á að stefnandi hefði á þessum tíma verið undir miklu og langvarandiálagi og því hafi verið mikilvægt að skapa henni vinnufrið. Stefndi telur aðekki hafi verið sýnt fram á að ákvörðunin hafi valdið slíku áfalli sem haldiðsé fram í stefnu. Stefndi bendir auk þess á að í athugasemdum með frumvarpi þvísem varð að skaðabótalögum segði að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð fælist aðum saknæma hegðun væri að ræða. Gáleysi þyrfti þó að vera verulegt til þess aðtjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Af dómafordæmum Hæstaréttar Íslandsverði ráðið að lægsta stig gáleysis uppfylli ekki kröfu þessa ákvæðis umólögmæta meingerð. Því sé mótmælt að stefnandi eigi rétt til miskabóta, auk þesssem vaxtakröfu sé einnig mótmælt.Í greinargerð í framhaldssök málsins byggirstefndi sýknukröfu sína á því að ráðningarsamband stefnanda og embættislögreglustjórans á […] sé ekki liðið undir lok, svo sem stefnandi virðist gangaút frá í kröfum sínum. Ljóst sé að stefnandi sé í ársleyfi frá störfum að eiginósk og á meðan svo hátti til sé ráðningarsamband enn til staðar.Ráðningarsamband sé tvíhliða samband en stefndi hafi ekki veitt stefnanda lausnfrá störfum og þá hafi stefnandi ekki sagt starfi sínu lausu. Stefndi mótmælirsem röngum og ósönnuðum staðhæfingum stefnanda um að hún hafi verið gertbrottræk úr embætti.Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því aðekkert tjón hafi enn orðið og því séu ekki uppfyllt skilyrði skaðabótaréttarinsum greiðslu bóta. Í framhaldsstefnu sé í raun viðurkennt að hið ætlaða fjártjónsé ekki komið fram og þegar af þeirri ástæðu séu ekki uppfyllt skilyrði almennuskaðabótareglunnar um að tjón hafi orðið. Því beri að sýkna stefnda af kröfustefnanda. Verði ekki fallist á sýknukröfu og komi tilbótaskyldu, krefst stefndi verulegrar lækkunar á kröfu stefnanda. Líta verðitil dómaframkvæmdar um að bætur skuli metnar að álitum, auk þess sem stefndimótmælir dómkröfum stefnanda og rökstuðningi fyrir þeim. Stefndi telur að lítaverði til meginreglu og grunnraka 32. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, auk annarra þátta. Starfsmenn geti almennt ekkivænst þess að þeir haldi starfi sínu út starfsævina, enda geti komið tilstarfsloka af ýmsum ástæðum sem t.d. framangreind lög geri ráð fyrir. Þá hafistefnandi fimm ára skipun í embætti og ekki sé hægt að ganga út frá því aðskipanir endurnýist sjálfkrafa. Slíkt sé háð ákvörðun yfirmanns telji hannnauðsynlegt að auglýsa starfið, t.d. vegna breyttra áherslna eða krafna semgerðar séu til starfsins. Stefnandi byggir á því að um áratugaskeið, ogeinnig fyrir gildistöku laga nr. 70/1996, hafi bætur, í þeim tilvikum semstöðumissir sé metinn óréttmætur eða uppsögn talin ólögmæt, verið dæmdar aðálitum. Engin rök standi til þess að hverfa frá þeirri dómvenju í málinu. Áðurhafi dómvenjan gilt þegar í hlut hafi átt embættismenn eða starfsmenn semskipaðir höfðu verið eða ráðnir ótímabundið, án uppsagnarfrests. Hafi t.d.verið hafnað að leggja til grundvallar tryggingafræðilega útreikninga umeingreiðsluverðmæti launa til 70 ára aldurs, þótt starfsmenn hafi almennt máttgera ráð fyrir að halda starfi uns til lögmætra starfsloka kæmi. Sama eigi viðum bætur til þeirra sem hafi þolað óréttmætan starfsmissi eftir gildistöku laganr. 70/1996 og ráðnir hafi verið ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti.Hæstiréttur Íslands hafi ítrekað vísað til dómvenju um það, hvernig bætur skuliákveðnar ef uppsögn eða frávikning er metin ólögmæt. Stefndi telur að það skytiskökku við ef bótaréttur manna með tímabundna skipun til fimm ára yrði til munabetri en þeirra sem ráðnir væru ótímabundið til loka starfsævinnar. Í öllumtilvikum séu ýmsir óvissuþættir um starf til framtíðar, hvort sem ráðning séótímabundin eða tímabundin, eins og dómstólar hafi bent á. Þá vísar stefndi tilþess að Hæstiréttur Íslands hafi hafnað því að skilyrði væru til að dæma bætursem samsvari fimm ára skipunartíma, sbr. dóm réttarins í máli nr. E-175/2005,þar sem ákvörðun bóta hafi verið miðuð við dómvenju og ákvörðuð að álitum. Stefndi bendir jafnframt á að stefnanda sé skyltað takmarka tjón sitt og að reglan um frádrátt ávinnings eigi hér við. Ekkertliggi fyrir um það hvort stefnandi hafi leitað að starfi þar sem hún eigi kostá sambærilegum kjörum og þá liggi engin gögn fyrir í málinu um að hún hafi átterfitt með að finna annað starf við hæfi. Nú sé atvinnuleysi á Íslandi meðminnsta móti og sé alls óljóst að stefnandi muni starfa hjá […] út starfsævina.Að því er varðar einstaka liði í bótakröfustefnanda, byggir stefndi á að þeir geti hvorki talist vera í samræmi viðdómaframkvæmd né sé tilefni til að fallast á þá. Á sama hátt og ákveða yrðibætur að álitum, séu ekki efni til að dæma jafngildi þrekálags,persónuuppbótar, álagsgreiðslna, orlofsuppbótar eða símakostnaðar. Greiðslurþessar séu bundnar við að viðkomandi sé við störf. Þá mótmælir stefni jafnframtkröfu stefnanda um bætur sem samsvari lífeyrissjóðsframlagi eða framlagi íséreignasjóð. Um sé að ræða greiðslur til lífeyrissjóðs og séreignasjóðs og þvísé óraunhæft að dæma stefnanda framlagið sjálft. Að öðru leyti sé kröfunnimótmælt á sama grundvelli og um aðrar launatengdar greiðslur. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda ogvísar til þess að líta verði til 9. gr. laga nr. 38/, um vexti ogverðtryggingu, um upphafstíma dráttarvaxta af skaðabótakröfu. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á ákvæðum XXI.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.VVið aðalmeðferð málsins gaf stefnandi málsinsskýrslu fyrir dóminum. Auk þess gáfu skýrslur sem vitni B, lögreglustjóri á […],I héraðssaksóknari, G, framkvæmdastjóri hjúkrunar á Heilsustofnun í […], Fsálfræðingur, J læknir, sérfræðingur í geðlækningum og yfirlæknir áHeilsustofnun í […], K, aðstoðarsaksóknari hjá lögreglustjóranum á […], L,aðstoðaryfirlögregluþjónn og deildarstjóri greiningardeildarríkislögreglustjóra, M, saksóknari hjá ríkissaksóknara, N, yfirlögregluþjónnhjá lögreglustjóranum á […], O, formaður Landssambands lögreglumanna, Htrygginga-stærðfræðingur, P, settur lögreglufulltrúi hjá lögreglustjóranum á […],R, lögreglufulltrúi hjá lögreglustjóranum á […], S, tengslafulltrúi Íslands hjáEuropol, og D, lögfræðingur hjá lögreglustjóranum á […] og fyrrverandiaðallögfræðingur lögreglustjórans á [...]. Verður efni skýrslna þeirra rakiðeins og þurfa þykir.Í máli þessukrefst stefnandi ógildingar á ákvörðun lögreglustjórans á […] frá 22. janúar2016, um breytingu á starfsskyldu stefnanda og skaðabóta fyrir það tjón semákvörðunin og aðdragandi hennar hafi þegar valdið stefnanda við útgáfustefnunnar. Til viðbótar krefst stefnandi skaðabóta sem nema mismun þeirra launaog eftirlaunaréttinda, sem hún hefði notið um ókomna tíð í starfi sínu semskipaður aðstoðaryfirlögregluþjónn og yfirmaður rannsóknardeildar fíkniefnamálaog skipulagðrar brotastarfsemi, og þeirra launa sem hún geti nú aflað sér hjáVinnumálastofnun.Stefnandi byggirkröfur sínar á því að umrædd ákvörðun lögreglustjórans á […] um breytingu ástarfsskyldu hennar hafi verið stjórnvaldsákvörðun sem hafi verið byggð áómálefnalegum forsendum og tekin án þess að viðhlítandi ákvæða laga og reglnastjórnsýsluréttar hafi verið gætt. Ákvörðunin hafi í raun falið í sér dulbúnaog fyrirvaralausa brottvikningu úr starfi, án þess að gætt hafi verið aðlögbundnum skilyrðum fyrir slíku og án þess að meðferð málsins samrýmdistlögbundnum kröfum, m.a. samkvæmt ákvæðum 26. gr. laga nr. 70/1996, um réttindiog skyldur starfsmanna ríkisins. Þessu mótmælir stefndi og vísar til þess aðeinungis hafi verið um að ræða tímabundna breytingu á starfi stefnanda og hafilögreglustjóri haft heimild til að ráðast í breytinguna á grundvellistjórnunarréttar síns sem yfirmaður embættis lögreglustjórans á […]. Þá vísarstefndi til þess að bæði í umdeildri ákvörðun lögreglustjórans og rökstuðningifyrir henni komi fram að breytingin byggist á 19. gr. laga nr. 70/1996, umréttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Svo sem áður erlýst, liggur fyrir bréf lögreglustjórans á […] til stefnanda sem dagsett er 25.janúar 2016 en óumdeilt er hins vegar að var afhent stefnanda á fundi hennarhjá lögreglustjóranum 22. sama mánaðar. Í upphafi bréfsins segir að það varði„[b]reytingu á starfsskyldu með vísan til 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindiog skyldur starfsmanna ríkisins.“ Í bréfinu er tilkynnt að frá og með 25.janúar 2016 til og með 24. júlí sama ár, eða þar til annað verði ákveðið, verðistörfum stefnanda og verksviði breytt þannig að stefnandi muni taka tímabundiðvið verkefni sem felist í skipulagningu á nýrri rannsóknardeild embættisins semtaka eigi til starfa á vormánuðum. Í rökstuðningi lögreglustjórans í bréfi,dagsettu 5. febrúar 2016, er m.a. rakið að hann leggi mikla áherslu áinnleiðingarverkefni og vísað til þess að stefnanda hafi verið falið að útfæranánar fyrirliggjandi tillögur innleiðingarhópsins. Fram kemur að þetta sé gertí samræmi við hugmyndir og vinnu innleiðingarhóps, sem stefnandi sitji í, og aðD, sem þá var aðallögfræðingur embættisins og formaður innleiðingarhópsins,muni stýra verkefninu. Þá segir bæði í ákvörðuninni og rökstuðningnum fyrirhenni að breytingin muni hvorki skerða launakjör né önnur réttindi stefnanda oger óumdeilt í málinu að það hafi gengið eftir. Í rökstuðningi lögreglustjóra erjafnframt vísað til óróa innan deildar stefnanda vegna gruns um ætluð brotundirmanna hennar og vikið að stuðningi stefnanda við einn þeirra. Allt að einuer hvorki í rökstuðningnum né ákvörðuninni byggt á því að stefnandi hafi sýnteinhvers konar vanrækslu í starfi.Framangreintorðfæri ákvörðunarinnar og rökstuðnings lögreglustjóra sem og tilvísun til 19.gr. laga nr. 70/1996 ber með sér að ekki hafi staðið til að umrædd breyting ástörfum stefnanda og verksviði yrði varanleg. Það fær jafnframt stoð í vætti Blögreglustjóra og D, þáverandi aðallögfræðings embættisins, sem báðar báru áþann veg fyrir dóminum að litið hefði verið svo á að stefnandi kæmi aftur tilstarfa sem yfirmaður sameinaðrar deildar fíkniefnamála og skipulagðrarbrotastarfsemi þegar leyfi hennar lyki 15. desember nk.Samkvæmt 1. mgr.1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ber að beita ákvæðum þeirra þegar stjórnvöldtaka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Í athugasemdum með frumvarpi tillaganna segir að í lögfræðinni hafi ákvarðanir um skipun, setningu og ráðninguopinberra starfsmanna, svo og lausn þeirra frá störfum og brottvikningu þeirra,verið flokkaðar sem stjórnvaldsákvarðanir. Sama eigi við um ákvarðanirstjórnvalda um að beita opinbera starfsmenn stjórnsýsluviðurlögum, eins ogfrádrætti frá launum, vegna ólögmætra fjarvista frá vinnu. Í athugasemdunum ersíðan tekið fram að lögin gangi út frá þessari hefðbundnu skilgreiningu og þvífalli slíkar ákvarðanir undir gildissvið þeirra. Í athugasemdum með frumvarpiþví, sem varð að lögum nr. 70/1993, um réttindi og skyldur starfsmannaríkisins, var það eitt af markmiðum lagasetningarinnar að auka sjálfstæðiforstöðumanna ríkisstofnana og möguleika þeirra til að taka ákvarðanir er varðastjórnun og starfsmannahald. Samkvæmt 19. gr. laganna er starfsmanni skylt aðhlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því er hann tók við starfi. Ídómaframkvæmd hefur almennt verið talið að ákvörðun um breytingu á starfi eðaverksviði ríkisstarfsmanns lúti að innra skipulagi stjórnsýslunnar ef hún hefurekki jafnframt í för með sér skert launakjör eða önnur réttindi starfsmanns. Að ölluframangreindu virtu er ljóst að engin breyting var fyrirhuguð á launakjörumstefnanda eða réttindum hennar að öðru leyti á meðan á hinni tímabundnubreytingu á starfi hennar stæði. Þá liggur fyrir að stefnandi er enn ílaunalausu leyfi frá störfum sem aðstoðaryfirlögregluþjónn hjálögreglustjóraembættinu og hefur viðhaldið ráðningarsambandi sínu við embættiðá þeim forsendum að hún njóti þar lögbundinna og kjarasamningsákveðinnaréttinda, svo sem segir í framhaldsstefnu. Að þessu virtu og þegar litið er tilþess, sem að framan er rakið um efni umþrættrar ákvörðunar og rökstuðnings fyrirhenni, og að þar sem ekki verður séð að ákvörðunin hafi haft í för með sérskert launakjör eða önnur réttindi stefnanda, er ekki unnt að fallast á það meðstefnanda að ákvörðunin hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningistjórnsýslulaga. Í þessu ljósi ogmeð vísan til ákvæða 19. gr. laga nr. 70/1993 um að starfsmanni beri að hlítabreytingu á störfum sínum og verksviði, þykir ekki breyta þeirri niðurstöðuþótt vilji stefnanda hafi ekki staðið til þessarar breytingar né heldur þótthún hafi átt að sinna tímabundið öðrum verkefnum en hún hafði áður sinnt. Ennfremur er það mat dómsins að ekki ráði úrslitum að þessu leyti, þótt breytinginhafi haft í för með sér að stefnandi færi ekki tímabundið með mannaforráð eðaað hana hafi átt að setja tímabundið undir stjórn starfsmanns sem nyti ekkiformlegrar tignar innan lögreglunnar. Að þessu leyti skiptir mestu aðbreytingin var tímabundin, hvort sem hún myndi vara sex mánuði, svo sem gertvar ráð fyrir í upphafi, eða annan tíma. Loks er það niðurstaða dómsins, að þóttfyrir liggi að á árinu 2015 hafi samskipti stefnanda og lögreglustjóra versnaðfrá því sem áður var, svo sem síðar verður nánar vikið að, sé í ljósi allsframangreinds ekki unnt að fallast á það með stefnanda að framangreind ákvörðunlögreglustjóra hafi í raun falið í sér dulbúna og fyrirvaralausa brottvikninguí starfi, svo sem stefnandi byggir á. Að þessu virtu og þar sem hvorki varheldur um að ræða lausn frá starfi um stundarsakir né lausn frá embætti er þvíhafnað að lögreglustjóra hafi borið að gæta ákvæða 26. gr. laga nr. 70/1996áður en ákvörðunin var tekin. Eins og málið liggur fyrir verður með sömu rökumað hafna þeirri málsástæðu stefnanda að lögreglustjóri hafi með ákvörðuninni ogaðdraganda hennar brotið gegn reglu 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 umandmælarétt og rannsóknarreglu 10. gr. sömu laga. Í dómaframkvæmdhefur verið gengið út frá því að af 19. gr. laga nr. 70/1996 verði ráðið aðforstöðumenn ríkisstofnana eða aðrir yfirmenn þeirra, sem til þess eru bærir,hafi ótvíræða heimild til að breyta störfum og verksviði ríkisstarfsmanna og aðþað sé háð mati þeirra fyrrnefndu hvort tilefni sé til slíkra breytinga. Slíkarákvarðanir verða þó að vera reistar á málefnalegum sjónarmiðum og ekki meiraíþyngjandi fyrir starfsmenn en nauðsyn ber til. Svo sem áður erlýst, laut umþrætt ákvörðun að því að breyta tímabundið störfum og verksviðistefnanda þannig að hún ynni tímabundið í fullu starfi í innleiðingarhópiembættisins við skipulagningu á nýrri rannsóknardeild embættisins sem upphaflegastóð til að hæfi störf á vormánuðum 2016. Um ástæður breytingarinnar er þessm.a. getið í rökstuðningi lögreglustjórans að lögð sé rík áhersla áinnleiðingarverkefnið, auk þess sem vísað var til þess, að órói og óeininghefði skapast í deild stefnanda vegna rannsóknar ætlaðra brota starfsmannahennar á vormánuðum 2015. Fyrir liggur aðstefnandi hafði setið í innleiðingarhópi lögreglustjóraembættisins frá upphafihaustið 2015. Verkefni hans var m.a. að vinna að breytingum á rannsóknardeildumembættisins. Þannig stóð til að breyta deild R-2, rannsóknardeild fíkniefnamálaog skipulagðrar brotastarfsemi, sem stefnandi stjórnaði, með því að sameinahana og rannsóknardeild fjármunabrota, deild R-1. Hin nýja sameinaða deild áttiað vera undir stjórn stefnanda. Að sögn vitnisins D, þáverandi yfirlögfræðings embættisins ogstjórnanda innleiðingarhópsins, fundaði innleiðingarhópurinn tvisvar í vikuframan af og báru bæði vitnið og stefnandi um það fyrir dóminum að starfiðhefði gengið vel. Í stefnu er þess getið að vinnu innleiðingarhópsins hefði, íöllum aðalatriðum, verið lokið í janúar 2016. Stefnandi kannaðist þó við það ískýrslu sinni fyrir dóminum, að vinnan hefði tafist vegna atriða sem lutu aðhúsnæðis- og ráðningarmálum. Hún kvaðst hafa treyst sér til að vinna áfram meðinnleiðingarhópnum með fram störfum sínum sem yfirmaður deildar sinnar. Vitnið Nyfirlögregluþjónn taldi vinnu við innleiðingarferlið ekki vera fullt starffyrir stefnanda. D kvað vinnu hópsins hins vegar hafa liðið fyrir óróa ogrannsókn á ásökunum í deild stefnanda. Hún taldi deild stefnanda hafa veriðnánast óstarfhæfa frá árslokum 2015 og fram á árið 2016. Þá hefðiinnleiðingarferlinu ekki verið að fullu lokið fyrr en vorið 2017. Hún tókjafnframt fram að sú breyting að færa stefnanda í fullt starf viðinnleiðingarferlið hefði frá upphafi verið tímabundin, í hæsta lagi til sexmánaða, og að aldrei hefði verið rætt um annað. Í skýrslu sinni fyrir dóminumtók lögreglustjóri í sama streng og vísaði til þess að innleiðingarverkefniinnan deildar stefnanda hefðu ekki gengið sem skyldi vegna erfiðleika ídeildinni, m.a. vegna gruns um brot starfsmanna deildarinnar, auk þess semafköst deildarinnar hefðu farið minnkandi. Lögreglustjóri taldi jafnframt aðvinna við innleiðingarverkefnið væri fullt starf fyrir stefnanda tímabundið.Stefnandi lýstiþví í skýrslu sinni fyrir dómi að þegar hún hefði komið til starfa semyfirmaður við deild um skipulagða glæpastarfsemi hefði hún orðið vör við að þarríkti óánægja. B lögreglustjóri, D, þáverandi aðallögfræðingur, K, þáverandiaðstoðarsaksóknari, P, settur lögreglufulltrúi og R lögreglufulltrúi, sem öllvoru á þessum tíma starfsmenn embættis lögreglustjórans á […], sem og L,aðstoðaryfirlögregluþjónn og deildarstjóri hjá greiningardeild […], lýstu þvíöll að í deild stefnanda hefði verið óeining og þá hefðu verið talsverðirsamskiptaerfiðleikar milli starfsmanna deildarinnar og stefnanda. Þau báru öllað starfsmenn deildarinnar hefðu kvartað yfir stjórnunarháttum stefnanda oglögreglustjóri, L og S, tengslafulltrúi Íslands hjá Europol og forveristefnanda í umræddri deild, báru að afköst í deild stefnanda hefðu fariðminnkandi á starfstíma hennar. N, yfirlögregluþjónn og næsti yfirmaðurstefnanda, og M, þáverandi aðstoðarlögreglustjóri, saksóknari og yfirmaðurákæru- og rannsóknardeildar, könnuðust einnig við að á árinu 2015 hefði ríkteinhver óeining í deild stefnanda en tengdu hana ekki stjórnunarháttumstefnanda. Fyrrnefnt vitni sagði kvartanir hafa verið fáar en síðarnefnt vitnikvaðst aldrei hafa heyrt af þeim kvörtunum sem lögreglustjóri hefði talað um.Hvorugur þeirra kannaðist við að afköst innan deildar stefnanda hefðu veriðlítil á þessum tíma. Að ölluframangreindu virtu er það mat dómsins að ákvörðun lögreglustjóra hafi byggst ámálefnalegum sjónarmiðum sem fá stoð í gögnum málsins og vætti vitna, svo semgerð er grein fyrir í ákvörðuninni og rökstuðningi lögreglustjóra fyrir henni.Þegar jafnframt er litið til þess að umrædd breyting á störfum og verksviðistefnanda var tímabundin, svo sem kemur fram í bæði ákvörðuninni ogrökstuðningi lögreglustjóra, verður að telja að ákvörðunin hafi ekki veriðóþarflega íþyngjandi fyrir stefnanda. Verður því hvorki fallist á það meðstefnanda að með ákvörðuninni hafi verið brotið gegn ákvæðum 19. gr. laga nr.70/1996 né gegn reglu stjórnsýslulaga um meðalhóf. Stefnandi byggirjafnframt á því að lögreglustjóri hafi með ámælisverðum og endurteknum hættivaldið henni vanlíðan á vinnustaðnum og að háttsemi hans hafi falið í sér brotgegn reglugerð nr. 1009/2015, um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni,kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Í stefnu eru tekin sem dæmi umámælisverða og endurtekna háttsemi lögreglustjóra dráttur á skipun stefnanda ístarf sem yfirlögregluþjónn, tilraun lögreglustjóra til að koma stefnanda úrstarfi með því að leggja til flutning til héraðssaksóknara, upplestur úrtölvupósti stefnanda í viðurvist undirmanna og annarra samstarfsmannastefnanda, sú háttsemi að víkja stefnanda úr valnefnd vegna ráðningar nýrralögreglufulltrúa sem og umþrætt breyting á störfum stefnanda. Stefnandi lýstiþví fyrir dóminum að þessi háttsemi lögreglustjóra og aðrirsamstarfserfiðleikar þeirra í milli hefðu valdið sér vanlíðan. Stefndi hefurmótmælt þessari málsástæðu stefnanda. Fyrir liggur að stefnandi var sett tileins árs í stöðu aðstoðarlögregluþjóns í apríl 2014 og síðan skipuð aflögreglustjóra í embættið 29. apríl 2015 til fimm ára frá 15. apríl 2015 aðtelja. Engin gögn hafa verið lögð fram sem styðja fullyrðingu stefnanda um aðtímasetning skipunarinnar hafi með einhverjum hætti grundvallast á ámælisverðriháttsemi lögreglustjórans. Fyrir liggur að lögreglustjóri ræddi það viðhéraðssaksóknara hvort unnt væri að flytja stefnanda til embættis þesssíðarnefnda, svo sem héraðssaksóknari kvað oft hafa verið gert, og gaflögreglustjóri þá skýringu fyrir dómi að hún hefði með þessu viljað komastefnanda „í skjól“. Af sömu ástæðu hefði hún ákveðið að taka stefnanda út úrvalnefnd vegna ráðningar nýs lögreglufulltrúa í deild stefnanda, og vísaði m.a.til óróa innan deildar stefnanda vegna spillingarrannsóknar sem beindist aðstarfsmönnum deildarinnar. Þá hafnaði lögreglustjóri því alfarið að fundurstefnanda með innanríkisráðherra 15. janúar 2016 hefði haft áhrif á umþrættaákvörðun sem mál þetta snýst um. Lögreglustjóri kannaðist við að hafa í eittskipti lesið upphátt í votta viðurvist upp úr tölvupósti stefnanda til sín þarsem fram hefði komið að vitnið væri velkomið á starfsmannafund í deildstefnanda. K þáverandi aðstoðarsaksóknari hjá lögreglustjóranum á […], kvaðsthafa orðið vitni að atvikinu og þótt það lítilsvirðandi en kvaðst þó ekki munahvert efni tölvupóstsins hefði verið. Í b-lið 3. gr.reglugerðarinnar er einelti skilgreint þannig að það felist í síendurtekinnihegðun sem almennt sé til þess fallin að valda vanlíðan hjá þeim sem fyrirhenni verður, svo sem að gera lítið úr, móðga, særa eða ógna viðkomandi eða aðvalda honum ótta. Hins vegar er í ákvæðinu tekið fram að skoðanaágreiningur eðaágreiningur vegna ólíkra hagsmuna falli ekki hér undir. Þegar litið er til þesssem rakið er hér að framan um samskipti stefnanda og lögreglustjóra, ogjafnframt með hliðsjón af því sem fram er komið í málinu og ljóst er af gögnumog vætti vitna er augljóst að ekki ríkti nægilegt traust milli stefnanda oglögreglustjóra þegar komið var fram á árið 2015 og því hafði skapast spenna ísamskiptum þeirra. Að einhverju leyti þykir mega rekja þá misbresti til þess aðlögreglustjóri hafi ekki í öllu tilliti gætt nægilega góðra stjórnunarhátta íþeim samskiptum, og þá einkum með því að upplýsa stefnanda ekki fyrir fram umefni fundar sem hún boðaði hana á 15. desember 2015 og lesa upphátt úrtölvupósti stefnanda í votta viðurvist. Ljóst er af gögnum málsins og skýrslustefnanda fyrir dómi að stefnandi fór í sjúkraleyfi vegna ástæðna sem raktarhafa verið til erfiðleika í samstarfi hennar og lögreglustjóra. Þegar litið ertil alls framangreinds verður hins vegar ekki fallist á það með stefnanda aðtilgreind háttsemi lögreglustjóra eða önnur, sem lýst er hér að framan, sé þesseðlis að í henni hafi falist síendurtekin og lítillækkandi, móðgandi, særandieða ógnandi hegðun eða hegðun sem veldur ótta og er almennt til þess fallin aðvalda vanlíðan hjá þeim sem fyrir henni verður, sbr. b-lið 3. gr. reglugerðarnr. 1009/2015. Af þessum sökum telur dómurinn ósannað að lögreglustjóri hafilagt stefnanda í einelti og þannig brotið gegn reglugerðinni, svo sem stefnandiheldur fram. Þá verður ekki talið að mikil fjölmiðlaumfjöllun um umræddaákvörðun lögreglustjóra, sem jafnframt hverfðist um stöðu mála innan embættisinsað öðru leyti, verði metin lögreglustjóra til sakar. Liggur enda ekkert fyrir ímálinu um að hana megi rekja til ámælisverðrar háttsemi hans. Með sömu rökumverður heldur ekki fallist á að lögreglustjóra hafi brostið sérstakt hæfi tiltöku ákvörðunarinnar, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Loks byggirstefnandi á því að lögreglustjóri hafi, með ákvörðun um að flytja stefnanda úrstöðu yfirmanns og setja í hennar stað karlmann, sem naut lægri tignar enstefnandi og hafði minni reynslu, brotið gegn 26. gr. laga nr. 10/2008, umjafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Ákvörðunin hafi því verið ólögmæt.Hér verður að líta til þess að svo sem ákvörðun lögreglustjóra ber með sér,leiddi hún ekki til neinna breytinga á kjörum stefnanda. Þá var um að ræðatímabundna breytingu á störfum stefnanda sem rökstudd var með málefnalegumhætti. Loks verður að telja ósannað að ákvörðunin hafi endurspeglað fordómagagnvart stefnanda sem kvenkyns yfirmanns. Gegn mótmælum stefnda verður því aðhafna þessari málsástæðu stefnanda. Að ölluframangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að umþrætt ákvörðunlögreglustjórans á […] hafi samrýmst stjórnunarrétti hans sem forstöðumannsembættisins og að hún hafi verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum og hvorkigengið lengra né verið meira íþyngjandi fyrir stefnanda en efni stóðu til. Þvíverður ekki fallist á það með stefnanda að ákvörðunin sé ólögmæt á þeimgrundvelli að með henni hafi lögreglustjóri brotið gegn skráðum eða óskráðummeginreglum stjórnsýsluréttarins með saknæmum og ólögmætum hætti. Þá hefur þvíverið hafnað að lögreglustjóri hafi með áðurgreindri háttsemi sinni ogumþrættri ákvörðun brotið gegn ákvæðum jafnréttislaga eða gerst sekur umeinelti í garð stefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðu eru ekki efni til aðverða við kröfum stefnanda um ógildingu ákvörðunarinnar og skaðabætur vegnahennar. Stefndi verður því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikumöllum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Arnfríður Einarsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfumstefnanda, A, í máli þessu.Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 793/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22.desember 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnuað gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar erfallist á að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerstsekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og að fullnægt sé skilyrðuma. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að honum verði gert að sætagæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er. Verður úrskurðurinn því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurþriðjudaginn 12. desember 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. desember nk. kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert aðsæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknarum nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengistinnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin ísamstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld. Rannsókn lögreglu hafi beinst aðfyrirtækinu A ehf. og aðilum er tengist því. Eigendur fyrirtækisins séu Y og Zog reki fyrirtækið [...]. Kærði sé [...]. Lögreglu hafi ítrekað boristupplýsingar þess efnis að kærði, ásamt fleiri aðilum, standi að reglulegum fíkniefnasendingumhingað til lands og að fyrirtækið A ehf. sé notað til að þvætta ólögmætanávinning af brotastarfsemi, m.a. sölu fíkniefna. Fyrir liggi að við upphaf stofnunar verslunarinnar þá hafiverið millifærðar inn á fyrirtækið B ehf., sem hafi einnig verið í eigu Y og Z,samtals 28 milljónir, en hluti af þeim peningum hafi verið greiddur með reiðuféinn í fyrirtækið. Peningarnir hafi svo verið millifærðir yfir á A og tilgreintað um lán væri að ræða í bókhaldi fyrirtækjanna en hvergi sé að sjá í gögnummálsins að lánin hafi verið endurgreidd. Við rannsókn málsins hafi lögreglan aflað gagna varðandibankareikninga kærða og fleiri aðila og hafi grunur lögreglu styrkst. Viðskoðun á fjármálum kærða þá megi sjá að velta á reikningum hans sé langt umframþað sem opinber gögn gefi tilefni til. Kærði sé grunaður um peningaþvætti, bæðií gegnum sína eigin reikninga og aðild að peningaþvætti í gegnum starfsemifyrirtækisins A ehf.Við rannsókn málsins hafi einnig komið fram upplýsingar þessefnis að kærði sé í samstarfi með Z og fleiri aðilum varðandi innflutningfíkniefna hingað til lands. Við rannsókn málsins hafi lögreglan með heimildhéraðsdóms hlustað og hljóðritað símtöl í og úr farsíma kærða. Við þá hlustunhafi komið í ljós að hann sé í samskiptum m.a. við Z í [...] og með hlustun ogöflun gagna tengdum kærða hafi komið í ljós að hann hafi millifært töluverðarfjárhæðir af reikningi verslunarinnar á Z og Y. Þá hafi kærði og Z rætt umfrekari millifærslur á peningum frá Íslandi út til [...]. Til viðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsk lögregluyfirvöldhaft til rannsóknar mál er varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlegaóskað eftir aðstoð lögreglu hér á landi við rannsókn málsins. Hafi pólskyfirvöld óskað eftir handtöku og húsleitum hjá aðilum tengdum fyrirtækinu enpólska lögreglan telji að eigendur fyrirtækisins hafi hagnast um hundraðmilljónir króna á ólöglegum viðskiptaháttum. Í greinargerðinni kemur fram að nánar sé vísað ífyrirliggjandi gögn hvað varðirökstuðning lögreglu með kröfu um gæsluvarðhald á grundvellirannsóknarhagsmuna. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna sem lögreglan hafi aflaðsé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnalagabroti sem ogpeningaþvætti. Kærði hafi verið handtekinn fyrr í dag og leit framkvæmd áheimili hans og í verslunum A sem og hjá öðrum sakborningum. Við leitirnar hafiverið lagt hald á mikið magn af gögnum, símum, tölvum, bókhald félagsins ofl.og sé ljóst að lögregla þurfi nú að fara yfir haldlögð gögn og sé mjög mikilvægtað lögreglan fái tækifæri til að bera gögnin undir kærða sjálfstætt á meðanhann sætir gæsluvarðhaldi. Talsvert reiðufé, sem nemi andvirði nokkurramilljóna króna, hafi fundist á heimili kærða og annarra sakborninga. Teljilögregla brýna nauðsyn á því að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, á þessustigi máls þar sem ljóst sé að ef kærði gengur laus þá geti hann sett sig ísamband við meinta samverkamenn, eða þeir sett sig í samband við hann, sem ogmöguleg vitni. Þá geti kærði einnig komið undan gögnum með sönnunargildi semlögreglu hafi ekki tekist að leggja hald á nú þegar. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrunsamkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafan nái fram að gangaeins og hún er sett fram. NiðurstaðaÍ greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknarum nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengistinnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin ísamstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld. Rannsókn lögreglu hafi beinst aðfyrirtækinu A ehf. og aðilum er tengist því. Eigendur fyrirtækisins séu Y og Zog reki fyrirtækið [...]. Kærði sé [...]. Lögreglu hafi ítrekað boristupplýsingar þess efnis að kærði, ásamt fleiri aðilum, standi að reglulegumfíkniefnasendingum hingað til lands og að fyrirtækið A ehf. sé notað til aðþvætta ólögmætan ávinning af brotastarfsemi, m.a. sölu fíkniefna. Fyrir liggi að við stofnun verslunarinnar hafi veriðmillifærðar inn á fyrirtækið B ehf., sem hafi einnig verið í eigu Y og Z,samtals 28 milljónir, en hluti af þeim peningum hafi verið greiddur með reiðuféinn í fyrirtækið. Peningarnir hafi svo verið millifærðir yfir á A ehf. ogtilgreint að um lán væri að ræða í bókhaldi fyrirtækjanna en hvergi sé að sjá ígögnum málsins að lánin hafi verið endurgreidd. Við rannsókn málsins hafi lögreglan aflað gagna varðandibankareikninga kærða og fleiri aðila. Við skoðun á fjármálum kærða þá megi sjáað velta á reikningum hans sé langt umfram það sem opinber gögn gefi tilefnitil og innborganir í reiðufé óútskýrðar í reikningum Kærði sé grunaður umpeningaþvætti, bæði í gegnum sína eigin reikninga og aðild að peningaþvætti ígegnum starfsemi fyrirtækisins A ehf. Við rannsókn málsins hafi jafnfram komið fram að kærði sé ísamstarfi með Z og fleiri aðilum varðandi innflutning fíkniefna hingað tillands. Með heimild héraðsdóms hafi í þágu rannsóknar verið hlustuð oghljóðrituð símtöl í og úr farsíma kærða. Við þá hlustun hafi komið í ljós aðhann sé í samskiptum m.a. við Z í [...] og með hlustun og öflun gagna tengdumkærða hafi komið í ljós að hann hafi millifært töluverðar fjárhæðir af reikningiverslunarinnar á Z og Y. Þá hafi kærði og Z rætt um frekari millifærslur ápeningum frá Íslandi út til [...]. Þá kemur fram að pólsk lögregluyfirvöld hafi haft tilrannsóknar mál er varði skipulagða brotastarfsemi og hafi þau formlega óskaðeftir aðstoð lögreglu hér á landi við rannsókn málsins og óskað eftir handtökuog húsleitum hjá aðilum tengdum fyrirtækinu en pólska lögreglan telji aðeigendur fyrirtækisins hafi hagnast um hundrað milljónir króna á ólöglegumviðskiptaháttum. Lögregla telur í ljósi ofangreinds og þeirra gagna semlögreglan hafi aflað sé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldufíkniefnalagabroti sem og peningaþvætti. Ætluð brot kærða eru talin varða við175. gr. a, 173. gr. a og 264.gr. almennra hegningarlaga og geta varðað allt að6 ára fangelsi og eftir atvikum 12 ára fangelsi.Fallist er á það með lögreglu að kærði sé undir rökstuddumgrun um aðild að stórfelldu fíkniefnalaga broti sem og peningaþvætti. Viðhúsleit á heimili kærða og annarrasakborninga í dag fannst reiðufé, er nemur andvirði nokkurra milljón króna oghaldlagt var mikið magn gagna, bæði símar og tölvugögn sem þarf að kanna. Þá erfallist á að brýna nauðsyn beri til að kærði sæti gæsluvarðhaldi í einangrun áþessu stigi máls þar sem kærði gæti sett sig í samband við meinta samverkamenneða þeir haft samband við hann, og möguleg einnig vitni. Þá er nauðsynlegt aðtryggja kærði nái ekki að spilla eðakoma undan gögnum er lögreglu hefur ekki þegar tekist að leggja hald á núþegar. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, alvarleikamálsins og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er fallistá að krafan skuli ná fram að ganga eins og hún er sett fram og nánar greinir íúrskurðarorði. Dómari fellst ekki á meðverjanda að vægari úrræði komi til greina í máli þessu, svo sem farbann. Þá eruekki á þessu stigi efni til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma þar sem meðhliðsjón af atvikum öllum, gögnum málsins og því sem rakið hefur verið, bendirallt til að rannsókn verði umfangsmikil og teygi sig til annarra landa. Umheimild til einangrunar meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2. mgr.98. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga en eins ograkið hefur verið krefjast brýnirrannsóknarhagsmunir þess að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldistendur.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 22.desember 2017, kl. 16:00. Kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
|
Mál nr. 478/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Í greinargerð lögreglu kemur fram að á undanförnum vikum hafi lögregla margoft þurft að hafa afskipti af X vegna ýmissa afbrota. Lögreglan hafi nú til rannsóknar og til afgreiðslu fjölda brota þar sem X er kærður og munu þau verða reifuð stuttlega hér á eftir. Játning liggi fyrir í flestum málanna. Þegar sé fyrir héraðsdómi Reykjavíkur sakamálið [...] þar sem kærði sé ákærður. Kærði hafi ekki enn mætt í því máli þrátt fyrir birt fyrirkall. Gefin hafi verið út handtökuskipun og næsta fyrirtaka fyrirhuguð fimmtudaginn nk. 2. desember. Dómari í málinu sé Arnfríður Einarsdóttir.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2004, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 11. janúar 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila þannig að hann krefjist þess að gæsluvarðhald hans verði fellt úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 378/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. ágúst 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til kl. 16.00 miðvikudaginn 4. september nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Í greinargerð lögreglu kemur fram að málsatvik eru þau að föstudaginn 2. ágúst kl. 11.08 hafi lögreglunni í Reykjavík borist tilkynning um blóðugan og ölvaðan mann sem studdur væri af tveim bræðrum við Skeljagranda 4 í Reykjavík. Nokkrum mínútum síðar hafi lögreglunni borist tilkynning um að tveir menn hefðu ýtt manni yfir grindverk við leikskólann Gullborg, Rekagranda 14, og taldi tilkynnandi að hugsanlega væri um lík að ræða. Er lögreglumenn hafi komið á vettvang hafi þeir fundið mikið slasaðan mann sem lá á leikskólalóðinni. Hafi þar reynst vera um að ræða S, kt. [ ]. Hafi hann verið fluttur í skyndi á slysa- og bráðadeild Landspítala í Fossvogi. Synir kærða, A og B, hafi verið handteknir við bensínafgreiðslu við Austurströnd á Seltjarnarnesi kl. 12:36 í kjölfar árásar á annan mann við verslunarmiðstöðina við Eiðistorg. Kærði hafi verið handtekinn við Eiðistorg skömmu síðar og hafi hann þá verið með áverka í andliti og alblóðugur. Lögreglan hafi rætt við nokkur vitni í málinu. Fram hafi komið að mikil læti hafi borist frá íbúð að Skeljagranda 4 þar sem synir kærða búi aðfaranótt föstudagsins. Telji vitni að þessi hávaði hafi líkst því að um slagsmál hafi verið að ræða, húsgögn hafi verið færð til og mikill köll og læti hafi borist frá íbúðinni. Kærði hafi að eigin sögn dvalið í íbúðinni hjá sonum sínum og hafi hann verið í íbúðinni aðfaranótt föstudagsins. Eitt vitni sem farið hafi út úr húsinu snemma morguns kvaðst hafa séð blóð á svalagólfi fyrir framan íbúðina. Við vettvangsrannsókn lögreglu í íbúðinni hafi komið í ljós að þar var mikið blóð m.a. á veggjum og gólfum. Í íbúðinni hafi lögreglumenn fundið skilríki S. Vitni sem þekki syni kærða í sjón hafi borið að það hafi séð þá henda manni yfir girðingu við lóð leikskólans. Kærði neitar sök. Samkvæmt bráðabirgðaáverkavottorði Einars Hjaltasonar, læknis á slysa- og bráðasviði Landspítala í Fossvogi, hafi S reynst við komu á spítalann vera með mjög alvarlega áverka aðallega á höfði, auk þess sem hann hafi verið skorinn eða stunginn víða um líkamann. Fram komi í vottorðinu að röntgenmyndir hafi sýnt blæðingu í heila og brot á andlitsbeinum og tekið fram að erfitt sé að meta afleiðingar árásarinnar að svo komnu. Þá liggi fyrir í málinu læknisvottorð Arons Björnssonar, sérfræðings á heila- og taugaskurðdeild spítalans, þar sem fram komi að S hafi verið með lífshættulega áverka en lífshættu hafi verið afstýrt með skurðaðgerð sem hann gekkst undir á spítalanum þann 2. ágúst sl. Lögreglan kveður rannsókn máls þessa miða vel áfram. Miklu sé hins vegar ólokið og afla þurfi frekari gagna í þágu rannsóknar málsins. Fyrir liggi að taka þarf mun ítarlegri skýrslur af sakborningum í málinu en mikið ber í milli í framburði þeirra. Þá liggi fyrir að lögreglan á eftir að taka skýrslur af vitnum í málinu. Ekki hafi reynst unnt að taka skýrslu af S. Þann 7. ágúst sl. var gerð tilraun til að taka af honum skýrslu en hann reyndist ekki vera í stakk búinn til skýrslutöku þar sem hann sé enn mjög eftir sig eftir atvik þetta. Þá liggi mikil vinna fyrir tæknideild embættisins en hún hafi nýlokið við að rannsaka íbúð kærða. Blóðsýni úr kærðu og brotaþola voru send til Noregs þar sem framkvæmd verður DNA samanburðarrannsókn á þeim lífsýnum sem fundust í fatnaði og á vettvangi. Ekki er loku fyrir það skotið að bráðabirgðaniðurstöður þeirrar rannsóknar liggi fyrir í byrjun næstu viku. Lögreglan kveður kærði liggja undir rökstuddum grun um að hafa í félagi við aðra menn ráðist á S og misþyrmt honum á hrottafenginn hátt í íbúð sem kærði hafi dvalið í umrædda nótt. S hafi síðan verið hent yfir girðingu við leiksvæði í nágrenninu þar sem hann hafi verið skilinn eftir. Ef kærði haldi frelsi sínu hafi hann tök á því að torvelda rannsókn málsins svo sem með því að hafa áhrif á vitni og samseka. Beri því brýna nauðsyn til þess að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan rannsókn málsins fari fram. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Kærði, X, kt. [...], [...], Reykjavík, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. september 2002 kl. 16.00.
|
Mál nr. 411/2005
|
Skaðabætur Líkamstjón Vinnuslys Gjafsókn
|
Í júlí 1993 varð G fyrir slysi er hann var við vinnu sína hjá varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Daginn eftir leitaði hann til læknis og varð niðurstaða hans sú að hann hefði hlotið mar og tognanir á læri og mjóbaki við slysið. Kvaðst G hafa æ síðan þjáðst af verkjum í baki og niður í ganglimi en leitaði þó ekki læknis af þessum sökum fyrr en nokkrum árum síðar. Þrátt fyrir það var talið upplýst að hann hefði hlotið áverka við slysið og með vísan til matsgerðar dómkvaddra matsmanna, sem ekki hefði verið hnekkt, yrði að telja nægilega fram komið að núverandi einkenni G og örorka væru afleiðingar þess. Þar sem vinnufélagi G hafði sýnt af sér gáleysi er slysið varð var talið að varnarliðið bæri skaðabótaábyrgð á því. Samkvæmt 2. tölul. 12. gr. fylgiskjals með lögum nr. 110/1951 hvíldi greiðsluskylda á Í af þessum sökum og var því fallist á kröfu G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. september 2005. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.436.924 krónur með 2% ársvöxtum frá 26. júní 1999 til 26. júní 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að stefnukrafan verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi slasaðist áfrýjandi við vinnu sína hjá varnarliði Bandaríkjanna á Keflavíkurflugvelli 1. júlí 1993, þar sem hann hafði unnið frá 1984. Var hann að vinna við losun á gámi ásamt vinnufélaga sínum, sem var á lyftara. Reyndu þeir að koma lyftaragöfflum undir trékassa og fór áfrýjandi fyrir framan kassann til að lyfta honum upp, en vinnufélaginn ók lyftaranum áfram og náði ekki að stöðva hann í tæka tíð þannig að áfrýjandi klemmdist milli gálga lyftarans og kassans. Bar vinnufélaginn fyrir dómi að lyftarinn hefði farið of langt og hann ekki náð að stöðva hann. Daginn eftir leitaði áfrýjandi til læknis og í bókun læknisins kemur fram, að hann hafi við þetta hlotið áverka á læri og í mjóbaki vinstra megin. Var það túlkað sem mar og tognanir og fékk hann bólgueyðandi töflur, en að öðru leyti taldi læknirinn að þetta myndi lagast af sjálfu sér. Áfrýjandi hélt áfram vinnu sinni hjá varnarliðinu en fékk auðveldara starf við að keyra út létta pakka. Áfrýjandi kveðst æ síðan hafa þjáðst af verkjum í baki og niður í ganglimi og í byrjun október 1997 leitaði hann til nuddara vegna þess, auk þess sem hann fór í sjúkraþjálfun 2001. Þá leitaði hann til læknis 12. nóvember 1999 og var þá frá vinnu í þrjá daga vegna bakverkja. Hinn 15. febrúar 2002 leitaði áfrýjandi til Sigurjóns Sigurðssonar læknis og var þá í fyrsta skipti tekin tölvusneiðmynd af lendhrygg. Komu í ljós slit og rýrnunarbreytingar í bakinu auk skriðs á hryggjarlið, og taldi læknirinn töluverðar líkur vera á því, að einkenni þau sem áfrýjandi hefði væru af völdum slyssins. Að beiðni lögmanns áfrýjanda og skaðabótanefndar samkvæmt lögum nr. 110/1951 um varnarsamning milli Íslands og Bandaríkjanna mátu Atli Þór Ólason læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmaður tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins með matsgerð 11. mars 2003. Þeir töldu óvissu ríkja um það, hvort núverandi einkenni áfrýjanda tengdust slysinu 1. júlí 1993, en töldu svona slys geta leitt til álíka óþæginda og áfrýjandi teldi sig búa við. Þeir treystu sér ekki til að fullyrða, að tengsl væru milli núverandi einkenna áfrýjanda og slyssins, en ef svo væri þá væru mjóhryggjareinkennin metin til 5% varanlegs miska. Tímabundin og varanleg örorka væri engin. Að ósk áfrýjanda voru dómkvaddir tveir matsmenn, Torfi Magnússon læknir og Magnús Thoroddsen hæstaréttarlögmaður, til að meta tímabundna óvinnufærni áfrýjanda vegna slyssins, veikindadaga með og án rúmlegu, varanlegan miska og varanlega örorku. Skiluðu þeir matsgerð sinni 10. júní 2004 og komust að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið um tímabundið atvinnutjón að ræða, áfrýjandi hefði ekki verið rúmliggjandi eftir slysið en þeir mátu honum þjáningarbætur í einn mánuð eftir slysið með vísan til 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þeir töldu varanlegan miska vera 5% og varanlega örorku 10%. Matsgerð þessi er mjög ítarleg og komast matsmenn að rökstuddri niðurstöðu um hvaða einkenni stafi af slysinu 1. júlí 1993 og hver ekki. Er niðurstaða matsgerðarinnar rakin í héraðsdómi. Þótt langur tími hafi liðið frá slysi áfrýjanda þar til hann leitaði læknis vegna þess, er í ljós leitt að hann varð fyrir áverka við slysið, sem staðfest var af lækni daginn eftir slysið. Með vísan til matsgerðar dómkvaddra manna, sem ekki hefur verið hnekkt, verður að telja nægilega fram komið að núverandi einkenni áfrýjanda og örorka séu afleiðingar slyssins 1. júlí 1993. II. Aðdraganda slyssins 1. júlí 1993 er lýst hér að framan. Með því að aka lyftaranum á áfrýjanda sýndi vinnufélagi hans af sér gáleysi, sem vinnuveitandi hans, varnarliðið á Keflavíkurflugvelli, ber skaðabótaábyrgð á. Greiðsluskylda stefnda hvílir á 2. tölulið 12. gr. fylgiskjals með lögum nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Bótakrafa áfrýjanda er reist á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna og er sundurgreind í héraðsdómi. Samtals nemur krafan 1.436.924 krónum. Var endanleg dómkrafa sett fram 14. júní 2004. Verður krafa áfrýjanda tekin til greina með vöxtum, svo sem í dómsorði greinir. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Gunnari Sigurðssyni, 1.436.924 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 26. júní 1999 til 14. júlí 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og veðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2005. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 25. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Gunnari Sigurðssyni, kt. 240863-4139, Álfholti 42, Hafnarfirði, með stefnu birtri 25. júní 2003 á hendur íslenzka ríkinu. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 1.436.924, með 2% vöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 1. júlí 1993 til 26. júní 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 4. mgr. 5. gr. l. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins, með hliðsjón af málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, en stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður, að mati réttarins. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum stefnanda, og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. II Málavextir Málavextir eru þeir, að stefnandi lenti í vinnuslysi þann 1. júlí 1993, þar sem hann starfaði hjá varnarliði Bandaríkjanna á Keflavíkurflugvelli. Vildi slysið þannig til, að vinnufélagi stefnanda, Magnús Konráðsson, sem vann á lyftara við losun á gámi í einni af birgðastöðum varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, óskaði eftir aðstoð stefnanda við að lyfta upp kassa, sem var inni í gáminum, þar sem gaffall lyftarans komst ekki undir kassann. Stefnandi kveður kassann hafa verið ílangan, um 50 cm á hæð og um 30 kg að þyngd. Stefnandi fór inn í gáminn og lyfti upp enda kassans. Við það sneri hann baki að lyftaranum. Samkvæmt frásögn stefnanda fyrir dómi bað hann Magnús síðan um að koma aðeins með gafflana á lyftaranum undir kassann, svo hann gæti farið frá. Magnús ók lyftaranum að stefnanda, þannig að gafflar hans lentu hvor sínum megin við annað læri stefnanda, en einhverra hluta vegna náði hann ekki að stöðva lyftarann í tæka tíð, þannig að stefnandi klemmdist milli gálga lyftarans og kassans. Stefnandi kveður höggið frá lyftaranum hafa komið á brjóstkassa og bak sitt, og hafi hann strax kennt sér meins, sérstaklega í baki. Einnig kveðst hann hafa snúizt illa á vinstra hné í slysinu. Hann var þó við vinnu þann dag allan, en kveðst þó einungis hafa setið og svarað í síma. Daginn eftir leitaði stefnandi til læknis, þar sem kemur fram að hann hafi hlotið áverka framan á hægra læri og á bak, en læknirinn taldi, að meiðslin myndu lagast af sjálfu sér. Stefnandi kveðst æ síðan hafa þjáðst af verkjum í baki og niður í ganglimi. Hann leitaði þó ekki læknis vegna bakverkja fyrr en allmörgum árum síðar. Verkstjóra stefnanda var tilkynnt um slysið, en vinnueftirlit var ekki kallað til. Stefnandi kveðst hafa verið færður til í léttari vinnu eftir slysið, meðan hann var að jafna sig. Þegar hann treysti sér til hafi hann farið til fyrri starfa, en hafi þó ekki verið í sömu erfiðisvinnu og áður, hann hafi verið í útkeyrslu á litlum kössum, en ekkert verið í gámum. Hann kveður bakverki hafa ágerzt, eftir því sem árin liðu. Kveðst hann nú með herkjum geta unnið fullan vinnudag; hann geti ekki setið lengi í sömu stellingu, t.d. í bíl, og hafi þurft að gefa upp á bátinn ýmsa tómstundaiðju, s.s. körfubolta, vegna bakverkja. Að auki hafi verkirnir skapað stefnanda mikil vandkvæði við umönnun fatlaðrar dóttur sinnar, sem hann eigi t.d. mjög erfitt með að halda á vegna bakverkja. Stefnandi kveðst hafa leitað sér aðstoðar vegna bakverkjanna, m.a. hafi hann farið í sjúkraþjálfun og leitað til nuddara frá árinu 1996 til ársins 2002. Þann 12. nóvember 1999 hafi hann leitað til Hreggviðs Hermannssonar læknis vegna bakverkjanna, en þá hafi hann verið óvinnufær vegna verkjanna í þrjá daga. Hafi læknirinn gefið út óvinnufærnisvottorð vegna þessa. Þá kveðst hann hafa leitað til heimilislæknis síns í Hafnarfirði á árinu 2001 vegna bakverkja og hafi í kjölfarið verið sendur til sjúkraþjálfara. Hafi hann hlotið nokkurn tímabundinn bata af þeirri meðferð. Þann 15. febrúar 2002 kveðst stefnandi hafa leitað til Sigurjóns Sigurðssonar læknis vegna verkja í vinstra hné og baki. Hafi bak hans þá í fyrsta skipti verið myndað eftir slysið, og hafi komið í ljós slit og rýrnunarbreytingar í bakinu, auk skriðs á hryggjarlið, sem hafi numið 1 cm. Hafi læknirinn talið, að slysið væri orsök þessara skemmda í bakinu, enda geti slíkt skrið aðeins orsakast af meðfæddum galla eða þungu höggi, líku því, sem stefnandi fékk í slysinu. Þá komi fram í vottorði læknisins, dags. 5. apríl 2002, að töluverðar líkur séu fyrir því, að rifnað hafi upp úr innra liðþófa í vinstra hné stefnanda í slysinu. Atli Þór Ólason læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl. mátu tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins á stefnanda með matsgerð, dags. 11. marz 2003. Er niðurstaða matsmanna, að þeir treysta sér ekki til að fullyrða, að tengsl séu á milli núverandi einkenna stefnanda og slyssins. Af þeim sökum telja þeir ekki forsendu til að leggja mat á, hvenær heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt eftir slysið. Segja þeir í matsgerð, að ef talið verði, að tengsl séu milli slyss og núverandi einkenna, séu mjóhryggjareinkenni metin í heild til 5% varanlegs miska. Tímabundin og varanleg örorka stefnanda sé engin. Skaðabótanefnd skv. lögum nr. 110/1951 um varnarsamning milli Íslands og Bandaríkjanna hefur neitað að greiða stefnanda bætur. Þann 19. júní 2004 óskaði lögmaður stefnanda eftir yfirlýsingu frá framangreindri skaðabótanefnd, f.h. stefnda, um að fallið yrði frá 10 ára fyrningu krafna stefnanda, á meðan nauðsynlegra læknisfræðilegra gagna yrði aflað og örorka stefnanda endurmetin. Ekki var fallizt á það og höfðaði stefnandi því mál þetta innan fyrningarfrests, þótt endanleg kröfufjárhæð lægi ekki fyrir. Að ósk stefnanda voru dómkvaddir tveir matsmenn til að meta tímabundna óvinnufærni stefnanda vegna slyssins, veikindadaga með og án rúmlegu, varanlegan miska og varanlega örorku, allt með vísan til skaðabótalaga. Dómkvaddir voru Torfi Magnússon læknir og Magnús Thoroddsen hrl. Er matsgerð þeirra dagsett 10. júní 2004. Er niðurstaða þeirra sú, að ekki hafi verið um tímabundið atvinnutjón að ræða. Hann hafi ekki verið rúmliggjandi eftir slysið, en með vísan til undanþáguheimildar í 3. gr. skaðabótalaga meta þeir honum þjáningarbætur í einn mánuð eftir slysið. Varanlegan miska af völdum slyssins meta þeir 5% og varanlega örorku 10%. Endanlegar dómkröfur sínar byggir stefnandi á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á hendur stefndu á þeirri meginreglu íslenzks skaðabótaréttar, að vinnuveitandi ber skaðabótaábyrgð á saknæmri háttsemi starfsmanna sinna. Vinnufélagi stefnanda, sem ók lyftaranum á hann, hafi sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi með akstrinum og bakað þannig vinnuveitanda sínum bótaskyldu. Það hafi verið vinnufélagi stefnanda, sem gaf fyrirskipun um, að stefnandi skyldi lyfta upp kassanum svo gafflar lyftarans kæmust að gáminum. Vinnufélagi stefnanda hafi haft mun betri yfirsýn yfir verksvæðið úr lyftaranum og því stjórnað verkinu. Með því að aka lyftaranum í átt að stefnanda, hafi vinnufélagi hans lagt hann í óþarfa hættu, en það, sem mestu varði, sé, að með því að aka lyftaranum á stefnanda, hvort sem um sé að kenna, að vinnufélagi stefnanda hafi ekið of hratt og ekki náð að bremsa, eða einhverjum öðrum þáttum í aksturslagi vinnufélaga stefnanda, hafi vinnufélagi stefnanda sýnt af sér mikið gáleysi. Vinnuveitandi stefnanda og vinnufélaga hans sé varnarlið Bandaríkjanna á Keflavíkurflugvelli. Stefndi, íslenzka ríkið, beri greiðsluskyldu, f.h. varnarliðsins samkvæmt 2. tl. 12. gr. fylgiskjals með lögum nr. 110/1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Fjárhæð bótakröfunnar sé byggð á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna og sundurliðist þannig: 1. Þjáningarbætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga: Matsmenn telji, að stefnandi hafi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga í einn mánuð, eða 30 daga. Samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga nemi þjáningabætur kr. 980 á dag, eða kr. 29.400 í 30 daga. 2. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga: Matsmenn telji varanlegan miska stefnanda 5% vegna afleiðinga slyssins. Vegna þessa þáttar sé því krafizt, sbr. 15. gr. skaðabótalaga, 5% x kr. 5.628.000, eða kr. 281.400. 3. Varanleg örorka samkvæmt 5. 7. gr. skaðabótalaga: Matsmenn telji varanlega örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins 10%. Tekjur hans árið fyrir slysið hafi numið kr. 1.501.499. Samkvæmt framansögðu nemi bætur vegna varanlegrar örorku kr. 1.501.499 x 7,5 x 10%, eða kr. 1.126.124. Samtals nemi krafa stefnanda kr. 1.436.924. Stefnandi vísar varðandi vaxtakröfu til skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og þau voru í gildi á slysdegi. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggir á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Miðist upphafsdagur dráttarvaxta við þingfestingardag máls þessa í héraði. Málskostnaðarkrafa stefnanda er studd við 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur. Um varnarþing vísar stefnandi til 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi kveður skorta mjög á, að glöggar upplýsingar væru um óhapp stefnanda og að um verulegt tómlæti sé að ræða hjá stefnanda í málinu. Einu samtíða gögnin séu slysaskýrsla verkstjóra frá 5. júlí 1993 á dskj. 3 og ritun læknis í sjúkradagbók frá 2. júlí 1993, sbr. dskj. 6, en þar segi: „Vinnur hjá Varnarliðinu. Klemmdist á milli lyftara og kassa i gær. Fékk áverka framan á hæ. læri og aftan á gluteal svæði vi. megin. Mar og hvellaumur við palpation. Ég held að þetta jafnist að sjálfu sér. Fær 20 stk af vostar 1x3 á dag, annars exp.." Í slysaskýrslu verkstjóra frá 5. júlí 1993 á dskj. 3 segi: „Gunnar Sigurðsson og Magnús Konráðsson voru að vinna við losun á gám. Reyndu þeir að koma lyftaragöfflum undir trékassa og fór Gunnar fyrir framan kassann til að lyfta honum upp þegar Magnús keyrir áfram og á Gunnar. " Í skýrslunni sé einnig tilgreint, að ástæða óhappsins hafi verið röng vinnuaðferð. Því sé haldið fram, að slíkt sé ekki á ábyrgð stefnda, heldur stefnanda sjálfs, en hann hafi sýnt af sér gáleysi, og sé því byggt á eigin sök hans. Því sé mótmælt, að vinnufélagi stefnanda hafi átt sök á óhappinu og ekkert í gögnum málsins, sem styðji það. Sé svo, sé því haldið fram, að vinnufélagi stefnanda beri persónulega ábyrgð á ætluðu tjóni stefnanda. Athygli sé vakin á mismunandi atvikalýsingu í stefnu og í matsgerð á dskj. nr. 12. Í stefnu segi, að stefnandi hafi verið að lyfta kassa og hafi staðið hálfboginn inni í gámnum með kassann í fanginu og snúið baki í lyftarann, en vinnufélagi stefnanda hafi ekið lyftaranum að stefnanda. Annar gaffall lyftarans hafi farið á milli fóta stefnanda en hinn til hliðar við hann. Vinnufélaginn hafi ekið lyftaranum á stefnanda, og hafi hann klemmst á milli lyftarans og kassans, sem hann hélt á, sem hafi skorðazt upp við gáminn. Þessi frásögn eigi sér stoð í bréfi stefnanda á dskj. nr. 5, en þar segi, að hann hafi snúið baki í lyftarann, og hafi höggið lent á hryggnum og vinstra hné. Í matsgerðinni á dskj. nr. 12 á bls. 4 segi aftur á móti, að annar lyftugaffallinn hafi farið á milli fóta Gunnars og hinn til hliðar við hann. Lyftarinn hafi ekki stöðvazt, og hafi hann keyrt áfram, þannig að teinn hafi rekizt í bak stefnanda og hann klemmzt á milli lyftarans og kassans. Frásögnin í matsskýrslunni sé höfð eftir stefnanda. Þannig sé ekki fullkomið samræmi í því, hvernig slysið hafi átt sér stað, og ekki liggi fyrir skýrsla sjónarvotts af óhappinu. Í gögnum málsins komi fram, að óhappið hafi átt sér stað upp úr hádegi, og hafi stefnandi kennt sér meins í baki og vinstra hné. Hann hafi þó haldið vinnu áfram það sem eftir var dagsins og hafi ekkert verið frá vinnu vegna þess. Sú spá læknisins hinn 2. júlí 1993, sem fram komi í sjúkradagbók, að áverkinn jafnist að sjálfu sér, virðist standa, sbr. það sem fram komi í matsgerð Atla Þórs Ólasonar dr. med. og Ingvar Sveinbjörnssonar hrl. á dskj. nr. 12, en þar segi á bls. 5. ,,Í sjúkradagbók Heilsugæslu Suðurnesja kemur fram að Gunnar hafi á árinu 1993 komið tvívegis, á árinu 1994 fimm sinnum,á árinu 1995 þrisvar sinnum, á árinu 1996 átta sinnum og 1997 einu sinni á stöðina í ýmsum tilgangi en aldrei minnst á óþægindi frá baki eða hnjám. Þann 12.11.1999 leitaði Gunnar til Hreggviðs Hermannssonar vegna bakverkja til að fá læknisvottorð þar sem hann hafði verið frá vinnu í þrjá daga og fengið slíkt vottorð. Í átta ár frá slysi kom Gunnar 24 sinnum á heilsugæslustöðina, þar af 18 sinnum fyrstu þrjú árin, en kvartaði fyrst um bakverk sex árum eftir slysið. Í sjúkradagbók Sólvangs eru 72 færslur og er þar ekki minnzt á bakverki eða óþægindi frá hnjám að öðru leyti en því að aðgerð Sigurjóns Sigurðssonar er skráð." Í matsgerðinni komi einnig fram á bls. 4, að stefnandi hafi legið á sjúkrahúsi í október 2001 og í tengslum við þá dvöl hafi hann farið í ítarlega, líkamlega skoðun og allt reynzt eðlilegt. Í matsgerðinni komi einnig fram, að á árinu 2002 leitaði stefnandi til Sigurjóns Sigurðssonar, og hafi hann þá haft einkenni frá vinstra hné og baki, og hafi hann farið í liðþófaaðgerð á vinstra hné. Niðurstaða matsmannanna hafi verið sú, að rifinn liðþófi á vinstra hné væri óháður óhappinu 1993, og óvissa ríkti um það, hvort mjóbakseinkennin tengist óhappinu 1993. Ef tengsl séu, þá sé varanlegur miski í heild metinn til 5% og engin varanleg örorka og ekkert tímabundið atvinnutjón, sbr. nánar bls. 8 í matsgerð. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að ekki sé um neitt tjón að ræða vegna óhappsins 1. júlí 1993. Því beri að sýkna stefnda. Til vara sé gerð krafa um verulega lækkun á dómkröfum stefnanda, og í því tilviki verði málskostnaður látinn falla niður. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 1.000.000, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 715/2012
|
Veðskuldabréf Lán Gengistrygging
|
Aðilar deildu um það hvort veðskuldabréf sem S ehf. gaf út til B væri lán í íslenskum krónum sem bundið væri gengi erlends gjaldmiðils eða hvort um væri að ræða lán í japönskum jenum. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að í skuldabréfinu hefði lánsfjárhæðin eingöngu verið tilgreind í japönskum jenum og hefðu vextir þeir sem tilgreindir voru einnig borið það með sér að um lán í japönskum jenum væri að ræða. Þá hefði verið um að ræða skuldabréf sem hefði haft að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veitti og þeim takmörkunum sem á þeim réttindum kynnu að vera. Var því lagt til grundvallar að um gilt lán í japönskum jenum hefði verið að ræða og breytti þar engu um þótt S ehf. hefði fengið lánið greitt út í íslenskum krónum og greitt af láninu með sama hætti. Skipti heldur ekki máli aðdragandi þess að lánið hefði verið veitt. Þá var talið ótvírætt að B hefði haft heimild til þess að lána S ehf. japönsk jen. Var B því sýknuð af kröfum S ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. desember 2012. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf 6. febrúar 2008, sem útgefið var af áfrýjanda til stefndu, ,,feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggt þannig að fjárhæð skuldabréfsins sé bundin við gengi japansks jens, í andstöðu við 13. sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001“ um vexti og verðtryggingu. Til vara krefst hann þess að stefndu verði gert að standa við aðalskyldu framangreinds skuldabréfs þannig að henni verði gert að afhenda áfrýjanda 45.536.945,4 japönsk jen, gegn því að áfrýjandi „skili stefndu um leið til baka 27.319.433 íslenskum krónum sem stefnda greiddi fyrir skuldabréfið inn á reikning áfrýjanda.“ Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir lúta álitaefni málsins að því hvort veðskuldabréf það sem áfrýjandi gaf út til stefndu 6. febrúar 2008 sé lán í íslenskum krónum sem bundið sé gengi erlends gjaldmiðils eða hvort um sé að ræða lán í japönskum jenum. Í yfirskrift skuldabréfsins kom fram að um væri að ræða veðskuldabréf ,,tryggt með rekstrarveði samkvæmt lögum nr. 75/1997 um samningsveð“. Samkvæmt bréfinu viðurkenndi áfrýjandi að hafa fengið að láni hjá stefndu 44.334.975 japönsk jen og var skuld áfrýjanda eingöngu greind í þeim gjaldmiðli. Vextir af láninu voru breytilegir og námu ,,2,25% á ári yfir millibankavöxtum (Libor í JPY) á lánum til 1 mánaðar í JPY“. Einnig kom fram í bréfinu hvernig með skyldi fara ef greiðslur færu fram í íslenskum krónum, en þá skyldi fjárhæð útborgunar miðast við opinbert kaupviðmiðunargengi Seðlabanka Íslands á útborgunardegi lánsins, en greiðsla afborgana og vaxta í íslenskum krónum miðast við opinbert söluviðmiðunargengi Seðlabanka Íslands á greiðsludegi lánsins. Við úrlausn þess hvort um gilt lán í japönskum jenum var að ræða eða gengistryggt lán í íslenskum krónum, er fyrst að líta til þess að lánsfjárhæðin var í skuldabréfinu einvörðungu tilgreind í japönskum jenum. Í öðru lagi báru vextir þeir sem tilgreindir voru með sér að um væri að ræða lán í japönskum jenum. Eins og fram er komið var í þriðja lagi um að ræða skuldabréf, viðskiptabréf, sem hafði að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veitti og þeim takmörkunum sem á þeim réttindum kynnu að vera. Að þessu virtu verður lagt til grundvallar að um hafi verið að ræða gilt lán í japönskum jenum. Það breytir ekki þeirri niðurstöðu þótt áfrýjandi hafi fengið lánið greitt út í íslenskum krónum í samræmi við ákvæði skuldabréfsins og greitt af láninu í íslenskum krónum. Aðdragandi þess að lánið var veitt skiptir heldur ekki máli í þessu sambandi. Stefnda starfar samkvæmt lögum nr. 106/1999 um Byggðastofnun. Í 2. mgr. 2. gr. laganna segir að í samræmi við hlutverk sitt vinni stefnda að undirbúningi, skipulagi og fjármögnun verkefna og veitingu lána með það að markmiði að treysta byggð, efla atvinnu og stuðla að nýsköpun í atvinnulífi. Stefnda er því lánastofnun og hefur starfsleyfi í samræmi við 3. tölulið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í 15. gr. laga nr. 106/1999 segir að stefndu sé heimilt innan ramma fjárlaga að taka lán til starfsemi sinnar innan lands eða erlendis, annað hvort í eigin nafni eða fyrir milligöngu annarra. Stefnda fjármagnar sig því meðal annars með erlendum lántökum og rúmast sú starfsemi innan ramma starfsheimilda hennar, eins og áréttað var í bréfi Fjármálaeftirlitsins til áfrýjanda 29. október 2012. Að þessu sögðu er ljóst að stefnda hefur heimild til útlána til viðskiptavina, ekki einvörðungu í íslenskum krónum, heldur einnig í bandaríkjadölum, evrum, svissneskum frönkum og japönskum jenum, eins og fram kemur í 2. gr. verklagsreglna stefndu um útlánastarfsemi, fjármála- og eignaumsýslu. Ótvírætt er því að stefnda hefur haft heimild til að lána áfrýjanda japönsk jen, líkt og hún gerði. Ber samkvæmt öllu ofangreindu að sýkna stefndu af aðalkröfu áfrýjanda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um varakröfu áfrýjanda og málskostnað í héraði. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Samvirkni ehf., greiði stefndu, Byggðastofnun, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 14. september 2012. I Mál þetta var höfðað 24. febrúar sl. og tekið til dóms 22. ágúst sl. Stefnandi er Samvirkni ehf. á Akureyri. Stefndi er Byggðastofnun, Ártorgi 1, Sauðárkróki. Dómkröfur Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf, dagsett 6. febrúar 2008, útgefið af stefnanda til stefnda, feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggt þannig að fjárhæð skuldabréfsins sé bundin við gengi japansks yens, í andstöðu við 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001. Til vara gerir stefnandi þá kröfu að stefnda verði gert að standa við aðalskyldu skuldabréfs, dagsett 6. febrúar 2008, útgefið af stefnanda til stefnda, þannig að stefndi afhendi stefnanda 43.536.945,5 japönsk yen gegn því að stefnandi skili stefnda um leið til baka 27.319.433 íslenskum krónum sem stefndi greiddi fyrir skuldabréfið inn á reikning stefnanda. Í báðum tilfellum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og þess að stefnandi greiði honum málskostnað og við ákvörðun hans verði tekið tillit til þeirra hagsmuna sem um er deilt í málinu og þess að stefndi er ekki virðisaukaskattsskyldur. II Málavextir Stefndi er stofnun í eigu íslenska ríkisins og gilda um hana lög nr. 106/1999 og reglugerð nr. 347/2000. Stefndi hefur það hlutverk að vinna að eflingu byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni, m.a. með því að lána fé til verkefna á landsbyggðinni. Í þessum tilgangi tók stofnunin m.a. þrjá milljarða yena að láni hjá Norræna fjárfestingarbankanum í ágúst 2007 til að endurlána hér á landi. Stefndi segir stofnunina starfa skipulega eftir verklagsreglum sem settar hafa verið með formlegum hætti. Í 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 341/2000 komi fram að stjórn geti falið lánanefnd, sem forstjóri veitir forstöðu, að taka ákvarðanir um einstaka lánveitingar samkvæmt reglum sem stjórn setur. Í verklagsreglum frá 17. ágúst 2007, sem settar voru í samræmi við þetta ákvæði, kemur fram að lán frá stofnuninni séu veitt í íslenskum krónum, Bandaríkjadölum, evrum, svissneskum frönkum eða japönskum yenum. Lán í íslenskum krónum séu verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs, vextir séu nú 7% og lántökugjald 1,8%. Vextir á erlendum lánum eru breytilegir og miðast við millibankavexti á lánum að viðbættu álagi sem nú sé 3%. Hinn 13. janúar 2008 sótti stefnandi um 30.000.000 króna lán til stefnda. Umsókninni fylgdi greinargerð þar sem fram kom að stefnandi hygðist verja 27.000.000 króna af lánsfénu til kaupa á hlutafé í félagi á Akureyri auk þess sem til stæði að nota hluta fjárins til endurbóta á húsnæði stefnanda. Hinn 18. janúar 2008 samþykkti lánanefnd stefnda að bjóða stefnanda lán að fjárhæð 27.000.000 króna þar sem hann taldi framboðin veð stefnanda ekki standa undir hærra láni. Stefndi tilkynnti stefnanda að samþykkt hefði verið að bjóða honum lán að fjárhæð 27.000.000 króna jafnframt því sem stefnanda var boðið að velja á milli fjögurra valkosta varðandi lánið auk þess sem hann hafði val um fjölda gjalddaga. Í bréfi stefnda til stefnanda frá 18. janúar 2008 segir m.a. svo: „Lántaki getur valið á milli eftirfarandi lánskjara: a. Verðtrygging með neysluvísitölu og 7,0% vöxtum. b. Gengistrygging í bandarískum dollurum með LIBOR vöxtum að viðbættu 2,0% álagi og 0,25% ríkisábyrgðargjaldi. c. Gengistrygging í evru með EURIBOR vöxtum að viðbættu 2,0% álagi og 0,25% ríkisábyrgðargjaldi. d. Gengistrygging í japönskum yenum með LIBOR vöxtum í JPY að viðbættu 2,0% álagi og 0,25% ríkisábyrgðargjaldi.“ Með tölvupósti til stefnda lýsti stefnandi því yfir að hann vildi fá lánið í japönskum yenum með þeim skilmálum sem greindir eru í d-lið hér að framan auk þess sem hann gerði grein fyrir því hvað hentaði honum varðandi gjalddaga og afborganir vaxta. Í framhaldi af þessu útbjó stefndi veðskuldabréf þar sem fram kemur að stefnandi fái að láni hjá stefnda 44.334.975 japönsk yen sem hann lofar að endurgreiða með 174 jöfnum afborgunum á nánar tilgreindum gjalddögum. Í veðskuldabréfinu eru síðan ákvæði um breytilega vexti af lánsfjárhæðinni en þegar lánið var veitt voru þeir 2,25% yfir millibankavöxtum (libor í JPY) á lánum til eins mánaðar í japönskum yenum. Þá eru í bréfinu ákvæði þess efnis að komi til vanskila skuli greiða dráttarvexti. Dráttarvextir skuli vera samningsvextir að viðbættu 3% álagi. Skuldabréfi þessu var síðan, að undangenginni undirritun, þinglýst á tvo eignarhluta í fasteign stefnanda að Hafnarstræti 97 á Akureyri. Eftir þetta óskaði stefndi eftir upplýsingum frá stefnanda um það hvert ætti að greiða andvirði lánsins og að þeim fengnum greiddi stefndi 27.820.197 krónur á tilgreindan tékkareikning stefnanda. Fjárhæðin nam andvirði 44.334.975 japanskra yena á útborgunardegi að frádregnum 798.029,55 japönskum yenum sem nam lántökukostnaði. Útgreidd fjárhæð var því nokkru hærri í íslenskum krónum en lánsloforð stefnda til stefnanda sem skýrist af hækkun á gengi íslensku krónunnar gagnvart japönsku yeni frá því að lánsloforðið var gefið og þar til fjárhæðin var greidd út í íslenskum krónum. Hefði lánið verið tekið í íslenskum krónum hefði útborguð fjárhæð að frádregnum lántökukostnaði orðið 26.514.000 íslenskar krónur. Vegna mikils gengisfalls íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum hækkaði lán stefnanda verulega í íslenskum krónum. Stefnandi greiddi í fyrstu vaxtagjalddaga lánsins en þegar kom að því að greiða afborganir af höfuðstól lánsins sömdu aðilar um breytingu á skilmálum þess þannig að lánið skyldi vera afborgunarlaust í sex mánuði en vextir greiddir. Alls var samið fjórum sinnum um breytingar á skilmálum lánsins. Í öllum skilmálabreytingunum voru eftirstöðvar lánsins tilgreindar í japönskum yenum og vöxtum bætt við höfuðstól en staða lánsins tilgreind í íslenskum krónum og japönskum yenum. Stefnandi hefur ekki greitt af láninu frá því í apríl 2011 en hann hefur farið þess á leit við stefnda að lánið yrði endurreiknað og mið tekið af því að um væri að ræða ólögmætt gengistryggt lán en á það hefur stefndi ekki fallist. III Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi heldur því fram að umrætt lán sé skuldbinding í íslenskum krónum og fjárhæð þess verðtryggð miðað við gengi japansks yens en slíkt fyrirkomulag sé í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt nefndri 14. gr. sé eingöngu heimilt að verðtryggja skuldbindingar er varða lánsfé í íslenskum krónum. Ákvæði greinarinnar séu ófrávíkjanleg. Stefnandi segir að deila aðila snúist um það hvort lánið teljist vera skuldbinding í íslenskum krónum eða japönskum yenum. Heldur hann því fram að með dómum Hæstaréttar íslands í málum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2011 hafi rétturinn mótað þau sjónarmið sem líta verði til þegar ákveðið er hvort lán hafi verið veitt í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Stefnandi heldur því fram að eftirfarandi sjónarmið hafi rétturinn einkum lagt til grundvallar niðurstöðu sinni í nefndum dómum. Lánsfjárhæð samninga og skuldabréfa hafi verið ákveðin í íslenskum krónum og endurgreiðsla hafi farið fram í íslenskum krónum. Lán hafi verið bundin við sölugengi Seðlabanka Íslands á tilteknum erlendum gjaldmiðlum sem benti ótvírætt til þess að þau hafi í raun verið í íslenskum krónum, enda óþarft að mæla fyrir um gengistryggingu ef lán væri í raun í erlendri mynt. Ekki skipti máli þótt staðhæft væri í fyrirsögn lánasamninga að um erlent lán væri að ræða, né sú yfirlýsing lántaka að hann skuldaði í erlendum gjaldmiðlum jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum króum. Ekki skipti máli þótt fjárhæð gjaldmiðla væri tilgreind síðar eða jafngildi hennar í erlendum myntum. Líta þurfi til ákvæða í lánasamningi um heimild til að breyta gjaldmiðlum en þar komi glöggt fram að erlendir gjaldmiðlar væru til viðmiðunar um höfuðstól skuldarinnar. Aðalskylda lánveitanda hafi verið efnd með greiðslu í íslenskum krónum inn á íslenskan tékkareikning lántaka í samræmi við útborgunarbeiðni. Aðalskylda lántaka hafi verið efnd með greiðslu vaxta og höfuðstóls með skuldfærslu íslensk tékkareiknings lántaka hjá lánveitanda til greiðslu vaxta og höfuðstóls og því hafi báðir samningsaðilar efnt meginskyldur sínar samkvæmt samningnum með greiðslum í íslenskum krónum. Stefnandi byggir á því að skuldabréf það sem um er þrætt í máli þessu sé í íslenskum krónum og því beri að endurreikna það í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001. Engu máli skipti þótt fjárhæð lánsins sé tilgreind í erlendri mynt, heldur sé þar einungis um að ræða raunverulega tímasetningu á verðtryggingu miðað við gengi japansks yens. Í stað þess að fjárhæð yens til gengistryggingar hafi verið ákveðin við útborgunardag, líkt og gert var í þeim samningum sem um var þrætt í nefndum dómum Hæstaréttar Íslands, þá hafi fjárhæðin verið ákveðin sama dag og skuldabréfið var undirritað. Stefnandi hafi farið fram á að fá lánaðar 30.000.000 króna en lánanefnd stefnda hafi samþykkt að lána honum 27.000.000 króna sem síðan átti að endurgreiða á 15 árum. Stefnanda hafi síðan staðið til boða að velja á milli ferns konar kjara á láninu en þeirra var áður getið í lýsingu á málavöxtum. Stefnandi valdi leið d eða gengistryggingu í japönskum yenum með LIBOR vöxtum í JPY að viðbættu 2,0% álagi og 0,25% ríkisábyrgðargjaldi. Stefnandi heldur því fram að eftir þetta hafi honum borist skuldabréf þar sem búið var að reikna út fjárhæð hinnar japönsku myntar til gengistryggingar miðað við að hann hafi tekið að láni 27.000.000 króna. Hann hafi því talið að gengistryggingin hafi farið fram við samningu og undirritun bréfsins, enda hafi íslenskar krónur verði lagðar inn á reikning hans og hann eftir þetta greitt af bréfinu með íslenskum krónum. Af hálfu stefnanda er á því byggt að honum hafi einungis staðið til boða að fá lán í íslenskum krónum en hann hafi síðan haft val um það hvort lánið yrði verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs eða gengistryggt miðað við yen, bandarískan dollar eða evru. Honum hafi hins vegar aldrei staðið til boða að fá lánið greitt í erlendri mynt. Stefndi vísar til þess að Hæstiréttur Íslands hafi komist að þeirri niðurstöðu að gengistrygging skuldbindinga í íslenskum krónum sé ólögmæt og gangi gegn 14. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi hafi lögum samkvæmt það hlutverk að vinna að eflingu byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni, m.a. með lánveitingum. Stefndi sé sérfræðingur á sviði lánveitinga og fjármálastarfsemi og því beri honum að ganga úr skugga um að lánasamningar sem hann geri séu í samræmi við lög og reglugerðir. Hafi hann boðið fram samninga með ólögmætri gengistryggingu þurfi hann að bera hallann af því. Stefnandi bendir máli sínu til stuðnings á að hann hafi óskað eftir að fá að láni 30.000.000 króna. Í skuldabréfinu sé hins vegar búið að breyta þeirri fjárhæð í 44.334.975 japönsk yen sem stefnanda þykir sérkennileg fjárhæð hafi hann óskað eftir að fá lán í þeirri mynt enda sé fjárhæðin fundin með því að setja inn „gengistryggingarvísitölu“ sem hafi gefið þessa fjárhæð í japönskum yenum miðað við sölugengi þeirrar myntar gagnvart íslensku krónunni á lántökudegi. Stefnandi reisir málatilbúnað sinn enn fremur á því að það sé rangt sem fram kemur í byrjun skuldabréfsins að hann viðurkenni að hafa fengið að láni hjá stefnda 44.334.975 japönsk yen. Þessi yfirlýsing sé röng miðað við efni lánveitingarinnar, enda hafi stefnandi aldrei fengið neina japanska mynt frá stefnda. Hafi lánið verið í þeirri mynt sem stefndi heldur fram sé ljóst að ekki hafi verið við það staðið af hálfu stefnda sem greiddi lánið til stefnanda með íslenskum krónum. Erlend mynt hafi aldrei farið á milli aðila máls þessa. Stefnandi bendir á að í skuldabréfinu sé eftirfarandi ákvæði: „Fari greiðslur fram í íslenskum krónum skal fjárhæð útborgunar miðast við opinbert kaupviðmiðunargengi Seðlabanka Íslands á útborgunardegi lánsins. Greiðsla afborgana og vaxta í íslenskum krónum miðast við opinbert söluviðmiðunargengi Seðlabanka Íslands á greiðsludegi lánsins.“ Af þessu megi ráða að stefndi geri ráð fyrir að greiða lánsfjárhæðina út í íslenskum krónum og gengisviðmiðið komi sér verr fyrir stefnanda en ef miðað væri við sölugengi eða miðgengi. Þá sé ljóst af ákvæðinu að skylda sé lögð á stefnanda til að greiða fjárhæðina til baka í íslenskum krónum, enda hafi svo verið í raun. Stefnandi heldur því fram að aðalskylda stefnda hafi verið að lána ákveðna fjármuni sem hann efndi í íslenskum krónum. Aðalskylda stefnanda hafi síðan verið að endurgreiða lánið sem hann hafi ávallt gert með íslenskum krónum án andmæla stefnda. Báðir aðilar hafi því efnt skyldur sínar með íslenskum krónum og því hafi lánið verið í íslenskum krónum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 155/2011. Auk þessa bendir stefnandi á að í skuldabréfinu sjálfu segi að verðtrygging vegna skuldabréfsins nái til höfuðstóls lánsins, gengismunar, vaxta, dráttarvaxta og hvers kyns kostnaðar. Þannig sé í bréfinu gert ráð fyrir gengismun en slíkur munur geti ekki komið upp ef lánið hafi verið í japönskum yenum en ekki gengistryggt eins og stefndi haldi fram. Stefnandi vísar einnig til þess að fjórum sinnum hafi viðaukar verið gerðir við skuldabréfið í þeim tilgangi að fresta greiðslu afborgana en vextir hafi verið greiddir. Í viðaukunum komi fram upphafleg fjárhæð lánsins í íslenskum krónum ásamt upphaflegri fjárhæð í japönskum yenum. Í viðauka við bréfið frá 11. febrúar 2009 segi m.a. „Staða láns miðað við 26.01.2009 (gengi JPY 1,38)“. Þarna komi fyrst fram höfuðstólsfjárhæð í íslenskum krónum og síðar í hinni erlendu mynt. Að mati stefnanda hefur stefndi með þessu viðurkennt í raun að gengi japanskra yena hafi bein áhrif á höfuðstól lánsins sem sé í raun í íslenskum krónum. Í viðauka, sem gerður var 2. nóvember 2010, hafi stefndi hins vegar ákveðið að fella út fjárhæðina í íslenskum krónum og noti eingöngu japönsk yen en láti duga að hafa fjárhæðina í íslenskum krónum innan sviga. Að mati stefnanda var þetta gert vegna þess að vafi var uppi um gengistryggingu skuldabréfsins eftir að Hæstiréttur Íslands hafði kveðið upp dóm í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Stefndi hafi því ætlað að fegra lánasafn sitt. Stefnandi bendir einnig á að í ársskýrslu stefnda frá árinu 2007 komi fram að lánveitingar sjóðsins séu gengistryggðar og þá sé í sömu skýrslu fjallað um gengisbundnar eignir stefnda. Einnig vísar stefnandi til þess að í svari iðnaðarráðherra við fyrirspurn sem beint var til hans á Alþingi komi fram að gengistryggð útlán stefnda hafi hækkað um 6,2 milljarða króna frá 30. júní 2008 til 31. desember á sama ári. Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt að stefnda hafi verið óheimilt að veita stefnanda lán í erlendri mynt, a.m.k. hafi honum verið skylt að veita lánið í þeirri mynt sem fram kom í skuldabréfinu sjálfu. Í 8. gr. laga um gjaldeyrismál nr. 87/1992 komi fram að Seðlabankinn hafi heimild til að hafa milligöngu um gjaldeyrisviðskipti og versla með erlendan gjaldeyri. Aðrir þurfi til þess heimild að lögum, eða ákvæðum alþjóðlegra samninga sem Ísland er aðili að eða leyfi frá Seðlabankanum. Í lögum um stefnda sé ekki að finna heimild til að veita lán í erlendri mynt né heimild til að hafa milligöngu um gjaldeyrisviðskipti. Stefnandi leggur í málatilbúnaði sínum áherslu á að litið sé til efnis samnings aðila en ekki heitis hans. Því verði að skoða skuldabréfið í heild sinni, aðdraganda þess og hvernig hin raunverulega lánveiting og endurgreiðsla lánsins átti sér stað. Því dugi ekki að horfa til einstakra liða í skuldabréfinu eins og þess að fjárhæð lánsins komi fram í erlendri mynt þegar ljóst sé að skuldabréfið er varla í samræmi við lánareglu eða lánsloforð stefnda. Það sem mestu máli skipti í þessu tilviki sé að lánsfjárhæðin hafi verið greidd með íslenskum krónum og af láninu greitt með sömu mynt. Aðilar hafi því báðir fullnægt skyldu sinni með íslenskum krónum. Þá verði að horfa til þess að viðaukar við skuldabréfið bendi til þess að stefndi hafi sjálfur litið svo á að höfuðstóll lánsins væri í íslenskum krónum. Stefnandi vísar einnig til orðalags 13. gr. laga nr. 38/2001 en þar komi fram að kafli sá, sem sú grein er í, gildi um skuldbindingar er varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Með verðtryggingu sé átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu. Um heimildir til verðtryggingar fari samkvæmt 14. gr. laganna nema lög mæli fyrir um annað. Þá vísar stefnandi til þess að í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 38/2001 komi fram að lagt sé til að heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla verði felldar niður og ekki verði heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Rétt sé að taka af allan vafa þar að lútandi. Stefnandi heldur því fram að undir þetta falli ekki einungis skuldir sem skráðar eru í íslenskum krónum heldur einnig skuldbindingar í íslenskum krónum með víðtækari hætti. Stefnandi telur að lán það sem hér um ræðir hafi verið skuldbinding í íslenskum krónum, þannig hafi verið sótt um lán í íslenskum krónum, það hafi verið greitt og af því greitt með þeirri mynt. Telur stefnandi að eini munurinn á þessu láni og þeim lánasamningi sem dæmdur var ólögmætur með dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 155/2011 og 603/2010 og 604/2010 sé að fjárhæð skuldabréfsins í þessu máli sé tiltekin í erlendri mynt. Vísar stefnandi til þess að vilji löggjafans til að banna tengingu lána í íslenskum krónum við erlenda mynt sé skýr og stefndi geti ekki samið sig frá skýru lagaboði. Að mati stefnanda er ekki við það unandi að orðalag lánasamnings ráði því hvort lánið teljist í erlendri mynt eða ekki. Loks vísar stefnandi til andskýringarreglu samningaréttar sem sé meginregla við skýringu og túlkun staðlaðra samninga. Í reglunni felist að komi upp vafi við túlkun samnings eða skýringu staðlaðs samnings beri að skýra slíkan samning þeim í óhag sem samið hefur hina einhliða skilmála en óumdeilt sé að umþrætt skuldabréf sé samið af stefnda. Varðandi varakröfu sína vísar stefnandi til þess að stefnda beri að efna þá skyldu sína að afhenda stefnanda 43.536.945 japönsk yen og um leið beri stefnanda að endurgreiða stefnda þá fjárhæð sem lögð var inn á reikning hans. Þessi krafa sé reist á meginreglu samningaréttarins um að gerða samninga skuli halda. Í skuldabréfinu komi skýrt fram að stefnandi hafi fengið að láni hjá stefnda nefnda fjárhæð japanskra yena sem stefndi hefði þá átt að leggja inn á reikning stefnanda að frádregnum lántökukostnaði. Stefndi geti í þessu efni ekki bæði sleppt og haldið og lánað íslenskar krónur en um leið talið að lánið sé í erlendri mynt. Hafi lánið verið veitt í erlendri mynt beri stefnda að afhenda þá fjárhæð í þeirri mynt sem lánasamningurinn mælti fyrir um. Með þessum hætti verði ákvæði skuldabréfsins efnt samkvæmt efni sínu og þá skipti engu þótt gengi japanska yensins hafi hækkað eða lækkað á lánstímanum. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, laga um gjaldeyrismál nr. 87/1992, laga um Byggðastofnun nr. 106/1999, meginreglna samninga og kröfuréttar og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá vísar hann til reglugerðar nr. 347/2000 fyrir Byggðastofnun. Krafa um málskostnað úr hend stefnda er reist á 1. mgr. 130. gr. nefndra laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi hafnar því alfarið að umþrætt lán sé í íslenskum krónum sem fært hafi verið í þann búning að um sé að ræða lánasamning með ólögmætu ákvæði um gengistryggingu líkt og stefnandi heldur fram. Stefndi vísar til þess að á undanförnum misserum hafi dómstólar kveðið upp dóma varðandi það hvort heimilt væri að binda endurgreiðslu lánsfjár við gengi erlendra gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að þau lánasamningsform sem um var deilt í þeim málum væru bæði eftir orðalagi sínu og efni þannig að þau tengdu endurgreiðslu lánanna við breytingar á gengi erlendra gjaldmiðla en slíkar verðtryggingar taldi rétturinn óheimilar samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu. Að mati stefnda skiptir máli við úrlausn þessa máls að Hæstiréttur hafi í nefndum dómum tekið skýrt fram að lán í erlendri mynt falli ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum. Þetta sjónarmið hafi rétturinn ítrekað í síðari dómum og þannig komi fram í dómum réttarins í málum nr. 551/2011 og 552/2011 að skuldbinding í erlendum gjaldmiðli fari ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001. Stefndi segir að í kjölfar nefndra dóma hafi gengið allmargir dómar þar sem tekist var á um orðalag í lánasamningum. Deilan hafi einkum snúist um orðalagið „jafnvirði“ eða þá skilmála þar sem lánsfjárhæð var tiltekin í íslenskum krónum og afborganir lánanna einnig, en jafnframt tekið fram að fjárhæð afborgana skyldi taka breytingum í samræmi við breytingar á gengi íslensku krónunnar gagnvart tilteknum erlendum myntum. Í fyrirsögnum sumra þessara lánasamninga hafi verið vísað til þess að samið væri um lán í erlendri mynt þótt þær fyrirsagnir væru ekki í samræmi við efni samninganna. Í þessu sambandi nefnir stefndi sem dæmi dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 603/2010 og 604/2010 en þar hafi niðurstaðan verið sú að lánasamningarnir hafi verið með ólögmætri gengisviðmiðun til verðtryggingar. Eftir þessa dóma hafi rétturinn kveðið upp dóm í máli nr. 155/2011 og að honum gengnum hafi margir álitið að öll erlend lán væru ólögmæt án tillits til umgjörðar þeirra. Þetta sjónarmið hafi þó breyst að gengnum dómi réttarins í máli nr. 520/2011. Stefndi vísar til dóms Hæstaréttar Íslands í síðastgreinda málinu og heldur því fram að með þeim dómi hafi rétturinn kveðið upp úr með það að orðalag lánasamninga geti skipt verulegu máli. Í máli þessu hafi rétturinn snúið við niðurstöðu héraðsdóms sem hafi talið, m.a. með vísan í nýlega dóma Hæstaréttar, að lánið væri ólögmætt gengistryggt lán. Hæstiréttur hafi beinlínis sagt að skuldabréfið, sem um var deilt í málinu, væri ekki sambærilegt þeim skuldabréfum sem áður hafði verið dæmt um og vísað til þess að meðal annars kæmi fram að fjárhæð skuldbindingar samkvæmt bréfinu í erlendum gjaldmiðlum kæmi skýrt fram sem fjárhæð skuldar. Þá bendir stefndi einnig á dóm Hæstaréttar í máli nr. 551/2011 en þar segi m.a.: „Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim.“ Síðan komist rétturinn að þeirri niðurstöðu að með skírskotun til þess að heiti samningsins ber með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendri mynt og enn frekar að hún sé nákvæmlega tilgreind í erlendum gjaldmiðli, þótt vísað sé til jafnvirðis hennar í íslenskum krónum, séu fyrri dómar sem getið er í dóminum ekki fordæmi fyrir ólögmæti skuldbindingarinnar. Við þetta hafi orðið straumhvörf í átökum lánveitenda og lántaka. Stefndi vísar í málatilbúnaði sínum til þess að lánasamningur sem um er deilt í máli þessu beri heitið veðskuldabréf auk þess sem vísað sé til þess með hvaða hætti bréfið sé veðtryggt. Efni skuldbindingarinnar sé enn fremur mjög skýrt en stefnandi viðurkenni að hafa fengið að láni hjá stefnanda 44.334.975 JPY. Hér sé því sama hvort litið sé til forms eða efnis skuldbindingarinnar, hún sé mjög skýr og ekki vísað til íslenskra króna eða jafnvirðis þeirra. Lánið sé að þeirri upphæð sem áður er getið og í þeirri mynt sem það kveður á um. Slík skuldbinding fari ekki gegn ákvæðum laga nr. 38/2001 og því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi tekur sérstaklega fram að á þeim tíma sem lánið var veitt hafi ekki verið hömlur á lántöku í erlendum gjaldmiðlum eins og síðar varð. Því hafi lántaka og lánveitanda verið heimilt að semja um það í hvaða gjaldmiðli lánveitingin færi fram. Stefndi heldur því fram að sú staðreynd að lánsfjárhæðin hafi verið umreiknuð í íslenskar krónur þegar lánið var greitt til stefnanda styrki þá skoðun hans að lánið hafi verið í erlendum gjaldeyri. Þegar lánið var greitt út fengust að frádregnum lántökukostnaði tæplega 28.000.000 króna fyrir 44.334.975 japönsk yen. Hefði lánið verið í íslenskum krónum hefði stefnandi átt að fá greiddar 27.000.000 króna en frá þeirri fjárhæð hefði lántökukostnaður síðan verið dreginn. Stefnandi hafi þannig fengið hærri fjárhæð greidda en nam lánsloforðinu sem honum var gefið. Vísar stefndi í þessu efni til orðalags í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2070/2010 en í þeim dómi komi fram að stefnandi málsins hafi ekki hreyft mótmælum við því á sínum tíma að fá rúmar 800.000 krónur útborgaðar til sín umfram lánsloforðið, eða u.þ.b. 3% hærri fjárhæð en lánsloforðinu nam, enda hafi hann sjálfur óskað eftir því að taka erlent lán en um það hafi hann átt frjálst val. Þá bendir stefndi á, þótt ekki sé í máli þessu byggt á aðstöðumun, að forsvarsmenn stefnanda séu sérfræðingar á sviði fjármála og því hafi þeir getað metið áhættuna af því að taka lán í erlendri mynt. Þeim hafi verið í lófa lagið að gera athugasemdir við efni veðskuldabréfsins/-lánasamningsins strax í upphafi ef þeir töldu að efni eða form samningsins væri ekki í samræmi við lánsloforðið eða væntingar þeirra og óskir um efni samningsins. Það hafi þeir ekki gert og telur stefndi að öll gögn málsins renni stoðum undir það að stefnandi hafi óskað eftir láni í erlendri mynt og fengið þá ósk sína uppfyllta. Síðari tíma atvik hafi hins vegar leitt til þess að ákvörðun stefnanda reyndist honum óhagstæð en á því verði stefnandi sjálfur að bera ábyrgð. Stefndi heldur því fram að vart verði annað séð en að stefnandi reisi málatilbúnað sinn nánast eingöngu á því að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum sem leiði til þess að lánið hafi verið bundið við gengi erlendra gjaldmiðla sem aftur sé óheimilt. Að mati stefnda er þetta alrangt. Útgreiðsla lánsins í hvaða mynt sem er breyti ekki skilmálum lánasamningsins. Hvað þetta varðar bendir stefndi á að engin ákvæði í lögum nr. 38/2001 leggi bann við því að lán í erlendri mynt sé greitt með íslenskum krónum eða hvaða annarri mynt sem er. Slíkt valdi ekki ógildingu samningsins eða einstakra ákvæða hans og þá feli slíkt ekki í sér óheimila gengisbindingu. Stefnandi hafi átt val um það í hvaða mynt hann fengi lánið greitt og hann hafi sjálfur óskað eftir því að lánið yrði greitt á tékkareikning hans í íslenskum krónum. Stefndi bendir á að hann sé lánastofnun en ekki viðskiptabanki og hann feli viðskiptabönkum að annast milligöngu um greiðslu lána í samræmi við óskir lántaka. Þegar svo hátti til að lántaki óski eftir að fá lán, sem veitt hefur verið í erlendri mynt, greitt í íslenskum krónum þá annist viðskiptabanki umbreytingu gjaldmiðils úr einni mynt í aðra. Að sama skapi taki viðskiptabankar á móti greiðslum af lánum sem stofnunin hefur veitt. Stefnanda hafi borið að greiða vexti og afborganir af láninu sem honum var veitt með japönskum yenum eins og sjá má af greiðsluseðlum sem eru meðal gagna málsins. Stefndi kveðst gera sér grein fyrir því að viðskiptamenn hans hafa ekki allir tekjur í erlendri mynt og því séu ákvæði í lánasamningum hans um það með hvaða hætti skuli greitt af lánum þegar svo háttar til, en þá skuli greiða fjárhæð sem jafngildir þeirri sem stefndi þarf að greiða sínum viðskiptabanka til að fá þann fjölda yena sem afborgun nemur. Þetta fyrirkomulag breyti hins vegar ekki efni lánasamningsins heldur sé það í samræmi við hann. Stefndi telur að dómstólar hafi hafnað því að útborgun láns í íslenskum krónum leiði til þess að lánið teljist hafa verið veitt í þeirri mynt og nefnir í því sambandi þrjá dóma sem kveðnir voru upp í Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefndi segir stefnanda ranglega halda því fram að stefndi hafi ekki heimild til að veita lán í erlendri mynt. Stefnandi haldi því síðan fram að þessi ranga fullyrðing leiði til þess að lánasamningur milli aðila málsins teljist vera í íslenskum krónum vegna þess að stefndi hafi ekki heimild til að veita lán í erlendri mynt. Stefndi segir að þessi fullyrðing stefnanda, þó rétt væri, breyti engu við úrlausn máls þessa þar sem þetta væri mál á milli stefnda og Seðlabanka Íslands sem engu breyti um efni lánasamningsins sem um er deilt í máli þessu. Stefndi fellst ekki á með stefnanda að það hafi áhrif á mál þetta að stefndi geti þess á greiðsluseðlum og skuldbreytingarskjölum hver útborgunarfjárhæð lánsins var á sínum tíma í íslenskum krónum. Í þessu efni bendir stefndi á að í lögum nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands segi í 5. gr. að bankinn hafi einkarétt á að gefa út peningaseðla eða mynt sem skuli vera lögeyrir hér á landi til allra greiðslna með fullu ákvæðisverði. Þessi mynt heiti króna sem gjarnan sé vísað til sem íslenskrar krónu. Í 1. mgr. 7. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006 komi fram að texti ársreikninga skuli vera á íslensku og fjárhæðir þar tilgreindar í íslenskum krónum, sbr. þó ákvæði 2. mgr. greinarinnar. Í 2. mgr. 7. gr. sé fjallað um fyrirtæki sem fengið hafa heimild til að færa bókhald sitt í erlendum gjaldmiðli en það eigi ekki við um aðila máls þessa. Af reglum laga um ársreikninga leiði að þeir sem halda bókhald í íslenskum krónum en hafa tekjur, eiga eignir eða taka lán í erlendum myntum þurfi að umreikna slíkt í íslenskar krónur í bókhaldi sínu. Af þessum sökum hafi stefndi, til hægðarauka, getið þess á greiðsluseðlum og í öðrum skjölum og yfirlitum, hver upphafleg lánsfjárhæð var í íslenskum krónum þegar lánið var greitt út. Stefndi andmælir því að hann vinni gegn hlutverki og markmiðum sínum með því að fallast ekki á kröfur stefnanda líkt og stefnandi heldur fram. Stefndi kveðst hafa skilning á sjónarmiðum stefnanda og hann hafi reynt að koma á móts við hann með breytingum á skilmálum lánsins. Hann hafi hins vegar ekki lagaheimild til að fallast á kröfur stefnanda. Að fallast á kröfur stefnanda og annarra sem eru í svipaðri stöðu hefði veruleg neikvæð áhrif á fjárhag stofnunarinnar, sem tekið hefur háar fjárhæðir að láni erlendis. Hann væri því að vinna gegn fyrirmælum sem sett eru í gr. 1.2 í verklagsreglum fyrir stofnunina en þar komi fram að fjárhagslegt markmið lánastarfseminnar sé að varðveita eigið fé stofnunarinnar að raungildi. Stefndi mótmælir varakröfu stefnanda aðallega með sömu rökum og hann hefur andmælt aðalkröfu stefnanda. Stefndi ítrekar að stefnandi hafi fengið andvirði lánsins greitt í þeim gjaldmiðli sem hann óskaði eftir. Stefnandi geti ekki, mörgum árum eftir að stefndi uppfyllti skyldur sínar, breytt þessum útborgunarfyrirmælum en hann hafi á sínum tíma ekki gert neinar athugasemdir við útgreiðslu lánsins. Þá heldur stefndi því fram að varakrafa stefnanda feli í sér lögspurningu sem með réttu ætti að vísa frá dómi þótt hann geri ekki slíka kröfu. Stefndi reisir kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda á a-lið 1. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og telur, að teknu tilliti til þess að þeim atriðum sem stefnandi gerir að ágreiningsefni í máli þessu hafi áður verið svarað í öðrum sambærilegum málum, sé málsókn þessi að ófyrirsynju. IV Niðurstaða Deila máls þessa snýst um það hvort lán sem stefndi veitti stefnanda í febrúar 2008 feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum bundið við gengi japansks yens og sé þannig í andstöðu við 13. sbr., 14. gr., laga nr. 38/2001. Atvik málsins eru í aðalatriðum þau að stefnandi óskaði eftir láni hjá stefnda að fjárhæð 30.000.000 króna. Hinn 18. janúar 2008 samþykkti stefndi að lána stefnanda 27.000.000 króna. Stefnanda var í kjölfarið boðið að velja á milli ferns konar lánskjara en þeirra er getið hér að framan. Stefnandi kaus að hafa lánið gengistryggt í japönskum yenum með LIBOR vöxtum að viðbættu 2% álagi og 0,25% ríkisábyrgðargjaldi. Í framhaldi af þessu útbjó stefndi skuldabréf sem stefnandi ritaði undir. Veðskuldabréf það sem er grundvöllur skuldbindingar stefnanda í þessu máli er í grunninn einfalt að gerð. Í bréfinu sjálfu segir að það sé veðskuldabréf tryggt með rekstrarveði samkvæmt lögum nr. 75/1997 um samningsveð. Þar er tiltekið að stefnandi sé lántaki og stefndi lánveitandi. Í bréfinu segir að stefnandi hafi fengið að láni hjá stefnda 44.334.975 japönsk yen og fjárhæðin síðan endurtekin með bókstöfum. Í bréfinu er mælt fyrir um fjölda afborgana sem skyldu vera 174 en gjalddagi þeirra 10. hvers mánaðar ár hvert í fyrsta sinn 10. febrúar 2009. Vexti átti að greiða eftir á, fyrst 10. ágúst 2009 en síðan á sömu gjalddögum og afborganir. Síðan er ákvæði um vexti sem áttu að vera 2,25% yfir millibankavöxtum (LIBOR í JPY). Einnig er kveðið á um að stefnda sé heimilt að breyta álagi vaxta að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Þá er mælt fyrir um lántökugjald og uppgreiðsluþóknun ef við á. Því næst er ákvæði um dráttarvexti sem samkvæmt bréfinu nemi samningsvöxtum að viðbættu 3% álagi. Enn fremur kemur fram í bréfinu hvernig með skuli fara ef greiðslur fari fram í íslenskum krónum en þá skuli fjárhæð útborgunar miðast við opinbert kaupviðmiðunargengi Seðlabanka Íslands á útborgunardegi lánsins. Greiðsla afborgunar og vaxta í íslenskum krónum miðist við opinbert söluviðmiðunargengi Seðlabanka Íslands á greiðsludegi lánsins. Í framhaldi af þessu eru ákvæði um veð sem sett er til tryggingar láninu. Þar kemur m.a. fram að veðtryggingin nái til höfuðstóls lánsins, gengismunar, vaxta, dráttarvaxta og hvers kyns kostnaðar, þ. á. m. innheimtu- og lögfræðikostnaðar að engu undanskildu. Á undanförnum misserum hafa gengið allmargir dómar þar sem deilt hefur verið um hvort lánasamningar feli í raun í sér óheimila verðtryggingu með því að tengja lán, sem í raun er í íslenskum krónum, við gengi erlendra gjaldmiðla. Í dómum Hæstaréttar í málum nr. 603/2010 og 604/2010 var skorið úr ágreiningi um hvort skuldbindingar samkvæmt skuldabréfum með fasteignaveði væru í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Ákvæðum bréfanna er lýst í dómunum en rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að lánin væru í íslenskum krónum og taldi að þar skipti mestu máli að lánsfjárhæðin væri ákveðin í íslenskum krónum og að hana bæri að endurgreiða með sama gjaldmiðli. Í máli nr. 155/2011 var niðurstaða Hæstaréttar sú sama og þar einkum vísað til þess að eina tilgreiningin í samningum á fjárhæð lánsins væri í íslenskum krónum en hvergi væri getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutföll þeirra og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Fjárhæð lánsins hafi þannig í grunninn verið tiltekin í íslenskum krónum. Einnig var til þess horft að báðir samningsaðilar skyldu efna meginskyldur sínar samkvæmt lánasamningnum með greiðslum í íslenskum krónum og hefðu gert það í raun, auk þess sem vísað var til fyrri dóma réttarins sem getið er hér að framan. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2012 var niðurstaðan sú að um lán í erlendum myntum væri að ræða. Annað verður ekki ráðið af niðurstöðu réttarins en að þar hafi mestu máli skipt hvert heiti lánasamningsins var, hvernig lánsfjárhæðin ásamt vöxtum var tilgreind, að lánið var greitt út í erlendum myntum og að greiðslur lántaka fóru fram í erlendum myntum. Þannig var talið sýnt að samningsaðilar hefðu báðir efnt skyldur sínar með því að fjárhæðir í erlendum myntum skiptu um hendur. Í máli þessu háttar svo til að efni skuldabréfsins er skýrt en þar kemur einfaldlega fram að stefnandi hafi fengið að láni hjá stefnda tilgreinda fjárhæð í erlendri mynt. Er þar ekki á nokkurn hátt vísað til íslenskrar krónu. Þá er, líkt og áður er rakið, tekið fram hvernig endurgreiða beri lánið og mælt fyrir um vexti. Hvergi er þar minnst á íslenskar krónur. Hins vegar háttar svo til að stefndi fékk lánið greitt í íslenskum krónum og var þá miðað við ákveðið gengi á japönsku yeni. Slík útgreiðsla var þó í samræmi við ákvæði skuldabréfsins sem gerði ráð fyrir að greiðslur gætu farið fram með íslenskum krónum. Hafi skuldabréfið ekki verið með þeim hætti sem stefnandi taldi það eiga að vera átti hann þess kost þegar honum barst skuldabréfið að gera athugasemdir við orðalag þess en það gerði hann ekki. Í þessu efni verður ekki framhjá því horft að stjórnarformaður stefnanda, sem skrifaði undir samninginn fyrir hans hönd, er löggiltur endurskoðandi. Þá hefur ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til annars en að stefnandi hefði getað fengið lánið greitt inn á gjaldeyrisreikning ef hann vildi en hann kaus að fá lánið greitt í íslenskum krónum inn á tékkareikning sinn. Ekki verður heldur á það fallist með stefnanda, að skýru orðalagi bréfsins virtu, að það að hann óskaði eftir láni í íslenskum krónum og fékk loforð um lán í íslenskum krónum leiði til þess að lánið teljist vera í þeirri mynt. Loks verður ekki fallist á með stefnanda að það breyti upphaflegri skuldbindingu hans þótt getið sé um íslenskar krónur í viðaukum við skuldabréfið en í þeim öllum er jafnframt tekið fram hver höfuðstóll lánsins er í japönskum yenum. Sama gildir um yfirlýsingu sem ritað var undir af hálfu stefnanda að ósk endurskoðenda stefnda en þar er lánið eingöngu reiknað í íslenskum krónum. Hér verður einnig að horfa til þess að stefnandi fékk hærri fjárhæð greidda út í íslenskum krónum en nam lánsloforði því sem honum var gefið. Þetta skýrist af því að lánsfjárhæðin í japönskum yenum var umreiknuð í íslenskar krónur þegar hún var greidd inn á tékkareikning stefnanda en þá hafði yenið gefið heldur eftir gagnvart íslensku krónunni. Bendir þetta eindregið til þess að stefnandi hafi tekið að láni nefnda fjárhæð yena en vegna fyrirkomulags útgreiðslunnar þurfti að umreikna fjárhæðina í íslenskar krónur. Í umþrættu veðskuldabréfi er fjallað um hvað veðandlagið skuli tryggja. Þar er m.a., líkt og stefnandi hefur bent á, sagt að veðtryggingin nái til gengismunar. Fallast má á með stefnanda að þetta geti bent til þess að lánið sé í raun gengistryggt. Hins vegar verður að horfa til þess að hér er um að ræða staðlað form um veðtryggingu sem m.a. fjallar um bújarðir og skip sem augljóslega á ekki við í þessum máli. Getur þessi eina tilvísun til gengistryggingar, andstætt skýru orðalagi bréfsins að öðru leyti, ekki orðið til þess að lánið teljist gengistryggt og þar með ólögmætt. Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt að stefndi hafi ekki haft heimildir til að veita lán í erlendri mynt. Byggðastofnun er lánastofnun og starfar sem slík og eiga ákvæði laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki við um stofnunina, auk sérlaga sem um hana gilda. Samkvæmt b. lið 20. gr. nefndra laga er fjármálastofnunum heimilt að eiga viðskipti með erlendan gjaldeyri en ákvæði 20. gr. gilda um lánastofnanir að því undanskyldu að þeim er óheimilt að taka við innlánum. Þegar af þessari ástæðu er þessi málsástæða stefnanda haldlaus. Að öllu framangreindu virtu ber að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Á varakröfu stefnanda verður heldur ekki fallist þar sem stefnandi kaus að fá lánið greitt í íslenskum krónum, líkt og samningur aðila heimilaði. Hefur stefndi því að fullu efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 376.500 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Engin efni þykja til að dæma sérstakt álag á málskostnað eins og stefndi gerir kröfu um. Af hálfu stefnanda flutti málið Bragi Dór Hafþórsson héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda Garðar Garðarsson hæstaréttarlögmaður. Halldór Halldórsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Byggðastofnun, er sýkn af kröfum stefnanda, Samvirkni ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 376.500 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 120/2015
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu S, um að viðurkennt yrði með dómi að hann væri einn af hluthöfum H ehf., var vísað frá dómi. Samkvæmt fylgiskjali með ársreikningi H ehf. fyrir árið 2011 var félagið J Ltd. skráð eini hluthafi H ehf. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að S hefði getað beint málsókn að H ehf. með dómkröfu um að í hluthafaskrá félagsins yrði fært að S væri hluthafi í því og ætti þar þriðjung heildarhlutafjár. Hann hefði einnig getað beint máli að J Ltd. og haft uppi sömu kröfu og hann gerði í máli þessu á hendur H ehf. og SR. Hvorugt hefði S hins vegar gert. Þá yrði hvergi í málatilbúnaði hans fundin viðhlítandi skýring á ástæðum þess að hann hefði uppi fyrrgreinda kröfu í málinu og beindi henni þar að auki að H ehf. og SR. Var það því niðurstaða dómsins að reifun málsins væri svo áfátt af hendi S að staðfesta yrði niðurstöðu hins kærða úrskurðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. febrúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu sóknaraðili og varnaraðilinn Skorri Rafn Rafnsson ásamt Gísla Rúnari Rafnssyni stofnskrá fyrir varnaraðilann Hraðpeninga ehf. 16. desember 2009 og héldu þá jafnframt stofnfund, en samþykktir höfðu þeir áður gert fyrir félagið 16. ágúst sama ár. Eftir þessum gögnum áttu stofnendurnir þrír hver sinn þriðjung í félaginu og tóku allir sæti í stjórn þess, varnaraðilinn Skorri sem formaður og hinir sem meðstjórnendur, en að auki var þeim hverjum fyrir sig veitt prókúruumboð. Í tilkynningu 16. desember 2009 um stofnun félagsins til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra kom meðal annars fram að allt hlutafé, 1.500.000 krónur, hafi verið innborgað með peningum. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði halda varnaraðilar því fram að hvorki hafi þó sóknaraðili né Gísli efnt hlutafjárloforð sín og kveðst varnaraðilinn Skorri því hafa staðið skil á hlutafé þeirra beggja. Um þetta vísar sá síðastnefndi til framlagðrar yfirlýsingar löggilts endurskoðanda varnaraðilans Hraðpeninga ehf. frá 17. september 2013, þar sem fram kemur að varnaraðilinn Skorri hafi innt af hendi sitt hlutafé í desember 2009, en hlutafé hinna hluthafanna tveggja 27. janúar 2010. Fyrirtækjaskrá barst 7. janúar 2010 tilkynning um breytingu á stjórn varnaraðilans Hraðpeninga ehf., þar sem fram kom að varnaraðilinn Skorri sæti orðið einn í stjórn félagsins og væri varamaður hans Þorgeir Þorgeirsson, en tilkynning þessi var undirrituð af sóknaraðila, varnaraðilanum Skorra, Þorgeiri og fyrrnefndum Gísla. Sama dag var einnig tilkynnt til fyrirtækjaskrár að varnaraðilinn Skorri væri framkvæmdastjóri varnaraðilans Hraðpeninga ehf. svo og að hann færi einn með prókúruumboð fyrir félagið. Í málinu liggur fyrir ársreikningur varnaraðilans Hraðpeninga ehf. fyrir 2009, sem dagsettur var 21. september 2010. Samkvæmt fylgiskjali með reikningnum var eini hluthafinn í félaginu á þeim tíma varnaraðilinn Skorri, sem átti jafnframt sæti í stjórn þess ásamt áðurnefndum Þorgeiri. Einnig liggur fyrir ársreikningur 2010, dagsettur 7. október 2011, en í hliðstæðu fylgiskjali með því kom fram að varnaraðilinn Skorri ætti allt hlutafé í félaginu, svo og að hann ætti ásamt Fjölvari Darra Rafnssyni sæti í stjórn þess. Loks er þess að geta að í fylgiskjali með ársreikningi félagsins 2011, sem var dagsettur 19. febrúar 2013, kom fram að stjórnarmenn í því væru fyrrnefndur Fjölvar og Óskar Þorgils Stefánsson, en eini hluthafinn í félaginu væri JumdonMicro Finance Ltd. á Kýpur. Í málinu liggja ekki fyrir nýrri ársreikningar fyrir varnaraðilann Hraðpeninga ehf. en sá, sem hér var síðast getið, en í málatilbúnaði varnaraðila er staðhæft að umrætt erlent félag sé enn eini hluthafinn í Hraðpeningum ehf. Í bréfi, sem sóknaraðili beindi 15. júlí 2013 til varnaraðilans Hraðpeninga ehf., var vísað til þess að nokkru áður hafi birst í fjölmiðli frétt um að eignarhald að félaginu „hafi verið flutt til eignarhaldsfélags á Kýpur.“ Hann kvaðst ekki kannast við að hafa selt hlut sinn í félaginu, en hann hafi verið meðal stofnenda þess og átt þriðjung hlutafjár. Af þessum sökum krefðist hann þess að haldinn yrði hluthafafundur í félaginu en því var hafnað. Að undangengnum frekari bréfaskiptum aðilanna höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðilum 23. júní 2014 og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann væri eigandi að hlutafé í varnaraðilanum Hraðpeningum ehf. að fjárhæð 500.000 krónur. Með hinum kærða úrskurði var orðið við kröfum varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi. II Svo sem ráðið verður af áðursögðu byggir sóknaraðili á því í málinu að hann hafi sem einn af stofnendum varnaraðilans Hraðpeninga ehf. orðið hluthafi í félaginu í öndverðu og sé hann enn í röðum hluthafa, enda hafi hann ekki ráðstafað hlutafé sínu til annarra. Í málinu leitar hann dóms til viðurkenningar á því. Málsókn í þeim tilgangi, sem að framan greinir, hefði sóknaraðili getað beint að varnaraðilanum Hraðpeningum ehf. með dómkröfu um að í hlutaskrá félagsins yrði fært að sóknaraðili væri hluthafi í því og ætti þar þriðjung heildarhlutafjár, sbr. að nokkru til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2008 í máli nr. 68/2008. Hann hefði einnig getað beint máli að Jumdon Micro FinanceLtd. og haft þar uppi sömu dómkröfu og hann gerir í þessu máli á hendur varnaraðilum. Hvorugt þetta hefur sóknaraðili gert. Í málatilbúnaði hans verður hvergi fundin viðhlítandi skýring á ástæðum þess að hann hafi uppi fyrrgreinda kröfu í máli þessu og beini henni að auki að varnaraðilum. Reifun málsins er af þessum sökum svo áfátt af hendi sóknaraðila að staðfesta verður niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur Sóknaraðili, Sverrir Einar Eiríksson, greiði varnaraðilum, Hraðpeningum ehf. og Skorra Rafni Rafnssyni, hvorum fyrir sig 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 663/2006
|
Húsleit Hald Gjaldþrotaskipti Skaðabætur Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
|
Í kjölfar beiðni skiptastjóra þrotabúsins K ehf. um rannsókn á ætluðu undanskoti eigna félaganna K ehf. og KA ehf. óskaði ríkislögreglustjóri eftir heimild til húsleitar á fjórum stöðum, m.a. á þáverandi heimili U. Í kjölfarið voru kveðnir upp 4 úrskurðir í héraðsdómi þar sem talið var að fyrir lægi rökstuddur grunur um að U hefði skotið undan eignum áðurnefndra félaga. Við leitina á þessum stöðum var lagt hald á ýmsa muni. U óskaði eftir að fá munina afhenta þar sem hann taldi þá sína eign en með bréfi ríkislögreglustjóra var honum tilkynnt að munirnir hefðu þegar verið afhentir skiptastjóra. Ekki var fallist á það með U að leit lögreglu hefði verið andstæð lögum, hins vegar kom ekkert fram um að þegar lögregla afhenti skiptastjóra lausaféð, hefði hún haft undir höndum gögn sem staðfestu að þrotabúin ættu lögmætt tilkall til þess. Jafnframt mátti lögreglu vera kunnugt um að skiptastjóri hefði engan reka gert að því að tryggja rétt þrotabúanna til munanna. Bar því Í bótaábyrgð á því fjárhagslega tjóni, sem gagnáfrýjandi kunni að hafa orðið fyrir af þessum sökum, sbr. a. og b. liðum 176. gr. laga nr. 19/1991. Kröfu U um bætur vegna miska og ætlað tekjutap vegna afurðamissis bifreiðar, sem hald var lagt á, var hafnað. Þá var krafa U um greiðslu vegna halds á ótilgreindum munum vanreifuð og henni því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. mars 2007. Hann krefst þess aðallega að áfrýjandi greiði sér 6.123.041 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júní 2003 til greiðsludags en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi var gagnáfrýjandi framkvæmdastjóri og einn af eigendum Kraftvaka ehf., sem tekið var til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2003. Húsnæði félagsins hafði verið innsiglað af tollstjóranum í Reykjavík, en í ljós kom að gagnáfrýjandi hafði allt að einu komist þangað inn og höfðu öll bókhaldsgögn ásamt skrifstofu- og tölvubúnaði verið fjarlægð er skiptastjóri kom með honum á staðinn. Kvaðst gagnáfrýjandi hafi flutt bókhaldið og búnaðinn á heimili sitt, en ekkert geta afhent nema bókhaldsmöppur þar sem eignir félagsins hafi verið seldar Kvarða Afli ehf., sem áður hét Kvarði Vélsmiðja ehf. Við nánari könnun skiptastjóra kom í ljós að gagnáfrýjandi og sonur hans höfðu 1. júlí 2002 keypt öll hlutabréf í Kvarða Vélsmiðju ehf. af Kraftvaka ehf. og greitt kaupverðið, 100.000 krónur, með því að skuldajafna við inneign sína hjá síðastnefndu félagi. Þá kom fram að Kvarði Vélsmiðja ehf. hafði sama dag gert samning um kaup á rekstri, birgðum, tækjum og áhöldum Kraftvaka ehf. fyrir 3.650.000 krónur. Af þeirri fjárhæð greiddi kaupandinn 3.000.000 krónur með greiðslu inn á skuld seljandans við tollstjórann í Reykjavík, en 650.000 krónur með „millifærslu á viðskiptareikningi“. Við skýrslutöku hjá skiptastjóra 13. janúar 2003 kannaðist gagnáfrýjandi við að þeir feðgar hafi keypt allt hlutafé í Kvarða Vélsmiðju ehf., en enginn samningur hafi verið gerður um kaupin, einungis hafi verið um færslu í bókhaldi að ræða. Þá kvað hann þá feðga sjálfa hafa metið verðmæti eigna Kraftvaka ehf. við söluna 1. júlí 2002. Skiptastjóri gaf gagnáfrýjanda kost á að láta þessi kaup ganga til baka og veitti honum frest í því skyni, en gagnáfrýjandi tók ekki því boði. Skiptastjóri skipaði nýja stjórn í Kvarða Afli ehf. í febrúar 2003 í skjóli þess að hann væri handhafi alls hlutafjár í félaginu vegna þrotabús Kraftvaka ehf. Þessi nýja stjórn leitaði síðan gjaldþrotaskipta á búi Kvarða Afls ehf. með beiðni 10. mars 2003, sem tekin var til greina 12. sama mánaðar. Með bréfum skiptastjórans 27. mars og 9. maí 2003 til lögreglunnar í Reykjavík óskaði hann eftir rannsókn á ætluðu undanskoti eigna félaganna Kraftvaka ehf. og Kvarða Afls ehf. Jafnframt óskaði hann með síðarnefnda bréfinu aðstoðar lögreglu við að brigða tilteknum eignum frá gagnáfrýjanda, en þar kvaðst hann mundu höfða riftunarmál í tengslum við kæru sína. Af því tilefni óskaði ríkislögreglustjóri eftir heimild til húsleitar á fjórum stöðum, meðal annars á þáverandi heimili gagnáfrýjanda og tilteknu húsi á Skarðsströnd. Í kjölfarið voru kveðnir upp fjórir úrskurðir í Héraðsdómi Reykjavíkur 16. júní 2003 en í þeim var talið að fyrir lægi rökstuddur grunur um að gagnáfrýjandi hefði skotið undan eignum áðurnefndra félaga og með því kynni hann að hafa gerst sekur um brot gegn 247. gr. og 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við leit sem fram fór á þessum stöðum 18. júní 2003 var lagt hald á ýmsa muni, sem nánar eru tilgreindir í hinum áfrýjaða dómi. Gagnáfrýjandi óskaði eftir að fá munina afhenta 31. október 2003 þar sem hann taldi þá sína eign. Með bréfi ríkislögreglustjóra 10. nóvember sama ár var gagnáfrýjanda tilkynnt að munirnir hefðu þegar verið afhentir skiptastjóra. Málavöxtum er nánar lýst í héraðsdómi, svo og málsástæðum aðila. II. Af gögnum málsins og framburði gagnáfrýjanda hjá skiptastjóra og lögreglu er ljóst að gagnáfrýjandi þverskallaðist við að verða við skyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að láta skiptastjóra í té bókhaldsgögn og gefa skýringar á hvað um þau og ýmist lausafé áðurnefndra tveggja félaga hafði orðið. Hafði hann sem fyrr segir meðal annars fjarlægt bókhald og eignir Kraftvaka ehf. úr húsnæði félagsins eftir að það hafði verið innsiglað. Jafnframt hafði hann keypt nokkrum dögum áður en bú Kvarða Afls ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta skrifstofubúnað, tölvubúnað og ýmist annað lausafé af félaginu, en það hafði sem fyrr segir keypt flestar eða allar eignir Kraftvaka ehf. rúmu hálfu ári áður. Með vísan til þessa og forsendna héraðsdóms er ekki fallist á með gagnáfrýjanda að leit lögreglu 18. júní 2003, sem um er fjallað í máli þessu, eða haldlagning muna við þá leit hafi verið andstæð lögum. Það sama gildir um leitarúrskurði héraðsdómara 16. sama mánaðar. Eins og nánar er rakið í forsendum héraðsdóms er hins vegar ekkert komið fram um að lögregla hafi, er hún afhenti skiptastjóra umrætt lausafé sem hald var lagt á, haft undir höndum gögn sem staðfestu að þrotabúin ættu lögmætt tilkall til þess. Að auki mátti lögreglu vera kunnugt um að skiptastjóri hafði engan reka gert að því að tryggja rétt þrotabúanna til munanna með ráðstöfunum sem honum voru að lögum tiltækar. Við þessar aðstæður var lögreglu óheimilt að afhenda skiptastjóra hina haldlögðu muni. Ber því aðaláfrýjandi bótaábyrgð á því fjárhagslega tjóni, sem gagnáfrýjandi kann að orðið fyrir af þessu sökum samkvæmt a. og b. liðum 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður því tekin afstaða til einstakra liða í kröfugerð gagnáfrýjanda. Með vísan til forsendna héraðsdóms er kröfulið gagnáfrýjanda um bætur vegna áætlaðs tekjutjóns hans hafnað. Gagnáfrýjandi gerir einnig kröfu um greiðslu annars vegar 510.856 króna vegna haldlagningar lögreglu á skrifstofu- og tölvubúnaði og hins vegar 1.401.185 króna vegna haldlagningar á rafvörum og handverkfærum. Taka þessar fjárhæðir mið af tveimur reikningum, sem nánar er lýst í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hans er fallist á að ákvörðun bóta verði ekki byggð á þessum reikningum. Önnur gögn hafa heldur ekki verið lögð fram sem skýrt gætu til hvaða einstakra hluta þessir kröfuliðir taka og þá heldur ekki um verðmæti þeirra. Eru þessir kröfuliðir svo vanreifaðir að þeim ber að vísa af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Þá gerir gagnáfrýjandi kröfu um bætur fyrir afnotamissi bifreiðarinnar IZ-012 eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Hann hefur engan reka gert að því að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna afnotamissis bifreiðarinnar og er þessum lið í kröfu hans því hafnað. Ríkislögreglustjóri tilkynnti gagnáfrýjanda fyrst 10. nóvember 2003 að hinir haldlögðu munir hefðu verið afhentir skiptastjóra, en óumdeilt er að það hafi verið gert 27. ágúst sama ár. Frá þeim tíma lá rannsóknin að mestu niðri uns henni lauk með ákvörðun ríkislögreglustjóra 13. september 2004 um að fella hana niður og var gagnáfrýjanda tilkynnt það sama dag. Er fallist á með héraðsdómi að þessi dráttur á málinu hafi verið úr hófi. Hins vegar eru ekki fyrir hendi skilyrði til að dæma gagnáfrýjanda miskabætur af þessum sökum, hvorki samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 né 26. gr. skaðabótalaga nr 50/1993. Ber því að sýkna aðaláfrýjanda af þeirri kröfu gagnáfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu gagnáfrýjanda, Unnsteins B. Eggertssonar, um greiðslu skaðabóta að fjárhæð samtals 1.912.041 króna er vísað frá héraðsdómi. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er að öðru leyti sýkn af kröfu gagnáfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 400.000 krónur. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 11. mars 2005 og dómtekið 5. september sl. Stefnandi er Unnsteinn B. Eggertsson, Vallarási 2, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verður dæmdur til greiðslu 6.123.041 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. júní 2003 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda auk málskostnaðar. Málsatvik Mál þetta er sprottið af leit sem fram fór á vegum ríkislögreglustjóra 18. júní 2003 á jörðinni Skarðsá í Dalabyggð, eign stefnanda, og að Súluhöfða 21, Mosfellsbæ, þáverandi lögheimili stefnanda, samkvæmt úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 16. sama mánaðar svo og haldlagningu á eftirgreindum munum: Að Skarðsá Brotvél (merkt B-1 í haldlagningarskýrslu) Hitablásari (merkt B-2 í haldlagningarskýrslu) Höggborvél (merkt B-3 í haldlagningarskýrslu) HP 1200 prentari (merkt B-4 í haldlagningarskýrslu) Canon faxtæki (merkt B-5 í haldlagningarskýrslu) Dell heimilistölva ásamt lyklaborði og mús (merkt B-6 í haldlagningarskýrslu) Dell tölvuskjár, 19" (merkt B-7 í haldlagningarskýrslu) Benz IZ-012 (merkt B-9 í haldlagningarskýrslu) Að Súluhöfða 21 Ljósritunarvél Canon GP 160 (merkt A-23 í haldlagningarskýrslu) Dell borðtölva (merkt A-24 í haldlagningarskýrslu) Dell tölvuskjár SN (merkt A-25 í haldlagningarskýrslu) Lyklaborð og mús (merkt A-26 í haldlagningarskýrslu) Dell tölvuskjár (merkt A-27 í haldlagningarskýrslu) Lyklaborð og mús (merkt A-28 í haldlagningarskýrslu) Tildrög málsins eru þau að 9. janúar 2003 var bú Kraftvaka ehf. tekið til gjaldþrotaskipta, en stefnandi hafði verið stjórnandi og einn aðaleiganda félagsins. Samkvæmt greinargerð skiptastjóra þrotabúsins, Kristjáns Ólafssonar hrl., 6. febrúar 2003 og bréfi hans til ríkislögreglustjóra 27. mars 2003 vaknaði grunur um undanskot eigna þegar í ljós kom að stefnandi hafði haft aðgang að starfstöð félagsins þótt hún hefði verið innsigluð vegna skulda við tollstjóra. Þá hafi komið í ljós að allur rekstur og eignir félagsins höfðu verið seld Kvarða-Afli ehf. 1. júlí 2002 (þá Kvarði vélsmiðja ehf.) fyrir alls 3.650.000 krónur. Sama dag hafði Kvarði-Afl ehf. verið selt stefnanda og syni hans persónulega fyrir 100.000 krónur og höfðu þeir feðgar greitt kaupverðið með skuldajöfnun við inneign sína hjá Kraftvaka ehf. Í greinargerð skiptastjóra kemur fram ekkert mat hafði farið fram á þeim eignum sem seldar voru frá Kraftvaka ehf. Þá kemur fram að skiptastjóri taldi sölu Kvarða-Afls ehf. að vettugi virðandi og að hann færi með hlutafé félagsins án tillits til sölunnar 1. júlí 2002. Skipaði skiptastjóri nýja stjórn í Kvarða-Afli ehf., m.a. þannig að hann sjálfur var stjórnarformaður. Eftir könnun á fjármálum félagsins var óskað eftir gjaldþrotaskiptum fyrir hönd Kvarða-Afls ehf. Í bréfi skiptastjóra kemur þó fram að þessi könnun hafi verið erfiðleikum bundin þar sem á þessum tíma hafi bókhald félagsins ekki fengist afhent. Var félagið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 12. mars 2003 og fyrrnefndur Kristján Ólafsson hrl., skiptastjóri Kraftvaka ehf. og stjórnarformaður Kvarða-Afls ehf., skipaður skiptastjóri þrotabús Kvarða-Afls ehf. Með bréfi 27. mars 2003 óskaði skiptastjóri framangreindra þrotabúa eftir rannsókn ríkislögreglustjóra á ætluðu undanskoti eigna, m.a. í tiltekin hús á Skarðsströnd og á Súluhöfða 21 sem og vegna ráðstöfunar stefnanda á bifreið í eigu Kvarða-Afls ehf. til sín. Með bréfi 9. maí 2003 til lögreglunnar í Reykjavík var óskað eftir aðstoð lögreglunnar við að brigða tilteknum eignum frá stefnanda sem m.a. var talið að væru á Skarðsströnd og Súluhöfða 21, en beiðnin var framsend ríkislögreglustjóra 21. sama mánaðar. Urðu þessar beiðnir skiptastjóra tilefni þess að ríkislögreglustjóri óskaði eftir heimild til leitar á Skarðsströnd og Súluhöfða 21 hinn 16. júní 2003. Samkvæmt forsendum í úrskurðum héraðsdóms, sem kveðnir voru upp 16. júní 2003, var talinn liggja fyrir rökstuddur grunur um að stefnandi hefði komið undan eignum í eigu Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf. sem hann hafði áður verið í fyrirsvari fyrir. Segir í forsendunum að grunur liggi fyrir um að komið hafi verið undan munum, svo sem verkfærum, vinnuvélum og skrifstofu- og tölvubúnaði. Var talið að með þessu kynni stefnandi að hafa gerst sekur um brot gegn 247. og 250. gr. hegningarlaga og bæri því með vísan til 1. mgr. 90. gr., sbr. 89. gr. laga nr. 19/1991 að heimila leit á jörðinni. Við umræddar leitir var lagt hald á ýmislegt lausafé sem talið var vera í eigu fyrrnefndra félaga. Samkvæmt skýrslu Hálfdáns Daðasonar lögreglumanns fyrir dómi voru við leitirnar notuð ýmis gögn, aðallega afrit reikninga úr bókhaldi félaganna auk einhverra mynda, og var reynt að ganga úr skugga um hvort við leitirnar fyndust munir sem svöruðu til lýsinga á þessum gögnum. Að Skarðsá var lagt hald á alls 9 muni, þar á meðal Benz-sendibifreið með skrásetningarnúmerið IZ-012. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi voru þeir munir sem hald var lagt á að Skarðsá allir komnir frá Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afli ehf. utan tveir (þ.e. hitablásari merktur B-2 á haldlagningarskýrslu og höggborvél merkt B-3 á haldlagningarskýrslu). Að Súluhöfða 21 var lagt hald á alls 29 muni, þar af voru 22 munir möppur með skjölum og bókhaldsgögnum. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda voru ýmis persónuleg skjöl sem ekki tengdust starfsemi Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afli ehf. meðal þessara gagna. Annað lausafé sem lagt var hald á (ljósritunarvél, tölvubúnaður og þvottavél, merkt A-23 til A-29) var samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda allt komið frá Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afli ehf. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda var allt lausafé sem hald var lagt á að Skarðströnd í hans eigu að frátaldri gröfu af gerðinni JCB (merkt B-8 í haldlagningarskýrslu) og þvottavél sem lagt var hald á að Súluhöfða (merkt A-29). Hinn 26. júní 2003 gaf stefnandi skýrslu sem sakborningur hjá ríkislögreglustjóra. Tjáði hann sig þar ítarlega um kæruefnið. Þá var farið yfir réttindi yfir þeim munum sem hald hafði verið lagt á við framangreindar leitir. Hinn 29. júlí 2003 óskaði ríkislögreglustjóri eftir ýmsum gögnum og upplýsingum frá skiptastjóra Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf. Hinn 10. nóvember 2003 var þessi beiðni ítrekuð. Með bréfi 20. nóvember 2003 svaraði skiptastjóri loks erindi ríkislögreglustjóra. Með bréfi 13. september 2004 lýsti ríkissaksóknari því yfir að mál stefnanda hefði verið fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt lýsingu málsatvika í stefnu voru stefnanda afhentar ýmsar möppur og önnur pappírsgögn „eftir langt þóf“ eftir að þessi gögn höfðu áður verið afhent skiptastjóra. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að 19. september 2003 hafi hann fundið bifreiðina IZ-012 á bílasölu á Stykkishólmi fyrir tilviljun. Hafi verið komið fyrir spjaldi í framrúðu bifreiðarinnar með verðinu 550.000 krónur. Eftir viðræður við bílasalann, Arilius Sigurðsson, sem hafi símað til Halldórs Lúðvígssonar, sem aðstoðað hafði Kristján Ólafsson hrl. við skiptastjórn, hafi honum verið afhentur bíllinn og hann ekið á brott. Halldór Lúðvígsson staðfesti fyrir dómi að hann hefði flutt bifreiðina á bílasöluna og taldi sig hafa gert það samkvæmt fyrirmælum skiptastjórans, Kristjáns Ólafssonar hrl. Hann mundi eftir því að hringt hafði verið í hann af bílasölunni þegar stefnandi óskaði eftir því að fá bifreiðina afhenta. Hafi hann þá reynt að ná í skiptastjóra án árangurs og í framhaldi af því hafi bifreiðin verið afhent stefnanda án þess að hann gæti mótmælt því. Með bréfi 31. október 2003 óskaði stefnandi eftir því að þeir munir sem lagt var hald á og væru í persónulegri eigu stefnanda yrðu afhentir honum en ella yrðu gefnar viðeigandi skýringar. Með bréfi 10. nóvember 2003 var stefnanda tjáð að umræddir munir hefðu verið afhentir skiptastjóra. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Auk þess komu fyrir dóm sem vitni, Halldór Lúðvígsson vörslusviptingarmaður, Kristján Ólafsson hrl., skiptastjóri þrotabúa Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf., Hjalti Pálmason, fyrrverandi fulltrúi ríkislögreglustjóra, Hálfdán Daðason, fyrrverandi lögreglufulltrúi hjá ríkislögreglustjóra, Jón Lárusson, fyrrverandi lögreglufulltrúi hjá ríkislögreglustjóra og Arilius Sigurðsson, bílasali í Borgarnesi. Í skýrslu Kristjáns Ólafssonar hrl. kom fram að engin riftunarmál hefðu verið höfðuð fyrir hönd þrotabúa Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf. Kristján gat ekki upplýst hvort hann hefði fyrir hönd þrotabúanna tekið við þeim munum sem hald var lagt á og hvort eða hvernig þeim hefði verið ráðstafað í þágu þrotabúanna. Skiptastjórinn kannaðist þó við undirritun sína á haldlagningarskýrslum lögreglunnar þar sem kvittað var fyrir móttöku á þessum munum. Í skýrslu Hjalta Pálmasonar kom fram að eftir að kæra skiptastjóra lá fyrir hafi það verið talið andstætt rannsóknarhagsmunum að yfirheyra stefnanda áður en leit yrði gerð. Hann staðfesti að litið hefði verið svo á að þeir munir sem lagt var hald á væru eign umræddra þrotabúa og bæri að skila til skiptastjóra. Að öðru leyti er ekki ástæða til að rekja sérstaklega munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra aðgerða ríkislögreglustjóra sem áður greinir. Rekur stefnandi í þessu sambandi að stefnandi og eiginkona hans hafi í framhaldi af aðgerðum ríkislögreglustjóra strítt við ýmsa erfiðleika, t.d. kvíða-, streitu- og svefnvandamál. Fyrst í mars 2005 hafi stefnandi getað hafið störf að nýju. Stefnandi telur að ríkislögreglustjóri hafi byggt aðgerðir sínar gagnrýnislaust á upplýsingum frá Kristjáni Ólafssyni hrl. sem síðar hafi reynst rangar. Sama eigi við um úrskurði héraðsdóms þar sem veitt var heimild til leitar. Hafi þar verið um að ræða „fullkomna vanrækslu dómarans um að gæta að rétti stefnanda í úrskurði sínum“, svo sem segir í stefnu. Í ljós hafi komið að stefnandi hafi verið borinn röngum sökum og hafi hann því að ófyrirsynju og vegna gáleysis rannsóknaraðila og dómara sætt ólögmætri meingerð gegn friði, æru og persónu sinni með tilefnislausum húsleitum og þvingunum af hálfu ríkislögreglustjórans. Stefnandi vísar í þessu sambandi einnig til þess að hann hafi orðið fyrir álitshnekki í Dalabyggð vegna aðdróttana, dylgna og þess háttar. Stefnandi vísar einnig til þess að rannsókn málsins hafi legið niðri lengi þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir um framvindu hennar. Málið hafi svo loks verið fellt niður en það hafi ekki verið tilkynnt stefnanda fyrr en eftir eftirgangsmuni, sbr. bréf ríkislögreglustjóra 13. september 2004. Á meðan hafi stefnandi legið undir grun um refsiverða háttsemi. Stefnandi hafi á engan hátt verið valdur að eða stuðlað að því að hann sætti þeim aðgerðum, sem ríkislögreglustjóri beitti og telja verði fullkomlega óforsvaranlegar. Hann hafi saklaus verið dreginn inn í rannsókn vegna gálausra og óforsvaranlegra vinnubragða rannsóknaraðila og héraðsdómara. Beri að leggja ábyrgð á fjártjóni hans og miska á ríkissjóð, enda beri ríkissjóður alla ábyrgð og áhættu á tjóni, er hljótist af beitingu lögregluvalds í tilvikum sem þessum svo og þess óútskýrða dráttar sem varð á að ljúka málinu formlega, sbr. XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála, einkum 175. og 176. gr. og á ákvæði 26. gr. laga nr. 50/1993. Að því er varðar fjártjón kemur fram í stefnu að stefnanda hafi reynst ómögulegt að fá atvinnu meðan hann lá undir grun um refsiverða háttsemi auk þess sem ferlið allt hafi valdið honum líkamlegum og andlegum þjáningum sem hafi leitt til óvinnufærni yfir langt tímabil. Þá vísar hann til þess að hann eigi rétt á því að fá andvirði haldlagðra muna bætt. Sundurliðun fjártjóns er sem hér segir: 1. Áætlað tekjutjón fram til mars 2005 1.500.000 kr. 2. Haldlagður skrifstofu og tölvubúnaður 510.856 kr. 3. Haldlagðar rafvörur og handverkfæri 1.401.185 kr. 4. Afnotamissir sendibifreiðar í þrjá mánuði 90 dagar x 7.900 (án vsk.) 711.000 kr. Samtals 4.123.041 kr. Að því er varðar liði nr. 2 og 3 kveður stefnandi að miðað sé við kaupverð stefnanda á þeim samkvæmt framlögðum reikningum. Að því er varðar lið nr. 4 segir að missir bifreiðarinnar hafi verið sérstaklega bagalegur fyrir stefnanda þar sem hann notaði hana við grásleppuútgerð sem hann stundi á sumrin. Daggjald sé reiknað samkvæmt almennri gjaldskrá á útleigu sambærilegra sendibifreiða og stefnanda. Stefnandi krefst bóta fyrir ólögmæta meingerð gegn friði, æru og persónu án þess að hafa unnið þar til sakar svo og annars miska, sem hann metur á 2.000.000 króna. Stefnandi reisir kröfur sínar á meginreglum skaðabótaréttar svo og á XXI. kafla laga nr. 19/1991 um bætur handa sakborningi og laga nr. 50/1993. Þá vísar stefnandi til mannréttindaákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1994 og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 og er dráttarvaxta krafist frá þeim degi er hin ólögmæta aðför hófst gegn stefnendum með húsleit 18. júní 2003 III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að lögregla hafi haft rökstuddan grun um að refsiverð brot kynnu að hafa verið framin af stefnanda vegna ráðstöfunar eigna þrotabúa Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf. og hafi því verið gerð krafa um leit 16. júní 2003 svo sem áður greini. Um hafi verið að ræða skiptameðferð þrotabúa. Skiptastjóri hafi rannsóknar- og athafnaskyldu í því efni að finna eigur búsins og tryggja að þær séu til staðar við skiptin. Ljóst sé að lögreglu beri að veita liðsinni sitt með því að aðstoða við að ná vörslum eigna sem tilheyra þrotabúinu. Stefnandi hafi hins vegar verið ósamvinnuþýður við skiptastjóra sem hafi orðið að leita til lögreglu m.a. af þeim sökum. Hafi stefnandi þannig alfarið sjálfur kallað yfir sig rannsókn og aðgerðir lögreglu. Leitir og haldlagning hafi byggst á úrskurðum héraðsdóms og verið fyllilega lögmætar. Hvorki stefnandi né annar hafi hirt um að bera haldlagninguna undir héraðsdóm eins og heimildir stóðu til, sbr. 75. og 79. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 og verði stefnandi að bera af því hallann. Umfangsmikil rannsókn hafi farið fram á ætluðum brotum. Hafi málið verið umfangsmikið og óhjákvæmilegt að yfirfara mikið af gögnum, svo sem bókhaldsgögn, kaupsamninga og margt annað tengt umræddri atvinnustarfsemi. Stefndi telur að meðferð málsins hjá lögreglu hafi ekki tekið óeðlilega langan tíma. Öllum málsástæðum varðandi fyrrverandi eiginkonu stefnanda er mótmælt sem málinu óviðkomandi, röngum og ósönnuðum, enda sé hún ekki aðili málsins. Ekkert liggi fyrir um ætlað heilsutjón og óvinnufærni stefnanda og enn síður um tengsl slíks við hina umdeildu atburði. Er öllum fullyrðingum stefnanda um þetta mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Liggi ekki fyrir að stefnandi hafi ekki unnið eftir þetta og enn síður að það hafi tengst umræddum atburðum. Mótmælt er fullyrðingum um að skylt hafi verið að láta stefnanda vita að til stæði að gera kröfu um húsleit eða að slík krafa væri fram komin, enda ljóst að það gengi gegn hagsmunum rannsóknarinnar. Engu breytir þótt nágrannar stefnanda hafi e.t.v. vitað um atburðina eftir á, enda óhjákvæmilegt. Starfsmenn stefndu hafi farið fram með þeirri varkárni og nærfærni sem unnt var miðað við málavexti. Ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir nokkrum miska eða álitshnekki vegna þessa. Þá er fullyrðingum um ósjálfstæði dómara og rannsóknaraðila mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefndi áréttar að stefnandi hafi ekki sýnt fram á tjón af neinu tagi. Þá hafi ekki verið bent á neinar þær aðgerðir eða háttsemi sem leitt geti til bótaskyldu stefnda. Einnig er vísað til þess að stefnandi hafi ekki látið reyna á úrræði laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., um ábyrgð skiptastjóra eða 27. gr. laga um dómstóla nr. 15/1998 að því er varði ábyrgð héraðsdómara. Verði ekki fallist á sýknukröfu telur stefndi ljóst að bótakröfur séu allt of háar og byggi ekki á neinum gögnum. Fyrsti liður bótakröfu sé ekki studdur við nein gögn. Liggi ekkert fyrir um óvinnufærni stefnanda eða á hverju tölur um tjón hans að þessu leyti séu byggðar. Varðandi annan og þriðja liðinn hafi stefnandi ekki sýnt fram á að rangt hafi verið að koma hinum haldlögðu munum í vörslur skiptastjóra, en þess beri að geta að ekki hvílir fortakslaus skylda á lögreglu að aflétta haldi í hendur þess sem upphaflega er skráður sem þolandi haldlagningar. Sé lögreglu rétt að koma haldlögðum munum í hendur þess sem á tilkall til munarins. Um hinn fjórða lið ber að geta þess að ekkert liggur fyrir um hann eða á hverju hann er byggður. Þá sé miskabótakröfum alfarið mótmælt. Að lokum er vísað til þess að stefnandi hafi ekki sinnt skyldu sinni að reyna að takmarka tjón sitt. IV. Í máli þessu liggur fyrir að rannsókn á ætluðum brotum stefnanda gegn 247. og 250. gr. hegningarlaga hefur verið hætt, en haldlagning ríkislögreglustjóra á því lausafé sem áður greinir var þáttur í þeirri rannsókn. Að mati dómara er ekkert komið fram um að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hér um ræðir. Er 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, því ekki til fyrirstöðu að fallist verði á kröfu stefnanda um bætur samkvæmt 176. gr. laganna. Eins og áður greinir óskaði skiptastjóri þrotabús Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf. eftir aðgerðum lögreglu með bréfi 27. mars 2003. Í bréfinu kom m.a. fram að skiptastjóri hefði fengið ábendingu frá manni sem hefði séð varning fluttan með vörubíl í hús á jörðinni Skarðströnd í a.m.k. þremur ferðum. Sagði svo í bréfi skiptastjóra að meðal þess sem rannsaka þyrfti væri í fyrsta lagi „mögulegt undanskot eigna (ýmiss varnings í eigu þrotabúanna) í hús á nafngreindum jörðum á Skarðsströnd í Dalasýslu og jafnvel víðar (Reykjavík og nágrenni) þó einkum í Súluhöfða 21, Mosfellsbæ og Jónsgeisla 2 í Reykjavík“ en í öðru lagi „»samning um sölu« Unnsteins til sjálfs sín á bíl í eigu Kvarða-Afls ehf. með skráningarnúmerinu IZ 012; Mercedes Benz árgerð 1986.“ Að mati dómara verður að hafa í huga að á þessum tíma lá fyrir að allar eignir Kraftvaka ehf. höfðu í einu lagi verið færðar til Kvarða-Afls ehf. Hins vegar hafði skiptastjóri ekki fengið bókhald Kvarða-Afls ehf. og gat því ekki kynnt sér hvernig hagað hafði verið ráðstöfun eignanna af hálfu síðargreinda félagsins. Þá lá fyrir rökstuddur grunur um að eignir Kvarða-Afls ehf., áður í eigu Kraftavaka ehf., væru fluttar á ýmsa staði sem ekki tengdust starfsemi fyrirtækisins. Eins og atvikum málsins var háttað telur dómari að þær upplýsingar sem skiptastjóri lagði fram fyrir lögreglu hafi rennt nægilegum stoðum undir grun um að stefnandi kynni að hafa gerst sekur um brot gegn 250. gr. hegningarlaga eða jafnvel 247. gr. sömu laga með því að koma undan ýmsum eignum Kvarða-Afls ehf. Eins og málið lá fyrir lögreglu í framhaldi af kæru skiptastjóra getur dómari ekki fallist á að rannsóknara hafi verið skylt að hlutast til um skýrslutöku af stefnanda áður en gerð var krafa um heimild til leitar hjá dómstólum, enda hefði slík skýrslutaka augljóslega getað spillt rannsóknarhagsmunum. Það er jafnframt álit dómara að þau gögn sem fyrir lágu á þessum tíma, og stöfuðu frá skiptastjóra umræddra þrotabúa, hafi rennt nægum stoðum undir heimild lögreglu til leitar á jörðinni Skarðsá og að Súluhöfða 21, Mosfellsbæ, í þeim tilgangi að finna og leggja hald á muni í eigu þrotabús Kvarða-Afls ehf. Er því hvorki fallist á að krafa lögreglu um leit né úrskurður héraðsdómara 16. júní 2003 hafi verið ólögmætur, sbr. 1. mgr. 90. gr. og 89. gr., laga nr. 19/1991. Í málinu er fram komið að lögreglumenn notuðust við lista úr bókhaldi Kraftvaka ehf. um keypt og gjaldfærð áhöld fyrirtækisins auk fylgiskjala úr bókhaldi þar sem nánari lýsingar á þessum áhöldum var að finna. Bar lögreglumaðurinn Hálfdán Daðason fyrir dómi að við framkvæmd leitar hefði verið leitast eftir föngum við að ganga úr skugga um hvort um muni á þessum listum væri að ræða að Skarðsá og Súluhöfða 21. Fær þessi lýsing Hálfdáns á framkvæmd leitarinnar stoð í aðilaskýrslu stefnanda þess efnis að þeir munir sem þar var lagt hald á hafi í öllum tilvikum nema tveimur (þ.e. hitablásari og höggborvél) verið komnir frá Kraftvaka ehf. Verður því ekki á það fallist að haldlagning hafi verið víðtækari en efni stóðu til. Þá hefur ekkert komið fram um að framganga lögreglumanna við framkvæmd leitar og haldlagningar hafi verið úr hófi harkaleg eða særandi fyrir stefnanda. Við umræddar leitir var m.a. lagt hald á ýmis bókhaldsgögn sem talin voru tengjast Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afli ehf. Stuttu eftir leitina, þ.e. 26. júní 2003, gaf stefnandi svo skýrslu hjá lögreglu þar sem hann færði m.a. fram skýringar á því hvernig það lausafé sem hald hafði verið lagt á hafði skipt um hendur. Telur dómari að við skoðun á bókhaldsgögnum, svo og við yfirheyrslu stefnanda, hafi rannsóknara mátt verða ljóst á hvaða grundvelli stefnandi taldi sig eiga þá muni sem hald hafði verið lagt á. Nánar tiltekið hlaut frekari rannsókn málsins að leiða í ljós að því lausafé, sem hér var um að ræða og lagt hafði verið hald á, hafði verið afsalað til Kvarða ehf. (síðar Kvarða-Afls ehf.) 1. júlí 2002, en hafði síðan verið selt stefnanda persónulega. Hlaut rannsóknin enn fremur að leiða í ljós að til voru gögn um þessar ráðstafanir í bókhaldi Kvarða-Afls ehf., sbr. reikninga dagsetta 31. desember 2002, 1. janúar 2003 og 6. febrúar sama ár, og stefnandi taldi sig hafa greitt kaupverðið með skuldajöfnuði vegna inneignar hans og sonar hans hjá fyrirtækinu. Þeir gerningar sem stefnandi skýrði frá í skýrslutökunni 26. júní 2003 voru vafalaust riftanlegir samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Einnig gat ógildi þessara gerninga að samningarétti komið til álita, sbr. einkum 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningar. Að lokum kunnu þessir gerningar að vera þess eðlis að þeir vörðuðu við 250. gr. hegningarlaga. Skiptastjóra voru ýmis úrræði tæk til að tryggja rétt þrotabúanna vegna umræddra eigna, t.d. krefjast kyrrsetningar þeirra. Nánari rannsókn málsins hlaut hins vegar að leiða í ljós að ekkert renndi stoðum undir þá skoðun skiptastjóra að umrædd þrotabú væru, án nokkurra aðgerða skiptastjóra, raunverulegir eigendur þeirra muna sem hér um ræddi. Ekki síst átti þetta við um bifreiðina IZ-012 sem var skráð á nafn stefnanda án þess að skiptastjóri hefði uppi nokkra viðleitni til þess að fá þeirri skráningu hnekkt eða þeim löggerningi er þar bjó að baki. Samkvæmt framangreindu hafði lögregla ekkert í höndum um að þrotabú Kraftvaka ehf. eða Kvarða-Afls ehf. ættu lögmætt tilkall til þess lausafé sem lagt var hald á við leitirnar 18. júní 2003. Var lögreglu því óheimilt að afhenda skiptastjóra þrotabúanna þessa muni, en samkvæmt skýrslu skiptastjóra fyrir dómi er óvíst hvort og með hvaða hætti mununum var síðar ráðstafað í þágu þrotabúanna. Við þetta bætist að á skorti að rannsókn málsins væri fram haldið með eðlilegum hraða sumarið 2003 og gengið væri úr skugga um, án ástæðulauss dráttar, hvort ástæða væri til áframhaldandi haldlagningar. Stefnanda var þannig fyrst tilkynnt um ráðstöfun munanna með bréfi 10. nóvember 2003, en munirnir munu hafa verið afhentir skiptastjóra 27. ágúst 2003 ef marka má móttökukvittanir skiptastjóra á haldlagningarskýrslum. Að frátöldum beiðnum ríkislögreglustjóra um upplýsingar og gögn frá skiptastjóra í júlí og nóvember 2003 verður ekki séð að starfsmenn ríkislögreglustjóra hafi aðhafst nokkuð í þágu rannsóknar málsins. Einkum telur dómari að með öllu sé óútskýrður sá dráttur sem varð á rannsókn málsins eftir að skiptastjóri svaraði umræddu erindi lögreglunnar með bréfi 20. nóvember 2003 þar til að tilkynnt var um lok rannsóknar málsins tæpum 10 mánuðum síðar, þ.e. 13. september 2004. Þótt skilyrði hafi verið uppfyllt til að leggja hald á umrædda muni að Skarðströnd og Súluhöfða 21 við leit 18. júní 2003 er það samkvæmt þessu niðurstaða dómara að skort hafi á að umræddri rannsókn væri framhaldið með eðlilegum hraða, þar á meðal hvort ástæða væri til áframahaldandi haldlagningar þeirra muna sem hér um ræðir. Þá telur dómari að sú ákvörðun rannsóknara að afhenda skiptastjóra munina í stað stefnanda hafi verið ólögmæt hvað sem leið hugsanlegum kröfum eða bráðabirgðafullnustuaðgerðum af hálfu þrotabúa Kraftvaka ehf. og Kvarða-Afls ehf. Ber stefndi bótaábyrgð á fjárhagslegu tjóni stefnanda af þessum sökum samkvæmt a- og b-liðum 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 199. gr. laga nr. 82/1998, svo og samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar, en í máli þessu kemur bótaábyrgð skiptastjóra samkvæmt 5. mgr. 77. gr. laga nr. 21/1991 ekki til skoðunar. Víkur þá að sundurliðun kröfu stefnanda um bætur. Stefnandi krefst í fyrsta lagi 1.500.000 króna fyrir áætlað tekjutjón fram til mars 2005. Lýsir stefnandi því að stefnanda hafi reynst ómögulegt að fá atvinnu meðan hann lá undir grun um refsiverða háttsemi auk þess sem aðgerðir lögreglu hafi valdið honum líkamlegum og andlegum þjáningum sem gerðu það að verkum að hann varð óvinnufær meira og minna yfir langt tímabil. Hefur stefnandi lagt fram skattaleg gögn um tekjur sínar 2002 til 2005 þessu til stuðnings, en þessi gögn bera með sér að tekjur stefnanda hafa verið verulega lægri á árunum 2003-2005 samanborið við árið 2002. Að mati dómara hefur ekkert verið fært fram í málinu sem gefur vísbendingu um að stefnandi hafi orðið óvinnufær, að hluta eða í heild, vegna aðgerða lögreglu. Raunar benda gögn málsins til þess að stefnandi hafi nýtt aflahæfi sitt nokkuð óslitið á þessu tímabili, m.a. við eigin útgerð frá Skarðsströnd. Jafnvel þótt fallist væri á að stefnandi hefði orðið fyrir einhverju tekjutapi vegna þeirra hluta sem hald var lagt á liggja engin gögn fyrir um nánari fjárhæð þess tjóns. Er þessi liður í kröfu stefnanda því ósannaður og verður honum hafnað. Í annan stað krefst stefnandi 510.856 króna fyrir haldlagðan skrifstofu- og tölvubúnað. Er þessi fjárhæð miðuð við upphæð á reikningi 31. desember 2002, þar sem Kvarði-Afl ehf. seldi stefnanda tvö skrifborð ásamt fylgihlutum (35.000 krónur), allar tölvur og búnað tengdan þeim (250.000 krónur), ljósritunarvél (135.305 krónur) og faxtæki (25.021) fyrir 554.431 krónu að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt nánari skýringum lögmanns stefnanda við aðalmeðferð málsins er fjárhæð kröfuliðarins miðuð við alla ofangreinda hluti að frátöldum skrifborðum (43.575 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti). Frekari tilgreiningu á hinum seldu hlutum er ekki að finna í gögnum málsins. Í þriðja stað krefst stefnandi 1.401.185 króna fyrir haldlagðar rafvörur og handverkfæri. Fjárhæðin svarar til reiknings 1. janúar 2003 þar sem „rafvörur af lager og ýmis handverkfæri skv. lista“ voru seld stefnanda. Enga frekari tilgreiningu á hinum seldu hlutum er að finna í gögnum málsins. Það er álit dómara að á grundvelli framangreindra reikninga eða annarra gagna málsins sé ómögulegt að skera úr um hvort og þá að hvaða marki það lausafé sem hald var lagt á 18. júní 2003 hafi svarað til þeirra hluta sem seldir voru stefnanda 31. desember 2002 og 1. janúar 2003. Ýmislegt mælir raunar á móti því að svo geti verið. Til dæmis verður ekki séð að hald hafi verið lagt á neina hluti sem geta fallið undir lýsinguna „rafvörur af lager“, sbr. reikning 1. janúar 2003. Þá benda listar yfir lausafé í eigu Kraftvaka ehf. fremur í þá átt að mun meira lausafé en lagt var hald á 18. júní 2003 hafi verið andlag samninga stefnanda við Kraftvaka ehf. um áramótin 2002/2003. Verður ákvörðun bóta því ekki byggð á umræddum reikningum. Með hliðsjón af því að mat á þeim munum sem hér er um að ræða er vandkvæðum bundið þykir stefnandi allt að einu hafa fært slíkar sönnur að tjóni sínu að heimilt sé að dæma honum bætur að álitum. Þykja þær hæfilega metnar 1.000.000 króna fyrir haldlagðan skrifstofu-, tölvubúnað og annað lausafé. Í fjórða lagi krefst stefnandi 711.000 króna fyrir afnotamissi bifreiðarinnar IZ-012 í þrjá mánuði og miðar hann fjárhæðina við leigugjald sambærilegrar bifreiðar hjá tiltekinni bílaleigu. Stefnandi hefur engin gögn lagt fram um þann kostnað sem hann telur sig hafa haft af því að stunda atvinnustarfsemi sína án bifreiðarinnar. Er þá sérstaklega haft í huga að ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi nokkurn tíma leigt bifreið eða annað flutningstæki á því tímabili sem hér um ræðir. Er því ósannað að tjón hans nemi framangreindri fjárhæð. Hins vegar þykir stefnandi hafa fært líkur að því að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna afnotamissis bifreiðarinnar og einnig við að endurheimta hana. Verða honum dæmdar bætur að álitum einnig fyrir þennan þátt málsins. Ber við mat á þeim bótum að taka tillit til þess að hér var um að ræða gamla bifreið sem seld hafði verið stefnanda 6. febrúar 2003 fyrir 105.825 krónur, en síðan endurbætt nokkuð í hans vörslum. Þykja bætur fyrir þennan þátt hæfilega metnar 50.000 krónur. Eins og áður greinir er það álit dómara að rannsókn ríkislögreglustjóra hafi dregist úr hófi, einkum frá því að gögn voru móttekin 20. nóvember 2003 og þar til að tilkynnt var um lok rannsóknar málsins 13. september 2004. Er þá litið til umfangs og eðlis málsins og þess tíma sem ætla mátti að tæki að fara yfir þau bókhaldslegu gögn sem aflað hafði verið. Verður að meta þennan drátt sem brot á friði og æru stefnanda þannig að varði bótum samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja þær bætur hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.300.000 krónur. Með vísan til 2. málsliðar 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu dæmast dráttarvextir frá uppsögu héraðsdóms. Í ljósi þess að stefnandi nýtur gjafsóknar við rekstur málsins í héraði samkvæmt leyfi 28. júní 2005 verður stefndi ekki sérstaklega dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björns Ólafs Hallgrímsson hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.058.250 krónur með hliðsjón af framlögðu málskostnaðaryfirliti, greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Samkvæmt þessu nemur gjafsóknarkostnaður í málinu í heild 1.062.150 krónum. Af hálfu stefnanda flutti málið Björn Ólafur Hallgrímsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Sigurður Gísli Gíslason hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Unnsteini B. Eggertssyni, 1.300.000 krónur með dráttarvöxtum frá dómsuppsögu að telja. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 1.062.150 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björns Ólafs Hallgrímsson hrl., að fjárhæð 1.058.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 701/2011
|
Manndráp Skaðabætur
|
R var ákærður fyrirmanndráp með því að hafa stungið A með hnífi en afleiðingar árásarinnar urðuþær að slagæð í hálsi A fór í sundur og hann lést. Brot R þótti sannað og varhann sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. ÞóttiR hafa sýnt ásetning til verksins en með vísan til þess og 1., 2., 3., 6., og7. töluliðar 70. gr. almennra hegningarlaga var refsing hans ákveðin fangelsi í16 ár. Þá var honum gert að greiða dóttur A 3.084.927 krónur ásamt vöxtum ískaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÁrni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og ÞorgeirÖrlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 6. desember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Afhálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði krefst aðallega sýknu en tilvara að refsing verði milduð. Þá krefst hann aðallega að einkaréttarkröfu verðivísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. D hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti. Verður því litið svo á að hún krefjist þess að staðfest verðiákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu hennar, sbr. 1. mgr. 208 gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Fallist er á niðurstöðu hins áfrýjaðadóms um að ásetningur ákærða hafi staðið til brots gegn 211. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og skiptir þá ekki máli hvort ásetningurinn teljisthafa myndast hjá honum eftir að hann kom inn á veitingastaðinn á ný eða áður enhann fór þaðan nokkru áður. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um refsingu ákærða,frádrátt gæsluvarðhaldsvistar hans frá refsingunni og sakarkostnað. Hinnáfrýjaði dómur verður með vísan til forsendna einnig staðfestur umskaðabótakröfu D á þann hátt sem í dómsorði greinir. Ákærða verður gert að greiða allanáfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ákæruvalds um sakarkostnað ogmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskattisvo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður umrefsingu ákærða, Reduane Naoui, frádrátt gæsluvarðhaldsvistar hans frá 15. júlí2011 frá refsingunni og sakarkostnað. Ákærði greiði D 3.084.927 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af2.456.874 krónum frá 26. júlí 2011, en 4,5% ársvöxtum af 628.053 krónum frá 1.ágúst 2011, í báðum tilvikum til 26. september 2011, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og272.963 krónur í málskostnað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 580.736 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember2011. Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 4. nóvember2011, er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 5. október2011 á hendur Redouane Naoui, kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir manndráp meðþví að hafa, að kvöldi fimmtudagsins 14. júlí 2011, á veitingastaðnum MonteCarlo, Laugavegi 34, Reykjavík, veist að A, kt.[...], með hnífi og stungið hanní hálsinn vinstra megin með þeim afleiðingum að slagæð fór í sundur og lést Ahinn 26. júlí 2011 af völdum áverkanna. Telst brot ákærða varða við 211. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og tilgreiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu B og C,f.h. D, kt.[...], er þess krafist að ákærði verðidæmdur til greiðslu bóta samtals að fjárhæð 5.084.927 krónur. Krafist ermiskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna og bóta vegnaútfararkostnaðar að fjárhæð 456.874 krónur, eða samtals 4.456.874 krónur, aukvaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 26. júlí 2011 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu,en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Krafist er bóta fyrir missiframfæranda að fjárhæð 628.053 krónur, auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 1.ágúst 2011 þar til mánuður er liðinn frá birtingubótakröfu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Einniger þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins, eðasamkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskattiá málflutningsþóknun. Verjandiákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður afákæru, en til vara að honum verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er krafist frávísunar bótakröfu, en til vara er krafist lækkunarbótakröfu. Loks krefst verjandi hæfilegramálsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Samkvæmt skýrslu lögreglu frá 14. júlí 2011barst tilkynning klukkan 23:38 um að maður gengi berserksgang á veitingastaðnumMonte Carlo við Laugaveg í Reykjavík og hefði hann stungið mann í hálsinn. Erlögreglumenn komu á vettvang lá A slasaður á gólfi, rétt innan við anddyri. Varlögreglumönnum vísað á ákærða, sem viðstaddir sögðuhafa ráðist á A. Ákærði sat við spilakassavél innst inni í veitingasalnum, en ágólfinu skammt þar frá lá búrhnífur með svörtu skafti og löngu blaði. Kemurfram í skýrslunni að ákærði hafi verið í annarlegu ástandi oghafi ekki svarað spurningum lögreglumanna. Ákærði varhandtekinn og færður á lögreglustöð, þar sem hanngekkst undir réttarlæknisfræðilega skoðun. Var tekið blóðsýni úr ákærða klukkan1:58 og þvagsýni strax á eftir. Samkvæmt matsgerðRannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, dagsettri25. ágúst 2011, mældust 2,25 alkóhóls í blóði ákærðaog 3,22 í þvagi. Í þvagi fundust amfetamín, kannabínóíðar ogkoffein. Tetrahýdrókannabínól í blóði mældist 2,1ng/ml, en amfetamín var ekki mælanlegt í blóði. Segir aðniðurstöður rannsóknarinnar bendi til þess að ákærði hafi verið undir áhrifumtetrahýdrókannabínóls þegar blóðsýni var tekið. Hannhafi einnig neytt amfetamíns, en ekki lengur verið undir áhrifum þess þegarblóðsýni var tekið. Styrkur alkóhóls í blóði ogþvagi bendi til mikillar ölvunar, Samkvæmt læknisvottorði E, sérfræðings í almennum skurðlækningum,dagsettu 15. júlí 2011, var A fluttur með sjúkrabifreið ábráðamóttöku Landspítala og kom þangað laust eftir klukkan 1:00 um nóttina.Kemur fram að er sjúkraflutningamenn komu á vettvang hafi A legið í stórumblóðpolli og hafi hann ekki andað. Gerður hafi veriðbarkaskurður á staðnum og A barkaþræddur og„ventileraður“. Við komu á bráðamóttöku hafi A verið meðvitundarlaus, með mjöglágan blóðþrýsting og hraðan púls. Bæði sjáöldur hafiverið útvíkkuð og lítið brugðist við ljósi.Stunguáverki hafi verið á hálsi, nánar tiltekið þriggja cm langur skurðurvinstra megin á hálsinum, sem hafi fossblætt úr. Ahafi verið gefið neyðarblóð og hafi hann við þaðlagast í lífsmörkum. Hann hafi síðan verið fluttur áskurðstofu til bráðaaðgerðar. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að umlífshættulegan áverka væri að ræða og ekki hægt aðsegja til um hvort A hefði hlotið varanlegan heilaskaða. Meðal gagnamálsins er útdráttur úr sjúkraskrá A þar sem lýst eraðgerð sem hann gekkst undir aðfaranótt 15. júlí.Kemur fram að innri hálsslagæð hafi verið skorin u.þ.b. 2 cm fyrir ofangreiningu og hafi hún verið skorin í gegn að þremurfjórðu hlutum. Var slagæðin lagfærð með saumi. Samkvæmt gögnum gjörgæsludeildar frá 19. júlíleiddi myndataka í ljós umfangsmikið drep á dreifingarsvæði vinstri miðjuslagæðar í heilahimnu, ásamt altækri blóðþurrð í heila. Var Afluttur á líknardeild í kjölfarið. Eftir skoðun 22.júlí er skráð að sjúklingur sé nær því í dauðadái.Hann búi við víðtækar, óafturkræfar heilaskemmdir ogóvirka stöðu. Verði honum eingöngu veitt líknarmeðferð.Samkvæmt vottorði F, yfirlæknis á líknardeild, lést A hinn26. júlí. G meinafræðingur annaðist réttarkrufningu á líki A hinn 27. júlíog liggur fyrir skýrsla hennar um krufningu. Í kafla undir fyrirsögninnihauskúpuhol kemur m.a. eftirfarandi fram: „Í vinstraheilahveli aftan til nálægt sjónberki er svæði um það bil 2 sm þar sembörkurinn er ekki almennt séð afmarkaður af hvítu efni. Á því svæði er heilinnmýkri og ákveðin blæðing umhverfis. Hún er um það bil2 sm að lengd, 1 sm að breidd og 1 sm að hæð. Botnhnoð er reglulega uppbyggt. Á vinstri hlið nálægtmiðjubotnhnoði er annað fleigdrep sem mælist um það bil 3 sm, þar sem heilinnhefur mýkst og nokkur blæðing er umhverfis.“ Í kaflaum líffæri í hálsi og brjóstholi segir eftirfarandi:„Innri grein hálsslagæðar sýnir láréttan skurð sem gengur nær því gegnum allaslagæðina. Honum er lokað með hvítum þræði. Skurðurinner um það bil 1 sm fyrir ofan þann stað sem æðin skiptist.“Þá kemur fram að lungnaberkja innihaldi dauflitt gulhvíttslím. Niðurstöður krufningar eru skráðar berkjulungnabólga, lárétturskurður í innri grein vinstri slagæðar eftir handlækningasaum og fleygdrep í vinstra heilahvolfi, einkum í aftari hlutum.Í niðurlagi skýrslunnar kemur eftirfarandi fram: „Dánarorsökin erberkjulungnabólga. Ekki verður betur séð en að berkjulungnabólga þessi séafleiðing nokkuð langs sjúkrahúsdvalartíma sem nemur1½ viku. Sjúkrahúsdvölin var nauðsynleg vegna skurðarins íinnri hálsslagæð. Eftir því sem best er vitaðer áverki á slagæðinni afleiðing hnífsstunguárásar. Þar sem tengsl eru á milliárásarinnar og andlátsins er dánarorsökin ekki af eðlilegum orsökum.“ Meðal gagna málsins eru upptökur úr öryggismyndavél veitingastaðarinsMonte Carlo frá 14. júlí 2011. Á myndskeiði, sem hefst klukkan 23:26, sjást ákærði og A í eldhúsiveitingastaðarins. A situr við borð, en ákærði sest hjá honum og virðast þeir ræða saman. Fljótlega rís ákærði á fætur og virðist koma til einhverra stympinga á milli þeirra, enmaður sem sést koma inn um dyrnar grípur inn í og snýr ákærða niður. Ámyndskeiði, sem hefst klukkan 23:43, sést ákærði komainn á veitingastaðinn og sýnast þeir A eiga orðaskipti. Þá sést hvarstarfsstúlka á veitingastaðnum gengur á milli þeirra ogvirðist reyna að bægja ákærða í átt að útidyrum. Sést ákærði síðan stökkva framhjá konunni og leggja til A. Lendir lagið vinstramegin á hálsi A, sem fellur niður í kjölfarið. Á myndskeiði semhefst klukkan 23:44:44 sést ákærði ganga inn eftir veitingasalnum að eldhúsi,þar sem hann snýr sér að tveimur mönnum sem þar eru við spilakassa. Annarmannanna tekur upp stól og kastar í ákærða. Íkjölfarið verður atgangur á milli mannanna þriggja ogvirðist ákærði liggja á gólfinu þegar yfir lýkur. Rétt er að taka fram aðathugun lögreglu leiddi í ljós að klukka sem tengdisteftirlitsmyndakerfinu var um 6 mínútum á undan rauntíma. Vitni sem lögregla ræddi við báru að ákærði hefði yfirgefiðveitingastaðinn í kjölfar atviksins í eldhúsinu. Samkvæmtútreikningum lögreglu, miðað við framangreindar tímasetningar, liðu um 15mínútur frá því ákærði yfirgaf veitingastaðinn þangað til hann sneri þangaðaftur. Í skýrslu H rannsóknarlögreglumanns frá 15.júlí sl. kemur fram að hann hafi rætt við I, kunningjaákærða, sem hefði skýrt frá því að hann hefði rætt við ákærða í síma um klukkan23:00 kvöldið áður og hafi ákærði þá sagst vera í vandræðum og yrði líklegahægt að hitta hann næst á lögreglustöð. Athugun lögreglu leiddi í ljós aðhringt hefði verið tvívegis úr síma, sem talið var að Ihefði fengið að láni, í síma ákærða. Var fyrra símtalið klukkan 23:32 og varði í 62 sekúndur, en hið síðara klukkan 23:34 og varðií 29 sekúndur. Vitnið I kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferðmálsins. Lögregla lagðihald á hnífinn sem fannst á vettvangi. Reyndist vera um að ræða búrhníf með bjúgblaði, smátenntan á annarrihliðinni. Hnífurinn mældist 25,8 cm á lengd, hnífsblaðið 12 cm á lengd ogskeftið 13,8 cm. Hnífsblaðið var breiðast við skeftið, 3 cm. Hnífurinn vó 49,8g. Blóðkám var frá oddi og 4,5 cm inn á hnífsblaðið. Enginfingraför fundust á hnífnum. Sýni, sem tekin voru úr bletti á skyrtu ákærða og af hnífsblaði,gáfu jákvæða svörun sem blóð og voru send til DNA-samanburðarrannsóknar viðStatens Kriminalteknisk Laboratorium í Svíþjóð. Samkvæmtgreinargerð rannsóknastofunnar, dagsettri 8. september2011, reyndust tvö sýni sem tekin voru úr skyrtunni hafa sama DNA-snið og varþað snið hið sama og DNA-snið A. Sama niðurstaða var um DNA-snið sýnis semtekið var af hnífsblaði. Í málinuliggja fyrir ljósmyndir sem lögregla tók að[...], enákærði dvaldist um þær mundir í herbergi sem kunningi hans, fyrrnefndur I,hafði á leigu í húsinu. Í sameiginlegu eldhúsi, semíbúar í húsinu höfðu aðgang að, reyndist vera skúffa með þremur hnífum, sömugerðar og sá sem lögregla lagði hald á á brotavettvangi. Um var að ræðahnífasett með fjórum hnífum, sem verslunin IKEA hafðitil sölu, en samkvæmt framansögðu vantaði einn hníf í settið sem fannst ádvalarstað ákærða. Ákærði gekkstundir geðheilbrigðisrannsókn hjá J geðlækni og erskýrsla vegna rannsóknarinnar dagsett 12. september2011. Í niðurlagi skýrslunnar er að finna svohljóðandi samantekt geðskoðunar og viðtala við ákærða: Íniðurstöðukafla skýrslunnar segir eftirfarandi: Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða ogvitna við aðalmeðferð málsins. Ákærði neitar sök. Hannkvaðst ekki muna hvað átti sér stað á veitingastaðnum í umrætt sinn. Þákvaðst hann ekki muna eftir að hafa átt samskipti við Aþetta kvöld. Hann gaf þá skýringu á minnisleysi sínu að hannhefði verið undir áhrifum áfengis. Hann hefði drukkið mikið áfengi umkvöldið, m.a. landa. Hann kvaðstmuna eftir því að hafa verið í grillveislu á veitingastaðnum. Næst myndi hann eftir sér á lögreglustöð eftir að hafa veriðhandtekinn. Hann kvaðst ekki hafa þekkt A, en þó hafaséð hann áður. Þá kvaðst hann hvorki minnast þess að hafa neytt fíkniefnaþetta kvöld né að hafa falast eftir fíkniefnum af A. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að hafa farið að [...] þetta kvöld. Þá kvaðst hann ekkiminnast þess að hafa verið í símasambandi við I, semhafði til umráða herbergi í húsinu sem ákærði fékk að dveljast í. Hann kvaðstaðeins hafa notað aðstöðu í sameiginlegu eldhúsi í húsinu til að hita sér te ámorgnana. Þá kvaðst hann ekki kannast við hníf semhaldlagður var á veitingastaðnum og ekki vita til þess að sambærilega hnífaværi að finna í eldhúsi á dvalarstað hans. Hann hefði aldreinotað hnífa þar. Ákærða vorusýnd myndskeið úr upptökum úr öryggismyndavél á veitingastaðnum og kvaðst hann þekkja sjálfan sig þar. Hann kvaðst hinsvegar ekki muna atvik sem upptökurnar sýndu. Vitnið K kvaðst hafa verið við vinnu sína áveitingastaðnum þetta kvöld, þegar slagsmál urðu milli ákærða og A inni í eldhúsi. Þeir hefðu verið skildir að og hefði A sagt henni að erjur þeirra hefðu stafað af því aðákærði hefði beðið hann um fíkniefni, sem hann hefði annaðhvort ekki átt eðaekki viljað láta ákærða fá. Ákærði hefði rokið út afveitingastaðnum eftir þessi átök, en vitnið kvaðst hafa reynt að róa A niður. Hún hefði síðan snúið til baka til vinnu sinnar við barinn. Þá hefði hún séð ákærða koma aftur inn á veitingastaðinn, en Ahefði staðið við borð frammi í veitingasalnum. Hún kvaðst hafa stokkiðfram og öskrað á ákærða að drífa sig út. Einhverorðaskipti hefðu orðið á milli ákærða og A sem húnhefði ekki heyrt og hefði A hörfað frá ákærða. Vitnið kvaðst hafa tekið umaxlir ákærða og reynt að róa hann, en hún hefði þásnúið baki í A. Hún hefði byrjað að ýta ákærða hægt og rólega aftur á bak ogreynt að tala hann til. Þá hefði ákærði sagt: „No. This isn´t over yet“, fariðmjög snögglega fyrir vinstri hlið hennar og veist að A. Hún hefði ekki séð aðákærði væri með hníf og ekki snúið sér nægjanlega snöggt við til að sjá hannstinga A. Hún hefði haldið í fyrstu að hann hefði sparkað í A, sem hefði gripiðum hálsinn. Ákærði hefði síðan hlaupið inn ganginn með hægri hönd á lofti í áttað W og M, sem sátu innst í salnum við spilakassa. N, sem var við vinnu sína við barinn, hefði hrópaðviðvörunarorð um að ákærði væri með hníf og hefðu L og M yfirbugað ákærða. Húnkvaðst hafa hringt á Neyðarlínuna og hefði hún séð A hníganiður á meðan á símtalinu stóð. Vitnið O kvaðst hafa verið ásamt A utan viðveitingastaðinn fyrr um kvöldið þegar ákærða hefði borið að og hefði hannviljað kaupa „gras“ af A, sem hefði neitað að látahann fá fíkniefni nema hann fengi greiðslu fyrir. Ákærði hefði farið að þrasaum að fá lánað, en A staðið fast á sínu. Þau hefðu síðan farið inn á Langabar og hefði komið til orðaskipta á milli ákærða, A og fleirimanna í bakherbergi. Um 10 mínútum síðar hefði vitnið verið að spjalla við A við útidyr veitingastaðarins þegar ákærði hefði komið þarinn. Hann hefði reitt höndina til höggs og hefði húntalið að hann ætlaði að kýla A og stokkið frá til að verða ekki á milli. Ákærðihefði verið með krepptan hnefa og hefði hún séð skeftistanda þar uppúr. Hann hefði síðan stungið A íhálsinn. Vitnið kvaðst hafa farið að hlúa að A, en honumhefði blætt mikið. Hann hefði misst meðvitund, hætt að anda og blánað. Vitnið svaraði því aðspurð að Ahefði einnig verið með hníf þetta kvöld. Það hefði veriðtenntur hnífur, ekki venjulegur vasahnífur. Vitnið P kvaðst hafa staðið í dyragættveitingastaðarins og verið að reykja þegar ákærði komþar inn og fór að rífast við A. Hefði K staðið á milli þeirra og sagt þeim aðhætta að rífast. Þá hefði ákærði stokkið fram fyrir K ogstungið A. Hún tók fram að hún hefði ekki séð að ákærði stakk A, heldur hefðihún séð handarhreyfingu eins og hann hefði kýlt hann. Húnhefði staðið beint fyrir framan þá þegar þetta gerðist. Hún hefði ekkiáttað sig strax á því hvað þetta var alvarlegt, en síðan séð að vitnið O var aðreyna að láta A setjast og að það spýttist blóð fráhonum. Þær O hefðu lagt A niður og kvaðst vitnið hafahaldið um sárið. Hann hefði síðan misst meðvitund oghætt að anda. Vitnið kvað ákærða hafa gargað á A rétt áður en hann stakk hann:„I have another plan for him.“ Ákærði hefði horft á A,miðað hann út og stungið hann svo. Húnkvaðst hafa séð að ákærði var með hníf þegar hann hljóp inn eftirveitingastaðnum eftir að hafa stungið A. Hann hefði haldið á hnífnum í hægrihendi. Vitnið N var við vinnu áveitingastaðnum þetta kvöld. Hún kvað slagsmál hafa orðið á milli ákærða og A inni í eldhúsi veitingastaðarins og hefði hún gengið ámilli þeirra. Ákærði hefði þá farið út af staðnum, enhún farið að afgreiða á barnum. Hún kvaðst síðan hafa séð ákærða koma inn afturog hefði hún séð að hann hélt á einhverju í hendinni.Hún hefði ekki verið viss um hvað það var sem ákærði hélt á, en hann hefði settþað í hálsinn á A, sem hefði tekið um hálsinn „og spýttist allt út á milli.“ Síðar hefði hún séð að þetta var hnífur sem ákærði hélt á í hendinni. Hann hefði stungið A eins og hann væri að fara að kýla hann. Ákærði hefði síðanhlaupið inn eftir veitingastaðnum, en hann hefði áður „verið í veseni“ við fleiri gesti á veitingastaðnum. Hún kvaðst hafa hlaupiðá eftir honum, en menn á staðnum hefðu náð að yfirbuga hann oghefði hann legið í roti á eftir. Vitnið lýsti því að ákærði hefði haft höndinaniðri þegar hann kom inn á veitingastaðinn. Hann hefði verið með krepptan hnefaog hún hefði séð svart handfang standa upp úrhnefanum. Hún hefði ekki séð hnífsblaðið. Henni hefðifundist eins og ákærði væri að fara að kýla A meðhnefanum, handarhreyfingin hefði verið þannig. Þegar hún sá blóðið hefði húnáttað sig á að það var hnífur sem ákærði hélt á. Húnhefði síðan séð hnífinn á gólfinu eftir að ákærði hafði verið yfirbugaður. Vitnið Q kvaðst hafa staðið við barinn þegarákærði kom inn og hefðu þeir A rifist frammi íanddyri. A hefði síðan fært sig nær barnum, en þáhefði ákærði komið að og kýlt hann í hálsinn vinstra megin. A hefði gripið umhálsinn og kvaðst vitnið hafa spurt hann hvað væri að,en þá hefði blóð farið að spýtast út um allt og hefði A fljótlega fallið niður.Ákærði hefði hins vegar hlaupið inn eftir ganginum. Vitnið kvaðst ekki hafa séð hníf í hendi ákærða. Vitnið R lýsti því að einhver „skætingur“ hefði verið á milli ákærða og A fyrr um kvöldið, en ekkikvaðst hann vita um hvað þeir voru að rífast. Hann hefði snúið baki í ákærða og A þegar ákærði kom aftur inn á veitingastaðinn og ekkiséð atlöguna. Þegar hann sneri sér við hefðu stúlkurnar verið að hlúa að A.Vitnið tók fram að A hefði sjálfur verið með hnífþetta kvöld og hefði hann verið að sýna hann á veitingastaðnum. Hann hefði hinsvegar ekki séð að A ógnaði neinum með hnífnum. Vitnið M kvaðst hafaverið staddur innst inni í veitingasalnum við spilakassa, sem þar eru, og hefðiL, vinur hans, verið við hlið hans. Hann hefði heyrt læti og einhver hefðiöskrað: „Hann er með hníf.“ Ákærði hefði komiðaðvífandi og veist að L og taldi vitnið að hann hefðiætlað að stinga L. Þeim hefði hins vegar tekist í sameiningu að stöðva ákærða,sem hefði rotast í viðureigninni. Vitnið kvaðst hafa heyrt einhver læti íreykherberginu fyrr um kvöldið og hefði hann séðákærða rjúka út með látum. Hann kvaðst ekki vita hvers vegna þeir A voru að rífast þar inni. Hann kvaðst hafa séð til ákærða og A eftir að ákærði kom inn á veitingastaðinn aftur oghefðu þeir þá staðið við útidyrnar. Ákærði hefði hreyft höndina eins og hann væri að kýla A. Hann hefði talið að slagsmál væru aðupphefjast, en þá hefði A hnigið niður. Vitnið S kvaðst hafa setið í skoti innst íveitingasalnum þegar hann hefði séð „lítinn kall“ koma hlaupandi inn eftirsalnum með hníf í hendinni og hefði einhver öskrað: „Hann stakk hann.“ Honumhefði fundist eins og þessi maður sem var með hnífinní hendinni væri að leita að einhverjum. Hann hefði hlaupið inn í eldhús, enkomið fram aftur og verið sleginn niður. Vitnið E, sérfræðilæknir á bráðamóttökuLandspítala, kvað A hafa verið „útblæddan“ við komu á sjúkrahús og hefði hann„varla haldið uppi blóðþrýstingi“. Sjáöldur hefðu verið útvíkkuð og ekki brugðist við ljósáreiti, sem hafi verið til marks umað heili hefði orðið fyrir súrefnisskorti. Skurður vinstra megin á hálsi A hafiverið nægilega djúpur til að skera í sundur hálsslagæðina, sembenti til þess að stungið hafi verið, en ekki skorið. Vitnið kvað skurð ekkiþurfa að vera meira en tveggja til þriggja cm djúpantil að skera í sundur hálsslagæð hjá grönnum einstaklingi. Vitnið T, yfirlæknir á gjörgæsludeildLandspítala, gerði grein fyrir því að A hefði verið lagður inn á deildinaaðfaranótt hins 15. júlí eftir að hafa gengist undirskurðaaðgerð þar sem gert var að áverka á hálsi. A hafi verið haldið sofandi og hann hafður í öndunarvél þar sem hann hafi haft miklabólgu í hálsi og óvissa verið um ástand hans. Reynt hefðiverið að vekja A þegar liðinn var sólarhringur frá komu hans á deildina, en þaðhefði ekki tekist. Í kjölfarið hefði hann gengist undir segulómskoðun og tölvusneiðmyndir verið teknar af heila. Hefði það veriðniðurstaða rannsóknarinnar að A hefði hlotið mjögmiklar heilaskemmdir sökum súrefnisskorts. Hann hefði verið tekinn úröndunarvél, en ekki vaknað og ekki komið tilmeðvitundar aftur. Vitnið kvað áverka sem A hlaut hafaverið lífshættulega og hefði hann dáið á vettvangi, ef hann hefði ekki fengiðaðhlynningu sjúkraliðs þar. Hann hefði orðið fyrirsúrefnisskorti áður en hann fékk þá aðhlynningu. Eftir að ljóst var aðhann hefði hlotið svo víðtækan heilaskaða hafi verið ljóst að hann myndi ekkikoma aftur til meðvitundar og honum hafi ekki veriðhugað líf. Þetta hafi legið fyrir tveimur sólarhringum eftir að hann hlautáverkann, þegar tölvusneiðmyndir af heila lágu fyrirog taugasérfræðingur hafði metið ástand hans. Vitnið kvað berkjulungnabólgu vera vel þekkta afleiðingu þess að sjúklingur nái ekki aðanda nægilega vel. A hafi haft minnkaða heilastarfsemi ogaðeins náð grunnöndun, sem dugi ekki til að halda lífi lengi. Það leiði tilþess að slím safnist fyrir í lungum sem ekki næst aðhreinsa burt. Þetta sé vel þekkt hjá sjúklingum semhafa orðið fyrir víðtækum heilaskemmdum og endi þeir yfirleitt ævi sín meðlungnabólgu. Útdráttur úr sjúkraskrá brotaþola 22. júlí var borinn undir vitnið, þar sem eftirfarandi var skráðum ástand sjúklings að aflokinni skoðun: „Víðtækar og óafturkræfarheilaskemmdir og óvirk staða. Eingöngu líknarmeðferð.“Vitnið kvað heilastarfsemi að mestu hafa verið horfna þegar þarna var, aðeinshafi verið einhver grunnstarfsemi að verki, sem hafiviðhaldið öndun. A hafi verið færður á líknardeild þegarþetta lá fyrir. Vitnið G réttarmeinafræðingurgerði grein fyrir niðurstöðum krufningar. Vitnið kvað berkjulungnabólgu hafaverið dánarorsök A. Þá hefði verið láréttur skurður í innri hálsslagæð og fleygdrep í vinstra heilahveli. Sýkinguí lunga mætti rekja til langvarandi sjúkralegu vegna skurðarins í hálsslagæð.Þannig væru orsakatengsl á milli áverka A og dauðahans. Vitnið kvað berkjulungnabólgu vera algenganfylgikvilla þess að öndunarslöngu væri komið fyrir, en sýking í lungum getieinnig stafað af því að sjúklingur andi ekki nægilega. Fleygdrep í heilaorsakist af súrefnisskorti, en innri hálsslagæðinflytji blóð og með því súrefni til vinstri hluta heilans. Áverkinná heila sé því afleiðing áverkans á hálsslagæðinni. Vitniðfjallaði almennt um hugsanlegar afleiðingar fleygdreps í heila, en sagði erfittað segja til um hvað hefði orðið um sjúklinginn ef hann hefði ekki fengiðlungnabólgu. Hún kvað áverka á heila hafa getað orsakað heiladauða og þróunin gæti hafa verið í þá átt að heilinn gæti ekkistarfað áfram. Hún hefði ekki getað séð það við skoðun heila í smásjá hvortástand A hefði verið þannig að hann teldistheiladauður. Það eina sem hún gæti staðfest væri aðhann hefði verið með fleygdrep í heila. Það væri á færi lækna sem önnuðust klínískar rannsóknir á A á meðan hann var álífi að meta ástand hans að öðru leyti. Vitnið U, deildarstjóri Rannsóknastofu í lyfja-og eiturefnafræði, kom fyrir dóminn og gerði grein fyrir niðurstöðum rannsóknará blóð- og þvagsýnum sem tekin voru frá ákærða. Vitnið kvað styrk alkóhóls íblóði ákærða á verknaðarstundu hafa verið a.m.k. 2,6.Hann hefði því verið mjög ölvaður og undir áhrifumtetrahýdrókannabínóls. Vitnið J geðlæknir gerði greinfyrir niðurstöðum geðheilbrigðisrannsóknar ákærða. Vitnið kvað ákærða hafaborið við óminni og væri það alveg hugsanlegt miðaðvið það sem lægi fyrir um vímuáhrif hans. Þá sé bæling á minni þekkt hjáeinstaklingum sem lenda í hrikalegum aðstæðum, að þeirmeðvitað eða ómeðvitað vilji ekki muna of mikið vegna þess að það sé svoerfitt. Þá kom V rannsóknarlögreglumaður fyrir dóminn og gerði grein fyrir lögreglurannsókn málsins. Ekki eru efni til að rekja framburð vitnisins. Niðurstaða Ákærði neitarsök og ber við minnisleysi sökum ölvunar. Rakinn hefurverið framburður vitna sem voru á veitingastaðnumkvöldið sem um ræðir, auk þess sem fyrir liggja upptökur úr öryggismyndavélveitingastaðarins. Af þeim sönnunargögnum verður ráðiðað ákærði hafi komið inn á veitingastaðinn, sem hann hafði yfirgefið eftir aðhafa lent í deilum við A fyrr um kvöldið. Á myndbandsupptöku sést ákærðiveitast að A og leggja til hans með hnífi vinstramegin í háls. Hafa vitni jafnframt borið um atlöguna ogað A hafi þegar blætt mikið. Hann hafi fljótlega misst meðvitund og öndun stöðvast. Samkvæmt læknisfræðilegum gögnum sem liggja fyrir hlaut A stunguáverka á háls og skurð áinnri hálsslagæð, sem leiddi til mikils heilaskaða vegna súrefnisskorts.Niðurstaða krufningar var sú að banamein A væriberkjulungnabólga. Kom fram hjá vitninu T yfirlækni að fljótlega hafi veriðljóst að A myndi ekki komast til meðvitundar og aðhonum hafi ekki verið hugað líf. Þá sé berkjulungnabólga algeng afleiðingskertrar heilastarfsemi, sem hafi áhrif á öndun. Samkvæmtniðurstöðu DNA-samanburðarrannsóknar var blóð A á hníf, semlögregla lagði hald á á vettvangi, en sams konar hnífar fundust í eldhúsi ádvalarstað ákærða. Er ótvírætt að ákærði notaði hnífinn til verknaðarins. Þóttákærði hafi farið út af veitingastaðnum um tíma, og veist að A eftir að hannsneri til baka, þykir ekki fullsannað að hann hafi farið að heimili sínu ogsótt hnífinn í þeim tilgangi að vega A. Verður við það miðað að ásetningur tilað stinga A með hnífi hafi myndast hjá ákærða eftir að hann kom inn áveitingastaðinn á ný og hitti A þar fyrir. Ákærði stakk Ameð hnífi í háls. Var atlagan stórhættuleg og hlautákærða að vera ljóst að langlíklegast væri að hún myndi leiða til dauða. Hefurákærði gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinirog varðar við 211. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er fæddur árið 1972. Sakaferill hanshefur ekki áhrif á refsingu. Ákærði hafði ákveðinnásetning til verksins. Hann veittist hiklaust að A, þrátt fyrir að Kgengi á milli þeirra og reyndi að bægja honum frá. Þykir ákærði ekki eiga sér málsbætur. Samkvæmt framansögðuog með vísan til 1., 2., 3., 6. og7. tölul. 1. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 16 ár.Með vísan til 76. gr.almennra hegningarlaga kemur gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 15. júlí 2011 til frádráttar refsingu. Af hálfu B og C, fyrir hönd D, er krafist skaðabóta úr hendi ákærða aðfjárhæð 5.084.927 krónur auk vaxta. Í fyrsta lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna. Bótakrefjandier dóttir A. Enginn vafi leikur á því að ákærði hefur með broti sínu valdiðstúlkunni gríðarlegum miska. Hún hefur misst föðursinn með voveiflegum hætti, en fram er komið að móðir hennar er einnig látin.Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 2.000.000 króna. Í öðru lagi er krafist bóta vegna útfararkostnaðar að fjárhæð 456.874krónur.Krafan er studd viðhlítandi gögnum og verður hún dæmdeins og hún er fram sett. Í þriðja lagi er krafist bóta fyrir missi framfæranda að fjárhæð 628.053krónur.Krafan er miðuð við lágmarksmeðlag samkvæmt ákvörðunTryggingastofnunar á þeim tíma er bótakrafa var höfð uppi, eða 21.657 krónur ámánuði, uns bótakrefjandi nær 18 ára aldri. Verður krafan dæmd eins og hún er fram sett. Samtals erákærða gert að greiða bótakrefjanda 3.084.927 krónur, semberi vexti sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða 272.963 krónur í málskostnað, vegnalögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði verðurdæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonarhéraðsdómslögmanns, 941.250 krónur, og þóknun verjandasíns á rannsóknarstigi málsins, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 351.400krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts. Ákærði greiði 1.007.100krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir, setturvararíkissaksóknari. Málið dæmduhéraðsdómararnir Ragnheiður Harðardóttir, semdómsformaður, Allan V. Magnússon og Arngrímur Ísberg. D ó m s o r ð : Ákærði,Redouane Naoui, sæti fangelsi í 16 ár. Gæsluvarðhald ákærðafrá 15. júlí 2011 kemur til frádráttarrefsingu. Ákærði greiði D 3.084.927 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 2.456.874 krónum frá 26. júlí2011, en samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 628.053 krónum frá 1. ágúst2011, í báðum tilvikum til 26. september 2011, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr.,sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags, og 272.963 krónur í málskostnað. Ákærði greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns,941.250 krónur, og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, SigmundarHannessonar hæstaréttarlögmanns, 351.400 krónur. Ákærðigreiði 1.007.100 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 337/1998
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Sýkna
|
JK eignaðist jörð í hreppnum R árið 1993, en deilt hafði verið í hreppnum á undanförnum árum um lagningu vegar í landi jarðar hans. JB, sem var á öndverðri skoðun við JK um vegarlagninguna, sótti hreppsnefndarfund í R sem varamaður á árinu 1997. Þar beindi oddviti hreppsins spurningu til hans varðandi afskipti hans af málum JK og var svar hans fært til bókar. Krafðist JK þess að ummælin yrðu dæmd ómerk þar sem í þeim fælist ærumeiðandi aðdróttanir í sinn garð. Þá krafðist hann að JB yrði refsað svo og greiðslu kostnaðar vegna birtingar dómsins í fjölmiðlum auk þess sem hann krafðist miskabóta. Talið var sannað að ummælin hafi verið viðhöfð, en hvorki var talið að í þeim fælist refsiverð móðgun eða aðdróttun né að nægileg efni væru til að dæma þau ómerk. Var JB sýknaður af kröfum JK.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 1998. Hann krefst sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 30. október 1998. Hann krefst þess að eftirfarandi ummæli aðaláfrýjanda á fundi hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps 1. júlí 1997, sem rakin eru í a. og b. lið kröfugerðar hans í héraði, og færð voru til bókar í fundargerðarbók hreppsnefndar 16. sama mánaðar, verði dæmd ómerk: a. „Ég fékk grun þegar Jón Kjartansson hóf endurbyggingu gamla fjóssins í stað þess að byggja nýtt. Mig grunaði að Jón Kjartansson væri ekki eins stöndugur og hann vildi vera láta og taldi hann hafa óhreint mjöl í pokahorninu. Hafi maðurinn átt peninga þá færi hann ekki að gera við svona gamalt fjós. Tilgangur minn með því að verða mér úti um veðbókarvottorð fyrir Stóra-Kropp er svipaður og hjá blaðamönnum þegar þeir eru að fletta ofan af mönnum sem eru í svona fjárglæfrastarfsemi og fékk ég grun minn staðfestan við athugun á veðbókarvottorðinu.“ b. „Það skiptir engu máli fyrir búskap á Stóra-Kroppi hvort þar kemur vegur eða ekki. Þessi spilaborg hrynur.“ Einnig krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til refsingar fyrir ummælin og að hann verði dæmdur til greiða 200.000 krónur til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms í heild í opinberum blöðum. Ennfremur krefst hann miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags. Loks krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Svo sem greinir í héraðsdómi hafa aðilar máls þessa verið andstæðrar skoðunar um fyrirhugaða vegarlagningu í landi jarðar gagnáfrýjanda Stóra-Kropps í Borgarfirði. Á fundi hreppsnefndar Reykholtsdalshrepps 1. júlí 1997 beindi Gunnar Bjarnason oddviti spurningu til aðaláfrýjanda um hvers vegna hann hefði aflað veðbókarvottorðs fyrir jörðinni, en ekki er deilt um að það hafi aðaláfrýjandi gert um hálfu öðru ári áður. Í fundargerð var eftirfarandi bókað: „Jón svaraði á þá leið að hann vildi fá vitneskju um hvað stæði í því, vegna þess að hann grunaði að um offjárfestingu væri að ræða þegar farið var í framkvæmdir á Stóra-Kroppi.” Í héraðsdómi segir einnig frá því, að á hreppsnefndarfundi 16. júlí 1997 hafi oddvitinn komið með blað, sem hann hafði ritað á drög að bókun, sem hann óskaði eftir að yrði færð í fundargerðarbók. Taldi hann hana vera réttari en þá, sem færð hafði verið til bókar 1. júlí. Eru öll hin umstefndu ummæli í síðari bókuninni. Á fundi hreppsnefndar 26. ágúst 1997 gerði aðaláfrýjandi athugasemd og sagði að bókunin frá 16. júlí hefði ekki verið orðrétt eftir sér höfð. Fyrir dómi kvað aðaláfrýjandi bókunina frá 1. júlí og hin umstefndu ummæli vera efnislega rétt eftir sér höfð, en ekki orðrétt. Fyrir Hæstarétti hélt aðaláfrýjandi því fram, að hann hefði ekki notað orðið fjárglæframaður um gagnáfrýjanda og það væri ósannað. Í framburði gagnáfrýjanda og eins vitnis fyrir héraðsdómi kom fram að aðaláfrýjandi undirritaði fyrrnefnda bókun á fundinum 16. júlí með einni athugasemd um atriði, sem ekki er hér til úrlausnar. Verður ráðið af gögnum málsins, að bókunin hafi þá strax verið leiðrétt um það atriði. Lögmaður gagnáfrýjanda í héraði krafði aðaláfrýjanda skýringa á ummælunum í bréfi 18. júlí 1997, sem aðaláfrýjandi svaraði 7. ágúst sama árs. Aðaláfrýjandi gerði þar enga tilraun til að vefengja að ummæli sín væru rétt eftir höfð eins og þau birtust í bókuninni. Að þessu virtu verður ekki fallist á þá varnarástæðu að ósannað sé að ummælin hafi verið viðhöfð. II. Aðaláfrýjandi bendir á, að gagnáfrýjandi hafi ítrekað látið í ljós í fjölmiðlum, að ef ráðagerðir um tiltekið vegarstæði nærri Stóra-Kroppi næðu fram að ganga, myndi hann neyðast til að hætta búskap þar. Hefur aðaláfrýjandi skýrt umdeild ummæli svo, að með þeim hafi hann verið að vísa til þess að jörðin Stóri-Kroppur væri veðsett umfram það, sem álíta mætti að búrekstur þar þyldi. Hafi hann með veðbókarvottorðinu fengið staðfest, að vafasamt væri að fullyrðingar gagnáfrýjanda um ástæður þess að búskapur kynni að leggjast af á Stóra-Kroppi stæðust. Með orðinu „fjárglæfrastarfsemi” þarf ekki að vera átt við refsiverða eða óheiðarlega starfsemi eða hátterni, sem skaðar aðra en fjárglæframanninn sjálfan. Verður ekki fallist á að aðaláfrýjandi hafi farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með þeim ummælum. Sama á við um orðin „að hafa óhreint mjöl í pokahorninu”, en það kemur í textanum í beinu framhaldi af þeim orðum, að gagnáfrýjandi væri ekki eins stöndugur og hann vildi vera láta. Ekki eru efni til að fjalla sérstaklega um önnur einstök orð eða orðasambönd í hinum umdeilda texta. Þótt hin átöldu ummæli séu ekki kurteisleg og með þeim sé deilt á gagnáfrýjanda, verður ekki talið, þegar ofangreindar bókanir frá fundunum 1. og 16. júlí eru virtar í heild, að í þeim felist refsiverð móðgun eða aðdróttun, sbr. 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki eru heldur nægileg efni til að dæma ummælin ómerk. Verður aðaláfrýjandi sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Jón Björnsson, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Jóns Kjartanssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Héraðsdómur Vesturlands 7. júlí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 4. júní sl., er höfðað af Jóni Kjartanssyni, kt. 151149-2789, Stóra-Kroppi, Reykholtsdalshreppi, Borgarfjarðarsýslu á hendur Jóni Björnssyni, kt. 120655-2809, Deildartungu 1a, Reykholtsdalshreppi, Borgarfjarðarsýslu, með stefnu birtri 8. desember 1997 og þingfestri 16. desember 1997. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: „að eftirgreind ummæli stefnda, er hann hafði uppi á hreppsnefndarfundi Reykholtsdalshrepps hinn 1. júlí 1997 og færð voru til bókar í fundargerðarbók hreppsnefndar hinn 17. júlí 1997 verði dæmd ómerk: a.„Ég fékk grun þegar Jón Kjartansson hóf endurbyggingu gamla fjóssins í stað þess að byggja nýtt. Mig grunaði að Jón Kjartansson væri ekki eins stöndugur og hann vildi vera láta og taldi hann hafa óhreint mjöl í pokahorninu. Hafi maðurinn átt peninga þá færi hann ekki að gera við svo gamalt fjós. Tilgangur minn að verða mér út um veðbókarvottorð fyrir Stóra-Kroppi er svipaður og hjá blaðamönnum þegar þeir eru að fletta ofan af mönnum sem eru í svona fjárglæfrastarfsemi og fékk ég grun minn staðfestan við athugun á veðbókarvottorðinu” b.„Það skiptir ekki máli fyrir búskap á Stóra-Kroppi hvort þar kemur vegur eða ekki. Þessi spilaborg hrynur.” 2. Að stefndi verði dæmdur til refsingar fyrir greind ummæli. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða kr. 200.000.- til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms í heild í opinberum blöðum. 4. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 500.000.- í miskabætur auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi máls þessa til greiðsludags. 5. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.” Stefndi gerir þær dómkröfur, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Þá krefst stefndi þess að málflutningsþóknun beri virðisaukaskatt samkvæmt lögum nr. 50/1988. II. Stefnandi eignaðist jörðina Stóra-Kropp árið 1993. Um nokkurt skeið hafa verið skiptar skoðanir meðal íbúa Reykholtsdalshrepps um fyrirhugaða lagningu Borgarfjarðarbrautar í hreppnum. Hafa stefnandi og stefndi verið andstæðrar skoðunar í þeim efnum. Stefnandi hefur lýst þeirri skoðun sinni, að ómögulegt verði að halda áfram búskap, sem hann nú stundar á jörðinni Stóra-Kroppi, ef þjóðvegur verði lagður yfir tún jarðarinnar en stefndi hefur lagt áherslu á að sá kostur verði valinn. Miklar umræður og deilur hafa orðið um vegarlagninguna meðal íbúa hreppsins og hafa fjölmiðlar flutt fréttir af þeim. Stefndi er varamaður í hreppsnefnd Reykholtsdalshrepps. Hinn 1. júlí 1997 sótti hann hreppsnefndarfund. Á fundinum beindi Gunnar Bjarnason, oddviti, þeirri spurningu til stefnda hver hefði verið tilgangur hans með því að afla sér veðbókarvottorðs fyrir jörðinni Stóra-Kroppi í janúar 1996 og óskaði hann eftir að svar stefnda yrði bókað. Í fundargerð frá hreppsnefndarfundinum var bókað eftirfarandi: „Jón svaraði á þá leið að hann vildi fá vitneskju um hvað stæði í því, vegna þess að hann grunaði að um offjárfestingu væri að ræða þegar farið var í framkvæmdir á Stóra-Kroppi.” Á hreppsnefndarfundi 16. júlí 1997 gerði Gunnar Bjarnason athugasemdir við bókun á svari stefnda á fundinum 1. júlí. Hafði Gunnar meðferðis eftirfarandi skriflega bókun, sem hann óskaði eftir að væri færð til bókar; „Ég fékk grun þegar Jón Kjartansson hóf endurbyggingu gamla fjóssins í stað þess að byggja nýtt. Mig grunaði að Jón Kjartansson væri ekki eins stöndugur og hann vildi vera láta og taldi hann hafa óhreint mjöl í pokahorninu. Hafði maðurinn átt peninga þá færi hann ekki að gera við svona gamalt fjós. Tilgangur minn með því að verða mér úti um veðbókarvottorð fyrir Stóra-Kropp er svipaður og hjá blaðamönnum þegar þeir eru að fletta ofan af mönnum sem eru í svona fjárglæfrastarfsemi og fékk ég grun minn staðfestan við athugun á veðbókarvottorðinu. Ég fór ekki með veðbókarvottorðið um sveitir. Það skiptir engu máli fyrir búskap á Stóra-Kroppi hvort þar kemur vegur eða ekki. Þessi spilaborg hrynur” Jafnframt var bókað: „Jón Björnsson segir þetta rétt eftir sér haft og gerir ekki athugasemdir við bókunina.” Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf hinn 18. júlí 1997 og óskaði eftir útskýringum á fyrrgreindum ummælum. Stefndi svaraði bréfi þessu hinn 7. ágúst 1997. Á hreppsnefndarfundi 26. ágúst 1997 var fundargerð frá fundinum 1. júlí lesin og samþykkt með eftirfarandi athugasemd frá stefnda:„Jón Björnsson gerir athugasemd við að bókun frá 16. júlí sé ekki orðrétt eftir sér höfð frekar en það sem Sigurður skrifaði í fundargerðina 1. júlí ´97. Jón spyr Gunnar af hverju hann hafi ekki skrifað orðrétt eftir segulbandsupptökunni. Gunnar svaraði því til að hann hafi ekki haft segulbandsupptöku af fundinum undir höndum”. III. Stefnandi byggir kröfur sínar um ómerkingu ummæla og refsikröfu á því að í hinum umstefndu ummælum felist ærumeiðandi aðdróttanir í sinn garð. Ummælin séu höfð frammi gegn betri vitund og beinlínis í því skyni að sverta mannorð stefnanda. Ummælin séu án nokkurs lögmælts tilefnis og hafi þau ekki verið réttlætt af stefnda. Ummæli stefnda séu þyngri á metunum en ella þegar það er haft í huga að stefndi er hreppstjóri Reykholtsdalshrepps og varamaður í hreppsnefnd og hafði ummælin uppi á fundi sveitarstjórnar, þar sem þau hafi verið færð til bókar. Í fyrri ummælunum sem krafist sé að verði ómerkt lýsi stefndi grun sínum um meint misferli stefnanda, þar sem hann sé talinn hafa „óhreint mjöl í pokahorninu” auk þess sem efnaleg staða stefnanda sé dregin í efa og honum líkt við „fjárglæframann”. Stefndi ljúki síðan máli sínu með þeim orðum að hann hafi fengi þennan grun sinn staðfestan. Stefnandi telur ótvírætt að í þessum ummælum felist ásakanir um ámælisverða og jafnvel refsiverða hegðun hans í fjármálum og því til viðbótar að stefnandi standi höllum fæti fjárhagslega. Þessar aðdróttanir séu tilhæfulausar og verði ekki annað séð en þær séu hafðar uppi í þeim tilgangi að meiða æru stefnanda og rýra lánstraust hans. Seinni ummælin séu sömu sök seld. Þar láti stefndi að því liggja að engu skipti búskaparskilyrði á jörð stefnanda, þar sem búskapurinn sé aðeins „spilaborg”, sem muni hrynja. Með þessum ummælum sé vegið að starfi stefnanda sem bónda og feli ummælin í sér staðhæfingu um að hann sé óhæfur til bústarfa og hafi ekki fjárhagslega getu til búskaparins. Stefnandi byggir á því að aðdróttanir, sem felist í ummælunum varði við 236. gr. laga nr. 19/1940 eða eftir atvikum 235. gr. laganna. Kröfu um ómerkingu ummæla byggir stefnandi á 1. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940, en kröfu um kostnað við birtingu dóms byggir stefnandi á 2. mgr. greinds lagaákvæðis, en ummælin séu óviðurkvæmileg án tillits til refsinæmis þeirra. Kröfu um miskabætur byggir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttarins og saknæmisreglu 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, en mál þetta snúist ekki um virðisaukaskattskylda starfsemi stefnanda og beri honum því nauðsyn til að fá stefnda dæmdan til greiðslu skattsins. IV. Stefndi byggir kröfu sína á því, að hann hafi ekki haft í frammi óviðurkvæmileg ummæli á hreppsnefndarfundi 1. júlí 1997. Kveðst stefndi ekki hafa haft frumkvæmið að því að ræða fjárhagsstöðu stefnanda eða önnur atriði honum viðkomandi á fundinum 1. júlí. Kveðst hann eingöngu hafa svarað fyrirspurn, sem til hans hafi verið beint. Ósannað sé að þau orð, sem tilgreind séu í stefnu, hafi fallið á fundinum. Stefndi kveðst ekki treysta sér til að fullyrða nákvæmlega hvaða orð hann notaði í svari sínu til Gunnars Bjarnasonar. Stefndi hefur skýrt svör sín þannig, að hann hafi í janúar 1996 ákveðið sem einstaklingur að kanna veðsetningu á Stóra-Kroppi. Það hafi hann gert til að ganga úr skugga um sannleiksgildi þeirra fullyrðinga stefnanda að ef búskapur leggist af á jörðinni í nánustu framtíð sé það vegna vegarlagningarinnar, verði tillagan að veruleika. Eftir skoðun á veðbókarvottorði telji hann jörðina veðsetta umfram það sem hann álíti rekstur búsins þola. Hann hafi þannig fengið staðfet að vafasamt sé að þær fullyrðingar stefnda um ástæður þess að búskapur kunni að leggjast af á Stóra-Kroppi standist. Stefndi kveðst og hafa bent stefnanda á það, í bréfi sínu, að stefnandi hafi farið rangt með í fjölmiðlum, afstöðu Búnaðarsambands Borgarfjarðar til vegarlagningar. Kveðst stefndi hafa vitað þetta um nokkurt skeið og hafi hann gert grein fyrir því á fundinum að stefnandi hallaði réttu máli án þess þó að geta sérstaklega um bréf Búnaðarsambandsins. Stefndi kveður svör sín á fundinum alls ekki hafa falið í sér ásakanir um refsivert athæfi. Svörin hafi ekki heldur falið í sér neina afstöðu til heildarfjárhagsstöðu stefnanda eða fjárhagslega getu til búskapar, en hann hafi ekki kannað eignastöðu hans að neinu öðru leyti. Stefndi hafi ekki látið annað í ljós, en að veðbókarvottorðið hafi gefið sér tilefni til neikvæðra hugleiðinga varðandi fjárfestingar á Stóra-Kroppi. Stefndi telur að fráleitt sé að skilja svör sín þannig að sé að vega að starfi stefnanda sem bónda eða hæfni hans til bústarfa. Stefndi telur sig hafa sýnt fram á sannleiksgildi ummæla, sem fram hafi komið á fundinum 1. júlí 1997, en hann hafi á engan hátt haft frumkvæðið að umræðunni á fundinum. Með vísan til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995 hafi stefnda verið heimilt að tjá svör sín á þann hátt sem hann hafi gert. Ummælin feli ekki í sér ærumeiðandi aðdróttun og hafi ekki verið óviðurkvæmileg. Stefndi mótmælir refsikröfu og kveðst ekki hafa haft í frammi ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda. Kveður stefndi ummælin ekki hafa verið borin fram gegn betri vitund. Þá hafi svör stefnda ekki valdið stefnanda neinu tjóni. Stefndi mótmælir á sama hátt kröfu um greiðslu kostnaðar til að standa straum af birtingu dóms. Væri réttur til slíkrar kröfu fyrir hendi sé krafa stefnanda alltof há. Stefndi mótmælir og miskabótakröfu stefnanda, þar sem ekki sé um ólögmæta meingerð að ræða, sem sé skilyrði fyrir miskabótum samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi ekki sannað eða gert sennilegt að hann hafi orðið fyrir tjóni, m.a. er haft sé í huga að fáir hafi setið umræddan fund. Þá kveður stefndi miskabótakröfu á grundvelli saknæmisreglu ekki standast, þar sem ekki sé um fjártjón að ræða. Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Mál þetta varði ekki virðisaukaskattskylda starfsemi stefnda og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. VI. Fyrir liggur að stefndi átti ekki frumkvæðið af því að ræða veðbókarvottorð jarðarinnar Stóra-Kropps á hreppsnefndarfundi 1. júlí heldur var það oddvit hreppsnefndar. Tilefni fyrirspurnar oddvita til stefnda á hreppsnefndarfundinum, var sú vitneskja, að stefndi hafði útvegað sér veðbókarvottorð jarðarinnar Stóra-Kropps. Stefndi bar fyrir dómi, að hann hafi ekki farið með veðbókarvottorðið út úr húsi og sýnt það sveitungum, en hann hafi þó sýnt það einhverjum sem komið hafi á heimil stefnda. Bar stefndi að það nægði til þess að vitneskja um vottorðið og efni þess færi um alla sveitina. Fyrir liggur og að svar stefnda við þessari fyrirspurn var ekki ritað í fundargerðarbók orðrétt eftir honum. Voru ummæli þau sem stefnt er fyrir rituð í fundargerðarbók hreppsnefndar á fundi 16. júlí 1997. Var það gert samkvæmt skriflegri fyrirsögn oddvita. Var bókunin lesin upp og samþykkti stefndi á þeim fundi orðalag bókunarinnar og kvað rétt eftir sér haft. Ber því að líta svo á að með því hafi stefndi viðhaft þau ummæli, sem þar eru færð til bókar, þó svo hann reki nú ekki minni til orða sinna, nákvæmlega, á næsta fundi eða nú. Ummæli stefnda sem stefnt er vegna og koma fram í a.lið stefnu verða ekki skilin öðru vísi en svo að athafnir stefnda hafi verið vegna þess að hann hafi talið stefnanda hafa óhreint mjöl í pokahorninu. Hafi tilgangur stefnda verið, eins og haft er eftir stefnda „svipaður og hjá blaðamönnum þegar þeir eru að fletta ofan af mönnum sem eru í svona fjárglæfrastarfsemi og fékk ég grun minn staðfestan við athugun á veðbókarvottorðinu”. Samkvæmt orðabók Menningarsjóðs er orðið „fjárglæframaður” skýrt sem glæframennska í fjármálum. Telur dómarinn að almenn merking orðsins fjárglæframaður, hafi aðra og saknæmari merkingu í hugum fólks og vísi til glæpsamlegrar starfsemi. Virðist svo og vera er ummælin eru skoðuð í heild, en þar byrjar stefndi á að lýsa þeim grun sínum, að hann telji stefnanda hafa óhreint mjöl í pokahorninu. Þá hafi tilgangurinn verið að „fletta ofan af” fjárglæfrastarsemi stefnanda. Þó svo framlagt veðbókarvottorð sýni að jörðin er mikið veðsett, verður ekki talið að ummæli stefnda feli í sér gildisdóm, þar sem lagt sé mat á staðreyndir, enda með engu móti hægt að draga þá ályktun af veðbókarvottorði að stefnandi sé fjárglæframaður eða segja til um fjárhagsstöðu hans. Ummæli stefnda, sem fram koma í a. lið stefnu teljast samkvæmt framansögðu ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda og til þess fallin að sverta mannorð hans. Hefur stefndi með þessum orðum sínum gerst sekur um brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing stefnda ákveðst hæfileg 15.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem stefnda ber að greiða innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæta ella varðhaldi í 4 daga. Þá ber að ómerkja ummæli í a.lið með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem ummælin eru óviðurkvæmileg. Hin refsiverðu ummæli eru til þess fallin að rýra álit stefnanda og telst meingerð við hann og verður því fallist á að stefnandi eigi rétt til miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hliðsjón af því að ummælin voru sett fram á opinberum vettvangi þykja bætur til handa stefnanda hæfilega ákveðnar krónur 90.000 og skulu þær bera vexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá dómsuppsögu til greiðsludags. Þá ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda krónur 50.000 til þess að standa straum af birtingu dómsorðs í opinberu blaði, skv. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummæli stefnda sem fram koma í í b.lið stefnu verða skilin svo, að þar sé stefndi að nota líkingarmál til að lýsa skoðun sinni um framtíð búskapar á Stóra-Kroppi. Ummæli þessi verða ekki talin óviðurkvæmileg á þann hátt að ómerkja beri þau eða refsa stefnda fyrir að hafa þau uppi. Ber því að sýkna stefnda af kröfum vegna þessa liðar í stefnu. Eftir þessum úrslitum skal stefndi greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn krónur 80.000 og hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Hervör Þorvaldsdóttir, dómstjóri, kvað upp dóm þennan, en uppkvaðning hans hefur dregist nokkuð vegna embættisanna. Dómsorð: Framangreind ummæli samkvæmt a.lið skulu vera ómerk. Stefndi Jón Björnsson, greiði krónur 15.000 í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella varðhaldi í fjóra daga. Stefndi greiði stefnanda, Jóni Kjartanssyni, krónur 90.000 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 7. júlí 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda krónur 50.000 til að standast straum af birtingu dómsorðs í opinberu blaði. Stefndi greiða stefnanda krónur 80.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 303/2016
|
Kærumál Framlagning skjals
|
L ehf. krafðist þess að A hf. yrði gert að leggja fram nánar tilgreint skjal í máli sem fyrrnefnda félagið hafði höfðað á hendur því síðargreinda. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, var vísað til þess að A hf. hefði ekki orðið við áskorun L ehf. um framlagningu skjaldsins. Við þær aðstæður gæti dómurinn með vísan til 1. mgr. 68. gr. laganna skýrt skjalið svo að A hf. samþykkti frásögn L ehf. um efni þess en þó því aðeins ef L ehf. ætti sjálfstæðan rétt til skjalsins eða A hf. væri skylt að bera vitni um efni þess væri það ekki aðili að málinu, sbr. 2. mgr. 67. gr. sömu laga. Væri það í höndum dómara að meta þessi atriði við endanlega úrlausn málsins samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og eftir meginreglunni um fjálst sönnunarmat dómara. Var kröfu L ehf. því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila umað varnaraðila yrði gert að leggja fram nánar tilgreint skjal í málisóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verðigert að „leggja fram skjal sem ber heitið „trúnaðaráætlun“ og tilgreint er í 8.gr. samnings um vörslu og skilyrtan virðisrétt í tengslum við eignir NýjaKaupþings banka hf. og Kaupþings banka hf.“ Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að mælt verði svo fyrirað fyrrgreint skjal verði lagt fyrir dómara í trúnaði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, Lindarflöt ehf.,greiði varnaraðila, Arion banka hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 5. apríl 2016. I.Mál þetta sem tekið var til úrskurðar 9. mars 2016, að loknummunnlegum málflutningi, er höfðað af Lindarflöt ehf., Lindarflöt 39, Garðabæ áhendur Arion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Í máliþessu er deilt um kröfu stefnanda, sem kveðst vera hluthafi í FasteignafélaginuÁrtúni ehf., (Ártún) um skaðabætur úr hendi stefnda vegna meints tjóns semstefnandi telur að stefndi hafi valdið honum, með því að krefjast þess afskiptastjóra þrotabús BM-Vallár hf. að hann færi fram á gjaldþrotaskipti í BMVallá hf. sem ekki hafi verið gjaldþrota. Fasteignafélagið Ártún ehf. var tekiðtil gjaldþrotaskipta 9. júní 2010 og er skiptum ólokið. Þegar Ártún var tekiðtil gjaldþrotaskipta var félagið í eigu eignarhaldsfélagsins Plateu de PierreS.A.R.L. í Lúxemborg. Ártún varð til við skiptingu BM Vallár hf. árið 2005. Viðskiptingu eignaðist Ártún tilteknar eignir BM Vallár hf., svo sem Bíldshöfða 7og Breiðhöfða 3 í Reykjavík, Suðurhrauni í Garðabæ, fasteignir á Akureyri o.fl. Íþinghaldi þann 18. febrúar 2016, krafðist stefnandi þess að dómari úrskurðaðium hvort svokölluð „trúnaðaráætlun“, sem tilgreind er í 8. gr. samnings umvörslu og skilyrtan virðisrétt í tengslum við eignir Nýja Kaupþingsbanka hf. ogKaupþingsbanka hf. og er að finna á dskj. 95, verði lögð fram í málinu. Ernánar tiltekið um að ræða viðauka sem vísað er til í 8. grein fyrrgreindssamnings og er talinn hafa að geyma upplýsingar um mat á verðmæti þeirra eignaeða réttinda sem m.a. skyldi byggt á við uppgjör milli Nýja Kaupþingsbanka hf.og Kaupþingsbanka hf. Umrædd 8.gr. samningsins hljóðar svo: Þær eignirsem taldar eru upp í áætlun 2 skulu aðskildar í samræmi við samning þennan ogskulu teljast „aðgreindar eignir“ að því er varðar samninginn. Samanlagt virðiaðgreindra eigna er tiltekið í Trúnaðaráætlun og upphafsreikningum NýjaKaupþings (sú upphæð er „upphaflegtvirðismat“). Ef misræmi er milli virðisins sem kemur fram íupphafsreikningnum skal virðið sem tiltekið er í trúnaðaráætluninni gilda. Í1. gr. sama samnings, sem mælir fyrir um túlkun og skilgreiningar á einstökumhugtökum, kemur fram að „Trúnaðarlisti“ merki trúnaðarkvaðaskyldan lista afeignum þar sem haldið er aðskildum eignum og skuldum sem innihalda verðmæti ervarða sérhverja umgirta eign sem nánar er fjallað um í 8. gr. […]. Krafastefnanda er reist á því að umrætt trúnaðarskjal (trúnaðarlisti eðatrúnaðaráætlun) sem vísað er til í fyrrgreindum samningi á dskj. 95, sé hlutiaf samningnum, sem þegar hafi verið lagður fram. Til þess að skilja efnisamningsins sé nauðsynlegt að trúnaðarskjalið, að því leyti sem það lúti aðFasteignafélaginu Ártúni ehf., verði lagt fyrir dóminn ásamt viðaukum, til þessað unnt verði að fá rétta mynd af málinu. Bótakrafa stefnanda eigi rót sína aðrekja til umrædds trúnaðarskjals. Um sé að ræða skjal sem hefði þurft að leggjafram og skuli leggja fram. Málatilbúnaður stefnanda lúti að því hvort fariðhafi verið að lögum við verðmat fyrirtækja stefnanda. Trúnaðargögn sem vísað sétil í umræddri 8. gr. samningsins séu upplýsingar sem dómari verði að hafa tilþess að leggja dóm á bótakröfu stefnanda. Í umræddu trúnaðarskjali liggi fyrirupplýsingar um hvernig skuldir stefnanda voru færðar niður. Hjá stefnda liggiupplýsingar um verðmatið á eignum stefnanda. Þær upplýsingar geti ekki veriðstefnanda óviðkomandi. Stefnandi hafi beina hagsmuni af því að vita hvernigeignir hans voru metnar við uppgjör á skuldum hans gagnvart gamla bankanum. Þátekur stefnandi fram að ekki sé verið að opna nein skjöl sem varði þriðja mannheldur aðeins gagnvart stefnanda. Stefnanditelur að ákvæði 4. mgr. 52. gr. og d-liðar 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, girði ekki fyrir framlagningu gagnanna eins og haldið hafiverið fram af stefnda. Þá geti trúnaðarskylda samkvæmt 58. gr. laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, ekki átt við gagnvart stefnanda. Ákvæði 58. gr.gildi gagnvart þriðja manni. Í þessu máli sé ekki um það að ræða. Hér sé þaðmálsaðili sem óski eftir upplýsingum um hvers vegna félagi hans var komið ígjaldþrot. Stefndi þurfi því að leggja fram trúnaðargögn sem vísað er til í 8.gr. umrædds samnings. Hér sé verið að fara fram á að aðili sem sé í málaferlumgagnvart Arion banka hf. afhendi gögn til þess að dómari geti fengiðheildarmynd af því hvernig ákvarðanir lágu fyrir. Banki geti ekki borið fyrirsig trúnaðarskyldu þegar viðskiptaaðili óski eftir afhendingu gagna sem hannvarða. Auk þess sem byggt verði á dskj. nr. 95 við aðalmeðferð málsins ogvitnaleiðslum. Stefndi,Arion banki hf., krefst þess aðallega að kröfu stefnanda verði hafnað, en tilvara að gögnin verði eingöngu lögð fyrir dómara í trúnaði, sbr. 69. gr. laganr. 91/1991. Stefndi tekur fram að í skýrslu fjármálaráðherra um endurreisnviðskiptabankanna á dskj. 89 sé m.a. að finna umfjöllun um samninginn sem liggifyrir á dskj. 95 þar sem einnig séminnst á umræddan trúnaðarlista. Stefndi tekur fram að virðismat krafna stefndahafi verið 50%, sbr. dskj. 93 um samantekt vegna skiptingar efnahagsreikningsKaupþingsbanka hf. og bráðabirgðaefnahagsreiknings Nýja Kaupþings banka hf.Hinar umdeildu eignir hafi verið metnar á 50% virði við framsal til stefnda. Í8. gr. samningsins sé mælt fyrir um að ef virði fyrirtækjanna lækkar frá þvísem áður hafi verið miðað við í stofnefnahagsreikningi, sem liggi fyrir á dskj.93, þá skuli miða við verðmætið eins og það kemur fyrir á trúnaðarlistanum.Stofnefnahagsreikningurinn liggi fyrir í máli þessu auk umrædds samnings ádskj. 95, en trúnaðarlistinn sem vísað sé til í 8. gr. samningsins liggi ekkifyrir í málinu. Telur stefndi ekki skylt að leggja fram trúnaðarlistann þar semstefnandi sé ekki aðili að samningnum á dskj. 95. Vísar stefndi í því sambanditil 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 og tekur fram að stefnandi eigi ekki rétttil skjalsins „án tillits til málsins“ ásamt því að stefndi telur að honum væriekki skylt að bera vitni um það ef hann væri ekki aðili að málinu, m.a. þar semsýnilega sé um að ræða viðkvæmar fjármálalegar upplýsingar, sbr. 4. mgr. 52.gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einnig 58. gr. laga nr. 161/2002,um fjármálafyrirtæki. Þá bendirstefndi á að stefnandi eigi ekki aðild að málinu og þess vegna eigi 58. gr.laga nr. 161/2002 ekki við. Þá fjalli trúnaðarlistinn um verðmat innansamningsins, en ekki gagnvart stefnanda. II.Eins og áður greinir hefur stefnandi höfðað mál þetta tilheimtu skaðabóta á hendur stefnda. Málsóknin er á því reist að stefndi hafilátið framkvæma og beri ábyrgð á að allt of lágt mat var lagt til grundvallar áeignum tveggja fyrirtækja sem stefnandi kveðst vera hluthafi í, sem að lokum ogeftir langvarandi samningaviðræður við eigendur fyrirtækjanna hafi leitt tilgjaldþrots þeirra. Mat þetta hafi tekið mið af samningi um vörslu og skilyrtanvirðisrétt í tengslum við eignir Nýja Kaupþings banka hf. og Kaupþings Bankahf. dags. 3. september 2009, þ.e. nánar tiltekið í lista yfir það sem nefnt var„Ring-fenced assets“ og var viðauki 2 með nefndum samningi. Listi þessi hafi veriðtrúnaðarskjal og fylgt þeim samningi sem lagður var til grundvallar þegarmetnar voru „fluttar eignir“ milli umræddra banka. Á listanum hafi veriðtilgreind fyrirtæki sem aðilar samningsins höfðu ákveðið að taka frá og gangaað til að fjármagna skuldir Kaupþings Banka hf. við stefnda. Í 2. mgr.67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er mælt fyrir um að skori aðili ágagnaðila að leggja fram skjal sem hann hefur í vörslum sínum, beri gagnaðilaað verða við því ef aðili á rétt til skjalsins án tillits til málsins eða efniskjalsins er slíkt að gagnaðila væri skylt að bera vitni um það ef hann væriekki aðili að málinu. Í 1. mgr.68. gr. sömu laga segir síðan að verði málsaðili ekki við áskorun um að leggjafram skjal samkvæmt 2. mgr. 67. gr., sem þykir sannað að hann hafi undirhöndum, getur dómari skýrt það svo að hann samþykki frásögn áskoranda um efniskjalsins, sbr. þó 69. gr. sömu laga. Aðilarmáls þessa hafa forræði á því sakarefni sem hér um ræðir og hafa því m.a.forræði á sönnunarfærslu í máli þessu. Stefndi hefur ekki orðið við áskorunstefnanda um framlagningu umrædds skjals. Við þessar aðstæður getur dómurinnmeð vísan til 1. mgr. 68. gr. laga 91/1991, skýrt skjalið svo að stefndisamþykki frásögn stefnanda um efni þess en þó því aðeins ef stefnandi ásjálfstæðan rétt til skjalsins eða stefnda væri skylt að bera vitni um efniþess væri hann ekki aðili að málinu, sbr. 2. mgr. 67. gr. sömu laga. Dómari munvið endanlega úrlausn málsins meta þessi atriði samkvæmt þeim gögnum sem fyrirliggja og lögð verða fram í málinu og eftir meginreglunni um frjálstsönnunarmat dómara. Af þessuleiðir að kröfu stefnanda, um að „trúnaðaráætlun“ sem tilgreind er í 8. gr.samnings um vörslu og skilyrtan virðisrétt í tengslum við eignir NýjaKaupþingsbanka hf. og Kaupþingsbanka hf. og er að finna á dskj. 95 verði lagtfram í málinu, er hafnað. RagnheiðurSnorradóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Hafnað er kröfu stefnanda um að „trúnaðaráætlun“, semtilgreind er í 8. gr. samnings um vörslu og skilyrtan virðisrétt í tengslum viðeignir Nýja Kaupþingsbanka hf. og Kaupþingsbanka hf., verði lögð fram í málinu.
|
Mál nr. 43/2023
|
Fíkniefnalagabrot Ávana- og fíkniefni Skipulögð brotastarfsemi Heimfærsla Samverknaður Hlutdeild Sönnunargögn Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
|
Þau brot sem voru til meðferðar fyrir Hæstaréttar voru í fyrsta lagi aðild G og H að innflutningi á 53 lítrum af amfetamínvökva sem falinn hafði verið í saltdreifara sem fluttur var til landsins í byrjun árs 2020 og framleiðslu amfetamíns úr vökvanum í sölu- og dreifingarskyni sem jafnframt var felld undir ákvæði almennra hegningarlaga um starfsemi skipulagðra brotasamtaka. Í öðru lagi aðild H að kannabisræktun og í þriðja lagi vörslur hans á kókaíni. G og H kröfðust báðir sýknu af fyrsta brotinu en H játaði síðari tvö brotin. H krafðist jafnframt ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Í dómi Hæstaréttar kom fram að upphaf rannsóknar lögreglu á þeirri háttsemi sem G og H var gefin að sök hafi mátt rekja til rafrænna gagna sem bárust íslenskum löggæsluyfirvöldum í júlí 2020 frá Europol en um var að ræða rafræn samskipti milli notenda samskiptakerfisins Encrochat. Við úrlausn þess hvort heimilt hefði verið að leggja Encrochat-gögnin fram í málinu og líta til þeirra við sönnun vísaði Hæstiréttur til þess að ekki réði úrslitum hvort öflun þeirra hefði verið heimiluð af dómstólum hér á landi. Engu að síður þyrfti að taka til skoðunar hvort gagnanna hefði verið aflað með þeim hætti að þau teldust lögmæt sönnunargögn í sakamáli hér á landi. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að framlagning gagnanna yrði ekki talin fela í sér að brotið hefði verið gegn rétt G og H til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Varðandi áreiðanleika gagnanna vísaði Hæstiréttur til þess að enda þótt engin skrifleg fyrirmæli hefðu legið fyrir um hvernig gögnin yrðu rannsökuð og nýtt lægju fyrir upplýsingar um uppruna þeirra, tæknilegt eðli og greint frá mögulegum vafaatriðum. Þá hefðu engir annmarkar verið á aðferð við sönnunarmat í dómi Landsréttar hvað varðaði mat á áreiðanleika og nákvæmni þessara gagna og málsmeðferðin að þessu leyti verið réttlát. Hæstiréttur féllst ekki á að sakfelling G og H hefði eingöngu verið reist á Encrochat-gögnunum eða að þeim hefði verið gefið of mikið vægi við sönnunarmat. Komst Hæstiréttur því að þeirri niðurstöðu að framlagning gagnanna, notkun þeirra við mat á sönnun fyrir sekt G og H, aðferð við mat á sönnunargildi þeirra og það vægi sem þeim var gefið við heildarmat á því hvort sök teldist sönnuð hefði ekki brotið í bága við rétt þeirra til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Varðandi efnishlið málsins tók Hæstiréttur fram að niðurstaða Landsréttar um sakfellingu hefði byggst á rökstuddu heildarmati á sönnunargildi munnlegs framburðar og fjölmargra rafrænna, skjallegra og tæknilegra sönnunargagna og hvernig þessi sönnunargögn samrýmdust innbyrðis. Með vísan til þess, meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa sönnunarfærslu, svo og c-liðar 1. mgr. og 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008, yrði ekki hróflað við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu G og H fyrir brot gegn 173. a almennra hegningarlaga. Jafnframt var staðfest sú niðurstaða að með aðild þeirra að innflutningi saltdreifarans og framleiðslu amfetamíns hafi framkvæmd verknaðarins verið liður í starfsemi skipulagðra brotasamtaka og þeir því gerst sekir um brot gegn 175. gr. a almennra hegningarlaga. Var niðurstaða hins áfrýjaða dóms um ákvörðun refsingar og upptökukröfur staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2023 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að ómerkingarkröfu ákærða Halldórs Margeirs Ólafssonar verði hafnað, að ákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru að undanskildum hluta af ákærulið I.2 og refsing þeirra verði þyngd.3. Ákærði Guðlaugur Agnar Guðmundsson krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Til vara að sér verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og til frádráttar henni komi með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem hann hefur sætt.4. Ákærði Halldór Margeir Ólafsson krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af þeirri háttsemi sem honum er gefin að sök í ákærulið I.1, að refsing hans verði milduð til muna og frá dragist gæsluvarðhald sem hann hefur sætt. Til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til þrautavara krefst hann þess að refsing hans verði milduð og frá dragist gæsluvarðhaldsvist hans. Þá krefst hann þess að synjað verði um upptöku á raftækjum sem tilgreind eru í ákæru.Málsatvik og ágreiningsefni 5. Þau ákæruefni sem eru til meðferðar fyrir Hæstarétti í þessu máli varða þá hluta ákæru héraðssaksóknara 11. ágúst 2022 sem snúa að aðild ákærðu að fíkniefnalagabrotum og starfsemi skipulagðra brotasamtaka. Í fyrsta lagi aðild ákærðu að innflutningi á 53 lítrum af amfetamínvökva sem falinn var í saltdreifara sem fluttur var til landsins frá Hollandi í byrjun árs 2020 og framleiðslu amfetamíns úr vökvanum í sölu- og dreifingarskyni. Í öðru lagi aðild ákærða Halldórs Margeirs að kannabisræktun sem kom í ljós við húsleit 20. maí 2022 og í þriðja lagi að vörslum hans á kókaíni sem fannst við húsleit hjá honum sama dag. Tvö fyrri fíkniefnalagabrotin voru í ákæru talin stórfelld og framkvæmd þeirra liður í starfsemi skipulagðra brotasamtaka og talin varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni, og 175. gr. a almennra hegningarlaga. Þriðja brotið var talið varða meðal annars við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974.6. Upphaf rannsóknar lögreglu á þeirri háttsemi sem ákærðu er gefin að sök samkvæmt ákærulið I.1 má rekja til rafrænna gagna sem bárust íslenskum löggæsluyfirvöldum 15. júlí 2020 frá Europol sem er evrópsk löggæslustofnun sem Ísland hefur átt aðild að frá árinu 2001. Gögnin bárust um samskiptakerfi Europol sem nefnist Siena. Í upplýsingaskýrslum lögreglu sem liggja fyrir í málinu kemur fram að gagnanna hafi verið aflað í Frakklandi á grundvelli úrskurðar undirréttar í borginni Lille í lok janúar 2020 með þeim hætti að lögregla hafi fengið aðgang að netþjónum í Frakklandi sem þjónustuðu dulkóðuð, rafræn samskipti milli notenda samskiptakerfisins Encrochat. Einnig hafi verið komið þar fyrir búnaði sem gert hafi kleift að afkóða samskiptin og afrita þau. Heimildin hafi síðar verið framlengd. Samskiptakerfinu hafi verið ætlað að tryggja notendum leynd um samskipti sín og þeim staðið til boða að kaupa sérútbúna síma til hinna dulkóðuðu samskipta. Notendur hafi getað eytt gögnum sem fóru um kerfið. Löggæsluyfirvöld í Evrópu hafi lengi grunað að kerfið væri einkum notað til samskipta í tengslum við skipulagða brotastarfsemi. Sameiginlegt rannsóknarteymi frönsku og hollensku lögreglunnar (JIT) hafi verið myndað 10. apríl 2020 um þessar rannsóknaraðgerðir og starfað fyrir milligöngu Evrópustofnunar um löggæslusamvinnu, Eurojust, með stuðningi Europol. Rafrænum gögnum sem aflað hafi verið í þessum aðgerðum um samskipti milli notenda Encrochat hafi verið dreift til annarra evrópskra lögregluembætta í gegnum Europol og þau orðið grundvöllur lögreglurannsókna og sakfellinga víða í Evrópu. Óþekktur rekstraraðili Encrochat-kerfisins hafi lokað því 13. júní 2020 og jafnframt sent notendum orðsendingu um að ekki væri lengur unnt að tryggja öryggi gagna í kerfinu.7. Gögn sem bárust íslenskum löggæsluyfirvöldum voru í skrá sem geymdi meðal annars afrit rafrænna samskipta í samskiptakerfinu Encrochat milli notenda með nöfnunum Nuclearfork, Residentkiller, Sentientstream, Neptun og Beigepanda á tímabilinu mars til júní 2020. Samskiptin voru ýmist á íslensku, ensku eða hebresku. Þau vörðuðu meðal annars innflutning til Íslands á amfetamínvökva földum í „prófílum“ á saltdreifara sem fluttur hafði verið á tilgreindan sveitabæ, undirbúning, öflun búnaðar og leiðbeiningar um hvernig unnt væri að ná vökvanum úr saltdreifaranum og framleiða fíkniefni. Íslenskum löggæsluyfirvöldum bárust með sama hætti 7. október og 27. nóvember 2020 viðbótargögn úr sama kerfi, meðal annars um samskipti þessara sömu notenda. Umrædd gögn voru ljósmyndir, rituð samskipti, staðsetningar, upplýsingar um tengiliði, símtalaskrár og minnispunktar. Þau voru auðkennd sem EMMA95.8. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu og héraðssaksóknari sendu 15. mars 2021 réttarbeiðni til franskra yfirvalda á grundvelli samnings Evrópusambandsins um gagnkvæma réttaraðstoð í sakamálum sem Ísland er aðili að. Þar var leitað formlegrar heimildar til að nota framangreind gögn í sakamálum sem sótt yrðu fyrir innlendum dómstólum á hendur öllum þeim sem kæmu við sögu í þeim. Í réttarbeiðninni var vísað til þess að gögnin hefðu verið notuð í þágu rannsóknar sem staðið hefði yfir í marga mánuði á hópi brotamanna sem hefðu flutt mikið magn fíkniefna til Evrópu og Íslands. Beiðni um heimild til að nota Encrochat-gögnin tæki meðal annars til notendanna Nuclearfork og Residentkiller.9. Í bréfi rannsóknardómara í Lille í Frakklandi 1. júní 2021 var vísað til fyrrnefndrar réttarbeiðni og lýst heimildum sem veittar voru til notkunar umræddra gagna. Þar var sérstaklega vísað til samskipta notendanna Nuclearfork og Residentkiller. Í bréfinu kemur fram að heimildin taki til notkunar gagna sem miðlað væri innan ramma réttarbeiðninnar til sérhverrar rannsóknar sem miðaði að dómsmeðferð, saksókn og rannsóknar- eða dómsúrskurði á vegum íslenskra yfirvalda. Upplýsingarnar væru aðgengilegar frá og með dagsetningu bréfsins í tengslum við málsmeðferð fyrir dómi.0. Í kjölfar móttöku gagnanna og á grundvelli upplýsinga sem þar komu fram hóf lögregla rannsókn sem leiddi til þess að grunur vaknaði um að saltdreifari hefði verið fluttur að bænum [...] í [...] og fíkniefni tekin úr honum þar. Saltdreifari sem svaraði til ljósmynda í gögnunum fannst þar í útihúsum 25. nóvember 2020 við leynilega húsleit sem heimiluð hafði verið af Héraðsdómi Reykjavíkur sama dag. Lögregla ákvað að bíða með frekari aðgerðir til að sjá hverjir kæmu til að sækja saltdreifarann og hvert hann yrði fluttur. Sýni voru þó tekin úr saltdreifaranum og málningarfötum í sömu útihúsum 20. september 2021 og 13. apríl 2022 við leynilegar húsleitir sem höfðu verið heimilaðar með dómsúrskurðum. Rannsókn á sýnunum staðfesti að í þeim voru leifar af amfetamíni.1. Viðamiklar rannsóknaraðgerðir og frekari greining gagnanna leiddu til þess að lögregla taldi víst að notandinn Residentkiller væri ákærði Halldór Margeir en notandinn Nuclearfork ákærði Guðlaugur Agnar. Lögregla lét til skarar skríða 20. maí 2022 með handtöku ákærðu, húsleitum og haldlagningu meðal annars saltdreifarans, fíkniefna og ýmissa muna sem taldir voru hafa sönnunargildi. Sama dag var við húsleit að [...] staðfest að þar hefði farið fram kannabisræktun sú sem ákæruliður I.2 lýtur að en lögregla hafði haft hana til rannsóknar frá því í febrúar sama ár.2. Með héraðsdómi 20. október 2022 voru ákærðu sakfelldir fyrir framangreind brot og ákærða Guðlaugi Agnari gert að sæta 10 ára fangelsi en ákærða Halldóri Margeiri 12 ára fangelsi.3. Ákærðu áfrýjuðu báðir, ásamt þremur öðrum dómfelldu, héraðsdómi til Landsréttar. Með dómi Landsréttar 23. júní 2023 var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu Guðlaugs Agnars og Halldórs Margeirs staðfest að öðru leyti en því að ekki var fallist á að í háttsemi Halldórs Margeirs og meðákærðu samkvæmt ákærulið I.2 hefði falist þátttaka í starfsemi skipulagðra brotasamtaka í skilningi 175. gr. a almennra hegningarlaga. Landsréttur taldi ekki óvarlegt að leggja til grundvallar að ákærðu hefðu framleitt að minnsta kosti 80,2 kg af amfetamíni úr amfetamínvökvanum en í ákæru var miðað við að þeir hefðu framleitt allt að 117,5 kg. Með dómi Landsréttar var ákærða Guðlaugi Agnari gert að sæta 8 ára fangelsi en ákærða Halldóri Margeiri 10 ára fangelsi. Aðrir ákærðu en Guðlaugur Agnar og Halldór Margeir undu dómi Landsréttar.4. Ákærðu krefjast báðir sýknu af sakargiftum samkvæmt ákærulið I.1 og ákærði Halldór Margeir krefst þess jafnframt að dómur Landsréttar verði ómerktur. Þeir byggja dómkröfur sínar einkum á því að ósannað sé að þeir hafi verið notendur Encrochat-samskiptakerfisins undir notendanöfnunum Residentkiller og Nuclearfork og að sakfelling þeirra verði ekki byggð á framlögðum gögnum úr þessu samskiptakerfi vegna óvissu um uppruna þeirra, varðveislu og áreiðanleika. Þá telja þeir að sönnunarmati hafi verið áfátt í dómi Landsréttar.5. Ákærði Halldór Margeir hefur játað háttsemi þá sem hann var sakaður um og sakfelldur fyrir samkvæmt ákæruliðum I.2 og III. Hann krefst ekki endurskoðunar á þeim hluta hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en varðar ákvörðun refsingar.6. Ákæruvaldið telur hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi komið fram undir fyrrgreindum notendanöfnum í samskiptakerfinu Encrochat og að sönnunargildi gagnanna hafi verið metið með réttum hætti í heildstæðu mati á sönnun fyrir sekt ákærðu í dómi Landsréttar. Ákæruvaldið unir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en hvað varðar niðurstöðu um það magn fíkniefna sem framleitt hafi verið úr amfetamínvökva samkvæmt ákærulið I.1.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 6. september 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2023-102, á þeim grundvelli að telja yrði að dómsúrlausn um öflun og meðferð gagna við rannsókn máls, sönnunarfærslu svo og heimfærslu til refsiákvæða kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Tekið var fram að niðurstaða Landsréttar um sakfellingu leyfisbeiðenda og önnur atriði að því leyti sem hún byggði á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar yrði ekki endurskoðuð fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. sömu greinar.NiðurstaðaUm formhlið málsins8. Enda þótt báðir ákærðu krefjist aðallega sýknu og aðeins ákærði Halldór Margeir hafi gert varakröfu um að dómur Landsréttar verði ómerktur er rétt að taka til skoðunar hvort varnir beggja ákærðu sem varða ágalla á rannsókn og saksókn og aðferð Landsréttar við mat á sönnunargildi gagna úr Encrochat-samskiptakerfinu svo og refsilögsögu eigi að leiða til ómerkingar hins áfrýjaða dóms án kröfu.) Lok rannsóknar og grundvöllur fyrir útgáfu ákæru9. Af hálfu ákærða Halldórs Margeirs er krafa um ómerkingu hins áfrýjaða dóms meðal annars studd þeim rökum að rannsókn málsins hafi hvergi nærri verið lokið við útgáfu ákæru og hafi hún staðið yfir fram að meðferð þess fyrir Landsrétti. Hann telur andstætt meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa málsmeðferð að rannsókn málsins eða einstaka þátta þess hafi staðið yfir samtímis dómsmeðferð í héraði og allt fram til aðalmeðferðar fyrir Landsrétti.20. Samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008 athugar ákærandi þegar hann hefur fengið gögn máls í hendur og gengið úr skugga um að rannsókn sé lokið hvort sækja skuli sakborning til sakar eða ekki. Ef hann telur það sem fram er komið ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis lætur hann við svo búið standa en ella höfðar hann mál á hendur sakborningi samkvæmt 152. gr., sbr. þó 146. gr. laganna.21. Af rannsókn málsins og gangi hennar sem gerð er grein fyrir í dómi Landsréttar og héraðsdómi og ítarlegar upplýsingar liggja fyrir um í gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að gætt hafi verið fyrirmæla 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um að þeir sem rannsaki sakamál skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Þessi gögn bera jafnframt með sér að fylgt hafi verið fyrirmælum 1. mgr. 54. gr. laganna um það sem rannsaka skal. Á rannsókninni voru því ekki þeir ágallar að ákæranda hafi ekki með réttu verið fært að ákveða hvort sækja skyldi ákærðu til sakar og byggja á henni málatilbúnað fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 53. gr. sömu laga.22. Fyrir liggur að lögreglu tókst ekki að afla gagna úr tilteknum síma í eigu ákærða Guðlaugs Agnars fyrr en meðferð málsins í héraði var hafin en upplýsingaskýrsla um rannsókn á þeim gögnum var lögð fram fyrir upphaf aðalmeðferðar þess. Þá liggur fyrir að rannsókn á mögulegri þátttöku erlendra manna í þeirri brotastarfsemi sem ákæran lýtur að var ekki lokið þegar hún var gefin út og gögn um þær rannsóknaraðgerðir ekki lögð fram fyrir dómi fyrr en í Landsrétti. Upplýsingaskýrsla lögreglu um samanburð á staðsetningu notandans Nuclearfork og hnitsetningu ljósmynda úr farsíma ákærða Guðlaugs Agnars var heldur ekki lögð fram fyrr en í Landsrétti. Munnlegar skýrslur voru teknar fyrir Landsrétti af þeim lögreglumönnum sem stóðu að umræddum rannsóknaraðgerðum. Vörnum ákærða var þannig ekki áfátt þrátt fyrir síðbúna framlagningu umræddra gagna. Ekki var því brotið gegn meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa málsmeðferð með því að byggt var á þessum gögnum við mat á sönnun um sekt ákærða.2) Helstu varnir ákærðu um Encrochat-gögnin og endurskoðunarheimildir Hæstaréttar23. Ákærðu telja að mikilvægustu sönnunargögnin sem lögð hafi verið til grundvallar sakfellingu þeirra í Landsrétti hafi verið rafræn sönnunargögn úr Encrochat-samskiptakerfinu en ranglega hafi verið talið að þeir hafi átt samskipti sín á milli í kerfinu sem notendurnir Residentkiller og Nuclearfork. Þeir telja að ekki hafi mátt leggja þessi sönnunargögn til grundvallar sakfellingu þeirra þar sem óvissa sé um hvernig þeirra var aflað, uppruna þeirra, varðveislu og áreiðanleika og að Landsréttur hafi auk þess ekki metið sönnunargildi þeirra með réttum hætti. Þannig hafi verið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.24. Ákærðu vísa sérstaklega til þess að við engar reglur sé að styðjast hér á landi um rannsókn á slíkum gögnum, könnun á uppruna þeirra, meðferð og áreiðanleika, gagnstætt því sem meðal annars sé í Danmörku.25. Ákærði Guðlaugur Agnar byggir á því að dulkóðuð gögn geti aðeins að uppfylltum ströngum skilyrðum um meðferð og úrvinnslu verið sönnunargögn tæknilegs eðlis í sakamáli enda liggi fyrir upplýsingar um öflun og meðferð þeirra og lýsing á göllum og vafaatriðum þeim tengdum. Þá verði að liggja fyrir hugtakayfirlit, tækni- eða gagnavinnslulýsing og gæðaeftirlitsskýrsla.26. Ákærðu byggja báðir á því að engin gögn liggi fyrir um að hlutlæg greining eða mat hafi farið fram hjá lögreglu eða ákæruvaldi á gæðum gagnanna, atriðum sem beri að varast við notkun þeirra og hvernig þau geti haft áhrif á sönnunargildi þeirra. Þá séu skýrslur lögreglu um uppruna gagnanna og upphaf rannsóknar stuttar og efnisrýrar. Ekkert sé vitað um öflun þeirra og meðferð áður en þau komust í hendur íslenskra yfirvalda. Ekki hafi verið gerð glögg grein fyrir því hvernig aðgangsstýringu að gögnunum var háttað. Ekkert liggi heldur fyrir um öryggi þeirra, hérlendis eða erlendis, eða áreiðanleika þeirra að öðru leyti. Þau séu opin og auðvelt að breyta þeim og bæta við færslum. Þar af leiðandi sé ekki unnt að staðreyna falsleysi þeirra.27. Hæstarétti er þröngur stakkur skorinn við endurskoðun á sönnunarmati Landsréttar að því leyti sem það byggist á heildarmati á sönnunargildi fram kominna sönnunargagna, þar á meðal munnlegs framburðar ákærðu og vitna fyrir dómi, enda ekki heimilt að veita leyfi til áfrýjunar á dómi Landsréttar til Hæstaréttar til endurskoðunar á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008.28. Séu á hinn bóginn annmarkar á málsmeðferð, þar á meðal aðferð við sönnunarmat í áfrýjuðum dómi, sem teljast fallnir til að hafa áhrif á niðurstöðu þess geta þeir orðið til þess að leyfi til áfrýjunar skuli veita, sbr. d-lið 1. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Slíkir annmarkar geta eftir atvikum leitt til ómerkingar hins áfrýjaða dóms og heimvísunar máls, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 15. október 2020 í máli nr. 16/2020 og 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020. Verður hér á eftir lagt mat á hvort slíkir annmarkar hafi verið til staðar.3) Reglur um framlagningu sönnunargagna, sönnunarmat og sönnunarbyrði29. Í dómi Hæstaréttar 3. mars 2006 í máli nr. 97/2006 var því hafnað að ríkislögreglustjóra yrði bönnuð notkun tiltekinna gagna í þágu lögreglurannsóknar með þeim rökum að Fjármálaeftirlitið hefði aflað þeirra á grundvelli dómsúrskurðar sem ekki hefði verið hnekkt og væri ekki til endurskoðunar í málinu. Til áréttingar þeirri niðurstöðu sagði: „Er þá jafnframt haft í huga að ekki er fyrir að fara í íslenskum lögum reglu sem útilokar að lögregla styðjist við gögn, sem hún hefur undir höndum, þó þeirra kunni að hafa verið aflað án þess að fylgt hafi verið ákvæðum laga um öflun sönnunargagna í opinberum málum.“30. Samkvæmt 1. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 aflar ákærandi sönnunargagna en ákærði getur einnig aflað þeirra telji hann ástæðu til. Í 2. mgr. greinarinnar er kveðið á um hvernig dómari getur haft frumkvæði að því að ákærandi afli frekari sönnunargagna um tiltekin atriði og í 3. mgr. kemur fram að telji dómari bersýnilegt að atriði sem aðili vill sanna skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar geti hann meinað aðila um sönnunarfærslu. Um skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn er sérstaklega fjallað í XX. kafla laganna. Segir þar í 1. mgr. 134. gr. að aðilar leggi fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem þeir vilja að tekið verði tillit til við úrlausn máls. Í þessum ákvæðum felst sú grundvallarregla að aðilar sakamáls geti aflað þeirra sönnunargagna sem þeir óska og synjun um framlagningu gagna verði að hafa lagastoð eða styðjast við önnur gild rök.31. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, er fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafa, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sönnunargögn. Enn fremur metur dómari, ef þörf krefur, hvert sönnunargildi þær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiða af um það, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Sérstaklega er tekið fram í 137. gr. laganna að dómari meti sönnunargildi skjala og annarra sýnilegra sönnunargagna með hliðsjón af atvikum hverju sinni.32. Framangreind ákvæði mæla fyrir um það sem nefnt hefur verið frjálst sönnunarmat dómara og er þá átt við að sönnunarmatið sé ekki lögbundið. Markmiðið með hinu frjálsa sönnunarmati dómara er að komast að réttri niðurstöðu í samræmi við þá meginreglu í sakamálaréttarfari að leiða skuli hið sanna í ljós en hún er nefnd sannleiksreglan. Þá reglu verður þó að skýra í ljósi meginreglunnar um að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag hvíli á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laga nr. 88/2008. Í samræmi við þetta er markmið rannsóknar sakamáls að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til saka, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 53. gr. laganna. Til viðbótar því að ákæruvaldið þarf samkvæmt framansögðu að axla sönnunarbyrðina gildir áðurgreind regla eftir 1. mgr. 109. gr. laganna um að sanna beri sekt ákærða svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum. Af því leiðir að vafa um sönnun sektar verður að skýra ákærða í hag. Samhliða gildir sú regla að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skal talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur lagagildi hér á landi eftir lögum nr. 62/1994.4) Framlagning sönnunargagna og sönnunarmat í ljósi réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi33. Við úrlausn um hvort heimilt sé að leggja fram tiltekið sönnunargagn og líta til þess við mat á sönnun um sekt sakbornings hafi það verið lagt fram, svo og við ákvörðun um hversu mikið vægi eigi að gefa því við sönnunarmat, hefur meðal annars verið horft til hvort þess hafi verið aflað með ólögmætum eða óvenjulegum hætti.34. Við endurskoðun hins áfrýjaða dóms þarf að taka afstöðu til þess hvort Encrochat- gagnanna hafi verið aflað með ólögmætum eða óhefðbundnum hætti. Ef leitt þykir í ljós að þeirra hafi verið aflað með slíkum hætti þarf að taka afstöðu til þess hvort framlagning þeirra hafi verið heimil. Einnig þarf að meta hvort slík óvissa sé um uppruna, meðferð og áreiðanleika gagnanna að framlagning þeirra og það vægi sem þeim hefur verið gefið við mat á sönnun um sekt ákærðu leiði til þess að ákærði teljist ekki hafa notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi og slíkir annmarkar teljist hafa verið á aðferð við sönnunarmat að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm.35. Ákvæðum 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er ætlað að tryggja réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Nánar er fjallað um samspil þessara ákvæða í athugasemdum við 8. gr. frumvarps til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 sem varð að 70. gr. stjórnarskrárinnar.36. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið litið til úrlausna Mannréttindadómstóls Evrópu við skýringu mannréttindasáttmálans þegar reynir á hliðstæð ákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. meðal annars ummæli í dómum Hæstaréttar 19. maí 2005 í máli nr. 520/2004 og síðast 21. júní 2023 í máli nr. 8/2023.37. Af framkvæmd mannréttindadómstólsins, svo sem dómi 12. júlí 1988 í máli nr. 10862/84, Schenk gegn Sviss, leiðir að dómstóllinn telur það almennt ekki hlutverk sitt heldur dómstóla í aðildarríkjum mannréttindasáttmálans að taka afstöðu til þess hvort tiltekið sönnunargagn verði lagt fram í dómsmáli og hvaða vægi það eigi að hafa við mat á því hvað teljist sannað. Frá þessu verði þó vikið ef innlendir dómstólar kunna að hafa brotið gegn réttindum sem vernduð eru af sáttmálanum eða niðurstöður þeirra geti talist handahófskenndar eða augljóslega ósanngjarnar. Þá þurfi jafnframt að meta hvort málsmeðferðin í heild hafi verið réttlát í skilningi 6. gr. sáttmálans að teknu tilliti til allra málsatvika, sbr. einnig dóm 27. október 2020 í málum nr. 29084/07 og 1191/08, Ayetullah Ay gegn Tyrklandi.38. Við ákvörðun um hvort málsmeðferð í heild sinni hafi verið réttlát í ljósi sönnunargagna sem lögð voru til grundvallar niðurstöðu hefur mannréttindadómstóllinn talið að skoða verði hvort réttur ákærða til að halda uppi vörnum hafi verið virtur. Sérstaklega verði að huga að því hvort ákærða hafi verið gefinn kostur á að vefengja áreiðanleika sönnunargagna og andmæla notkun þeirra. Að auki verði að taka afstöðu til gæða sönnunargagna, þar á meðal hvort aðferð eða aðstæður við öflun þeirra séu til þess fallnar að vekja réttmætan efa um áreiðanleika þeirra eða nákvæmni, sbr. dóm 25. apríl 2013 í máli nr. 51198/08, Erkapić gegn Króatíu, og fyrrnefndan dóm í máli Ayetullah Ay gegn Tyrklandi.39. Þá hefur mannréttindadómstóllinn talið geta skipt máli við mat á því hvort málsmeðferð í heild hafi verið réttlát hvort umdeilt sönnunargagn hafði afgerandi áhrif á niðurstöðu um sakfellingu. Því afdráttarlausari sem slík sönnunargögn eru og því minni efasemdir sem uppi eru um áreiðanleika þeirra þeim mun minni þörf er á að önnur sönnunargögn styðji þau. Um þetta má vísa til dóms 1. júní 2010 í máli nr. 22978/05, Gäfgen gegn Þýskalandi.40. Mannréttindadómstóllinn hefur einnig bent á að réttur til réttlátrar málsmeðferðar geti ekki talist virkur nema varnir og athugasemdir aðila séu teknar til raunverulegrar skoðunar af innlendum dómstólum og þeir megi ekki virða að vettugi afmarkaða, viðeigandi og þýðingarmikla mótbáru sem sakborningur hefur sett fram, sbr. til dæmis dóm 29. nóvember 2016 í máli nr. 24221/13, Carmel Saliba gegn Möltu. Þá hefur dómstóllinn lagt áherslu á að dómstólum beri að tilgreina nægilega þau rök sem þeir byggja niðurstöðu á. Krafa um rökstuðning ráðist af eðli dómsúrlausnar og atvikum máls. Í kröfunni felist að málsaðilar eigi rétt á að tekin sé skýr afstaða til röksemda sem ráði úrslitum um niðurstöðu máls en dómstólum beri hins vegar ekki skylda til að svara öllum röksemdum þeirra nákvæmlega, sbr. meðal annars dóm 9. desember 1994 í máli nr. 18390/91, Ruiz Torija gegn Spáni.41. Af framkvæmd mannréttindadómstólsins verður ráðið að við heildarmat á því hvort málsmeðferð teljist réttlát, þrátt fyrir að sakfelling hafi byggst á sönnunargagni sem aflað hefur verið með ólögmætum eða óvenjulegum hætti, skipti máli í hverju ólögmætið er fólgið. Þannig hefur dómstóllinn komist að þeirri niðurstöðu að hafi sönnunargagns verið aflað með pyndingum eða annars konar ómannlegri eða vanvirðandi meðferð sem falið hefur í sér brot gegn 3. gr. sáttmálans geti það komið í veg fyrir að málsmeðferðin teljist réttlát, sbr. til dæmis dóm 11. júlí 2006 í máli nr. 54810/00, Jalloh gegn Þýskalandi. Brot gegn 3. gr. sáttmálans við öflun sönnunargagns hefur þó ekki sjálfkrafa verið talið fela í sér brot gegn 6. gr. hans ef sakfelling hefur jafnframt verið reist á öðrum sönnunargögnum, sbr. fyrrnefndan dóm í máli Gäfgen gegn Þýskalandi.42. Þá hefur mannréttindadómstóllinn ekki talið það fela í sér sjálfstætt brot gegn 6. gr. sáttmálans að byggja sakfellingu á sönnunargagni sem aflað hefur verið í andstöðu við rétt manna til friðhelgi einkalífs samkvæmt 8. gr. hans svo sem með símhlustun eða sambærilegri rannsóknaraðgerð sem ekki er framkvæmd í samræmi við heimildir í lögum, jafnvel þótt sakfellingin hafi ekki verið studd öðrum sönnunargögnum, sbr. dóm 12. maí 2000 í máli nr. 35394/97, Khan gegn Bretlandi.5) Lögmæti öflunar Encrochat-gagnanna og heimild til framlagningar þeirra43. Eins fram kemur í lið 30 að framan felst sú grundvallarregla í 110. og 134. gr. laga nr. 88/2008 að aðilar sakamáls geti aflað þeirra sönnunargagna sem þeir óska og synjun um framlagningu þeirra verði að hafa lagastoð eða styðjast við önnur gild rök. Hvorki eru í lögunum né öðrum lögum sérákvæði um öflun, framlagningu eða sönnunargildi gagna sem aflað er af erlendum yfirvöldum.44. Áður en lengra er haldið er nauðsynlegt að taka lögmæti Encrochat-gagnanna til skoðunar og hvort framlagning þeirra í málinu teljist ein og sér hafa komið í veg fyrir að ákærðu hafi notið réttlátrar málsmeðferðar. Kemur þar einkum til skoðunar hvort gagnanna hafi verið aflað í andstöðu við 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, enda ljóst að dulkóðuð samskipti manna á milli eru almennt heimil og í öflun gagnanna fólst tilfinnanleg skerðing á friðhelgi einkalífs þeirra sem hlut áttu að máli. Strangar kröfur eru gerðar til takmarkana á slíkum réttindum.45. Ákvæði 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar svarar til 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í 2. mgr. 8. gr. er að finna almennt takmörkunarákvæði um að stjórnvöld skuli eigi ganga á rétt til friðhelgi einkalífs nema samkvæmt því sem lög mæli fyrir um og nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Í 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar er sértækt ákvæði um takmarkanir á tilgreindum einkalífsréttindum. Þar segir meðal annars að ekki megi gera rannsókn á skjölum og póstsendingum, símtölum og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manna nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Í athugasemdum við 9. gr. frumvarps til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sem varð að 71. gr. stjórnarskrárinnar, er vísað til þess að takmörkunarheimildir þessar eigi einkum við um rannsóknaraðgerðir lögreglu sem séu ítarlega útfærðar í almennum lögum.46. Í athugasemdum við XI. kafla frumvarps sem varð að lögum nr. 88/2008, en kaflinn fjallar um símahlustun og sambærileg úrræði, er áréttað að setja verði rannsóknaraðgerðum lögreglu sem fela í sér takmarkanir á friðhelgi einkalífs þröngar skorður. Í 83. og 84. gr. laganna er meðal annars gerð krafa um að til slíkra aðgerða þurfi úrskurð dómara, rannsókn beinist að broti sem varðað geti að lögum sex ára fangelsi og ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þeirra.47. Við úrlausn þess hvort heimilt hafi verið að leggja Encrochat-gögnin fram í málinu og líta til þeirra við sönnun ræður ekki úrslitum hvort öflun slíkra gagna, með þeim hætti sem gert var í Frakklandi, hefði verið heimiluð af dómstólum hér á landi. Engu að síður þarf að taka til skoðunar hvort gagnanna hafi verið aflað með þeim hætti að þau teljist lögmæt sönnunargögn í sakamáli hér á landi.48. Enda þótt ákærðu telji ýmislegt óljóst um uppruna, meðferð og áreiðanleika þeirra gagna sem liggja fyrir í málinu um rafræn samskipti manna um innflutning á saltdreifara, losun efna úr honum til framleiðslu fíkniefna og um þá framleiðslu hefur ekki verið dregið í efa að frumgögnin eiga uppruna sinn í dulkóðaða samskiptakerfinu Encrochat. Þótt ekki liggi fyrir nákvæmar upplýsingar um hvernig staðið var að öflun þeirra liggur þó nægjanlega ljóst fyrir að þeirra var aflað af lögreglu í Frakklandi á árinu 2020 í kjölfar samstarfs evrópskra löggæsluyfirvalda á grundvelli dómsúrskurða í Frakklandi. Komið var fyrir á netþjónum rekstraraðila samskiptakerfisins í Frakklandi búnaði sem afkóðaði rafræn samskipti notenda þess. Gögnin voru síðan afrituð og vistuð í gagnasafni en lögregluyfirvöldum í ýmsum Evrópulöndum síðan afhent gögn sem talin voru geta tengst glæpastarfsemi í viðkomandi landi. Gögnin bárust íslenskum löggæsluyfirvöldum í þrennu lagi í júlí til nóvember 2020 fyrir milligöngu Europol.49. Ekki liggur fyrir í málinu hvort umræddra heimilda franskra dómstóla var aflað í þágu rannsóknar tiltekins eða tiltekinna refsiverðra verknaða en hins vegar er nægilega upplýst að samskiptakerfið var að stórum hluta notað í samskiptum glæpahópa.50. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til að gagnanna hafi verið aflað í andstöðu við frönsk lög. Úrskurðir franskra dómstóla sem öflun gagnanna grundvallaðist á sæta heldur ekki endurskoðun íslenskra dómstóla sem leiðir meðal annars af gagnkvæmum þjóðréttarskuldbindingum ríkjanna samkvæmt samningi um gagnkvæma réttaraðstoð í sakamálum frá 29. maí 2000. Fyrirmæli samningsins um beiðnir til að afla sönnunargagna í öðru ríki voru innleidd í ákvæði IV. kafla laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum með síðari breytingum.51. Við mat á lögmæti gagnanna verður jafnframt að líta til þess að Frakkland er aðili að mannréttindasáttmála Evrópu. Enda þótt þær takmarkanir á friðhelgi einkalífs sem felast í hlustun, öflun samtala og rafrænna merkja í þágu rannsóknar alvarlegra sakamála séu útfærðar með mismunandi hætti í lögum aðildarríkja sáttmálans verður að ganga út frá að við öflun umræddra sönnunargagna á grundvelli úrskurða dómara í Frakklandi hafi verið gætt að því að þær rúmuðust innan þeirra marka sem 2. mgr. 8. gr. sáttmálans setur rannsóknaraðgerðum lögreglu. Þar með má gera ráð fyrir að öflun gagnanna samræmist þeim grunnsjónarmiðum um réttaröryggi sakaðra manna sem gengið er út frá í íslenskum rétti.52. Þá skiptir máli við mat á því hvort framlagning gagnanna í málinu var heimil að þeirra var ekki aflað að frumkvæði íslenskra löggæsluyfirvalda og því augljóslega ekki ætlunin að komast fram hjá ákvæðum íslenskra laga með rannsóknaraðgerðinni. Jafnframt skiptir máli við það mat að gögnin voru notuð hér á landi við rannsókn og málsmeðferð fyrir dómi vegna stórfellds fíkniefnalagabrots sem samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga getur varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. skilyrði 2. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008 fyrir símhlustun og öðrum sambærilegum úrræðum.53. Líta má til þess að sambærileg gögn og hér eru til skoðunar hafa komið til umfjöllunar dómstóla annars staðar á Norðurlöndum. Í dómi Hæstaréttar Noregs 30. júní 2022, í máli nr. 2022-1314-A, var komist að þeirri niðurstöðu að gagna úr Encrochat-samskiptakerfinu hefði verið aflað með lögmætum hætti á grundvelli fyrrgreindra franskra úrskurða og ekki fallist á kröfu um útilokun þeirra í sakamáli sem rekið var fyrir norskum dómstólum. Í úrskurði Hæstaréttar Danmerkur 11. janúar 2023 í máli nr. 23/2022 var ekki fallist á kröfu um að gögnum sem aflað var á grundvelli sömu frönsku dómsúrskurða yrði hafnað sem sönnunargögnum í sakamáli sem rekið var fyrir dönskum dómstólum.54. Þegar allt framangreint er virt telst framlagning Encrochat-gagnanna í málinu ekki fela í sér að brotið hafi verið gegn rétti ákærðu til réttlátrar málsmeðferðar sem varinn er af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans.6) Um áreiðanleika Encrochat-gagnanna og afstöðu til varna ákærðu þar að lútandi55. Fyrir liggur að í héraðsdómi og dómi Landsréttar var litið til Encrochat-gagnanna við mat á sönnun um sekt ákærðu. Eins og fyrr greinir hefur því verið haldið fram af hálfu ákærðu að vegna óvissu um meðferð gagnanna, áreiðanleika og nákvæmni hafi ekki verið unnt að byggja sakfellingu á þeim. Eins og áður er rakið hafa ákærðu meðal annars vísað til þess að hér á landi skorti á að settar hafi verið reglur um rannsókn á slíkum gögnum gagnstætt því sem sé raunin í Danmörku.56. Aðferð við öflun tiltekinna sönnunargagna og meðferð þeirra getur verið til þess fallin að vekja réttmætar efasemdir um áreiðanleika og nákvæmni þeirra. Þótt hér að framan hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að Encrochat-gagnanna hafi ekki verið aflað með ólögmætum hætti og framlagning þeirra í málinu heimil þarf engu að síður í ljósi eðlis þeirra og varna ákærðu að skoða hvernig mati á meðferð, áreiðanleika og nákvæmi þeirra var háttað í hinum áfrýjaða dómi. Jafnframt þarf að taka afstöðu til þess hvort brugðist hafi verið með fullnægjandi hætti við vörnum og athugasemdum ákærðu hvað þetta varðar við meðferð málsins og í hinum áfrýjaða dómi.57. Ríkissaksóknari Danmerkur gaf 28. júní 2023 út fyrirmæli um dulkóðuð samskipti. Í þeim er meðal annars að finna upplýsingar um Encrochat-samskiptakerfið og hvernig lögreglu í Frakklandi og Hollandi ásamt Europol tókst að ráða dulkóðunina í mars 2020, nálgast gögnin og byggja upp gagnagrunn um þau í Hollandi og Frakklandi. Þá er þar fjallað um og gefin fyrirmæli um meðferð slíkra gagna, rannsókn á þeim og notkun við lögreglurannsókn og í dómsmálum. Sérstök grein er gerð fyrir atriðum sem dregið geta úr sönnunargildi gagnanna. Í viðauka með fyrirmælunum fylgdi efnislýsing (d. varedeklaration) fyrir Encrochat-gögnin frá dönsku lögreglunni 30. ágúst 2021. Fyrirmæli ríkissaksóknarans höfðu ekki verið gefin út þegar Hæstiréttur Danmerkur úrskurðaði 11. janúar 2023 að upplýsingar af samskiptanetinu Encrochat sem aflað hefði verið af hálfu erlendra yfirvalda væri unnt að nota sem sönnunargögn í sakamáli. Engum sambærilegum fyrirmælum mun vera til að dreifa hér á landi.58. Encrochat-gögnin eru hluti af miklu safni sambærilegra gagna sem nýtt hafa verið við rannsókn og saksókn í fjölda Evrópulanda. Við mat á sönnunargildi þeirra verður að hafa í huga að þau hafa eingöngu farið um hendur innlendra og alþjóðlegra löggæslu- og réttarvörslustofnana. Gagnanna var ekki, svo sem fyrr segir, aflað að undirlagi íslenskra löggæsluyfirvalda heldur bárust þau í hendur þeirra fyrir milligöngu Europol og leiddu þannig til rannsóknar á ætluðu fíkniefnalagabroti samkvæmt ákærulið I.1 sem þá var löngu afstaðið. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum sem ekki þykir ástæða til að draga í efa hefur tiltölulega fámennur og afmarkaður hópur lögreglumanna haft aðgang að frumgögnunum eftir að þau voru send hingað til lands fyrir milligöngu Europol.59. Í málsgögnum er skýrsla lögreglu um bakgrunn Encrochat-gagnanna, virkni og þjónustu síma sem tengdust samskiptakerfinu, afritun gagnanna og notkun þeirra við lögreglurannsóknir í Evrópu. Þá liggur fyrir fjöldi upplýsingaskýrslna lögreglu um notkun gagnanna við rannsókn málsins. Þar kemur meðal annars fram að rannsókn lögreglu var ekki einungis byggð á gögnum sem bárust frá Europol í júlí 2020 heldur var kallað eftir frekari gögnum um samskipti þeirra notenda Encrochat sem rannsóknin beindist að. Bárust viðbótargögn úr Encrochat-samskiptakerfinu 7. október og 27. nóvember 2020 um samskipti sömu notenda. Þá er í einni slíkri skýrslu tekið fram að á tímabilinu sem samskipti notenda Encrochat áttu sér stað hafi þeir verið á mismunandi tímabeltum í heiminum. Því hafi tímasetningar samskiptanna innan dags riðlast að einhverju marki.60. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi og héraðsdómi, sem þar er vísað til liggja fyrir ítarlegar upplýsingar í málinu um efni rafrænna samskipta notendanna Nuclearfork, Residentkiller og fleiri. Í þeim er meðal annars fjallað um hvernig ná skuli olíu, sem lögregla telur hafa verið amfetamínbasa, úr saltdreifaranum, hversu mikið af því efni hefði þar verið falið og hversu mikið af amfetamíni mætti framleiða úr því. Þá koma þar fram leiðbeiningar um hvernig skuli framleiða fíkniefni úr amfetamínbasanum svo og um efni og aðföng til framleiðslunnar. Einnig var fjallað um kostnað við innflutninginn, flutning á fjármunum milli landa, skiptingu á íslenskum krónum í evrur og dreifingu tilbúinna fíkniefna á Íslandi. Af gögnunum má greina hlutverk þeirra sem stóðu að baki notendanöfnunum og hvernig leiðbeiningar og upplýsingar voru sendar á milli þeirra. Meðal gagna voru ljósmyndir af saltdreifaranum, amfetamínbasanum og tilbúnum efnum. Af gögnunum verður ráðið hvenær samskiptin fóru fram.61. Að framangreindu verður ráðið að enda þótt skrifleg fyrirmæli hafi ekki legið fyrir um hvernig umrædd rafræn gögn yrðu rannsökuð og notuð við rannsóknina gætti lögregla að flestum sambærilegum atriðum og mælt er fyrir um í reglum danska ríkissaksóknarans. Þannig var upplýst um uppruna gagnanna, tæknilegt eðli þeirra, gengið úr skugga um hvort frekari samskiptagögnum væri til að dreifa og greint frá mögulegum vafaatriðum í gögnunum.62. Sem fyrr segir eru viðamiklar upplýsingar um efnislegt innihald Encrochat-gagnanna í þeim skjölum málsins sem hafa verið ákærðu aðgengileg frá því fyrir þingfestingu þess í héraði. Frumrit gagnanna er hins vegar á rafrænu formi. Óumdeilt er að gögnin á því formi voru ekki afhent ákærðu við þingfestingu málsins í héraði.63. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar hefur lögreglu ekki verið talið skylt á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 að afhenda sakborningum afrit rafrænna gagna, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 21. september 2009 í máli nr. 495/2009. Hins vegar hefur verið talið skylt að veita sakborningum aðgang að slíkum gögnum á lögreglustöð. Í dómi Hæstaréttar 6. september 2012 í máli nr. 584/2012 var talið leiða af dómi réttarins 1. nóvember 2010 í máli nr. 614/2010, þar sem fjallað var um synjun lögreglu á afhendingu gagna samkvæmt 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, að sama gilti um aðgang verjanda sakaðs manns að upptökum eftir að mál hefði verið höfðað. Samkvæmt því verður að gera ráð fyrir að ákærðu hafi staðið til boða að fá aðgang að rafrænu afriti gagnanna á lögreglustöð við rannsókn málsins og meðferð þess í héraði, hefði verið leitað eftir því.64. Með ákvörðun Landsréttar 25. maí 2023 var ákæruvaldi gert skylt að afhenda verjendum þeirra ákærðu sem Encrochat-gögnin vörðuðu USB-lykil með afriti þeirra en slíkur lykill með afriti gagnanna hafði verið lagður fram í Landsrétti 10. sama mánaðar.65. Efnislegt innihald Encrochat-gagnanna er að finna í málsgögnum sem ákærðu hafa haft undir höndum frá upphafi málsmeðferðar í héraði, afrit hinna rafrænu frumgagna var þeim aðgengilegt fyrir þann tíma til skoðunar á lögreglustöð og þeir fengu rafrænt afrit gagnanna í hendur fyrir aðalmeðferð málsins í Landsrétti. Að því virtu og með hliðsjón af málatilbúnaði ákærðu á öllum dómstigum verður ráðið að þeir hafi haft fullnægjandi grundvöll til að halda uppi vörnum um efni, form, áreiðanleika og önnur atriði sem varða gögnin. Vörnum ákærðu var því ekki áfátt að þessu leyti.66. Í hinum áfrýjaða dómi og héraðsdómi sem vísað er til í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms er fjallað um alla helstu þætti í vörnum ákærðu og brugðist við mikilvægustu athugasemdum þeirra. Þetta á meðal annars við um varnir ákærðu sem lutu að meðferð, áreiðanleika og nákvæmni Encrochat-gagnanna.67. Varnir ákærðu sem lúta að því að gögnin séu óáreiðanleg hafa að miklu leyti verið byggðar á því að þau hafi verið óvarin og einfalt hafi verið að breyta þeim. Fyrir Hæstarétti hafa ákærðu þannig bent á að í skjölum sem lögregla hafi unnið upp úr frumgögnunum hafi íslenskum texta verið breytt verulega. Þeir telja að þar sem mögulegt sé að breyta gögnunum sé fullkomin óvissa um áreiðanleika þeirra og nákvæmni. Af hálfu ákæruvaldsins hefur verið bent á að þessar breytingar feli aðeins í sér að textinn hafi verið færður yfir á íslenskt ritmál í framlögðum upplýsingaskjölum lögreglu og þannig gerður læsilegri. Íslenskir stafir hafi ekki verið notaðir í þeim samskiptum á íslensku sem komi fram í frumgögnunum. Engar efnislegar breytingar hafi hins vegar verið gerðar á efni skilaboðanna.68. Ákærðu hafa bent á atriði sem þeir telja benda til að átt hafi verið við gögnin eða að þau séu ónákvæm. Þau lúta að því að á tveimur stöðum komi íslenska orðið „og“ fyrir í enskum texta. Um er að ræða textabrotin „I will organize that my guy og to the farm...“ og „It came out 2310g“. Í fyrra tilvikinu virðist augljóslega hafa orðið stafavíxl hjá þeim sem ritaði textann þar sem átt hafi að standa „go“ í stað „og“, fremur en að átt hafi verið við textann síðar. Í síðara tilvikinu virðist augljóst að verið sé að ræða um „2310 g“ en ekki „231 og“. Benda þessi stuttu textabrot ekki til þess að átt hafi verið við gögnin.69. Af samanburði á efni samskipta notenda Encrochat-samskiptakerfisins í upplýsingaskýrslum lögreglu annars vegar og hins vegar í framlögðu afriti af frumriti rafrænna gagna sem íslenskum stjórnvöldum bárust frá Frakklandi verður ráðið að í skjölum sem lögregla útbjó við rannsóknina hafi samskiptunum verið raðað upp í tímaröð til að fá heildstæða mynd af þeim. Eins hafi íslenskur texti í þeim verið aðlagaður að íslensku ritmáli. Af þessum samanburði verður ekki ráðið að gerðar hafi verið efnislegar breytingar á samskiptunum frá hinum hráa frumtexta.70. Af hálfu ákærða Guðlaugs Agnars hafa verið gerðar athugasemdir við að í Landsrétti hafi sönnun um að hann hefði verið notandinn Nuclearfork meðal annars verið byggð á skýrslu lögreglu sem hafði að geyma upplýsingar um staðsetningar ákærða og Nuclearfork í Taílandi á grundvelli samanburðar á upplýsingum úr Encrochat-gögnunum og skoðunar á ljósmyndum úr síma ákærða. Ákærði telur ákæruvaldið ekki hafa skýrt hvernig þessi skýrsla samræmist þeim upplýsingum sem fram komi í gögnum málsins um að unnt hafi verið að leyna staðsetningu slíkra símtækja. Í annarri lögregluskýrslu um virkni Encrochat-kerfisins kemur fram að þjónustan hafi verið fáanleg fyrir símtæki þar sem GPS, myndavél og hljóðnemar hafi verið gerð óvirk til að tryggja næði og leynd. Síðar í skýrslunni kemur fram að tæki með Encrochat hafi mátt ræsa í tvenns konar stillingu og hafi önnur verið fyrir dulkóðað viðmót fyrir leynileg samskipti. Með vísan til þessa og þar sem fyrir liggur að haldlögð samskiptagögn frá notandanum Nuclearfork höfðu að geyma staðsetningar á símtækinu verður ekki talið að annmarkar hafi verið á ályktunum Landsréttur um þetta atriði.71. Þegar allt framangreint er metið verður ekki talið að uppruni Encrochat-gagnanna eða aðferð við öflun þeirra svo og meðferð þeirra af hálfu franskra, alþjóðlegra og innlendra löggæsluyfirvalda og aðstæður að öðru leyti gefi réttmætt tilefni til að draga áreiðanleika þeirra í efa. Er það í samræmi við mat Landsréttar á áreiðanleika gagnanna. Af dómi Landsréttar, þar sem meðal annars var vísað til héraðsdóms að þessu leyti, verður ekki annað ráðið en að brugðist hafi verið með fullnægjandi hætti við athugasemdum ákærðu varðandi uppruna, meðferð, áreiðanleika og nákvæmni gagnanna og mikilvægustu atriðum í vörnum þeirra þar að lútandi svarað með viðeigandi hætti. Engir annmarkar voru þannig á aðferð við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi hvað varðar mat á áreiðanleika og nákvæmni þessara gagna og málsmeðferðin að þessu leyti réttlát í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans.7) Um mat Landsréttar á vægi Encrochat-gagnanna við ákvörðun um sakfellingu ákærðu72. Þeirri spurningu er þá ósvarað hvort þeir ágallar hafi verið á sönnunarmati Landsréttar að Encrochat-gögnunum hafi verið gefið of mikið vægi við ákvörðun um sakfellingu ákærðu og með því hafi verið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar með þeim afleiðingum að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm.73. Í hinu frjálsa sönnunarmati dómara felst að lagt er mat á sönnunargildi hvers sönnunargagns fyrir sig og þeirra allra í heild og komist að niðurstöðu um hvort fram sé komin sönnun um sekt ákærða sem hafin sé yfir skynsamlegan vafa.74. Eins og ráða má af hinum áfrýjaða dómi og héraðsdómi felst þungamiðja sönnunarmats í þessu máli í því hvort sönnun sé fram komin um að ákærðu hafi notað Encrochat-samskiptakerfið undir nöfnunum Nuclearfork og Residentkiller. Sönnunarmat Landsréttar um það atriði er aðeins að hluta til reist á framlögðum gögnum úr því kerfi en einnig á fjölmörgum öðrum sönnunargögnum sem tengja ákærðu við þessa notendur svo sem rafrænum gögnum sem aflað var úr farsímum og tölvum ákærðu og annarra.75. Að fenginni niðurstöðu um að fram væri komin sönnun um að ákærðu hefðu verið umræddir notendur var heildarmat Landsréttar á sönnun á þeirri háttsemi sem þeir voru sakfelldir fyrir samkvæmt ákærulið I.1 ekki aðeins reist á hinum umfangsmiklu gögnum úr Encrochat-samskiptakerfinu heldur jafnframt á ýmsum öðrum sönnunargögnum sem talin voru veita fyrrnefndu gögnunum mikinn stuðning. Þar er um að ræða ljósmyndir, gögn úr símtækjum ákærðu, rannsókn á staðsetningu símtækja, rannsókn á sýnishornum af efnum sem fundust í saltdreifaranum og öðrum munum sem fundust við húsleitir. Þá tekur heildarmatið jafnframt mið af munnlegum framburði. Samkvæmt því verður ekki fallist á þær varnir ákærðu að sakfelling þeirra hafi eingöngu verið reist á Encrochat-gögnunum eða að þeim hafi verið gefið of mikið vægi við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi.76. Samkvæmt öllu framangreindu og þegar meðferð málsins er virt heildstætt braut framlagning Encrochat-gagnanna, notkun þeirra við mat á sönnun fyrir sekt ákærðu, aðferð Landsréttar við mat á sönnunargildi þeirra svo og það vægi sem þeim var gefið við heildarmat á því hvort sök ákærðu teldist sönnuð, ekki í bága við rétt þeirra til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi sem verndaður er af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.8) Um heimild til notkunar Encrochat-gagnanna í íslenskri refsilögsögu77. Ákærði Guðlaugur Agnar byggir varnir sínar á því að heimild sú sem frönsk yfirvöld veittu til notkunar á Encrochat-gögnunum hafi aðeins tekið til ætlaðrar refsiverðrar háttsemi í íslenskri refsilögsögu. Refsilögsaga íslenska ríkisins í málinu nái ekki til hans, sbr. 4., 5. og 6. gr. almennra hegningarlaga, þar sem hann hafi búið í Taílandi þegar þau brot sem honum eru gefin að sök hafi verið framin. Hann hafi ekki getað komið að þeim brotum sem ákæruvaldið telji að hafi verið framin á Íslandi eftir að saltdreifarinn var kominn að [...]. Þá þurfi brot að vera saknæmt samkvæmt refsilöggjöf í Taílandi en ekkert liggi fyrir um það í málinu. Ákærði telur að ekkert hafi verið fjallað um þessar varnir fyrir Landsrétti.78. Í 7. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um að sé refsing að einhverju leyti bundin að lögum við afleiðingar verknaðar skuli litið svo á að verkið sé einnig unnið þar sem þessar afleiðingar gerast eða er ætlað að koma fram. Í máli þessu er ákærðu ásamt einum meðákærða gefið að sök í ákærulið I.1 að hafa staðið saman að innflutningi verulegs magns fíkniefna til Íslands í félagi við þrjá ónafngreinda menn. Brotinu er lýst með þeim hætti að um verkskipta aðild hafi verið að ræða. Háttsemi þeirra ber að virða sem eina heild en í skilningi 173. gr. a almennra hegningarlaga var brotið fullframið þegar efnin voru flutt inn í landhelgi Íslands. Háttsemi ákærða Guðlaugs Agnars verður ekki skilin frá þætti annarra ákærðu í málinu. Af þeim sökum var hún liður í verknaði sem ætlað var að hafa afleiðingar hér á landi og nær því íslensk refsilögsaga til háttsemi hans samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði, sbr. einnig 1. tölulið 4. gr. sömu laga. Um þetta má vísa til dóma Hæstaréttar 3. desember 2009 í máli nr. 509/2009 og 12. febrúar 2015 í máli nr. 145/2014.79. Engum vafa er undirorpið að heimild sú sem frönsk yfirvöld veittu íslenskum löggæsluyfirvöldum 1. júní 2021, samkvæmt því sem rakið var í lið 9 að framan, til að nota Encrochat-gögnin við rannsókn sakamála og meðferð þeirra fyrir dómi náði til þessa máls. Um þessar varnir ákærða var fjallað og tekin afstaða til þeirra í dómi héraðsdóms sem staðfestur var í Landsrétti um sakfellingu hans, meðal annars með vísan til forsendna.80. Samkvæmt öllu framangreindu eru engin efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm.Um efnishlið málsins) Um sönnun á háttsemi sem ákærðu er gefin að sök samkvæmt ákærulið I.1 og huglæga afstöðu þeirra81. Eins og að framan greinir eru heimildum Hæstaréttar til efnislegrar endurskoðunar á áfrýjuðum dómi í sakamáli takmörk sett að því leyti sem niðurstöður hans eru byggðar á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar. Á þetta einkum við um endurskoðun á niðurstöðu áfrýjaðs dóms um sönnun fyrir sekt ákærða, hvort heldur sönnun um hlutræna þætti verknaðar eða huglæga afstöðu til hans.82. Samkvæmt því sem áður greinir eru ekki ágallar á aðferð Landsréttar við mat á sönnun um háttsemi ákærðu og huglæga afstöðu þeirra til brota. Niðurstaða Landsréttar um sakfellingu ákærðu af sakarefnum samkvæmt ákærulið I.1 byggðist á rökstuddu heildarmati á sönnunargildi munnlegs framburðar og fjölmargra rafrænna, skjallegra og tæknilegra sönnunargagna, þar með talið gagna úr Encrochat-samskiptakerfinu, og hvernig þessi sönnunargögn samrýmdust innbyrðis. Með vísan til alls framangreinds, meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa sönnunarfærslu, svo og c-liðar 1. mgr. og 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008, verður ekki hróflað við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærðu samkvæmt þessum ákærulið.83. Í hinum áfrýjaða dómi er talið sannað að magn amfetamínvökva sem flutt hafi verið til landsins í saltdreifara hafi verið 53 lítrar eins og byggt var á í ákæru. Í ákæru kom fram að framleidd hefðu verið úr honum allt að 117,5 kg af amfetamíni í sölu- og dreifingarskyni. Dómkvaddur matsmaður komst að þeirri niðurstöðu að styrkleiki amfetamínvökvans hefði verið 57% og samkvæmt því hefði verið unnt að framleiða 189 til 324 kg af amfetamíni úr umræddum 53 lítrum miðað við 14% neyslustyrkleika. Þrátt fyrir þá niðurstöðu lagði Landsréttur til grundvallar að framleidd hefðu verið að minnsta kosti 80,2 kg af amfetamíni úr vökvanum. Þegar litið er til þess að umræddur amfetamínbasi var ekki haldlagður og útreikningar á magni sem framleiða mátti úr honum voru háðir ýmsum óvissuþáttum þykir mega fallast á með Landsrétti að ákærðu eigi að njóta vafans að þessu leyti.2) Um heimfærslu háttsemi samkvæmt ákærulið I.1 til refsiákvæða84. Ákærði Guðlaugur Agnar byggir á því að teljist sú háttsemi sem honum er gefin að sök sönnuð geti hún aðeins talist hlutdeildarbrot.85. Þess er að gæta að löng dómaframkvæmd liggur fyrir um að afmarkaður þáttur manns í skipulagningu og framkvæmd fíkniefnalagabrots sem fleiri en einn tekur þátt í og felst í því að útvega fíkniefni erlendis í því skyni að selja hér á landi, búa til flutnings, flytja til landsins, taka á móti þeim, afhenda til dreifingar, varðveita efnin, dreifa þeim og selja, telst verkskipt aðild að fíkniefnalagabrotinu í heild. Með vísan til þess sem Landsréttur taldi sannað um háttsemi ákærðu og huglæga afstöðu þeirra áttu ákærðu allir verkskipta aðild að fíkniefnalagabroti samkvæmt lið I.1 í ákæru. Verður því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að um samverknað þeirra allra hafi verið að ræða. Þáttur ákærða Guðlaugs Agnars í brotinu telst því ekki hlutdeild, samkvæmt 22. gr. almennra hegningarlaga, í broti annarra ákærðu gegn 173. gr. a sömu laga.86. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að ákærðu hafi gerst sekir um stórfellt fíkniefnalagabrot sem þeim er gefið að sök í ákærulið I.1 og heimfærslu þess til 173. gr. a almennra hegningarlaga.87. Ákærðu mótmæla því báðir að háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákærulið I.1 teljist hafa verið þátttaka í starfsemi skipulagðra brotasamtaka og verði hún því ekki heimfærð til 175. gr. a almennra hegningarlaga. Ákæruvaldið krefst hins vegar staðfestingar á þeirri niðurstöðu Landsréttar að heimfæra háttsemi þeirra til þess ákvæðis.88. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi kom 175. gr. a inn í almenn hegningarlög með 5. gr. laga nr. 149/2009. Í athugasemdum við frumvarp sem varð að þeim lögum kom fram að með því væri með heildstæðum hætti leitast við að endurskoða gildandi ákvæði laganna um skipulagða brotastarfsemi til að unnt væri að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri brotastarfsemi (Palermósamninginn) frá 15. nóvember 2000. Samningurinn var fullgiltur hér á landi 13. maí 2010 og tók gildi gagnvart Íslandi 12. júní sama ár. Í athugasemdunum segir jafnframt að með samningnum sé tekið skref fram á við í baráttunni gegn fjölþjóðlegri, skipulagðri brotastarfsemi. Með alþjóðavæðingu, framförum í upplýsingatækni, stórauknum alþjóðaviðskiptum, auðveldari samgöngum og breyttri landamæravörslu hafi starfsumhverfi skipulagðra brotasamtaka gjörbreyst. Í athugasemdum við 5. gr. kemur fram að um skilgreiningu á hugtakinu skipulögð brotasamtök í 2. mgr. 5. gr. sé meðal annars byggt á skilgreiningu a-liðar 2. gr. samningsins. Þar segir að „skipulögð glæpasamtök“ merki samhæfð samtök þriggja eða fleiri manna sem fyrirfinnast á ákveðnu tímabili og starfa í þeim tilgangi að fremja einn eða fleiri alvarlega glæpi eða brot, sem gerð eru refsiverð samkvæmt samningnum í því skyni að hagnast fjárhagslega eða efnislega með öðrum hætti á beinan eða óbeinan hátt. Hugtakið „samhæfð samtök“, í a-lið 2. gr., merkir samkvæmt c-lið sömu greinar samtök sem eru ekki mynduð með tilviljunarkenndum hætti til að fremja brot þegar í stað. Hins vegar þarf hlutverkaskipting meðlima slíkra samtaka ekki að vera formlega ákveðin eða þátttaka í þeim varanleg eða uppbygging þeirra fastmótuð.89. Undirbúningur og framkvæmd fíkniefnalagabrots sem ákærðu er gefið að sök samkvæmt ákærulið I.1 og Landsréttur taldi sannað að þeir hefðu tekið þátt í fór fram á löngu tímabili í mörgum löndum með aðkomu manna af ýmsu þjóðerni og var þannig liður í alþjóðlegri brotastarfsemi. Brotið var vandlega skipulagt meðal annars með aðstoð flókinnar alþjóðlegrar upplýsingatækni. Þótt ekki verði fullyrt að uppbygging og hlutverkaskipting þeirra samtaka manna sem stóðu að brotinu hafi verið fastmótuð liggur fyrir að þátttakan var ekki með tilviljunarkenndum hætti heldur var um þaulskipulagða verkaskiptingu að ræða þar sem þeir sammæltust um framkvæmd brotsins. Hverjum og einum sem annaðist einstaka þætti þess var ljóst að fleiri ættu hlut að máli. Sú háttsemi ákærðu sem Landsréttur taldi sannaða hafði þannig öll einkenni þess að vera liður í starfsemi skipulagðra brotasamtaka eins og þeim er lýst í 175. gr. a almennra hegningarlaga og Palermósamningnum.90. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms að öðru leyti ber að staðfesta þá niðurstöðu hans að með þátttöku ákærðu í fíkniefnalagabroti því sem þeim er gefin að sök samkvæmt ákærulið I.1 hafi þeir sammælst um að fremja verknað sem varðar að minnsta kosti fjögurra ára fangelsi og að framkvæmd hans hafi verið liður í starfsemi skipulagðra brotasamtaka. Þeir hafa því gerst sekir um brot gegn 175. gr. a almennra hegningarlaga. Með vísan til þess tilgangs og þeirra sérstöku refsivörslusjónarmiða sem búa að baki ákvæðinu telst hvorugt þeirra brota sem ákærðu eru sakfelldir fyrir samkvæmt þessum ákærulið tæma sök gagnvart hinu.3) Ákæruliðir I.2 og III91. Í ákærulið I.2 er ákærða Halldóri Margeiri sem fyrr segir gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot sem lýst er nánar í ákæru og í ákærulið III gefnar að sök vörslur fíkniefna sem þar er nánar lýst. Ákærði hefur játað brotin og unir niðurstöðu Landsréttar um sakfellingu og heimfærslu þeirra til refsiákvæða. Kemur sakfelling hans ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.4) Um ákvörðun refsingar, upptöku og sakarkostnað92. Við ákvörðun refsingar beggja ákærðu verður litið til 77. gr. almennra hegningarlaga um brotasamsteypu. Með þeirri athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verða ákvæði hans um refsingu ákærðu staðfest. Gæsluvarðhaldsvist ákærðu skal koma til frádráttar refsingu hvors þeirra um sig að fullri dagatölu eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga.93. Ákærði Halldór Margeir krefst þess að synjað verði um upptöku á raftækjum hans sem gerð er krafa um í ákæru og byggir þá kröfu á sömu rökum og kröfu um sýknu af ákærulið I.1. Ákærði Guðlaugur Agnar krefst þess einnig að synjað verði um upptöku muna í hans eigu. Hann telur að Landsréttur hafi ranglega komist að þeirri niðurstöðu að í kröfu hans um sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins hafi ekki falist krafa um endurskoðun á niðurstöðu héraðsdóms um upptöku. Því hafi rétturinn ranglega talið að sú krafa hans í greinargerð væri of seint fram komin. Fyrir liggur að ákærði setti ekki fram eiginlega kröfugerð í tilkynningu sinni um áfrýjun á héraðsdómi og var hún þannig ekki í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru í 2. mgr. 199. gr. laga nr. 88/2008. Hins vegar kom hann á framfæri við ríkissaksóknara eftir lok áfrýjunarfrests kröfu um sýknu af öllum kröfum ákæruvalds samkvæmt ákæru og kom slík krafa fram í áfrýjunarstefnu til Landsréttar. Fyrir Landsrétti hafði ákærði Guðlaugur Agnar einungis uppi efnislegar varnir gegn upptöku á Rolex-úri og taldi að upptökuheimild 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga yrði að skýra þröngt þannig að ekki væri heimilt að gera upptæka sérhverja persónulega muni sem dómfelldi ætti. Landsréttur féllst á upptökukröfur ákæruvaldsins án frekari umfjöllunar um varnir ákærða. Ákærði hefur hins vegar ekki fært fram efnislegan rökstuðning gegn upptökukröfunum fyrir Hæstarétti.94. Af ákæruvaldsins hálfu eru ekki gerðar athugasemdir við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um upptöku. Þar sem niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærðu hefur verið staðfest og upptökukröfur sem fallist var á í dóminum voru réttilega heimfærðar til lagaákvæða í ákæru verða ákvæði dómsins um upptöku staðfest.95. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti verða staðfest. Ákærðu verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna er tekið tillit til þess að Vilhjálmur H. Vilhjálmsson lögmaður var skipaður verjandi ákærða Halldórs Margeirs fyrir Hæstarétti frá 12. til 20. september 2023 en var þá leystur frá verjandastörfum. Arnar Þór Stefánsson lögmaður var þá skipaður verjandi ákærða Halldórs Margeirs. Litið er til þess við ákvörðun málsvarnarlauna fyrir Hæstarétti að hann annaðist ekki varnir ákærða í héraði eða fyrir Landsrétti. Þá er tekið tillit til þess við ákvörðun málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða Guðlaugs Agnars að hann gegndi jafnframt verjendastörfum fyrir ákærða í héraði og fyrir LandsréttiDómsorð:Dómur Landsréttar skal vera óraskaður að öðru leyti en því að frá refsingu ákærða, Guðlaugs Agnars Guðmundssonar, dregst gæsluvarðhald sem hann sætti frá 20. maí til 5. júlí 2022 og frá 20. október 2022 til uppkvaðningar dóms þessa og að frá refsingu ákærða, Halldórs Margeirs Ólafssonar, dregst gæsluvarðhald sem hann sætti, frá 20. maí 2022 til uppkvaðningar dóms þessa.Ákærði Guðlaugur Agnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurðar G. Guðjónssonar lögmanns, 3.546.400 krónur.Ákærði Halldór Margeir greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar lögmanns, 322.400 krónur og Arnars Þórs Stefánssonar lögmanns, 4.191.200 krónur.Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað, 577.345 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=b0150677-e591-4326-b9ec-598c6a244962&verdictid=c14549e5-cf63-4a44-aeae-e445e03b2bc8
|
Mál nr. 465/2003
|
Samkeppni
|
Með lögum nr. 76/2000 var F gert að hlutafélagi og í tengslum við breytinguna var rekstur Fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli felldur undir félagið. Í sem rak verslun í Flugstöð Leifs Eiríkssonar kvartaði meðal annars undan því við samkeppnisyfirvöld að F hefði áður en til forvals kom um reksturs verslunar í flugstöðinni valið til sölu í eigin verslun arðvænlegustu vöruflokkana og þar að auki tekið frá besta húsnæðið fyrir starfsemi sína. Í ákvörðun samkeppnisráðs 29. janúar 2003 var fallist á að háttsemi F fæli í sér brot á 11. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og hefði skaðleg áhrif á samkeppni í skilningi 17. gr. laganna. F bar ákvörðunina undir áfrýjunarnefnd samkeppnismála sem staðfesti niðurstöðuna en með breyttum rökstuðningi. Taldi nefndin að 7. gr. laga nr. 76/2000 gengi framar ákvæðum samkeppnislaga að því leyti að F væri í sjálfsvald sett hvaða húsnæði það tæki undir verslunarrekstur sinn og hvaða vörur það tæki til sölumeðferðar. Að öðru leyti taldi nefndin að ákvæði samkeppnislaga ættu við um verslunarrekstur á flugstöðvarsvæðinu. Í dómi var fallist á þessi sjónarmið áfrýjunarnefndar samkeppnismála og voru F og S sýknuð af kröfu Í um ógildingu úrskurðarins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. desember 2003. Hann krefst þess, að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 7. apríl 2003 í málinu nr. 1/2003: Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. gegn samkeppnisráði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Íslenskur markaður hf., greiði stefndu, Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. og samkeppnisráði, 250.000 krónur hvorum um sig í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem tekið var til dóms 29. október síðastliðinn, er höfðað 25. júní 2003 af Íslenskum markaði hf., Leifsstöð, Keflavíkurflugvelli, gegn Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf., Keflavíkurflugvelli, og samkeppnisráði. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Að beiðni stefnanda féllst dómstjóri á, 20. júní síðastliðinn, að málið sætti flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I. Með bréfi, dagsettu 5. september 2002, kvartaði stefnandi til Samkeppnisstofnunar yfir forvali um aðgang og afnot af verslunar- og þjónusturými í Flugstöð Leifs Eiríkssonar sem kynnt var 15. ágúst 2002 með forvalsgögnum stefnda, Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar hf. (FLE hf.). Í erindinu kom fram að stefnandi ræki verslun með íslenskar vörur í flugstöðinni og leigði þar húsnæði af stefnda, FLE hf., en stefndi rekur þar verslun (Fríhöfnina). Kvartaði stefnandi yfir því að stefndi væri viðsemjandi stefnanda um verslunarrými jafnframt því að vera keppinautur stefnanda í verslunarrekstri í flugstöðinni. Áður en til forvals hafi komið hafi stefndi valið til sölu í eigin verslun arðvænlegustu vöruflokkana og þar að auki tekið frá besta húsnæðið fyrir starfsemina. Þá vísaði stefnandi til þess að samkvæmt forvali muni stefndi stýra bæði vöru- og þjónustuframboði annarra rekstraraðila á fríhafnarsvæðinu og enn fremur verði þeim aðilum skylt að veita stefnda daglega upplýsingar um rekstur sinn. Á fundi stefnda, samkeppnisráðs, 29. janúar 2003, var tekin sú ákvörðun að háttsemi stefnda, FLE hf., sem tengist forvali í ágúst 2002 á viðskiptatækifærum í flugstöðinni, bryti í bága við 11. gr. samkeppnislaga og hefði skaðleg áhrif á samkeppni í skilningi 17. gr. laganna. Málið fór fyrir áfrýjunarnefnd samkeppnismála sem kvað upp úrskurð 7. apríl síðastliðinn. Var ofangreind ákvörðun samkeppnisráðs staðfest en á breyttum forsendum. Í úrskurðinum segir meðal annars að í máli áfrýjunarnefndarinnar nr. 4/1997, sbr. einnig mál nr. 2/1994 og 24/1995, að sérlög gangi framar ákvæðum samkeppnislaga ef þær réttarheimildir hafa að geyma ósamrýmanleg ákvæði á gildissviði laganna. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 76/2000 um Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. sé tilgangur félagsins að annast rekstur, viðhald og uppbyggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, þar með talið rekstur verslana með tollfrjálsar vörur á Keflavíkurflugvelli og hvers konar aðra starfsemi sem þessu tengist. Samkvæmt því sé það undir FLE hf. sjálfu komið hvort og að hvaða marki hún feli öðrum aðilum að annast þjónustu við farþega í flugstöðinni. Af þessu leiði að félaginu sé heimilt að ákveða sjálft það húsnæði í fríhöfninni sem það tekur til notkunar undir verslunarrekstur eða þjónustu svo og að ákveða hvaða vörur eða þjónustu það tekur til sölumeðferðar. Áfrýjunarnefndin liti hins vegar svo á að hvorki lög nr. 76/2000 né reglugerð nr. 766/2000 hafi að geyma nein ákvæði sem lúta að öðru fyrirkomulagi verslunarreksturs og tengdri starfsemi, sem fela í sér frávik frá reglum samkeppnislaga. Því verði að telja að samkeppnislög eigi við í öðrum tilvikum en áður greindi. Taldi áfrýjunarnefndin að tilgangi nefndra laga yrði einnig náð þótt starfsemin færi fram innan ramma samkeppnislaga að þessu leyti. Var niðurstaða nefndarinnar því sú að líta bæri svo á að umrædd starfsemi teldist háð ákvæðum samkeppnislaga nema varðandi val FLE hf. á húsnæði til eigin verslunar- eða þjónusturekstrar og vöru- og þjónustuúrvali þar. Stefnandi sættir sig ekki við framangreinda niðurstöðu og röksemdafærslu áfrýjunarnefndarinnar og hefur því höfðað mál þetta til ógildingar á úrskurði hennar. Stefnandi hafði uppi vara- og þrautavarakröfu í máli þessu sem stefndu kröfðust að vísað yrði frá dómi. Með úrskurði dómsins 5. ágúst síðastliðinn voru frávísunarkröfurnar teknar til greina. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi 1. september síðastliðinn. Í þinghaldi 19. ágúst síðastliðinn var ákveðið að aðalmeðferð yrði í málinu 6. október síðastliðinn en að ósk stefnanda og með samþykki stefndu var þinghaldinu frestað til 29. sama mánaðar. II. Stefnandi mótmælir ekki þeirri röksemd áfrýjunarnefndar samkeppnismála að sérlög gangi framar ákvæðum almennra laga ef þær réttarheimildir hafa að geyma ósamrýmanleg ákvæði á gildissviði laganna en byggir á því að niðurstaðan þar um hljóti hins vegar að ráðast af efnislegri greiningu þeirra lagaákvæða sem málið varðar, svo ráða megi hvort um ósamrýmanleg ákvæði sé að ræða. Að mati stefnanda er það nauðsynlegt skilyrði þess að leggja megi til grundvallar að lagaákvæði verði talin sérlög gagnvart samkeppnislögum að unnt sé að ráða með skýrum hætti af ákvæðum laganna eða lögskýringargögnum að það hafi verið ætlun löggjafans að víkja beinlínis frá þeim lögum. Sé þessu ekki svo farið með ákvæði 7. gr. laga nr. 76/2000. Feli þau lög samkvæmt beinni textaskýringu aðeins í sér almennt orðaðan lagaramma um starfsemi stefnda FLE hf. Skuli starfsemi stefnanda vera rekstur, viðhald og uppbygging á flugstöðinni, sbr. 7. gr. laganna. Í lögunum sé á hinn bóginn ekki rakið hvernig stefndi FLE hf. skuli skipuleggja eða annast verslunarrekstur eða skylda starfsemi í flugstöðinni og aðeins sé veitt almenn heimild til að reka verslun með tollfrjálsar vörur og aðra tengda starfsemi. Feli lögin ekki í sér nein útfærsluatriði sem gætu talist bindandi fyrir starfsemi stefnda FLE hf. og gert þau að sérreglum gagnvart ákvæðum samkeppnislaga. Efnis- og lagatæknilega feli 7. gr. laga nr. 76/2000 þannig einvörðungu í sér almennt orðað tilgangsákvæði. Nánari útfærsla á tilgangi laganna væri að mati stefnanda nauðsynleg til að unnt yrði að líta svo á að um sérreglu væri að ræða er viki til hliðar almennum reglum samkeppnislaga. Hvorki í lögum nr. 76/2000 né lögskýringargögnum sé að því vikið að lögin beri að túlka sem sérlög gagnvart samkeppnislögum. Á hinn bóginn komi skýrt fram í gr. 2.4 í rekstrarleyfi stefnda FLE hf., dags. 1. nóvember 2000, að stefndi FLE hf. skuli virða þær reglur sem gilda um starfsemi félagsins, svo sem ákvæði samkeppnislaga nr. 8/1993. Þessi tilvísun sé sett fram án nokkurs fyrirvara að því er varðar þá einstöku þætti í starfsemi stefnda FLE hf. sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi undanþegið gildissviði samkeppnislaga. Þá sé engar sérreglur, tilvísanir eða undanþágur, sem máli gætu skipt, að finna í reglugerð nr. 766/2000 um starfsemi, skyldur og eftirlit með Flugstöð Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli en reglugerðin hafi verið sett með stoð í lögum nr. 76/2000. Stefndi, Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. (FLE hf.), mótmælir að forsendur þær, sem áfrýjunarnefnd byggi á, séu efnislega rangar og að þær takmarki markaðsaðgang stefnanda verði þeim ekki hnekkt. Áfrýjunarnefndin hafi engar athugsemdir gert við að stefndi viðhefði forval til þess að veita aðilum aðgang að markaði á fríhafnarsvæðinu en gert þær kröfur til forvalsins og eftirfarandi athafna að allar aðgerðir tengdar útleigu og skipulagningu verslunarrýmis skuli byggja á hlutlægum og málefnalegum sjónarmiðum þar sem alls jafnræðis sé gætt miðað við þær aðstæður sem þar eru. Tilgangur stefnda með forvali um viðskiptatækifæri í Flugstöð Leifs Eiríkssonar sé að opna frekar fyrir aðgang að markaði fyrir verslun og þjónustu á fríhafnarsvæði flugstöðvarinnar. Með forvali sé öllum þeim, sem uppfylla skilyrði forvalsins, gert kleift að bjóða í rekstur verslunar- og þjónustu á grundvelli hlutlægra skilyrða, á jafnræðisgrundvelli og án mismununar. Eigi stefnandi jafna möguleika við aðra til þátttöku í forvali og til að fá rekstrarleyfi að gengnu forvali og samningum við væntanlega rekstrarleyfishafa. Sé röng sú fullyrðing hans að markaðsaðgangur hans takmarkist vegna rangra forsendna. Ekki sé sjálfgefið að samkeppni eigi sér stað í verslunarrekstri innan flugstöðvarinnar í skilningi samkeppnislaga. Sé samkeppnismarkaðurinn þar til staðar vegna þess að stefndi hafi sjálfur tekið ákvörðun um að veita öðrum aðgang að aðstöðu á fríhafnarsvæði flugstöðvarinnar. Gæti stefndi allt eins ákveðið að reka alla verslunarstarfsemi og þjónustu innan fríhafnarsvæðisins sjálfur. Hafi áfrýjunarnefndin staðfest það með úrskurði sínum. Grundvallarregla um lex specialis, sem áfrýjunarnefndin reisi úrskurð sinn á, sé margdæmd og viðurkennd í íslenskum rétti. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 76/2000 sé tilgangur hins stefnda félags að annast rekstur, viðhald og uppbyggingu Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, þ.m.t. rekstur verslana með tollfrjálsar vörur á Keflavíkurflugvelli. Í orðalaginu felist hið minnsta tvennt af rökbundinni nauðsyn: annars vegar heimild til þess að velja versluninni stað og hins vegar hvaða vörur verslað er með eða hvaða þjónusta er boðin. Verði þessar ályktanir ekki dregnar að lágmarki af orðalaginu einu saman hafi það enga merkingu. Þá sé fullljóst af lögskýringargögnum með frumvarpi til laganna hver sé vilji löggjafans. Með lögunum hafi verið lagðar viðurhlutamiklar skuldbindingar á herðar stefnda um fjárfestingu, uppbyggingu, greiðslu skulda og þjónustu og rekstur flugstöðvarinnar sem sé lykilmannvirki í vöru- og farþegaflutningum til og frá landinu. Til að hlutafélagið geti staðið undir framangreindum skuldbindingum skyldi tryggja stefnda tekjugrunn sem felist m.a.í yfirtöku á rekstri Fríhafnarverslunar á Keflavíkurflugvallar, yfirtöku á leigusamningum og leigutekjum af húsnæði í flugstöðinni svo og hvers konar annarri starfsemi, sem þessu tengist. Í greinargerð með frumvarpi til laganna komi fram að frá árinu 2001 til 2005 hafi löggjafinn gert ráð fyrir að 77 - 80% af tekjum stefnda kæmu frá vörusölu í fríhafnarverslun flugstöðvarinnar. Sé þannig fullljóst að löggjafinn ætlaðist beinlínis til þess að stefnda yrði gert kleift að standa undir skyldum sínum með tekjum af fríhöfninni. Til þess þurfi stefndi að hafa fullt forræði á fríhafnarversluninni. Þá sé ítrekað í inngangi í greinargerð með lögunum að rekstur fríhafnarinnar hafi beinlínis verið fellur undir stefnda til þess að styrkja fjárhagslegan grundvöll hans. Við setningu laga nr. 76/2000 hafi Fríhöfnin á Keflavíkurflugvelli verslað með þá vöruflokka sem stefndi hafi undanskilið úr forvalinu og því ljóst að löggjafinn ætlaði stefnda að taka við þeim og selja þá með því að fella fríhafnarverslunina undir starfsemi hans með 7. gr. laganna. Séu þær skyldur og byrðar sem lagðar eru á stefnda, meðal annars í 13. og 14. gr. laga nr. 76/2000, reglugerð nr. 766/2000 og rekstrarleyfi stefnda frá 1. nóvember 2000, allar enn til staðar og hafi ekkert breyst og heldur aukist, ef eitthvað er, þrátt fyrir að stefndi hafi ákveðið að opna samkeppnismarkaði innan fríhafnarsvæðis flugstöðvarinnar. Af þeim sökum standi allar forsendur 7. gr. fullum fetum. Samkeppnislög nr. 8/1993 hafi verið samþykkt 25. febrúar 1993 en lög nr. 76/2000 um stofnun hlutafélags um Flugstöð Leifs Eiríkssonar hafi verið sett 23. maí 2000. Sé fráleitt að halda fram að löggjafanum hafi ekki verið fullkunnugt um áhrif laga nr. 76/2000 á samkeppnislög þegar efni og tilgangur 7. gr. laga nr. 76/2000 var ákveðinn. Sjáist þess glögg merki í meðferð Alþingis á frumvarpi til laga nr. 76/2000 að áhrif samkeppnislaga hafi m.a. verið rædd í utanríkismálanefnd Alþingis. Þá fái ekki staðist hugmyndir stefnanda um hvernig sérlagaákvæði þurfi að vera úr garði gert til að það gangi framar almennu lagaákvæði. Samkvæmt greinargerð með frumvarpi til laganna hafi löggjafinn haft að leiðarljósi að með 7. gr. yrði tryggður sveigjanleiki gagnvart breytingum í framtíðinni sem stefndi þurfi að bregðast við. Með orðalagi ákvæðisins hafi löggjafinn viljað tryggja sem mestan sveigjanleika fyrir stefnda til að geta staðið undir þeim skuldbindingum sem lögin lögðu honum á herðar, meðal annars með því að gera hann að hlutafélagi samkvæmt lögum nr. 2/1995. Hafi hlutafélaginu síðan verið sett tilgangsákvæði í lögunum með það í huga að hluthafafundur hefði hæfilegt svigrúm til að breyta tilgangi félagsins væri tilefni til þess vegna breyttra aðstæðna. Eigi sú fullyrðing stefnanda, að í sérlagaákvæði þurfi að taka sérstaklega fram að túlka eigi það sem sérlagaákvæði gagnvart almennum lögum, sér enga stoð í dómaframkvæmd eða lögskýringakenningum. Sýknukrafa stefnda, samkeppnisráðs, er á því reist að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 1/2003 sé á allan hátt reistur á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum og að engir annmarkar séu á formi úrskurðarins eða efni sem leitt geti til ógildingar hans, hvorki í heild né að hluta. Sé sýknukrafan byggð á þeim sjónarmiðum sem fram koma í úrskurðinum sjálfum. Þá sé einnig byggt á ákvæðum samkeppnislaga nr. 8/1993 og ákvæðum laga nr. 76/2000 auk reglugerðar nr. 766/2000. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála sé heimilt að lögum að leggja til grundvallar að tiltekin lög mæli fyrir um ákveðið fyrirkomulag, sem samkeppnislög fái ekki hnekkt. Úrskurðurinn sé því ekki byggður á ólögmætri forsendu. Að auki telji stefndi álit áfrýjunarnefndarinnar um þetta efnislega rétt. III. Í máli þessu deila aðilar ekki um að sérlög gangi framar ákvæðum almennra laga ef þær réttarheimildir hafa að geyma ósamrýmanleg ákvæði á gildissviði laganna. Stefnandi byggir hins vegar á því að það sé nauðsynlegt skilyrði þess að leggja megi til grundvallar að lagaákvæði verði talin sérlög gagnvart samkeppnislögum að unnt sé að ráða með skýrum hætti af ákvæðum laganna eða lögskýringargögnum að það hafi verið ætlun löggjafans að víkja beinlínis frá þeim lögum. Sé þessu svo ekki farið með ákvæði 7. gr. laga nr. 76/2000. Niðurstaða málsins ræðst því af hvort unnt sé að skilgreina reglu 7. gr. laganna um stofnun hlutafélags um Flugstöð Leifs Eiríkssonar sem sérreglu gagnvart samkeppnislögum varðandi forval um aðgang og afnot af verslunar- og þjónusturými í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, sem kynnt var 15. ágúst 2002 með forvalsgögnum stefnda, Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar hf. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 7/2000 um stofnun hlutafélags um Flugstöð Leifs Eiríkssonar er ríkisstjórninni heimilað að leggja félaginu til flugstöðina sjálfa, ásamt öllu því sem henni fylgir, eignum, réttindum, skuldum og skuldbindingum. Um tilgang félagsins er mælt fyrir um í 7. gr. laganna en þar segir að hann sé annast rekstur, viðhald og uppbyggingu flugstöðvarinnar þar með talinn rekstur verslana með tollfrjálsar vörur á Keflavíkurflugvelli og hvers konar aðra starfsemi sem þessu tengist. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því, er varð að ofangreindum lögum, kemur fram að frá því Flugstöð Leifs Eiríkssonar var tekin í notkun árið 1987 og allt þar til í október 1998 hafi hún heyrt undir embætti flugvallarstjórans á Keflavíkurflugvelli en frá þeim tíma hafi verið litið á hana sem sérstaka ríkisstofnun í B-hluta ríkisreiknings. Árið 1997 hafi verið gert verulegt átak í því að styrkja fjárhag stöðvarinnar. Hafi þær ráðstafanir falist í að fá einkaaðila til umsvifameiri verslunar- og veitingarekstrar en áður hafði tíðkast þar. Hafi í þessu skyni verið boðin út þjónusturými til leigu og leigugjaldið veltutengt samkvæmt útboðsskilmálum. Hafi þetta skilað þeim árangri að flugstöðinni hafi í fyrsta skipti verið unnt að standa í skilum með vexti og afborganir af þeim lánum sem enn séu í skuld vegna byggingarkostnaðar hennar. Þá er rakið að rétt í þann mund er þetta hafði unnist hafi verið ákveðið að stækka flugstöðina og þar með fyrirséð að framangreindar ráðstafanir myndu ekki duga. Síðan segir svo: „Stefnt er að því að tekjur flugstöðvarinnar standi undir fjárfestingum hennar og rekstri. Stofnun hlutafélags um reksturinn, sem í eðli sínu er á sviði einkarekstrar og viðskipta fremur en opinberrar stjórnsýslu, er ætlað að stuðla að því að markmiði þessu verði náð. Hlutafélag á þess kost í ríkari mæli en ríkisstofnun að laga sig að breytingum á aðstæðum enda býður rekstrarformið upp á meiri sveigjanleika en við verður komið í hefðbundnum stofnanarekstri. Þar sem ekki gilda sjálfstæð lög um um flugstöðina er henni með frumvarpi þessu mörkuð skýr staða bæði í stjórnunarlegu og rekstrarlegu tilliti.” Þá segir þar einnig: „Til að styrkja enn frekar fjárhagslegan grundvöll þeirrar uppbyggingar á aðstöðu til farþegaflugs sem nú fer fram á Keflavíkurflugvelli hefur utanríkisráðherra tekið þá ákvörðun að fella rekstur Fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli undir starfsemi Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Hlutafélagið mun yfirtaka starfsemi Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar eins og hún verður eftir þá breytingu.” Í athugasemdum með 7. gr. frumvarpsins segir að félagið yfirtaki alla starfsemi flugstöðvarinnar eins og hún sé rekin eftir að rekstur Fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli hafi verið felldur undir starfsemi Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Um rekstur verslana með tollfrjálsar vörur á Keflavíkurflugvelli vísist til 79. gr. tollalaga. Síðan segir að félagið hafi „heimildir til að stunda hvers konar aðra starfsemi sem rekstri flugstöðvarinnar tengist eða tengjast kann. Til að tryggja sveigjanleika gagnvart breytingum sem framtíðarþarfir kunna að kalla á er útilokað að binda tilgangslýsingu félagsins til allrar framtíðar og verður því tekið fram í stofnsamningi að breyta megi henni með breytingum á samþykktum félagsins á hluthafafundi.” Að mati dómsins er ljóst af framangreindum athugasemdum með frumvarpi því, er varð að lögum nr. 76/200, hver vilji löggjafans hafi verið. Með lögunum voru lagðar miklar skuldbindingar á herðar stefnda, Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. um fjárfestingu, uppbyggingu, greiðslu skulda og þjónustu og rekstur flugstöðvarinnar. Varð því að tryggja hlutafélaginu tekjugrunn sem fólst meðal annars í yfirtöku á rekstri Fríhafnarverslunar Keflavíkurflugvallar. Kemur, auk þess sem að framan greinir, fram í greinargerð með frumvarpi til laganna að frá árinu 2001 til 2005 hafi löggjafinn gert ráð fyrir að 77 - 80% af tekjum stefnda kæmu frá vörusölu í fríhafnarverslun flugstöðvarinnar. Hefur löggjafinn þannig ætlast til þess að stefnda yrði gert kleift að standa undir skyldum sínum með tekjum af fríhöfninni. Til að því markmiði yrði náð varð að tryggja stefnda forræði á fríhafnarversluninni. Þá kemur skýrt fram í greinargerð með lögunum að rekstur fríhafnarinnar hafi beinlínis verið felldur undir stefnda til þess að styrkja fjárhagslegan grundvöll hans. Fram er komið í málinu að ástæða forvals þess, sem hér um ræðir, var sú að samningar um verslunarrekstur, veitingasölu og ýmsa aðra þjónustu í flugstöðinni runnu út 31. desember 2002. Var talið að eitt af því, sem aukið gæti enn frekar þjónustu við farþega, væri að stefndi, Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf., fæli öðrum aðilum að annast afmarkaða þætti hennar. Hugðist stefndi síðan velja úr þeim viðskiptahugmyndum, sem kæmu fram við forvalið, þannig að markmiðum flugstöðvarinnar um þjónustu við farþega og hagnaði fyrir fríhafnarsvæðið yrði sem best náð. Samkvæmt öllu því, sem að framan greinir, er fallist á með áfrýjunarnefnd samkeppnismála að það sé undir stefnda, Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf., komið hvort og að hvaða marki félagið felur öðrum aðilum að annast þjónustu við farþega í flugstöðinni og jafnframt að af því leiði að félaginu sé heimilt að ákveða sjálft það húsnæði í fríhöfninni sem það tekur til notkunar undir verslunarrekstur eða þjónustu, svo og að ákvæða hvaða vörur eða þjónustu það tekur til sölumeðferðar. Það er því niðurstaða dómsins að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum þykir mega ákveða að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndu, Flugstöð Leifs Eiríkssonar hf. og samkeppnisráð, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Íslensks markaðar hf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 268/2000
|
Kærumál Niðurfelling máls
|
G höfðaði mál gegn H. Krafðist H þess að málinu yrði vísað frá dómi og var sú krafa tekin til greina að hluta. Í næsta þinghaldi, sem boðað hafði verið til að lokinni uppkvaðningu úrskurðar um frávísun málsins að hluta, var ekki mætt af hálfu G og engin forföll boðuð. Kvað héraðsdómari þá upp úrskurð þar sem málið var fellt niður og G gert að greiða H málskostnað. G kærði úrskurðinn og taldi að jafna mætti ástæðu fyrir fjarveru lögmanns hans í þinghaldinu til lögmætra forfalla, en lögmaðurinn hafði ranglega fært í dagbók sína um dagsetningu þinghaldsins. Talið var að ástæða fjarveru lögmanns G gæti hvorki talist til lögmætra forfalla í skilningi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991 né yrði henni jafnað til slíkra forfalla. Því hefði héraðsdómara verið rétt að fella málið þegar niður, sbr. b. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991, og taka til greina kröfu H um málskostnað. Var úrskurður héraðsdómara um frávísun málsins og greiðslu málskostnaðar staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júlí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2000, þar sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðila var fellt niður. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að boða að nýju til þinghalds í málinu, en til vara að málskostnaður í héraði verði felldur niður eða lækkaður. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili höfðaði málið á hendur varnaraðila 24. febrúar 2000. Varnaraðili tók til varna og krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Málið var munnlega flutt um þá kröfu 16. júní 2000. Hinn 22. sama mánaðar kvað héraðsdómari upp úrskurð að viðstöddum lögmönnum aðilanna, þar sem málinu var að hluta vísað frá dómi. Í lok þinghaldsins var fært til bókar að það yrði næst tekið fyrir á dómþingi 28. júní 2000 kl. 9.30. Í þinghaldi þann dag var ekki mætt af hálfu sóknaraðila og engin forföll boðuð. Kvað þá héraðsdómari upp hinn kærða úrskurð, þar sem málið var fellt niður og sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 75.000 krónur í málskostnað. Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar er sú skýring gefin á fjarveru lögmanns hans í héraði á dómþingi 28. júní 2000 að lögmaðurinn hafi ranglega fært í dagbók sína að þinghaldið yrði háð hinn 29. þess mánaðar kl. 9.30. Lögmaðurinn hafi komist að mistökum sínum um kl. 9.50 að morgni þess 28. og tafarlaust átt símtal við héraðsdómarann, sem þá hafði tekið málið til úrskurðar. Í kærunni kemur og fram að lögmaður varnaraðila hafi í þinghaldinu lagt til við héraðsdómarann að hringt yrði til lögmanns sóknaraðila til að kanna hvað ylli fjarvist þess síðastnefnda, en til þess hafi dómarinn ekki séð ástæðu. Lögmaður varnaraðila hafi ekki óskað sérstaklega eftir því að málið yrði fellt niður, en þegar ljóst hafi orðið að héraðsdómarinn hygðist fara á þann hátt með málið hafi lögmaðurinn gert kröfu um málskostnað. Telur sóknaraðili að jafna megi ástæðu fyrir fjarveru lögmanns hans í þinghaldinu til lögmætra forfalla samkvæmt ákvæði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991. Ef haft hefði verið samband við lögmanninn, eins og lögmaður varnaraðila hafi verið tilbúinn til að gera, hefðu mistök þess fyrrnefnda þegar komið í ljós og þá verið unnt að fresta málinu. Varakröfu sína styður sóknaraðili einkum við þau rök að eins og málið sé vaxið sé eðlilegt að hvor aðili beri sinn kostnað af því, en í því sambandi megi líta til þess að varnaraðili hafi fyrr undir rekstri málsins gert kröfu um frávísun þess, sem hafi að mestu verið hafnað. Áðurgreind ástæða fyrir fjarveru lögmanns sóknaraðila í þinghaldi 28. júní 2000 getur hvorki talist til lögmætra forfalla í skilningi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991 né verður henni jafnað til slíkra forfalla. Héraðsdómara var því ótvírætt rétt að fella málið þegar niður, sbr. b. lið 1. mgr. 105. gr. sömu laga, og gat þar engu breytt hugsanleg afstaða lögmanns varnaraðila, sem ekkert liggur reyndar fyrir um í málinu annað en frásögn sóknaraðila. Engin efni voru til annars en að verða við kröfu varnaraðila um málskostnað og er fjárhæð hans hæfilega ákveðin í hinum kærða úrskurði. Verður hann því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 43/2017
|
Kærumál Afhending gagna Skjal Matsgerð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A o.fl. um að L hf. yrði gert að veita dómkvöddum matsmönnum aðgang að nánar tilgreindum upplýsingum. Var krafan sett fram undir rekstri skaðabótamáls sem L ehf. höfðaði gegn A o.fl. ásamt nokkrum fyrrverandi starfsmönnum og stjórnarmönnum í LÍ hf. vegna nánar tiltekinna ráðstafana þeirra síðarnefndu á fé LÍ hf., en fyrir lá að gögn um viðkomandi efni voru í vörslum L hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri ekki stoð fyrir því að maður yrði knúinn til að gefa upplýsingar nema þá á þann hátt að hann væri kvaddur fyrir dóm sem vitni til að gefa skýrslu um atriði sem hann gæti borið um af eigin raun. Ætti að skilja dómkröfu A o.fl. þannig að þess væri krafist að L hf. yrði gert að veita matsmönnum aðgang að gögnum, en ekki upplýsingum, væri ekki fullnægt því skilyrði 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 að um væri að ræða skjal sem L hf. hefði undir höndum og matsgerð lyti beinlínis að. Væri markmiðið hins vegar að útvega matsmönnum gögn sem þeir teldu sig þurfa til þess að framkvæma verkið yrði að líta til þess að L ehf. yrði sem gagnaðili A o.fl. hvorki skyldaður til að láta af hendi gögn né afhenda þau matsmönnum, heldur væri unnt að skora á hann að afhenda A o.fl. gögn til framlagningar í máli þeirra og þar með til afnota fyrir matsmenn. Yrði krafa A o.fl. á hinn bóginn skilin svo að þess væri krafist að L hf. yrði sem þriðji maður skyldaður til að afhenda þeim skjöl til framlagningar í máli L ehf. á hendur A o.fl., sbr. 4. mgr. 67. gr. fyrrgreindra laga, yrði að líta til þess að ákvæðinu yrði ekki beitt um skyldu til að afhenda ótilgreind gögn sem aðeins væri lýst undir sameiginlegu heiti með tilliti til tegundar þeirra eða ætlaðs efnis, og enn síður til að búa slík gögn til. Var því talið að kröfum A o.fl. yrði ekki fundin stoð í ákvæðum laga nr. 91/1991 og hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson ogMarkús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kærum 16. og 17. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 31. samamánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2017, þarsem tekin var til greina krafa varnaraðila um að sóknaraðilanum Landsbankanumhf. yrði gert að veita dómkvöddum matsmönnum aðgang að nánar tilgreindumgögnum. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þákrefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að viðurkennt verði að gögn, semnánar eru tilgreind í 28 liðum, „séu ekki háð þagnarskyldu samkvæmt 58. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki“. Að því frágengnu krefjast varnaraðilarþess að sóknaraðilanum Landsbankanum hf. verði gert að veita dómkvöddummatsmönnum aðgang að þessum gögnum „í trúnaði og gegn þagnarskyldu“, en ellaverði honum með sama skilyrði gert að leggja þau fyrir dómara í málinu. Í öllumtilvikum krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar.ISamkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr.161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá ogsetti yfir það skilanefnd. Með ákvörðun 9. sama mánaðar ráðstafaðiFjármálaeftirlitið tilteknum réttindum og skyldum félagsins til nýs banka, semnú ber heiti sóknaraðilans Landsbankans hf. Í 3. lið ákvörðunarinnar var meðalannars tekið fram að nýi bankinn tæki yfir „gagnasöfn“ eldri bankans. Ágrundvelli laga nr. 44/2009, sem breyttu lögum nr. 161/2002, var LandsbankiÍslands hf. tekinn til slita 22. apríl 2009, en þeim lauk með nauðasamningi,sem komst á 25. desember 2015. Það félag er nú sóknaraðilinn LBI ehf.Sóknaraðilinn LBI ehf. höfðaði 17. janúar2012 mál gegn varnaraðilum ásamt sjö fyrrverandi starfsmönnum og stjórnarmönnumí Landsbanka Íslands hf. Krafðist sóknaraðilinn þess að gagnaðilum sínum yrði,að nokkru óskipt og að öðru leyti að tiltölu, gert að greiða sér 14.116.395.373krónur, 10.546.970 bandaríkjadali og 10.840.714 evrur með nánar tilgreindumvöxtum frá 6. október 2008 til greiðsludags auk málskostnaðar. Kröfursóknaraðilans á hendur fyrrverandi starfsmönnum og stjórnarmönnum voru umskaðabætur vegna nánar tiltekinna ráðstafana á fé Landsbanka Íslands hf. 6.október 2008. Gagnvart varnaraðilum voru kröfur á hinn bóginn reistar áábyrgðartryggingu, sem sóknaraðilinn kvað félagið hafa keypt fyrir stjórnendursína og aðra starfsmenn, en hana hafi varnaraðilarnir veitt 9. janúar 2008 oghún tekið gildi 1. febrúar sama ár. Málið var þingfest 8. mars 2012 og tókuallir, sem sóknaraðilinn beindi kröfum að, til varna með greinargerðum sem lagðarvoru fram í þinghaldi 22. janúar 2013. Nokkrir þeirra gerðu þar kröfu um aðmálinu yrði vísað frá dómi og varð héraðsdómur við því með úrskurði 27. júní2013. Með dómi Hæstaréttar 26. september sama ár í máli nr. 491/2013 var sáúrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Að þessu frágengnu stóð eftir krafa allra gagnaðilasóknaraðilans um sýknu. Varnaraðilar reistu þá kröfu fyrir sitt leyti meðalannars á því að Landsbanki Íslands hf. hafi með aðgerðum stjórnenda sinna ogstarfsmanna, þar á meðal þeirra sem sóknaraðilinn hafi stefnt í málinu, brotiðverulega gegn upplýsingaskyldu samkvæmt lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamningaþegar áðurnefnd ábyrgðartrygging var tekin með því að veita varnaraðilum rangareða ófullnægjandi upplýsingar um atriði, sem hafi miklu skipt fyrir mat ááhættu þeirra.Í þinghaldi 26. nóvember 2013 lögðuvarnaraðilar fram beiðni um að dómkvaddir yrðu menn til að leggja mat á nánartiltekin atriði í tengslum við fyrrgreindar varnir þeirra. Beiðni þessi sættiandmælum annarra málsaðila, en héraðsdómur varð að mestu við henni með úrskurði14. mars 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 29. apríl sama ár í málinr. 243/2014. Í úrskurði héraðsdóms voru talin í níu liðum með fjölmörgumundirliðum þau atriði, sem dómkveðja átti menn til að meta. Í grófum dráttumvar beint til matsmanna spurningum um hvort reikningsskil Landsbanka Íslandshf. hafi, miðað við árslok 2006, árslok 2007, 31. mars 2008 og að nokkru 30.júní sama ár, gefið rétta mynd af því hvert eigið fé félagsins hafi verið ogeiginfjárhlutfall, hversu margir hlutir í félaginu hafi beint eða óbeint veriðí eigu þess, hversu margir hlutir hafi staðið til tryggingar fyrir kröfum þessá hendur öðrum, hversu margir hlutir hafi staðið stjórnendum og starfsmönnumfélagsins til boða á grundvelli afkastahvetjandi launakerfis, hver áhættafélagsins hafi verið af kröfum þess á hendur 44 nafngreindum mönnum og félögumásamt aðilum þeim tengdum, hvert hafi verið virði lánasafns félagsins, hverjarhafi verið skuldbindingar þess, sem greiða hafi þurft að nokkru eða öllu áárinu 2008, og hvort það hafi fyrirsjáanlega getað staðið við þær, hver hafiverið staða á svonefndum heildarskiptasamningum félagsins og hverlausafjárstaða þess hafi verið, en um síðastgreint atriði var jafnframt leitaðsvara um hvort mánaðarlegar skýrslur félagsins fyrir tímabilið frá nóvember2007 til mars 2008 hafi gefið rétta mynd af lausafjárstöðunni. Að fenginni áðurgreindriniðurstöðu um matsbeiðni varnaraðila urðu tafir á því að menn yrðu dómkvaddirtil matsstarfa, en leyst var úr ágreiningi um val á matsmönnum með úrskurðihéraðsdóms 24. september 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 3.nóvember sama ár í máli nr. 691/2014. Matsmenn voru síðan dómkvaddir íþinghaldi 17. nóvember 2014.Þess er að geta að til kasta Hæstaréttarhefur komið ágreiningur um fleiri atriði varðandi öflun sönnunargagna undir rekstrimálsins. Þannig var í dómi Hæstaréttar 3. nóvember 2014 í máli nr. 687/2014staðfestur úrskurður héraðsdóms 24. september sama ár, þar sem hrundið varmótmælum, sem varnaraðilar höfðu meðal annarra uppi gegn því að sóknaraðilinn LBIehf. fengi dómkvadda menn til að meta nánar tilgreind atriði. Þá var í dómiHæstaréttar 7. janúar 2015 í máli nr. 840/2014 staðfestur úrskurður héraðsdóms21. nóvember 2014, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um aðFjármálaeftirlitinu yrði gert að afhenda þeim gögn til framlagningar í málinu,sbr. einnig dóm Hæstaréttar 17. desember 2015 í máli nr. 263/2015. Í dómiréttarins 15. júní 2016 í máli nr. 385/2016 var síðan staðfestur úrskurðurhéraðsdóms 2. maí sama ár, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um aðSeðlabanka Íslands yrði gert að afhenda þeim gögn til að leggja fram í málinu.IIVarnaraðilar lögðu fram í þinghaldi 12.nóvember 2015 beiðni „um að Landsbankinn hf. verði skyldaður með úrskurði tilað veita aðgang að skjölum“, sem talin voru upp í 210 liðum. Í beiðninni komfram að matsmennirnir, sem dómkvaddir voru 17. nóvember 2014, hafi tilkynntvarnaraðilum með bréfi 5. nóvember 2015 að þeir hafi óskað eftir aðsóknaraðilinn Landsbankinn hf. veitti þeim aðgang að þessum gögnum, en hannekki orðið við því. Varnaraðilar teldu sig því þurfa að leita „eftir úrskurðium aðgang matsmanna að umræddum gögnum.“ Beiðni þessi var tekin til meðferðar ádómþingi 16. desember 2015. Þar var meðal annars mætt af hálfu sóknaraðilansLandsbankans hf. og lögð fram greinargerð um mótmæli hans gegn beiðninni. Ísama þinghaldi var kveðinn upp svofelldur úrskurður: „Landsbankanum hf. erskylt að veita dómkvöddum matsmönnum ... aðgang að þeim skjölum, sem tilgreinderu í beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., lögð fram á dómþingi 12.nóvember sl., þó einungis að því marki sem þessi gögn eru til og með þeimtakmörkunum sem leiða af 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.“ Tekiðvar fram í þingbók að dómari hafi fært „munnlega rök fyrir niðurstöðuúrskurðarins sem er án forsendna samkvæmt heimild í 3. mgr. 112. gr. laga nr.91/1991.“Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 16.nóvember 2016 greindu varnaraðilar frá því að fyrir lægju drög að samningi viðsóknaraðilann Landsbankann hf. „um aðstoð við öflun gagna fyrir matsmenn“, eneinnig lögðu þeir fram beiðni „um úrskurð um að tiltekin gögn í vörslumLandsbankans hf. séu ekki háð bankaleynd og um að bankinn verði skyldaður meðúrskurði til að veita aðgang að gögnum“, sem talin voru upp í 37 liðum. Afþessu tilefni var sóknaraðilinn Landsbankinn hf. kvaddur til þinghalds 16.desember 2016 og lagði hann þar fram greinargerð um andmæli gegn beiðnivarnaraðila, en þó að gættu því að sóknaraðilar lýstu sameiginlega yfir að þeirmyndu afhenda gögn, sem tilgreind voru í 9 af fyrrnefndum 37 liðum. Gögnin semsóknaraðilarnir neituðu að láta af hendi samkvæmt þeim 28 liðum í beiðninni,sem út af stóðu, tóku til tímabilsins frá 2006 til loka mars 2008 og var þar ímeginatriðum um að ræða eftirfarandi: Í fyrsta lagi heildarlista yfir öll útlánLandsbanka Íslands hf., í öðru lagi lista yfir hluti í félaginu, sem „boðnirhöfðu verið stjórnendum/starfsmönnum“, í þriðja lagi lista yfir veðsetningarfyrir hverju útláni bankans, í fjórði lagi lista yfir „virkakaupréttarsamninga“, í fimmta lagi það, sem nefnt var „niðurfærsla lánabókar(sundurliðun sértækrar + útreikningur almennrar) 2006“, í sjötta lagi skjöl,sem styddu mat á öllum niðurfærslum á útlánum, í sjöunda lagi sundurliðun á„kröfum á viðskiptavini niður á mótaðila“, í áttunda lagi lista yfir„tryggingaandlög (veðandlög) á öllum fyrirgreiðslum“, í níunda lagi vinnugögn„sem héldu utan um eigna- og/eða stjórnunartengsl við Landsbanka Íslands hf.“, ítíunda lagi „allar skýrslur vegna fyrirgreiðslna til venslaðra aðila semLandsbanki Íslands hf. skilaði“, í ellefta lagi allar skýrslur, sem nafngreintendurskoðunarfyrirtæki „vann og/eða skilaði“ fyrir bankann varðandi annarsvegar „fyrirgreiðslur til venslaðra aðila“ og hins vegar áhættuskuldbindingar,ásamt vinnugögnum með þeim skýrslum, og loks í tólfta lagi allar skýrslur innriendurskoðunar bankans.Héraðsdómur tók afstöðu til framangreindrarbeiðni varnaraðila með hinum kærða úrskurði. Þar var hún tekin til greina áþann hátt að kveðið var á um að sóknaraðilanum Landsbankanum hf. væri skylt aðveita nafngreindum dómkvöddum matsmönnum aðgang að „upplýsingum“, sem taldarvoru upp í úrskurðarorði. Sú upptalning svaraði til þeirrar, sem fram kom íbeiðni varnaraðila og áður var getið, en þó þannig að beiðninni var hafnað aðþví er varðar þann lið, sem lýst var hér að framan í níunda lagi, svo ogvinnugögn um þau atriði, sem greint var frá í ellefta lagi, auk þess sem ekki verðurséð að afstaða hafi verið tekin til kröfu varnaraðila um lista, sem getið var héráður í öðru lagi. Eftir aðalkröfu varnaraðila fyrir Hæstarétti una þeirniðurstöðu hins kærða úrskurðar, en fyrrgreindar varakröfur þeirra ná þó alltað einu jafnframt til þeirra liða í beiðninni, sem héraðsdómur tók ekki tilgreina samkvæmt framansögðu.IIIÁkvæði laga nr. 91/1991 eru meðal annarsreist á þeim meginreglum að aðilar hafi í einkamáli, hvor eða hver fyrir sittleyti, forræði á sönnunarfærslu og leggi fram sönnunargögn, sem þeir ýmist hafaþegar undir höndum eða afla frá öðrum undir rekstri málsins. Við slíka öflunsönnunargagna geti aðili ekki fengið gagnaðila sinn knúinn til athafna, hvorki tilað gefa munnlega skýrslu fyrir dómi né láta af hendi skjöl eða önnur sýnilegsönnunargögn, en verði gagnaðilinn ekki við áskorun um slíkar athafnir megiskýra neitun hans á þann hátt sem aðilanum er hagfelldastur. Aðili geti á hinnbóginn krafist atbeina þriðja manns til sönnunarfærslu undir rekstri máls meðþví að fá hann skyldaðan til að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu sem vitnieða til að afhenda tiltekið skjal eða annað sýnilegt sönnunargagn til framlagningarþar, enda sanni aðili að sönnunargagnið sé til og í vörslum þess manns. Afþessum meginreglum, sem búa meðal annars að baki 1. mgr. 46. gr., 2. mgr. 50.gr., 1. mgr. 51. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 55. gr., 67. gr. og 68. gr. laga nr.91/1991, verður að taka mið við skýringu þeirra og annarra ákvæða laganna.Samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 erumatsgerðir meðal þeirra sönnunargagna, sem aðili getur aflað undir rekstrieinkamáls frá öðrum, ýmist opinberum starfsmanni, sem skipaður er í eitt skiptifyrir öll til viðkomandi matsstarfa, eða matsmanni, sem dómkvaddur er eftirbeiðni aðilans, sbr. 3. mgr. 60. gr. og 1. mgr. 61. gr. laganna. Við framkvæmdmats verður aðilinn, sem eftir því leitar, að stuðla eftir þörfum að framgangihennar með því að veita eða tryggja matsmanni aðgang að því, sem meta skal, og aðþeim gögnum, sem þörf kann að vera á vegna starfa hans, svo og að veita nauðsynlegarskýringar á matsatriði. Í þessu þrennu felst nánar tiltekið að ráði aðilinn ífyrsta lagi ekki aðgangi að því, sem matið lýtur að, getur hann beitt heimild í3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 til að fá umráðamann, hvort sem hann ergagnaðili eða þriðji maður, knúinn til að veita matsmanni slíkan aðgang til skoðunargerðar,sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 16. ágúst 2006 í máli nr. 352/2006. Heimildiní þessu ákvæði er samkvæmt hljóðan þess bundin við það að matsmanni verðitryggður aðgangur að því, sem matið lýtur að, svo sem fasteign, sem meta þarfhvort haldin sé göllum, lausafjármunum, sem meta þarf til gangverðs, eðaskjali, sem meta þarf hvort beri falsaða undirskrift. Eftir tilgangi þessaákvæðis og að gættum áðurgreindum meginreglum laga nr. 91/1991 er á hinn bóginnófært að veita ákvæðinu rýmra inntak en leiðir af orðalagi þess, þannig að því verðibeitt sjálfstætt til að knýja aðra, hvort heldur gagnaðila eða þriðja mann, tilað veita matsmanni aðgang að annars konar gögnum eða upplýsingum, sem hannkynni að þurfa á að halda til að leysa af hendi verk sitt. Hafi aðilinn í öðrulagi ekki undir höndum gögn, sem matsmaður kann að þarfnast til starfa sinna engetur ekki aflað sjálfur samkvæmt 3. málslið 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991,getur aðilinn neytt úrræða samkvæmt lögunum til að fá gögnin afhent tilframlagningar í máli og þar með til afnota við matið. Hafi þriðji maður gögninundir höndum getur aðilinn beitt 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laganna tilað fá hann skyldaðan til að láta þau í té. Hafi á hinn bóginn gagnaðili gögnin ísínum vörslum og vilji hann ekki láta þau af hendi getur aðilinn ekki brugðistvið á annan hátt en þann, sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 67. gr. og 1. mgr. 68.gr. sömu laga, en með því fengi aðilinn ekki gögnin sem slík í hendur. Getiaðilinn í þriðja lagi ekki veitt matsmanni upplýsingar, sem nauðsynlegar erutil skýringar á matsatriði, en það væri hins vegar á færi einhvers, sem ekki eraðili að málinu, getur aðilinn neytt heimildar í 4. málslið 2. mgr. 62. gr.laga nr. 91/1991 til að fá þann mann leiddan fyrir dóm sem vitni tilskýrslugjafar um það efni.Að öðru leyti en því, sem að framangreinir, hefur aðili, sem leitar matsgerðar í einkamáli, ekki úrræði samkvæmtlögum nr. 91/1991 til að krefja aðra um atbeina til að dómkvaddur matsmaðurgeti leyst af hendi starf sitt. Það á hér við um varnaraðila, en þess er þájafnframt að gæta að þeir geta ekki lengur stuðst við 2. mgr. 80. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, tilað krefjast aðgangs að skjölum sóknaraðilans LBI ehf., enda hefur slitameðferðá honum eins og áður greinir verið lokið með nauðasamningi.IVVarnaraðilar krefjast þess sem fyrr segir aðallegaað hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þar var í úrskurðarorði kveðið á umað sóknaraðilanum Landsbankanum hf. væri skylt að veita nafngreindum dómkvöddummatsmönnum aðgang að upplýsingum, sem voru síðan tilgreindar í ellefustafliðum. Um þessa kröfugerð er að því að gæta að í lögum nr. 91/1991 er ekkistoð fyrir því að maður verði knúinn til að gefa upplýsingar nema þá eftiratvikum á þann hátt að hann verði kvaddur fyrir dóm sem vitni til að gefaskýrslu um atriði, sem hann getur borið um af eigin raun. Eigi að skilja þessadómkröfu á þann veg að varnaraðilar miði að því að sóknaraðilanum verði gert aðveita matsmönnum aðgang að gögnum, en ekki upplýsingum, er þess að gæta að í lögumnr. 91/1991 er ekki að finna heimild til að skylda mann til slíkrar athafnar nemasvo hátti til að hann hafi undir höndum skjal, sem matsgerð á beinlínis að lútaað, og matsmaður þurfi að sjá það til að vinna verk sitt, svo sem til að geraskoðunargerð til að lýsa útliti eða efni skjalsins eða leggja mat á verðgildiþess, sbr. fyrrnefnda 3. mgr. 62. gr. laganna. Svo er ekki ástatt hér. Eigi aðþessu frágengnu að leggja þann skilning í dómkröfu varnaraðila að markmiðhennar sé að útvega handa matsmönnum gögn, sem þeir telji sig þurfa til aðframkvæma verk sitt, verður að líta til þess að gagnaðili þeirra að málinu,sóknaraðilinn LBI ehf., verður hvorki skyldaður til að láta af hendi gögn nétil að afhenda þau matsmönnum, heldur væri unnt að skora á hann að afhendavarnaraðilum gögn til framlagningar í máli þeirra og þar með til afnota fyrirmatsmenn. Á hinn bóginn geta varnaraðilar samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 67. gr. og2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991 leitað eftir því að sóknaraðilinn Landsbankinnhf. verði sem þriðji maður skyldaður til að afhenda þeim skjöl tilframlagningar í máli sóknaraðilans LBI ehf. á hendur þeim. Sé unnt að ganga svolangt við skýringu á orðalagi dómkröfu varnaraðila og telja inntak hennar veraþetta, verður auk alls annars, sem þegar hefur verið getið, að gæta að því að íákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991 er því lýst hvernig aðili geti neytt úrræðatil að fá til framlagningar í máli skjal, sem sannanlega er þegar orðið til ogaðilinn getur að minnsta kosti að einhverju marki lýst hvers efnis sé, sbr. 4.mgr. 67. gr. laganna. Varnaraðilar geta því ekki stuðst við þessi ákvæði til aðfá sóknaraðilann Landsbankann hf. skyldaðan til að afhenda sér ótilgreind gögn,sem aðeins er lýst undir sameiginlegu heiti með tilliti til tegundar þeirra eðaætlaðs efnis, og enn síður til að búa slík gögn til.Þegar af þeim ástæðum, sem að framangreinir, er aðalkrafa varnaraðila hér fyrir dómi þannig úr garði gerð að fyrirhenni verður ekki fundin stoð í ákvæðum laga nr. 91/1991 og eru varakröfurþeirra jafnframt því marki brenndar. Þess gerist því ekki þörf að leysa úr þvíhvort ákvæðum 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laganna verði að réttu lagibeitt til að krefjast þess að sóknaraðilanum Landsbankanum hf. verði í máli,sem hann er ekki sjálfur aðili að heldur sóknaraðilinn LBI ehf., gert aðafhenda skjöl, sem upphaflega tilheyrðu þeim síðarnefnda og sneru að starfsemihans en sá fyrrnefndi hefur nú í vörslum sínum, að því er virðist á grundvelliáðurgreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Þarf heldurekki að taka afstöðu til þess hvort og þá í hvaða mæli ákvæði 58. gr. laga nr.161/2002 standi því í vegi að varnaraðilar geti krafið sóknaraðilannLandsbankann hf. um afhendingu gagna af þeim toga, sem dómkrafa þeirra virðistbeinast að. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og varnaraðilumgert óskipt að greiða hvorum sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.Varnaraðilar, Allianz Global Corporate& Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Ltd., Alterra Corporate Capital3 Ltd., Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan, Brit Insurance Ltd., CarolJean Harris, David John De Marle Coulthard, Eileen Elsie Hunter, Gary FrederickSullivan, Ian Richard Posgate, John Leon Gilbart, Joseph Elmaleh, JulianMichael West, Kelvin Underwriting Ltd., Liberty Mutual Insurance Europe, Nameco(No 11) Ltd., Nameco (No 231) Ltd., Norman Thomas Rea, Novae CorporateUnderwriting Ltd., QBE International Insurance Ltd., QBE Corporate Ltd.,Richard Michael Hodgson Read, SCOR Underwriting Ltd. og SorbietreesUnderwriting Ltd., greiði óskipt sóknaraðilum, Landsbankanum hf. og LBI ehf.,hvorum fyrir sig 1.000.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2017.Mál þetta var höfðað með stefnubirtri 17., 18. og 23. janúar 2012. Stefnandi er LBI hf., áður LandsbankiÍslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru SigurjónÞ. Árnason, Granaskjóli 28, Reykjavík, Halldór J. Kristjánsson, sagðuróstaðsettur í hús í Kanada, Kjartan Gunnarsson, Starhaga 4, Reykjavík,Andri Sveinsson, sagður óstaðsetturí hús í Englandi, Þorgeir Baldursson, Stórahjalla 5, Kópavogi, Svafa Grönfeldt, sögð óstaðsett í hús íBandaríkjunum og Jón Þorsteinn Oddleifsson, Krossakri 6, Garðabæ. Þá erstefnt Brit Insurance Ltd., 55 Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrumnafngreindum vátryggjendum með lögheimili í Bretlandi og Þýskalandi („BritInsurance Ltd. o.fl.“). Við fyrirtöku málsins 16.nóvember sl. lögðu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. fram beiðni þar sem þessvar krafist að viðurkennt yrði með úrskurði að eftirfarandi gögn, sem Landsbankinn hf., hefði í vörslumsínum, væru ekki háð þagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki:„Nr. 6 Afritaf gildandi reglum um niðurfærslu útlána Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu1/1 2006 - 30/6 2008Nr. 9 Afritaf öllum lánasamningum Landsbanka Íslands hf. (skuldamegin) 1/2 2008Nr. 10 Afrit af öllum lánasamningum Landsbanka Íslands hf.(skuldamegin) 2007Nr. 11 Afrit af öllum lánasamningum Landsbanka Íslands hf.(skuldamegin) 31/3 2008Nr. 12 Afrit af öllum lánasamningum Landsbanka Íslands hf.(skuldamegin) 9/1 2008Nr. 37 Heildarlistayfir öll útlán bankans á samstæðugrunni, þann 31.12.2006. Mikilvægt að bókfært verð lána stemmi viðútgefna fjárhagsupplýsingar bankans á þeirri dagsetningu sem um ræðir, sem ogfjárhæð og niðurfærslu. Eftirfarandiþarf að lágmarki að koma fram: Nafn lántaka, kennitala lántaka, nafn hópslántaka, kröfuvirði láns (face value), niðurfærsla (flokkuð í almenna ogsértæka), bókfært verð, vanskilastaða, fjárhæð í vanskilum, dagar í vanskilum,lánanúmer, tegund láns (niðurgreiðslulán, yfirdráttur, eingreiðsluláno.s.frv.), dagsetning lánveitingar, lokadagur láns (fyrir yfirdrætti þegarheimild fellur niður), fyrsti gjalddagi, fyrsti vaxtadagur, fjöldi gjalddagahöfuðstóls á ári, fjöldi gjalddaga vaxta á ári, tegund og dagsetning nýjustuskilmálabreytingar, áhættuflokkun bankans 1-4 og PD gildi ("Credit riskclassification system" eins og skilgreint er í ársreikningi 2007) og aðrarstærðir sem stjórnendur/starfsmenn fylgdust með.Nr. 38 Heildarlistayfir öll útlán bankans á samstæðugrunni, þann 31.12.2007. Mikilvægt að bókfært verð lána stemmi viðútgefna fjárhagsupplýsingar bankans á þeirri dagsetningu sem um ræðir, sem ogfjárhæð og niðurfærslu. Eftirfarandiþarf að lágmarki að koma fram: Nafn lántaka, kennitala lántaka, nafn hópslántaka, kröfuvirði láns (face value), niðurfærsla (flokkuð í almenna ogsértæka), bókfært verð, vanskilastaða, fjárhæð í vanskilum, dagar í vanskilum,lánanúmer, tegund láns (niðurgreiðslulán, yfirdráttur, eingreiðsluláno.s.frv.), dagsetning lánveitingar, lokadagur láns (fyrir yfirdrætti þegarheimild fellur niður), fyrsti gjalddagi, fyrsti vaxtadagur, fjöldi gjalddagahöfuðstóls á ári, fjöldi gjalddaga vaxta á ári, tegund og dagsetning nýjustuskilmálabreytingar, áhættuflokkun bankans 1-4 og PD gildi ("Credit riskclassification system" eins og skilgreint er í ársreikningi 2007) og aðrarstærðir sem stjórnendur/starfsmenn fylgdust með.Nr. 39 Heildarlistayfir öll útlán bankans á samstæðugrunni, þann 31.3.2008. Mikilvægt að bókfært verð lána stemmi viðútgefna fjárhagsupplýsingar bankans á þeirri dagsetningu sem um ræðir, sem ogfjárhæð og niðurfærslu. Eftirfarandiþarf að lágmarki að koma fram: Nafn lántaka, kennitala lántaka, nafn hópslántaka, kröfuvirði láns (face value), niðurfærsla (flokkuð í almenna ogsértæka), bókfært verð, vanskilastaða, fjárhæð í vanskilum, dagar í vanskilum,lánanúmer, tegund láns (niðurgreiðslulán, yfirdráttur, eingreiðsluláno.s.frv.), dagsetning lánveitingar, lokadagur láns (fyrir yfirdrætti þegarheimild fellur niður), fyrsti gjalddagi, fyrsti vaxtadagur, fjöldi gjalddagahöfuðstóls á ári, fjöldi gjalddaga vaxta á ári, tegund og dagsetning nýjustuskilmálabreytingar, áhættuflokkun bankans 1-4 og PD gildi ("Credit riskclassification system" eins og skilgreint er í ársreikningi 2007) og aðrarstærðir sem stjórnendur/starfsmenn fylgdust með.Nr. 40 Listiyfir hluti Landbanka Íslands hf. sem boðnir höfðu veriðstjórnendum/starfsmönnum 2006.Nr. 41 Listiyfir hluti Landbanka Íslands hf. sem boðnir höfðu veriðstjórnendum/starfsmönnum 2007.Nr. 42 Listiyfir hluti Landbanka Íslands hf. sem boðnir höfðu veriðstjórnendum/starfsmönnum 31/3 2008.Nr. 47 Listi yfir TRS samninga 2006.Nr. 51 Listi yfir veðsetningar pr. lán í lánabók LandbankaÍslands hf. 2006Nr. 52 Listi yfir veðsetningar pr. lán í lánabók LandbankaÍslands hf. 2007Nr. 53 Listi yfir veðsetningar pr. lán í lánabók LandbankaÍslands hf. 31/3 2008Nr. 54 Listi yfir virka kaupréttarsamninga Landsbanka Íslandshf. 2006Nr. 55 Listi yfir virka kaupréttarsamninga Landsbanka Íslands hf.2007Nr. 56 Listi yfir virka kaupréttarsamninga Landsbanka Íslands hf.31/3 2008Nr. 57 Listi yfir virka kaupréttarsamninga Landsbanka Íslands hf.9/1 2008Nr. 59 Niðurfærsla lánabókar (sundurliðun sértækrar +útreikningur almennrar) 2006Nr. 68 Skjölsem styðja mat á öllum niðurfærslum í árshlutareikningi 31/3 2008 (t.d.yfirlitsskjöl sem notuð eru við mat á niðurfærslu þar sem kemur fram skuldviðkomandi, hvað er að veði, hvernig verðmæti veða er ákvarðað, rökstuðningurfyrir niðurfærslu o.fl.)Nr. 69 Skjölsem styðja mat á öllum niðurfærslum í ársreikningi 2006 (t.d. yfirlitsskjöl semnotuð eru við mat á niðurfærslu þar sem kemur fram skuld viðkomandi, hvað er aðveði, hvernig verðmæti veða er ákvarðað, rökstuðningur fyrir niðurfærslu o.fl.)Nr. 70 Skjölsem styðja mat á öllum niðurfærslum í ársreikningi 2007 (t.d. yfirlitsskjöl semnotuð eru við mat á niðurfærslu þar sem kemur fram skuld viðkomandi, hvað er aðveði, hvernig verðmæti veða er ákvarðað, rökstuðningur fyrir niðurfærslu o.fl.)Nr. 76 Sundurliðun á kröfum á viðskiptavini niður á mótaðila31.3.2008Nr. 146 Tryggingaandlög(veðandlög) á öllum fyrirgreiðslum (útlán, yfirdrætti, afleiður o.fl.) 2006Nr. 147 Tryggingaandlög(veðandlög) á öllum fyrirgreiðslum (útlán, yfirdrætti, afleiður o.fl.) 2007Nr. 148 Tryggingaandlög(veðandlög) á öllum fyrirgreiðslum (útlán, yfirdrætti, afleiður o.fl.) 31/32008Nr. 158 Útreikningsskjal TRS samninga 2006Nr. 160 Útreikningsskjal TRS samninga 30/6 2008Nr. 161 Útreikningsskjal TRS samninga 31/3 2008Nr. 240 VinnugögnLandsbanka Íslands hf. sem héldu utan um eigna- og/eða stjórnunartengsl viðLandsbanka Íslands hf., 31.12.2006, 31.12.2007, 9.1.2008 og 31.3.2008Nr. 241 Allarskýrslur vegna fyrirgreiðslna til venslaðra aðila sem Landsbanka Íslands hf.skilaði á árunum 2006-2008, ásamt vinnugögnum (t.d. lögbundnar skýrslur tileftirlitsaðila, o.fl.)Nr. 242 Allarskýrslur sem PricewaterhouseCoopers vann og/eða skilaði fyrir hönd LandsbankaÍslands hf. varðandi fyrirgreiðslur til venslaðra aðila á árunum 2006-2008,ásamt vinnugögnumNr. 244 Allarskýrslur sem PricewaterhouseCoopers vann og/eða skilaði fyrir hönd LandsbankaÍslands hf. varðandi áhættuskuldbindingar á árunum 2006-2008, ásamt vinnugögnumNr. 245 Allarskýrslur innri endurskoðunar á árinu 2006Nr. 246 Allarskýrslur innri endurskoðunar á árinu 2007Nr. 247 Allarskýrslur innri endurskoðunar frá 01.01.2008-30.06.2008“Þessirstefndu krefjast þess einnig að Landsbankanum hf. verði gert skylt með úrskurðiað veita Jóhanni Unnsteinssyni og Margréti Pétursdóttur, dómkvöddum matsmönnumí málinu, aðgang að framangreindum skjölum, sem Landsbankinn hf. hafi í vörslumsínum. Til vara er þess krafist að Landsbankanum hf. verði gert skylt meðúrskurði að veita dómkvöddum matsmönnum aðgang að framangreindum skjölum ítrúnaði og gegn þagnarskyldu. Til þrautavara er þess krafist að Landsbankanumhf. verði gert skylt að leggja framangreind gögn fyrir dómara í trúnaði og gegnþagnarskyldu. Í framhaldi af kröfu stefnduritaði dómari Landsbankanum hf. bréf þar sem bankanum var kynnt krafan og boðiðað gera athugasemdir við fyrirtöku málsins sem ákveðin var 16. desember 2016. Íþví þinghaldi var sótt þing af hálfu bankans og jafnframt lögð fram skrifleggreinargerð af hans hálfu sem áður hafði verið kynnt dómara og aðilum málsinsutan réttar. Af hálfustefnanda og Landsbankans hf. var því lýst yfir sameiginlega við þessafyrirtöku málsins að fallist væri á afhendingu gagna sem vísað væri til í liðum6, 9-12, 47 og 158-161 í beiðni stefndu að því marki sem þessi gögn væru til. Íþví sambandi var sérstaklega tekið fram að í liðum 158-161 væri vísað tilútreikningskjala sem óvíst væru að séu til í því formi sem lýst væri í beiðnistefndu. Kom jafnframt fram að sum þessara gagna kynnu að vera aðgengilegmatsmönnum í sérstöku gagnaherbergi sem stefnandi hefði látið útbúa. Að öðruleyti mótmæltu þessir aðilar kröfum stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl., þó þannig að Landsbankinn hf. lýsti sig reiðubúinn til að leggja gögn,eða sýnishorn gagna, fyrir dómara í trúnaði. Með hliðsjón af yfirlýsingu stefnanda og Landsbankans hf. ákvað dómariað ekki yrði, að svo stöddu, tekin afstaða til afhendingar þeirra gagna semyfirlýsing stefnanda og Landsbankans hf. lyti að. Af hálfu annarra málsaðilavar ekki tekin sérstök afstaða til krafna stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. Varágreiningur aðila tekinn til úrskurðar eftir að lögmönnum aðila hafði veriðgefinn kostur á munnlegum athugasemdum. AMeðúrskurði 14. mars 2014 var fallist á beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.,sem lögð var fram 26. nóvember 2013, um dómkvaðningu matsmanna að frátaldrieinni spurningu í matsbeiðni. Með dómi Hæstaréttar 29. apríl 2014 í máli nr.243/2014 var úrskurður héraðsdóms staðfestur. Tilraunir aðila til að koma sérsaman um matsmenn báru ekki árangur og gerði dómari því tillögu um matsmenn.Með úrskurði 24. september 2014 hafnaði dómari mótmælum tiltekinna stefndu viðtillögu sinni um að hann hygðist kveðja til matsstarfa Margréti Pétursdótturlöggiltan endurskoðanda og Jóhann Unnsteinsson löggiltan endurskoðanda.Umræddir endurskoðendur voru svo loks dómkvaddir 3. nóvember 2014 eftir aðHæstiréttur hafði staðfest úrskurð héraðsdómara þessa efnis með dómi 3.nóvember 2014 í máli nr. 691/2014. Í þinghaldi 12. nóvember 2015 lögðu stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.fram beiðni um aðgang að gögnum í vörslum Landsbankans hf. í 247 liðum. Meðúrskurði 16. desember þess árs var kveðinn upp úrskurður um að Landsbankanumhf. væri skylt að veitadómkvöddum matsmönnum, Jóhanni Unnsteinssyni og Margréti Pétursdóttur, aðgangað þeim skjölum sem tilgreind væru í beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.,þó einungis að því marki sem þessi gögn væru til og með þeim takmörkunum semleiddi af 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í munnlegumrökstuðningi dómara samkvæmt 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991 kom meðal annarsfram að úrskurðurinn væri því ekki til fyrirstöðu að stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl. óskuðu síðar eftir afhendingu nánar tiltekinna gagna sem háð værubankaleynd samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 enda lægi þá fyrir um hvaða gögnværi að ræða og hvaða hagsmuni þessir stefndu, svo og Landsbankinn hf., telduvera í húfi um einstök gögn. Beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. nú lýturað meginstefnu að gögnum sem Landsbankinn hf. hefur ekki afhent samkvæmtfyrrgreindum úrskurði héraðsdómara og þá í flestum tilvikum með vísan til þessað þau lúti bankaleynd.BStefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.lýsa kröfugerð sinni þannig að aðallega sé þess krafist, annars vegar, að viðurkennt verði með úrskurði að tiltekingögn falli ekki undir þagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, en hins vegar að matsmönnum verði heimilaður aðgangur aðgögnunum, meðal annars á grundvelli 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, án takmarkana eða fyrirvara.Um vitnaskyldu Landsbankans hf. vísa stefndu meðal annars til 51. gr.sömu laga, einkum til 5. mgr. þeirrar greinar, og 3. mgr. 53. gr. laganna. Einnig byggja stefndu á 3. mgr. 67. gr. og 2.mgr. 68. gr. laganna.Til stuðnings aðalkröfusinni vísa téðir stefndu til þess að óumdeilt sé að gögnin séu til og í vörslumLandsbankans hf. Landsbankinn hf. hafi hins vegar ekki veitt dómkvöddummatsmönnum aðgang að gögnunum með vísan til þess að þau séu háð þagnarskyldueða bankaleynd samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Stefndu séu ósammála þeirriafstöðu Landsbankans hf. og telji að ekki séu fyrir hendi neinar ástæður, semkomið geta í veg fyrir að dómkvöddum matsmönnum verði veittur aðgangur, sbr. 3.mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Eðli málssamkvæmt beri Landsbankinn hf. alfarið sönnunarbyrðina fyrir þeirri afstöðusinni að tiltekin gögn séu háð þagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002og að það geti staðið í vegi fyrir aðgangi dómkvaddra matsmanna að gögnunum. Íþví sambandi benda stefndu á að almenn staðhæfing vörslumanns þess efnis að gögnséu háð bankaleynd eða þagnarskyldu geti aldrei ein og sér leitt til þess aðsynjað verði um aðgang að gögnum. Hins vegar byggja stefnduá því, að jafnvel þó að talið yrði að einhver umræddra gagna séu háðþagnarskyldu, væri Landsbankanum hf. samt sem áður skylt að veita matsmönnumaðgang að viðkomandi gögnum. Þannig sé gert ráð fyrir því 1. mgr. 58. gr. laganr. 161/2002 að starfsmönnum fjármálafyrirtækis kunni að vera skylt að veitaupplýsingar samkvæmt öðrum lögum en slík skylda komi einmitt fram í 3. mgr. 62.gr. nr. 91/1991. Um vitnaskyldu Landsbankans hf. vísa stefndu meðal annars til51. gr. laganna, einkum til 5. mgr. þeirrar greinar. Telja stefndu að umbeðinsönnunarfærsla þeirra sé réttmæt, sanngjörn og eðlileg með hliðsjón afmálatilbúnaði þeirra. Hafi þessir stefndu lögvarða hagsmuni af því að matsmennfái aðgang að gögnunum, enda sé sá aðgangur liður í matsstörfum matsmanna, ogþannig þáttur í þeirri sönnunarfærslu sem hafi verið heimiluð af dómstólum. Meðöllu sé óljóst hvaða hagsmuni Landsbankinn hf. telji sig vera að vernda með þvíað neita aðgangi að hinum umbeðnu gögnum. Verði því að telja hagsmuni stefnduaf aðgangi að gögnum, sem dómkvaddir matsmenn hafa óskað eftir, mun ríkari enhagsmuni Landsbankans hf. af leynd, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Beri því að heimila dómkvöddum matsmönnumaðgang að umræddum gögnum, jafnvel þó að talið verði að einhver þeirra séu háðþagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002.Til viðbótarframangreindu benda stefndu á að Rannsóknarnefnd Alþingis og fjölmiðlar hafameð einhverjum hætti fjallað um stóran hluta þeirra gagna sem óskað er eftiraðgangi að. Hafi ríkt þagnarskylda um einhver þessara atriða á einhverjutímamarki, þá geri hún það ekki lengur af þessum sökum.Varakrafa stefndu byggirað breyttu breytanda á sömu málsástæðum og aðalkrafa þeirra. Bendu téðirstefndu á að dómkvaddir matsmenn gætu borið þagnarskyldu við þær aðstæður aðþeim væru afhent gögnin samkvæmt 2. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Eftiratvikum myndu dómkvaddir matsmenn þá vinna matsgerð sína án þess að í hennikæmu fram upplýsingar sem háðar væru þagnarskyldu. Þrautavarakrafa stefndu umframlagningu gagna fyrir dómara í trúnaði og gegn þagnarskyldu byggir á 1. mgr.69. gr. laga nr. 91/1991 og að sínu leyti á 2. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002.Þrautavarakrafan er sett fram ef svo færi að hvorki væri fallist á aðalkröfu névarakröfu stefndu. Við þær aðstæður sé Landsbankanum hf. engu að síður skylt aðafhenda gögnin til dómara í trúnaði.Vísa stefndu einnig til 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991 í þessusambandi.CLandsbankinn hf. vísar til þess að umöll þau gögn, sem krafa stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. lúti að, gildiþagnarskylda samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Tilgangur ákvæðisins sé aðverja viðskiptamenn fjármálafyrirtækja fyrir því að þau upplýsi þriðja aðila umeinka- eða viðskiptamálefni þeirra. Landsbankinn hf. geti ekki upp á sitteinsdæmi aflétt þagnarskyldunni, sbr. 60. gr. laganna. Með því að neita aðafhenda umrædd gögn sé bankinn því að sinna skyldu sinni gagnvartviðskiptamönnum sínum, en með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008hafi flestar kröfur Landsbanka Íslands hf. flust til bankans ásamttryggingarréttindum. Landsbankinn hf. telur einnig að nokkrir töluliðir séuekki nægilega skýrir um hvaða gögn sé verið að biðja um. Þá telur bankinn aðtéðir stefndu hafi ekki rökstutt að tiltekinn gögn hafi þýðingu fyrirsönnunarfærslu þeirra. Er nánar vikið að þessum andmælum í forsendum dómsinssíðar.Af hálfu stefnanda ertekið undir sjónarmið Landsbankans hf. um að umrædd gögn séu háð trúnaðarskyldusamkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002. Telur stefnandi auk þess að gögnin séu þesseðlis að ekki komi til greina að afhenda þau. Þá telur stefnandi að kröfurtéðra stefndu séu í ýmsum atriðum ekki nægilega afmarkaðar og/eða rökstuddar.Stefnandi telur að varakrafa þessara stefndu gangi gegn jafnræði aðila málsinsog sé af þeirri ástæðu ótæk. Þá telur stefnandi að þrautavarakrafa stefnduþjóni engum tilgangi fyrir sönnunarfærslu þessara aðila og beri að hafna henniaf þeirri ástæðu.NiðurstaðaMeð fyrri lið aðalkröfusinnar krefjast stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. viðurkenningar á því að nánartiltekin gögn séu ekki háð þagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Téðum stefndu er heimilt að hafa uppi kröfu fyrir dóminum umað Landsbankinn hf. verði með úrskurði gert skylt að veita matsmönnum aðgang aðgögnum sem eru í hans vörslu að uppfylltum þeim skilyrðum sem leiðir af 3. mgr.62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem síðari liður aðalkröfugerir ráð fyrir. Hins vegar fær umrædd viðurkenningarkrafa þessara stefndu, semauk þess er í reynd efnisleg málsástæða fyrir síðari lið aðalkröfu þeirra, ekkistoð í reglum um meðferð einkamála. Verður téðri viðurkenningarkröfu þessarastefndu því sjálfkrafa vísað frá dóminum.Ekki er um það deilt að þau gögn, sem beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.lýtur að, eru gögn sem matsmenn hafa óskað eftir og þannig talið nauðsynleg tilþess mats sem þeir voru kvaddir til að framkvæma með áðurgreindum úrskurðihéraðsdóms sem staðfestur hefur verið af Hæstarétti. Er og ekkert annað komiðfram í málinu um að þessi gögn þjóni ekki þeim tilgangi að matsmenn geti lokiðmatsstörfum hið fyrsta, svo sem dómari hefur ítrekað brýnt fyrir aðilum viðfyrirtökur málsins. Verður því að leggja til grundvallar að gögnin hafi beinaþýðingu fyrir matið og þar með sönnunarfærslu þessara stefndu.Líkt og áður greinir erúrskurður héraðsdóms 16. desember 2015 því ekki til fyrirstöðu að stefndu BritInsurance Ltd. o.fl. óski þess nú, með nýrri beiðni, að nánar tiltekin gögnverði gerð aðgengileg matsmönnum þótt um þau kunni að ríkja þagnarskylda. Þáhefur því ekki verið haldið fram í málinu að beiðnin sé of seint fram komin. Samkvæmt 3. mgr. 62. gr.laga nr. 91/1991 er þeim, semhefur umráð þess sem matsgerð lýtur að, skylt að veita matsmanni aðgang að þvínema hann megi skorast undan vitnaskyldu um matsatriði eða sé óheimilt að beravitni um það. Að því marki sem umbeðin gögn eru háð þagnarskyldu samkvæmt 58. gr.laga nr. 161/2002 væri starfsmönnum Landsbankans hf. óheimilt að bera vitni umgögnin. Þrátt fyrir þetta gæti dómari ákveðið að leggja fyrir starfsmennLandsbankans hf. að svara spurningu um þessi gögn ef hann teldi hagsmunimálsaðila verulega meiri af því að upplýst væri um atriði en hagsmunihlutaðeiganda af því að leynd yrði haldið, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr.91/1991. Við úrlausn um kröfu téðra stefndu, um hvort matsmenn eigi rétt á þvíað fá umráð eða aðgang að téðum gögnum, verður því í fyrsta lagi að taka tilskoðunar hvort tiltekin gögn falli undir 58. gr. laga nr. 161/2002. Ef talið erað svo sé verður í annan stað að líta til þeirra nánari hagsmuna sem felast íþví að full leynd ríki áfram um skjölin. Af því er varðar þorraþeirra upplýsinga, sem stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. krefjast að matsmönnumverði heimilaður aðgangur að, vísar Landsbankinn hf. einkum til þess um sé aðræða „persónugreinanlegar upplýsingar“ um fjárhags- og persónuleg málefniviðskiptavina Landsbanka Íslands hf. sem falli undir 58. gr. laga nr. 161/2002.Liggur fyrir að viðskiptamenn Landsbanka Íslands hf. fluttust að meginstefnutil nýja Landsbankans hf., nú Landsbankans hf., með ákvörðunumFjármálaeftirlitisins í október 2008 eftir að fyrrnefnda bankanum hafði veriðskipuð skilanefnd. Vísar Landsbankinn hf. til hagsmuna umræddra viðskiptamannaaf því að viðskipta- og einkamálefni þeirra séu ekki gerð opinber. Viðmunnlegan flutning um beiðni stefndu var jafnframt lögð áhersla á að hér værium að ræða gríðarlegt magn upplýsinga um hvers kyns ráðstafanir og hagsmuniviðskiptamanna bankans. Að því er varðar liði nr. 10-12, svo og 240-244, ereinnig vísað til þess að beiðnin sé ekki nægilega afmörkuð og erfitt geti veriðfyrir starfsmenn bankans að átta sig á því að hvaða gögnum beiðnin lúti. Að þvíer varðar liði nr. 245-247 telur bankinn sömuleiðis að beiðnin sé of víðtæk ogóskýr og ekki sé rökstutt hvernig umbeðin gögn tengist matsefninu.Að mati dómsins er ekkiljóst til hvaða gagna stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. vísa til í lið nr. 240sem „vinnugagna Landsbanka Íslands hf. sem héldu utan um eigna- ogstjórnunartengsl við Landsbanka Íslands hf.“ við tiltekið tímamark. Að þessuleyti verður því fallist á það með Landsbankanum hf. að beiðni stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl. sé svo óafmörkuð að ekki sé unnt að henda reiður á til hvaða gagnaer vísað. Sama á við um þau „vinnugögn“ vegna skýrslna sem óskað er eftir íliðum nr. 241, 242 og 244. Hins vegar telur dómurinn ekki að beiðni um aðgangmatsmanna að skýrslum innri endurskoðunar bankans sé óafmörkuð eða of víðtækmeð hliðsjón af markmiðum matsins. Gildir þá einu þótt líklegt megi telji aðaðeins óverulegur hluti þeirra skýrslna sem matsmenn óska eftir aðgangi að hafibeina þýðingu fyrir endanleg svör matsmanna við matsspurningum og rökstuðningþeirra fyrir þeim. Aðmati dómsins getur ekki farið á milli mála að beiðni téðra stefndu lýtur ílangflestum atriðum að gögnum sem falla undir viðskipta- og einkamálefni viðskiptamannaLandsbanka Íslands hf., þar með talið málefnumviðskiptamanna sem einnig voru starfsmenn bankans, og lúta sem slíkþagnarskyldu samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Beinist beiðnin þannigað hvers kyns viðskiptamönnum samstæðu Landsbanka Íslands hf., margvíslegumtegundum löggerninga og skjölum þeim tengdum, án tillits til fjárhæðar. Er ísumum tilvikum beinlínis gerð krafa af hálfu stefndu um að nöfn og kennitölurkomi fram en í öðrum tilvikum er ljóst að slíkar upplýsingar er allt að einu aðfinna á umbeðnum gögnum. Er því um að ræða beiðni um að óhemjumikið magnítarlegra og viðkvæmra persónutengdra upplýsinga verði afhent eða gertaðgengilegt dómkvöddum matsmönnum í þágu matsstarfa.Í málinu er uppi sú óvenjulega staða að stefnandi, sem erbanki sem tekin var til slitameðferðar samkvæmt ákvæðum laga nr. 161/2002, oghefur nú höfðað mál gegn stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. hefur ekki í vörslumsínum, nema að takmörkuðu leyti, frumgögn sem lúta að reikningsskilum bankans,en líta verður á reikningsskil bankans á árunum 2007 og 2008 sem meginandlagþess mats sem matsmenn voru kvaddir til að framkvæma með fyrrgreindum úrskurðihéraðsdóms. Er ekki um það deilt að slík gögn voru að verulegu leyti afhentNýja Landsbankanum hf., nú Landsbankanum hf., í framhaldi af stofnun hans íoktóber 2008. Téðum stefndu er því ókleift að skora á stefnanda að veitamatsmönnum aðgang að umræddum gögnum. Hins vegar er ljóst að umræddir stefndulíta á umrætt mat sem mikilvægan þátt í vörnum sínum. Þá telur dómurinn nægilega liggja fyrir aðmatsmönnum sé ill- eða ómögulegt að framkvæma það mat, sem þeir voru kvaddirtil að sinna, án þess að þeir fá umbeðinn aðgang að gögnum. Verður því aðleggja til grundvallar að það myndi koma niður á möguleikum stefndu BritInsurance Ltd. o.fl. til að halda uppi fullum vörnum í málinu ef ekki reyndistunnt að framkvæma umrætt mat. Slík niðurstaða væri að sínu leyti einnig illasamrýmanleg meginreglu íslensks réttarfars um jafnræði aðila dómsmáls. Dómurinn telur einnig aðlíta verði til þess að um er að ræða tiltölulega gamlar upplýsingar sem stafafrá stefnanda sjálfum sem er banki sem tekin var slita, svo sem áður greinir.Hefur í dómaframkvæmd verið talið að við aðstæður sem þessar kunniviðskiptamenn banka að þurfa að sæta því að bankaleynd sé aflétt að meira eðaminna leyti, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 15. júní 2016 í máli nr. 385/2016.Að lokum telur dómurinn aðhorfa verði til þess að aðalkrafa stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. lýtur að því að matsmennfái umráð eða aðgang að umræddum upplýsingum án þess að þetta leiði nauðsynlegatil þess að öll hlutaðeigandi gögn verði hluti matsmálsins, hvað þá gagnamálsins fyrir dómi. Með hliðsjón af fyrirliggjandi matsspurningum verður þannigað gera ráð fyrir því að matsmenn muni kanna umbeðnar upplýsingar, en einungisí undantekningartilvikum vísa til tiltekinna persónutengdra upplýsinga ímatsgerð og þá að því marki sem það er talið nauðsynlegt. Um allar aðrarupplýsingar, sem teljast ekki hafa þýðingu fyrir matsstörfin, myndu matsmennvera bundnir þagnarskyldu samkvæmt 2. mgr. 58. laga nr. 161/2002. Að öllu framangreinduathuguðu er það niðurstaða dómara að hagsmunir stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl. af því að matsmenn fái aðgang að umræddum upplýsingum þannig að þeir getilokið matsstörfum sínum vegi þungt. Telur dómurinn að hagsmunir Landsbankanshf., svo og hagsmunir þeirra tilteknu aðila sem dómkvaddir matsmenn kunnahugsanlega að þurfa að vísa til í rökstuðningi eða svörum við matsspurningum,séu ekki þess eðlis að þeir eigi að vega þyngra en hagsmunir téðra stefndu afþví að sönnunarfærsla þeirra nái fram að ganga og þeir geti haldið uppi fullumvörnum fyrir dómi. Með hliðsjón af 1. mgr.58. gr. laga nr. 161/2002 er ljóst að gæta þarf varfærni þegar úrskurðurhéraðsdómara um afhendingu eða aðgang að gögnum fjármálafyrirtæki samkvæmt 3.mgr. 53. gr. laganna er túlkaður. Leiki vafi á því hvort tilteknar tegundirsamninga falli undir úrskurðarorð dómsins getur Landsbankinn hf. synjað umaðgang að hlutaðeigandi upplýsingum. Væri þá stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.jafnframt heimilt í framhaldi af slíkri synjun að gera nýja kröfu fyrir dóminumum aðgang að slíkum gögnum. Að mati dómsins geta athugasemdir Landsbankans hf.um að beiðni stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. í liðum nr. 9-12 sé óljós umhvort einnig sé óskað eftir upplýsingum um svonefnd EMTN og repo viðskiptibankans því ekki leitt til þess að beiðninni verði hafnað af þeirri ástæðu. Þáathugast að ekki er gert ráð fyrir því í lögum nr. 91/1991 að heimilt sé aðsynja um aðgang eða afhendingu gagna með vísan til þess kostnaðar sem aðilihefur af slíkri afhendingu eða veitingu aðgangs. Gildir einu í því sambandiþótt maður, sem skyldaður hefur verið til að veita matsmönnum aðgang að gögnum,kunni að eiga fjárkröfu gegn aðila dómsmáls vegna kostnaðar sem hann hefurorðið fyrir og eigi þess kost að krefjast endurgreiðslu slíks kostnaðarsamkvæmt almennum reglum.Með vísan til 3. mgr. 62.gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. mgr. 53. gr. laganna, verður samkvæmt þessu, aðöðru leyti en að framan greinir, fallist á aðalkröfu stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl. um aðgang dómkvaddra matsmanna að gögnum í umráðum Landsbankans hf.,svo sem nánar greinir í úrskurðarorði.Skúli Magnússonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐLandsbankanum hf. er skylt að veitadómkvöddum matsmönnum, Jóhanni Unnsteinssyni löggiltum endurskoðanda ogMargréti Pétursdóttur löggiltum endurskoðanda, aðgang að eftirgreindumupplýsingum: a) Heildarlistar yfir öll útlánbankans á samstæðugrunni miðað við 31. desember 2006, 2007 og 31. mars 2008(liðir nr. 37-39 í beiðni). b) Listar yfir veðsetningar pr. lán ílánabók Landsbanka Íslands hf. 2006, 2007 og 31. mars 2008 (liðir nr. 51-53 íbeiðni). c) Listar yfir virkakaupréttarsamninga Landsbanka Íslands hf. 2006, 2007, 9. janúar 2008 og 31.mars 2008 (liðir nr. 54-57 í beiðni). d) „Niðurfærsla lánabókar(sundurliðun sértækrar + útreikningur almennrar) 2006“ (liður nr. 59 í beiðni).e) Skjöl sem styðja mat á öllumniðurfærslum í árshlutareikningi 2006, 2007 og 31. mars 2008 (liðir nr. 68-70 íbeiðni). f) Sundurliðun á kröfum áviðskiptavini niður á mótaðila 31. mars 2008 (liður nr. 76 í beiðni). g)Tryggingaandlög (veðandlög) á öllum fyrirgreiðslum (útlán, yfirdrætti, afleiðuro.fl.) 2006, 2007 og 31. mars 2008 (liðir nr. 146-148 í beiðni). i) Allar skýrslur vegnafyrirgreiðslna til venslaðra aðila sem Landsbanki Íslands hf. skilaði á árunum2006-2008 (liður nr. 241 í beiðni).j) Allar skýrslur semPricewaterhouseCoopers vann og/eða skilaði fyrir hönd Landsbanka Íslands hf.varðandi fyrirgreiðslur til venslaðra aðila á árunum 2006-2008 (liður nr. 242 íbeiðni).k) Allar skýrslur semPricewaterhouseCoopers vann og/eða skilaði fyrir hönd Landsbanka Íslands hf.varðandi áhættuskuldbindingar á árunum 2006-2008 (liður nr. 244 í beiðni).l) Allar skýrslur innri endurskoðunará árinu 2006, 2007 og frá 1. janúar 2008 til 30. júní 2008 (liðir nr. 245-247 íbeiðni). SkúliMagnússon
|
Mál nr. 760/2016
|
Kærumál Kröfugerð Fasteign Sakarefni Dómstóll Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli V á hendur F ehf. var vísað frá dómi. Í málinu var deilt um staðsetningu spildu í landi jarðar F sem V taldi sig eiga og krafðist V þess að viðurkennt yrði að spildan afmarkaðist af nánar tilteknum hnitum innan marka jarðarinnar. Þá krafðist V jafnframt viðurkenningar á rétti sínum til að nýta tiltekna kaldavatnslind á jörðinni. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að aðal- og varakröfur V svöruðu efnislega til dómkröfu sem höfð hafði verið uppi í máli nr. 327/2016. Í því máli var komist að þeirri niðurstöðu að útskipting landspildu fæli í sér stofnun og skráningu sjálfstæðrar fasteignar sem háð væri lögbundnum skilyrðum og eftir atvikum samþykki tiltekinna stjórnvalda. Ef fallist yrði á dómkröfur V um staðsetningu spildunnar fæli það í sér fyrirvaralausa viðurkenningu á stofnun sérstakrar fasteignar með tiltekinni afmörkun án þess að í neinu væri gætt lagafyrirmæla um útskiptingu hennar. Stæði 2. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt væri að óbreyttu að fella efnisdóm á kröfur V um staðsetningu spildunnar í slíku horfi, sbr. einnig 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þá þótti krafa V um nýtingu kaldavatnslindarinnar vanreifuð. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 9. nóvember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Austurlands 27. október 2016, þar sem máli sóknaraðilaá hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir íhinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál þetta 27. janúar 2016 og krafðist þessað viðurkennt yrði að hann væri „eigandi lands við sundlaugina við Selá íVopnafjarðarhreppi, skráð með landnr. 156-543, og afmarkast af eftirfarandihnitum ... og tilheyrði upprunalega jörðinni Fremri Nýpur, landnr. 156-473.“ Íhéraðsdómsstefnu voru tiltekin hnit til afmörkunar á þessu landi, bæði íaðalkröfu og þremur varakröfum. Að auki krafðist sóknaraðili þess aðviðurkenndur yrði réttur sinn „til að nýta kaldavatnslind“, sem lægi innannánar tilgreindra hnita. Málsókn þessi á rætur að rekja til ódagsettskaupbréfs, sem var áritað um afsal 27. júní 1963 og þinglýst 29. júlí sama ár.Með bréfinu seldi sóknaraðili nafngreindum manni jörðina Fremri-Nýp, sem nú muntilheyra varnaraðila samkvæmt afsali 22. ágúst 2007, en eftirfarandi var tekiðfram í kaupbréfinu: „Undanskilin er þó sundlaug, ásamt nauðsynleguathafnasvæði, sem verður mælt út og verður eign Ungmennafélags Vopnafjarðar ogdeildum þess.“ Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila var land í þessu skyni mæltút á hans vegum og „lega þess“ kynnt varnaraðila með bréfi 25. nóvember 2015.Varnaraðili hafi með bréfi 14. desember sama ár hafnað „erindi um afmörkunlóðar“ og að „staðfesta mörk eignarlóðar“ sóknaraðila, bæði stærð hennar oglegu, svo og að henni fylgdu réttindi sem sóknaraðili héldi fram. Munudómkröfur sóknaraðila samkvæmt héraðsdómsstefnu vera reistar á þessum mælingum.Áðurnefnd aðalkrafasóknaraðila samkvæmt héraðsdómsstefnu og þrjár varakröfur hans svara efnislegatil dómkröfu, sem höfð var uppi í máli nr. 327/2016 sem Hæstiréttur felldi dómá 19. maí 2016, en af ástæðum, sem þar voru raktar nánar, þótti sú krafa ekkitæk til efnisdóms. Þótt ekki sé fyllilega rétt, sem segir í hinum kærðaúrskurði, að sóknaraðili hafi hvergi í stefnu vikið að fyrrnefndri kröfu umviðurkenningu á rétti sínum til að nýta kaldavatnslind, getur sú takmarkaðaumfjöllun, sem þar er að finna, engu breytt um þá ályktun héraðsdóms að krafaþessi sé vanreifuð. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem ídómsorði greinir.Sóknaraðila verðurgert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísaðfrá héraðsdómi.Ákvæði hins kærðaúrskurðar um málskostnað er staðfest.Sóknaraðili, Vopnafjarðarhreppur,greiði varnaraðila, Fremri-Nýpum ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsAusturlands 27. október 2016. Mál þettasem höfðað var 27. janúar 2016 var tekið til úrskurðar 13. september sl. umfrávísunarkröfu stefnda. Stefnandier Vopnafjarðarhreppur, Hamrahlíð 15, Vopnafirði. Stefndier Fremri-Nýpur ehf., Fremri-Nýpum, Vopnafirði. Tilréttargæslu er stefnt Ungmennafélaginu Einerja, Íþróttavelli, Vopnafirði.Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið til sín taka. Stefnandikrefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi landsvið sundlaugina við Selá í Vopnafjarðarhreppi, skráð með landnr. 156-543, ogafmarkast af eftirfarandi hnitum, austur – norður; nr. 1, 687023.898 -595538.719, nr. 2, 687163.787 - 595441.953, nr. 3, 687102.049 - 595377.947, nr.4, 687036.204 - 595427.464, nr. 5, 686943.614 - 595363.406, nr. 6, 686925.808 -595385.131, nr. 7, 686959.977 - 595421.844, nr. 8, 686942.721 - 595441.232, nr.9, 686961.661 - 595457.250, nr. 10, 687005.558 - 595532.051 og þaðan í hnit nr.1, og tilheyrði upprunalega jörðinni Fremri-Nýpur, landnr. 156-473. Til varaer þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi lands viðsundlaugina við Selá í Vopnafjarðarhreppi, skráð með landnr. 156-543, ogafmarkast af eftirfarandi hnitum, austur – norður; nr. 1B, 687023.898 - 595538.719,nr. 2B, 687075.406 595503.125, nr. 3B, 687035,799 – 595444,428, nr. 4B, 687044.710 - 595432.899, nr. 5B 686943.602 -595362.924, nr. 6B, 686925,743 – 595385,164, nr. 7B, 686959,994 – 595421,763,nr. 8B, 686942.721 - 595441.232, nr. 9B, 686961.661 - 595457.250, nr. 10B,687005.558 - 595532.051 og þaðan í hnit nr. 1B, og hnitunum, austur – norður,nr. 11B, 687091.686 - 595491.855, nr. 12B, 687163.744 - 595441.989, nr. 13B,687102.216 - 595378.493, nr. 14B, 687050.618 - 595415.012, nr. 15B, 687067.024- 595448.348, nr. 16B, 687055.422 - 595458.685 og þaðan í hnit nr. 11B, ogtilheyrði upprunalega jörðinni Fremri-Nýpur, landnr. 156-473. Til þrautavara erþess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi lands viðsundlaugina við Selá í Vopnafjarðarhreppi, skráð með landnr. 156-543, ogafmarkast af eftirfarandi hnitum, austur – norður; nr. 1C, 687023.898 -595538.719, nr. 2C, 687075.406 595503.125, nr. 3C, 687035,994 – 595444,601, nr.4C, 686982,012 – 595400,542, nr. 5C,686953,221 - 595382,278, nr. 6C, 686943,113 – 595394,129, nr. 7C, 686963,329 –595417,761, nr. 8C, 686942.721 - 595441.232, nr. 9C, 686961.661 - 595457.250,nr. 10C, 687005.558 - 595532.051 og þaðan í hnit nr. 1C, og hnitunum, austur –norður, nr. 11C, 687091.686 - 595491.855, nr. 12C, 687163.744 - 595441.989, nr.13C, 687102.216 - 595378.493, nr. 14C, 687050.618 - 595415.012, nr. 15C,687066.998 - 595448.349, nr. 16C, 687055.422 - 595458.685 og þaðan í hnit nr.11C, og tilheyrði upprunalega jörðinni Fremri-Nýpur, landnr. 156-473. Til þrautavara erþess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi lands viðsundlaugina við Selá í Vopnafjarðarhreppi, skráð með landnr. 156-543, ogafmarkast af eftirfarandi hnitum, austur – norður; nr. 1C, 687023.898 - 595538.719,nr. 2C, 687075.406 595503.125, nr. 3C, 687035,994 – 595444,601, nr. 4C, 686982,012 – 595400,542, nr. 7C, 686963,329 –595417,761, nr. 8C, 686942.721 - 595441.232, nr. 9C, 686961.661 - 595457.250,nr. 10C, 687005.558 - 595532.051 og þaðan í hnit nr. 1C, og hnitunum, austur –norður, 11C, 687091.686 - 595491.855, nr. 12C, 687163.744 - 595441.989, nr.13C, 687102.216 - 595378.493, nr. 14C, 687050.618 - 595415.012, nr. 15C,687066.998 - 595448.349, nr. 16C, 687055.422 - 595458.685 og þaðan í hnit nr. 11C,og tilheyrði upprunalega jörðinni Fremri-Nýpur, landnr. 156-473. Jafnframtað stefndi [sic] eigi rétt til að nýta kaldavatnslind sem liggur innan hnitannanr. 4C, 686982,012 – 595400,542, nr. 5C,686953,221 - 595382,278, nr. 6C, 686943,113 – 595394,129, nr. 7C, 686963,329 –595417,761 og þaðan í hnit nr. 4C. Þá krefststefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega frávísunarmálsins frá dómi, en til vara sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafistmálskostnaðar. Íúrskurði þessum er til umfjöllunar aðalkrafa stefnda um frávísun málsins frádómi og um málskostnað. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verðihrundið og málið tekið til efnisumfjöllunar, en ákvörðun um málskostnað verðilátin bíða efnisdóms. IHelstu málsatvik Dómkröfurstefnanda um viðurkenningu eignarréttar að landi lúta að landspildu umhverfissundlaugina við Selá í Vopnafjarðarhreppi. Sundlaugin mun hafa verið byggð uppí núverandi mynd af réttargæslustefnda, Ungmennafélaginu Einherja, um miðja síðustuöld í landi jarðarinnar Fremri-Nýpur, sem á þeim tíma tilheyrði stefnanda,Vopnafjarðarhreppi. Stefnandi seldi jörðina fyrirrennara stefnda með ódagsettukaupbréfi, sem áritað er um afsal 27. júní 1963 og var þinglýst 29. júlí 1963.Fyrirsvarsmaður stefnda eignaðist jörðina með kaupsamningi á árinu 1981, enafsal var þó fyrst gefið út á árinu 1990. Hann afsalaði síðan jörðinni tilstefnda á árinu 2007. Í nefndukaupbréfi frá árinu 1963 er að finna eftirfarandi ákvæði: ,,Undanskiliner þó sundlaug, ásamt nauðsynlegu athafnasvæði sem verður mælt út og verðureign Ungmennafélags Vopnafjarðar og deildum þess.“ Aðilamálsins greinir á um þýðingu þessa ákvæðis, þ.e. hvaða réttindum til landsstefnandi hafi haldið eftir við sölu jarðarinnar árið 1963. Ljóst erað útmæling landsvæðisins fór ekki fram í samræmi við ákvæði kaupbréfsins íbeinu framhaldi af sölu jarðarinnar, og var það ekki fyrr en á árinu 2015 semútmæling er stefnandi lét framkvæma var kynnt fyrir stefnda. Í bréfi stefnandatil stefnda, dags. 25. nóvember 2015, kemur fram að tilefni þess að útmælingfór þá fram hafi tengst ágreiningi við Veiðifélag Selár vegna innheimtustefnanda á endurgjaldi fyrir heitt vatn úr borholu við sundlaugina í Selárdal. Í stefnuer tekið fram að hinni umþrættu lóð hafi aldrei verið ráðstafað tilréttargæslustefnda. Hafi stefnandi farið athugasemdalaust með umsjón og umráð ásvæðinu frá því upp úr 1970, og tekið við allri starfsemi á svæðinu upp úr1980, í góðri sátt við réttargæslustefnda, s.s. varðandi rekstur sundlaugar,umsjón með íþróttavelli, viðhaldi girðinga, vegarlagningu o.fl. Gagnvartstefnanda sé ljóst að réttargæslustefndi líti svo á að stefnandi fari meðeignarráð á umþrættu svæði. Aðilareru sammála um að girt hafi verið umhverfis sundlaugina árið 1992. Stefnandikveður íþróttavöll í móa ofan sundlaugarinnar hafa verið afgirtan frá árinu 1948.Stefndi staðfestir í greinargerð að íþróttavöllurinn hafi verið afgirtur erjörðin komst í eigu fyrirsvarsmanns hans árið 1981.IIMálsástæður stefnanda Aðalkrafa Íefnisþætti málsins kveðst stefnandi byggja aðalkröfu sína á því að hann séeigandi þess lands sem dómkröfur vísi til á grundvelli þess að landinu hafialdrei verið ráðstafað frá stefnanda, sbr. ákvæði kaupbréfs um Fremri-Nýpur,þinglýstu 29. júlí 1963, þar sem undanskilin sölu hafi verið sundlaug ásamtnauðsynlegu athafnasvæði. Með athafnasvæði hafi verið vísað til alls þesssvæðis sem B-deild Ungmennafélags Vopnafjarðar hafi þá haft undir starfsemisína, þ.e. íþróttavöll, sundlaug, umferðarleiðir og umhverfi svæðisins. Vísun íathafnasvæði hafi hvílt á því að allt svæðið væri samliggjandi og nægilegtsvigrúm til uppbyggingar á því. Það svæði sem dómkrafa vísi til sé hófstilltmeð tilliti til þessa og allir hlutar þess hafi með einum og öðrum hætti tengststarfsemi á svæðinu, s.s. íþróttastarfsemi, vegarlagningu, kaldavatnslindum,jarðhitasvæði, nauðsynlegum umferðarleiðum, eðlilegum jaðarsvæðum o.fl. Hnitsamkvæmt dómkröfu komi fram á loftmynd, unninni af fyrirtækinu LOGG. Stefnandibyggi á því að ákvæði hins þinglýsta kaupbréfs, um áskilnað um að mæla svæðiðút, hafi falið í sér að stefnandi hafi haft einhliða rétt til að skilgreinalegu svæðisins. Sá réttur hafi hins vegar ekki verið án takmarkana. Þannig værióheimilt að mæla út svæði sem hefði enga þýðingu fyrir starfsemi á svæðinu.Þótt útmæling hafi ekki átt sér stað þegar eftir sölu jarðarinnar Fremri-Nýpahafi stefnandi notið réttinda samkvæmt kaupbréfinu, og framkvæmdir innan merkjaFremri-Nýpa verið athugasemdalausar, allt fram til þessa. Vísað sé tilréttarreglna um skýringu samninga, reglna um ákvaðir og þýðingu þinglýstrakvaða á eign. Sú staða,að stefnandi hafi einhliða rétt til afmörkunar svæðisins, feli í sér að geraþurfi þá kröfu að landeigandi setji tafarlaust fram mótmæli við nýtingustefnanda á svæðinu, s.s. þegar land hafi verið lagt undir veg, vatnsból, notaðeða afgirt og aðrar framkvæmdir, sem fela í sér beina nýtingu á svæði eðatakmörkun á yfirráðum eiganda Fremri-Nýpa á landi. Slík mótmæli hafi ekki komiðfram og megi þar síðast nefna girðingu umhverfis vatnslind frá árinu 2014, semnýtt hafi verið frá 1950. Að því marki sem stefndi gæti mótmælt afmörkun þesslands sem undanskilið hafi verið við sölu Fremri-Nýpa, hafi stefndi sýnt af sértómlæti vegna þess lands sem stefnandi hafi notað og aðalkrafa vísi til. Meðþví aðgerðarleysi hafi afmörkun lóðar verið samþykkt. Stefnandihafi aldrei haft tilefni til að ætla að framkvæmdir á vegum sveitarfélagsinshafi farið út fyrir það athafnasvæði, sem hreppurinn eigi. Áréttað sé aðkröfugerð stefnanda sé hófstillt, en sýnt sé að hreppurinn hafi ráðist íframkvæmdir á stærra svæði, sbr. skurð ofan svæðis og ummerki um vegagerð utansvæðisins. Stefnandibyggi á því að með bréfi til stefnda, dags. 25. nóvember 2015, hafi útmælingeignarinnar farið fram og tilkynnt verið um legu svæðisins. Slík útmæling hafií öllu falli farið fram með birtingu stefnu þessarar. Stefnandivísi til þess að ákvæði kaupbréfs, um að fyrirhugað væri að afhendaungmennafélaginu athafnasvæðið til eignar, komi fram í samningi semungmennafélagið hafi ekki verið aðili að. Afhending eignarréttarVopnafjarðarhrepps til ungmennafélagsins hafi ekki farið fram, enungmennafélagið hafi haldið áfram starfsemi sinni á svæðinu eftir 1962 í skjólieignarréttar stefnanda á landinu. Frá því um 1979 hafi stefnandi yfirtekið allastarfsemi á svæðinu, þ.e. rekstur sundlaugar, einnig viðhald girðinga viðíþróttavöll, umsjón sundlaugar o.fl. Í ljósi þessarar forsögu séUngmennafélaginu Einherja þó stefnt til réttargæslu. Stefnandikveðst byggja á því að hann eigi grunneignarrétt að því svæði sem dómkröfurvísa til. Í því felist að hann eigi allar nýtingarheimildir sem slíkum réttifylgi, þ.m.t. rétt til nýtingar jarðhita á svæðinu, sbr. 3. gr. laga nr.57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Sé slík réttarstaðabundin við eignarland og óþarft að dómkröfur vísi sérstaklega til þess réttar.Á árinu 1962 hafi verið í gildi lög nr. 98/1940, um eignar- og notkunarréttjarðhita. Samkvæmt 6. gr. laganna hafi landeiganda verið óheimilt aðundanskilja frá landareign sinni jarðhitaréttindi, nema með leyfi ráðherra. Meðkaupbréfi um Fremri-Nýpur, þinglýstu 1963, hafi jarðhiti ekki verið skilin frálandareign, heldur hafi verið kveðið á um að landspilda yrði undanskilin viðsöluna. Þeirri landareign, sbr. afmörkun í dómkröfum, fylgi jarðhitaréttur.Beinlínis sé um það að ræða að landspildan sé skilin frá Fremri-Nýpum vegnajarðhitans á athafnasvæði sundlaugarinnar. Stefnandiárétti að athafnasvæði sundlaugar nái ekki að vatnsborði Selár miðað viðvenjulegt rennsli og með engum hætti sé byggt á því að veiðiréttur í Selá fylgilandareign Vopnafjarðarhrepps. Stefnandibyggi almennt á meginreglum um traustfang og eignarumráðum í skjóli þinglýstsréttar hans um athafnasvæði sundlaugar til stuðnings kröfum sínum. Jafnframtsé vísað til reglna laga nr. 46/1905 um hefð til stuðnings framangreindu ogsérstaklega sem málsástæðum til vara að baki dómkröfum stefnanda. Skilyrðihefðar á fasteign sé 20 ára óslitið eignarhald, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna.Stefnandi hafi haft eignarumráð á svæðinu í þeirri trú að þar sé um að ræðaathafnasvæði sundlaugar sem hreppurinn eigi. Þá sé ljóst að fyrir söluFremri-Nýpa 1962 hafi ungmennafélagið haft með höndum starfsemi á svæðinu.Þegar stefnandi tók við öllum eignarráðum svæðisins hafi það hvílt á því aðungmennafélagið hafi haft rétt til nýtingar svæðisins. Ákvæði 2. og 3. mgr. 2.gr laga um hefð girði ekki fyrir að hefð vinnist á því svæði sem dómkröfur vísatil. Af hálfustefnda hafi verið byggt á því að íþróttavöllur á svæðinu geti ekki talist verahluti athafnasvæðis sundlaugar. Því kveðst stefnandi hafna. Hefðarhald þesssvæðis sé skýrt, en íþróttavöllurinn hafi verið afgirtur frá árinu 1948,samkvæmt upplýsingum stefnanda. Að minnsta kosti frá því um 1980 hafi stefnandihaft öll eignarráð þess svæðis, viðhaldið girðingum, slegið íþróttavöll o.fl. Umhefðarhald annarra hluta svæðisins sem dómkröfur vísi til sé upplýst aðnúverandi vegarlagning á svæðinu sé frá því um 1989. Lagning vega hafi verið ávegum stefnanda og vegna nýtingar sundlaugar. Þessar framkvæmdir hafi útilokaðnýtingu eiganda Fremri-Nýpa á svæðinu. Sveitarfélagið hafi lagt umrætt land tilundir veg, en vegurinn teljist nú sveitarfélagavegur, sbr. 9. gr. vegalaga nr. 80/2007. Á því sébyggt að vegur á svæðinu afmarki það landsvæði sem stefnandi hafi hafteignarráð yfir, allt inn að fremsta hluta vegsvæðisins, sem liggi við hnit nr.5. Þar í króknum sem vegsvæðið myndi liggi kaldavatnsból sundlaugarinnar, semnotað hafi verið frá því um 1950. Þá hafi svæðið neðan vegar verið notað semathafnasvæði sundlaugar, allt niður að því sem ummerki um farveg Selár séu.Girðing umhverfis sundlaugina við Selá hafi verið reist 1992. Eignarumráðstefnanda á öllu svæðinu hafi útilokað nýtingu eiganda Fremri-Nýpa að þessulandsvæði. Varakrafa Stefnandikveður varakröfu sína hvíla á því að sá hluti vegsvæðis sem ekki sé aðeinsnýttur vegna vegarlagningar að sundlauginni sé felldur undan kröfugerð. Þannigsé vísað til þess að upphafleg umráð og vegarlagning stefnanda kunni að verðametin ónóg til að staðfesta afmörkun athafnasvæðis stefnanda og/eða hefð. Hnitsamkvæmt dómkröfu komi fram á loftmynd. Þrautavarakrafa – 2. varakrafa Stefnandikveður þrautavarakröfu sína (2. varakrafa) hvíla á því að núverandi legagirðinga afmarki það svæði sem hefð stefnanda nái til. Þau svæði sem séu innangirðingar og girðing loki af hafi verið undir eignarráðum stefnanda ogeignarráð eiganda Fremri-Nýpa hafi verið útilokuð í raun. Hnit samkvæmtdómkröfu komi fram á loftmynd. 3. varakrafa Stefnandikveður þriðju varakröfu sína eins og aðra varakröfu, nema að undan sé skiliðland sem afmarkist af hnitum nr. 4C-7C. Sá hluti svæðisins hafi veriðafmarkaður af vegi en þar sé vatnsból sem nýtt hafi verið fyrir Selárlaug fráþví um 1950. Nýting svæðisins hafi tekið mið af því en girðing um vatnsbólið,við hnit 4C-7C, hafi verið reist fyrir nokkrum árum að kröfuheilbrigðiseftirlits. Í ljósi langvarandi nýtingar vatnsbólsins hafi hefð íöllu falli unnist á rétti til nýtingar þess. Um frávísunarkröfu Viðmunnlegan málflutning mótmælti stefnandi því að dómkröfur hans væru óskýrar ogað misræmi væri í málatilbúnaði hans. Enn fremur mótmælir stefnandi því að hannskorti lögvarða hagsmuni í málinu. Telur stefnandi að þær málsástæður, semstefndi styðji frávísunarkröfu sína við, lúti í flestu að efnisatriðum málsins.Þá var því hafnað að röksemdir í dómi Hæstaréttar í máli nr. 327/2016, semstefndi vísaði til við munnlegan málflutning, ættu við. Í því efni bendir stefnandim.a. á að sundlaugin í Selárdal sé skráð í fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands ásérstöku landnúmeri, enda þótt stærð lóðar sé þar ótilgreind.IIIMálsástæður stefnda Stefndibendir í inngangi kafla um málsástæður í greinargerð á að sakarefnið í máliþessu sé ekki eingöngu krafa um beint eignarhald á afmörkuðum landspildum íkröfugerð, heldur hvaða réttindi eigi að fylgja eignarrétti. Aðalkrafa um frávísun Stefndikveður aðalkröfu um frávísun málsins frá dómi byggjast á tveimur atriðum.Umfjöllun um þau atriði er nokkuð ítarleg í greinargerð, en verður hér rakin ístyttra máli. Í fyrstalagi kveðst stefndi byggja á því að stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni ímálinu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í því efnibendir stefndi á að kröfugerð stefnanda taki til mun stærra lands enundanskilið hafi verið við sölu jarðarinnar Fremri-Nýpa árið 1963. Þar semkröfur stefnanda séu um land sem sé mun stærra en hið „nauðsynlegaathafnasvæði“ eigi hann ekki lögvarða hagsmuni í málinu. Breyti þar engu þóttbókað hafi verið í hreppsnefnd stefnanda er sala á jörðinni var samþykkt aðundanskilin væri „lóð fyrir sundlaugina og íþróttasvæði“, enda sé það orðalagkaupbréfsins sem öllu skipti. Dómkröfur stefnanda verði að geta fallið undir„nauðsynlegt athafnasvæði“ fyrir sundlaugina, en ljóst sé að þær nái langt útfyrir það. Stefndirekur einnig í greinargerð bæði gildandi og eldri lagaákvæði um bann við því aðjarðhitaréttindi séu undanskilin landareign, og kveður stefnanda ekki geta sýntfram á lögvarða hagsmuni í málinu hvað jarðhitaréttindin varði, sökum þess aðlög fyrirbyggi rétt hans til þeirra. Í öðrulagi kveðst stefndi byggja á því að dómkröfur stefnanda séu óskýrar og ekki sésamræmi milli dómkrafna og málsástæðna stefnanda í stefnu málsins. Í kröfugerðstefnanda komi ekki fram hvað felist í dómkröfum hans annað en afmörkunlandsvæðis með tilteknum hnitum. Ekki komi fram hvaða réttindi skuli fylgjahinu afmarkaða landi, sem séu þó samofin sakarefninu, þ.e. jarðhitaréttindi.Stefnandi láti hjá líða að kveða á um það í kröfugerð sinni hverjar þærdómkröfur séu, en nefni eingöngu afmörkun lands frá jörðinni samkvæmthnitasetningum á lóðarblöðum. Í málsástæðukafla stefnu komi fram að stefnandibyggi á því að hann eigi „grunneignarrétt“ að því svæði sem dómkröfur vísi tilog að í því felist m.a. réttur til nýtingar jarðhita. Af því verði ráðið að íkröfugerð stefnanda felist annað og meira en ráðið verði af dómkröfum hans.Dómkröfum stefnanda virðist þannig ætlað að taka til víðtækari hagsmuna en þærgreini samkvæmt efni sínu. Þessi framsetning á kröfugerð standist ekki kröfurlaga um meðferð einkamála um skýra og afdráttarlausa kröfugerð, sbr. d- oge-liði 80. gr. laga nr. 91/1991. Að mati stefnda felist jafnframt í þessummálatilbúnaði lögspurning, sem sé í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 25. gr. sömulaga. Samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars verði dómkrafa að vera svo skýrað dómari geti tekið afstöðu til sakarefnisins og lagt dóm á kröfur stefnandaóbreyttar í dómsorði. Þá bendir stefndi á að verði fallist á dómkröfurstefnanda um eignarrétt að tiltekinni landspildu, muni það ekki binda enda áágreining aðila, því að ekki sé ljóst til hvers sá eignarréttur næði. Megileiða líkur að því að slíkt gæti leitt til meiri réttaróvissu en áður. Viðmunnlegan málflutning um frávísunarkröfu vísaði lögmaður stefnda enn fremur tildóms Hæstaréttar frá 19. maí 2016 í máli nr. 327/2016 og kvaðst teljaóhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi, með sömu rökum og þar greinir, endastandi 2. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt sé að fella efnisdóm ákröfur stefnanda, eins og þær séu fram settar. Varakrafa um sýknu Ummálsástæður stefnda fyrir varakröfu um sýknu er ítarlega fjallað í greinargerðstefnda, en helstu málsástæður verða hér raktar í styttra máli. Stefndibyggir kröfu um sýknu í fyrsta lagi á því að þess sé hvergi getið í kaupbréfium jörðina, árituðu um afsal 1963, að jarðhitaréttindi hafi verið undanskilinvið söluna, en slíkan undanskilnað hefði þurft að taka skýrlega fram. Það séeitt af helstu einkennum jarða og annarra fasteigna að hægt sé að greina þauréttindi sem þeim tilheyri í sjálfstæða þætti, þ.e. einstök eignarréttindi.Slík réttindi séu þá hluti viðkomandi fasteignar, þ.e. jarðar í þessu tilviki,nema þau hafi sérstaklega og með löglegum hætti verið aðskilin frá henni. Vísarstefndi í þessu samhengi til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 388/2010 ognr. 372/2005. Verði umþrætt ákvæði kaupbréfsins ekki túlkað rúmt heldur verðiað leggja þrengjandi skýringu til grundvallar, sbr. dóma Hæstaréttar í málumnr. 562/2008 og nr. 145/2010. Í öðrulagi vísar stefndi til þess að lögbundnar takmarkanir hafi verið við því umáratugaskeið að skilja réttindi, s.s. jarðhita, frá jörðum. Vísar stefnandi þar til 1. mgr. 6.gr. laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita sem í gildi hafi veriðvið sölu jarðarinnar 1963, og til samsvarandi ákvæða í síðari löggjöf. Hafistefnandi því ekki getað skilið jarðhitaréttindi frá jörðinni án leyfisráðherra, en slíks leyfis hafi ekki verið aflað. Óumdeiltsé að stefnandi hafi haft aðgang að nauðsynlegu heitu vatni um árabil til aðnýta við rekstur sundlaugarinnar. Sá afnotaréttur byggist eingöngu á samningi íformi margnefnds kaupbréfs og geti slíkur réttur aldrei leitt til framsals ábeinum eignarréttindum. Með sömu rökum geti stefnandi ekki byggt á því að hannhafi eignast réttindin fyrir hefð. Síðari eigendur jarðarinnar hafi mátt vera ígóðri trú um að jarðhitaréttindi hefðu ekki gengið undan jörðinni við söluhennar 1963 eða síðar. Þá eigihvorki stefnandi né réttargæslustefndi nein skráð lóðarréttindi viðsundlaugina. Það hafi staðið stefnanda nær að láta útmælingu á spildu umhverfissundlaugina fara fram. Allar framkvæmdir stefnanda við og í tengslum viðsundlaugina hafi a.m.k. frá árinu 1978 farið fram í trássi við skipulags- ogbyggingarlög á hverjum tíma af þeirri einföldu ástæðu að skráð lóðarréttindivoru ekki til staðar. Fráleitar séu fullyrðingar stefnanda um að hann hafiáunnið sér réttindi á kostnað stefnda með framkvæmdum sem eigi sér ekkilagastoð vegna skorts á skráðum lóðarréttindum. Samkvæmtframanrituðu kveðst stefndi vera raunverulegur rétthafi þeirra jarðhitaréttindasem undirliggjandi séu kröfugerð stefnanda. Þar sem stefnandi eigi ekki þáhagsmuni sem hann krefjist í reynd verði að sýkna stefnda af öllum dómkröfumhans í málinu. Stefndivirðist einnig tefla fram málsástæðu um aðildarskort, enda er á það bent ígreinargerð að sundlaugin ásamt nauðsynlegu athafnasvæði hafi tilheyrtréttargæslustefnda, en ekki stefnanda. Loks erum frekari rökstuðning fyrir sýknukröfu vísað til málsástæðna fyrir aðalkröfuum frávísun, sem stefndi telur að eigi í það minnsta að leiða til sýknu, verðiekki fallist á kröfu hans um frávísun. IVNiðurstaða Í máliþessu freistar stefnandi þess að afla dóms þess efnis að viðurkennt verði hann„sé eigandi lands við sundlaugina við Selá í Vopnafjarðarhreppi, skráð meðlandnr. 156-543, [...], og tilheyrði upprunalega jörðinni Fremri Nýpur, landnr.156-473“, en landsvæðið afmarkar stefnandi með hnitum, eins og greinir íaðalkröfu hans og þremur varakröfum. Þá krefst hann einnig viðurkenningar áafnotarétti af kaldavatnslind á tilteknu hnitsettu svæði. Óumdeiltvirðist í málinu að stefnandi hélt eftir við sölu jarðarinnar Fremri- Nýpatilteknum réttindum sem lýst er í áður tilvitnuðu ákvæði kaupbréfs, semþinglýst var og áritað um afsal árið 1963, en ljóst er að ágreiningur ríkir umtúlkun þess ákvæðis og efni þeirra réttinda. Stefnandiá þess kost, í samræmi við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, að afla sér með dómi viðurkenningar á því að umræddri spildu séætluð sú afmörkun sem dómkröfur hans í fjórum liðum bera með sér. Verður ekki áþað fallist með stefnda að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni, eða aðmálatilbúnaður hans feli í sér lögspurningu, af þeim ástæðum sem stefndi teflirfram og raktar eru í greinargerð hans, sbr. kafla III hér að framan. Ennfremurverður ekki á það fallist að tilefni sé til frávísunar af þeim sökum aðdómkröfur stefnanda séu óskýrar og að misræmi sé í málatilbúnaði hans, með þeimrökum sem stefndi heldur fram. Á hinnbóginn verður ekki af málsgögnum ráðið að við sölu jarðarinnar Fremri-Nýpa áárinu 1963, eða síðar, hafi verið gengið formlega frá útskiptingu afmarkaðrarlandspildu úr landi jarðarinnar í tilefni af ákvæði kaupbréfsins. Segirbeinlínis í stefnu að útmæling nauðsynlegs athafnasvæðis samkvæmt kaupbréfinuhafi ekki farið fram í framhaldi af sölu jarðarinnar og að „umþrætt lóð [hafi]aldrei verið stofnuð sérstaklega í þinglýsingabókum sem sjálfstæð eign“. Þóttstefnandi bendi á að samkvæmt vottorði Þjóðskrár Íslands séu sundlaugin íSelárdal og tækjahús sem reist var 2013 skráð í fasteignaskrá á sérstaktlandnúmer, verður ekki séð að það eitt feli í sér sönnun þess að spildu hafiverið skipt með formlegum hætti út úr landi jarðarinnar Fremri-Nýpa, þannig aðstofnað hafi verið til sérstakrar fasteignar. Líkt ogbent er á í dómi Hæstaréttar frá 19. maí 2016 í máli nr. 327/2016 er stofnun ogskráning sjálfstæðrar fasteignar háð lögbundnum skilyrðum og eftir atvikumsamþykki tilgreindra stjórnvalda, sbr. meðal annars II., III. og IV. kaflajarðalaga nr. 81/2004 og 48. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Yrði fallist ádómkröfur stefnanda, eins og þær hljóða, fælist í því fyrirvaralausviðurkenning á stofnun sérstakrar fasteignar með tiltekinni afmörkun og í eigustefnanda, án þess að séð verði að gætt hafi verið fyrirmæla framangreindralaga. Stendur 2. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt sé að óbreyttu aðfella efnisdóm um dómkröfur stefnanda um viðurkenningu eignarréttar aðafmarkaðri landspildu, í því horfi sem kröfur hans eru fram settar, sbr. einnig1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þaðathugist að í stefnu er höfð uppi sérstök krafa um viðurkenningu réttar til aðnýta kaldavatnslind sem liggur innan tilgreindra hnita. Hvergi er að þeirrikröfu vikið í umfjöllun um málsástæður í stefnu og er heldur ekki sérstaklegaað henni vikið í greinargerð stefnda. Verður þó að skilja kröfu stefnda umfrávísun svo að hún taki einnig til þessarar dómkröfu stefnanda. Nefnd krafa ersvo vanreifuð að óhjákvæmilegt er, með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, aðvísa henni frá dómi, líkt og öðrum dómkröfum stefnanda. Samkvæmtöllu framanrituðu er dómkröfum stefnanda í máli þessu vísað frá dómi í heildsinni. Meðhliðsjón af niðurstöðu málsins og með vísan til2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefndamálskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn eins og greinir í úrskurðarorði. HildurBriem héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991. Voru lögmenn aðila og dómari sammála um að ekki væri þörf áendurflutningi málsins þrátt fyrir þann drátt sem varð á uppkvaðningu úrskurðarfram yfir lögbundinn frest.Úrskurðarorð Öllumdómkröfum stefnanda, Vopnafjarðarhrepps, í máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandigreiði stefnda, Fremri-Nýpum ehf., 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 837/2014
|
Gjaldtaka Þjónustugjald Endurgreiðsla Ráðgefandi álit EES-samningurinn EFTA-dómstóllinn
|
C ehf. hefur með höndum starfsemi sem felst í skráningu og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust og ýmsa þjónustu því tengdu og hefur um langt skeið keypt upplýsingar og gögn hjá opinberum aðilum, þ. á m. Þ, og miðlað þeim áfram til viðskiptavina sinna gegn endurgjaldi. Gerðu C ehf. og forveri Þ með sér þrjá samninga þessu tengdu og í þeim öllum var mælt fyrir um að fyrir aðgang að hlutaðeigandi upplýsingum skyldi C ehf. greiða í samræmi við ákvæði gildandi laga, reglugerða eða gjaldskráa. C ehf. höfðaði mál á hendur Í og Þ og krafðist endurgreiðslu allra gjalda sem hann hefði greitt Þ á tilgreindu tímabili þar sem gjöldin hefðu ýmist verið innheimt án viðhlítandi lagastoðar eða heimildar í gjaldskrá. Hæstiréttur taldi að með samningunum hefði C ehf. skuldbundið sig að einkarétti til að greiða það endurgjald fyrir afnot upplýsinganna sem samningarnir kváðu á um. Jafnframt skírskotaði rétturinn til þess að það væri ekki á færi annars en löggjafans að gera breytingar á endurgjaldi fyrir nánar skilgreinda þjónustu ríkisstofnunar sem væri fastákveðið í lögum og væri slíkt endurgjald ákveðið í reglugerð eða gjaldskrá yrði slík gjaldtökuheimild að eiga sér viðhlítandi lagastoð og samrýmast grundvallarreglum og sjónarmiðum um töku þjónustugjalda. Þá vísaði Hæstiréttur til þess endurgjald fyrir endurnot upplýsinga samkvæmt 7. mgr. 27. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 tæki til kostnaðar, ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta, sem yrði að tengjast meðferð hlutaðeigandi gagna hvort sem það væri vegna upphaflegrar söfnunar eða framleiðslu þeirra eða þess að liðkað væri fyrir endurnotkun þeirra með fjölföldun eða dreifinu og hafði rétturinn í því samhengi hliðsjón af fyrirmælum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/98/EB frá 17. nóvember 2003 um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera og ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins sem aflað var undir rekstri málsins í héraði, sbr. dóm dómstólsins 16. desember 2013 í máli nr. E-7/13. Hæstiréttur tók í fyrsta lagi afstöðu til endurgreiðslukröfu vegna gjalda á tímabilinu 1. janúar 2008 til 31. desember sama ár fyrir upplýsingar sem sóttar voru úr þinglýsingabókum með vélrænum fyrirspurnum, nánar tiltekið veðbókarvottorð fyrir fasteignir og ökutæki úr þinglýsabók. Talið var að þar sem löggjafinn hefði ákveðið endurgjald fyrir þessar upplýsingar gæti gjaldið ekki talist ofgreitt í merkingu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Einnig var hafnað endurgreiðslukröfu vegna gjaldskyldu fyrir uppflettingar á eignum eftir kennitölu eiganda og uppflettingar á tölvuskjá við svonefnda fasteignaleit. Vísað var til þess að gjaldtakan hefði stuðst við gjaldskrá sem átti sér ótvíræða lagastoð og að gögn málsins bæru ekki með sér að með henni hefði verið innheimt hærra gjald en nægði til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hlaust af því að veita þjónustuna. Í öðru lagi var um að ræða tímabilið 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 vegna vélrænna fyrirspurna úr þinglýsabók ökutækja, sem C ehf. kvað vera án lagaheimildar og án þess að eiga sér stoð í gjaldskrá. Hæstiréttur taldi að gjaldtakan hefði átt sér stoð í 24. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, svo og að ljóst mætti vera að Þ hefði stuðst við tilgreint ákvæði í gjaldskrá nr. 1174/2008 vegna þjónustu Fasteignaskrár Íslands, sem sett var á grundvelli lagaákvæðisins. Var endurgreiðslukröfunni að þessu leyti hafnað með skírskotun til þess að C ehf. hefði undirgengist einkaréttarlega skuldbindingu um að greiða Þ fyrir aðgang að upplýsingunum og hefði C ehf. ekki getað vænst þess að afnotin yrðu honum endurgjaldslaus á gildistíma samningsins. Við gildistöku samningsins hefði löggjafinn ákveðið tiltekið gjald fyrir hlutaðeigandi þjónustu og þótt gjaldtakan sem endurgreiðslukrafan laut að hefði verið hærri gæti hún ekki talist óhófleg. Í þriðja lagi var um að ræða gjöld 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 vegna sex nánar tilgreindra gjalda, sem reist var á gjaldskrá nr. 1174/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í lögum nr. 6/2001 fælist heimild Þ til töku þjónustugjalda og yrði skýring lagaákvæðanna og beiting þeirra í gjaldskrá að samrýmast grundvallarreglum og sjónarmiðum um töku slíkra gjalda. Taldi rétturinn að nægilega traustir útreikningar hefðu legið til grundvallar þeim áætlunum, sem fjárhæð hlutaðeigandi gjalda byggði á, og að kostnaðarliðir hefðu verið í efnislegum tengslum við þá þjónustu sem gjaldtökunni væri ætlað að standa undir. Væru forsendur gjaldskrárinnar fyrir töku gjaldanna því taldar nægjanlega traustar og samrýmanlegar grundvallarreglum og sjónarmiðum um fjárhæð þjónustugjalda. Voru Í og Þ því sýknaðir af endurgreiðslukröfu C ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2014 og krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 389.240.108 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 19. mars 2008 til 7. október 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og þess að málskostnaður falli niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2014. Mál þetta er höfðað með stefnu 24. febrúar 2012 af Creditinfo Lánstrausti hf., Höfðabakka 9, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu og Þjóðskrá Íslands, Borgartúni 21, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt 389.240.108 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 7.752.652 krónum frá 19. mars 2008 til 14. apríl 2008, en af 16.986.850 krónum frá þeim degi til 14. maí 2008, en af 24.105.526 krónum frá þeim degi til 11. júní 2008, en af 31.004.016 krónum frá þeim degi til 14. júlí 2008, en af 36.889.676 krónum frá þeim degi til 28. ágúst 2008, en af 43.300.096 krónum frá þeim degi til 30. sept. 2008, en af 49.933.150 krónum frá þeim degi til 9. október 2008, en af 55.710.468 krónum frá þeim degi til 12. nóv. 2008, en af 65.087.002 krónum frá þeim degi til 17. des. 2008, en af 73.734.216 krónum frá þeim degi til 21. jan. 2009, en af 81.958.456 krónum frá þeim degi til 6. mars 2009, en af 86.939.308 krónum frá þeim degi til 31. mars 2009, en af 96.202.458 krónum frá þeim degi til 15. apríl 2009, en af 103.509.968 krónum frá þeim degi til 15. júní 2009, en af 109.053.478 krónum frá þeim degi til 18. júní 2009, en af 117.411.788 krónum frá þeim degi til 21. júlí 2009, en af 120.629.778 krónum frá þeim degi til 28. ágúst 2009, en af 126.805.068 krónum frá þeim degi til 15. sept. 2009, en af 132.223.698 krónum frá þeim degi til 7. okt. 2009, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 14. okt. 2009, en af 137.609.898 krónum frá þeim degi til 9. nóv. 2009, en af 144.863.958 krónum frá þeim degi til 14. des. 2009, en af 151.627.468 krónum frá þeim degi til 15. jan. 2010, en af 158.967.728 krónum frá þeim degi til 12. feb. 2009, en af 164.346.888 krónum frá þeim degi til 12. mars 2010, en af 171.963.378 krónum frá þeim degi til 19. apríl 2010, en af 181.807.038 krónum frá þeim degi til 28. maí 2010, en af 193.069.548 krónum frá þeim degi til 8. júní 2010, en af 199.698.148 krónum frá þeim degi til 6. júlí 2010, en af 207.423.768 krónum frá þeim degi til 10. ágúst 2010, en af 215.606.868 krónum frá þeim degi til 15. sept. 2010, en af 221.440.168 krónum frá þeim degi til 7. okt. 2010, en af 228.404.628 krónum frá þeim degi til 30. nóv. 2010, en af 237.349.588 krónum frá þeim degi til 9. des. 2010, en af 246.785.378 krónum frá þeim degi til 13. des. 2010, en af 256.310.838 krónum frá þeim degi til 18. feb. 2011, en af 262.103.688 krónum frá þeim degi til 18. mars 2011, en af 270.602.518 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2011, en af 291.496.148 krónum frá þeim degi til 6. maí 2011, en af 303.908.618 krónum frá þeim degi til 31. maí 2011, en af 312.613.348 krónum frá þeim degi til 8. júlí 2011, en af 323.746.948 krónum frá þeim degi til 2. ágúst 2011, en af 334.205.098 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2011, en af 344.940.378 krónum frá þeim degi til 12. okt. 2011, en af 353.158.128 krónum frá þeim degi til 25. nóv. 2011, en af 362.045.228 krónum frá þeim degi til 8. des. 2011, en af 370.762.308 krónum frá þeim degi til 13. jan. 2012, en af 379.549.718 krónum frá þeim degi til 13. feb. 2012, og loks af 389.240.108 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu, en til vara að stefnukröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu greiðslu málskostnaðar. I Málsatvik eru óumdeild. Stefnandi hefur haft með höndum skráningu og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust og þjónustu sem því tengist. Gjöld sem stefnandi greiddi Þjóðskrá Íslands, fyrir upplýsingar út tölvukerfum Þjóðskrár, voru innheimt á mismunandi grundvelli á mismunandi tímabilum. Gjöld vegna tímabilsins 1. janúar 2008 til 31. desember 2008 voru innheimt á grundvelli 14. gr. laga nr. 88/1991 um aukatekjur ríkissjóðs, sbr. 2. gr. laga nr. 50/1994 og 11. lið 13. gr. laga nr. 144/2004 og er þar kveðið á um greiðslu á 550 krónum fyrir vélræna fyrirspurn „úr þinglýsingabókum“ og á grundvelli gjaldskrár nr. 17/2001, sbr. 24. gr. laga nr. 6/2001 eins og henni var breytt með lögum nr. 165/2007, er m.a. kveðið á um greiðslu á 700 krónum fyrir uppflettingu á eignum sem tengdust kennitölu og greiðslu á 14 krónum fyrir uppflettingu á tölvuskjá. Gjöld vegna tímabilsins 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 voru innheimt á grundvelli gjaldskrár nr. 1174/2008, sbr. 24. gr. laga nr. 6/2001 eins og henni var breytt með lögum nr. 83/2008, sem mælti m.a. fyrir um greiðslu á 1.000 krónum fyrir uppflettingu á eignum sem tengdust kennitölu, greiðslu á 630 krónum fyrir vélræna fyrirspurn „úr þinglýsingahluta fasteignaskrár“, greiðslu á 20 krónum, 40 krónum, 60 krónum eða 80 krónum sem einingarverð fyrir upplýsingar úr „hverju svæði fasteignarhluta fasteignaskrár“ eftir fjölda svæða, og greiðslu á 1.000 krónum í „mánaðarlegt þjónustugjald“. Innheimt var hjá stefnanda á tímabilinu 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 gjald að fjárhæð 630 krónur fyrir hverja vélræna fyrirspurn úr þinglýsingabók varðandi ökutæki. Gjöldin voru fyrst innheimt af Fasteignamati ríkisins. Með lögum nr. 83/2008 var nafni Fasteignamats ríkisins breytt í Fasteignaskrá Íslands samhliða breytingum á starfssviði stofnunarinnar. Með lögum nr. 77/2010 voru stofnanirnar Þjóðskrá og Fasteignaskrá Íslands sameinaðar í Þjóðskrá Íslands. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 77/2010 tók Þjóðskrá Íslands við eignum og skuldbindingum Fasteignaskrár Íslands. Í málinu hefur stefnandi uppi kröfu um endurgreiðslu gjalda fyrir aðganga upplýsinga fyrir þetta tímabil. II Stefnandi kveður gjöld sem hann hafi verið krafinn um vegna upplýsinga frá stefndu vera óhófleg með hliðsjón af ætluðum kostnaði við að veita upplýsingarnar. Af þeim sökum hafi hann sent erindi til umboðsmanns Alþingis 6. október 2009. Umboðsmaður Alþingis hafi tekið kvörtun stefnanda til meðferðar og kannað hvort gjaldskrá 1174/2008, sem varði tímabilið 1. janúar 2009 til 31. desember 2011, sem um ræði í málinu, hafi verið ákvörðuð með lögmætum hætti. Niðurstaða umboðsmanns, samkvæmt áliti frá 29. apríl 2011, hafi verið sú að gjaldheimtan væri ólögmæt. Hann hafi talið að við ákvörðun á fjárhæð gjalda fyrir: (a) vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók, (b) eignstöðuvottorð og (c) eignasöguvottorð fyrir kennitölu, hafi í öllum megindráttum verið litið til almenns rekstrarkostnaðar. Sá kostnaður hafi ekki verið í nánum og efnislegum tengslum við veitingu hins sérgreinda endurgjalds, þ.e. úrvinnslu og afhendingu upplýsinga. Af þessu hafi leitt að ákvörðun gjaldanna hafi verið í andstöðu við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 6/2001 og hafi fjármálaráðherra verið óheimilt að staðfesta gjaldskrá á grundvelli laganna. Hins vegar hafi umboðsmaður ekki talið sig hafa forsendur til að fullyrða að gjöldin hafi verið of hátt ákvörðuð. Það væri verkefni dómstóla að skera úr um slíkt. Stefnandi geri kröfu um endurgreiðslu allra gjalda sem hann hafi greitt til Fasteignamats ríkisins, Fasteignaskrár Íslands og stefnda, Þjóðskrár Íslands, á tímabilinu 1. janúar 2008 til 31. desember 2011. Kröfur sínar byggi hann á eftirfarandi rökum. Hvað tímabilið 1. janúar 2008 til 31. desember 2008 varði, þ.e. í tengslum við vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók, hafi stefnandi, á umræddu tímabili, sótt 138.688 veðbókarvottorð fyrir fasteignir og 6.346 veðbókarvottorð fyrir ökutæki. Fyrir hvert vottorð hafi stefnandi greitt 536 krónur að teknu tilliti til 14 króna afsláttar sem honum hafi verið veittur vegna umfangs upplýsingakaupanna. Þannig hafi stefnandi greitt fyrir þessar upplýsingar samtals 77.734.672 krónur á því tímabili sem um ræði. Stefnandi byggi á því að þessi gjöld hafi verið innheimt án lagaheimildar. Samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/98/EB sé það m.a. yfirlýst markmið hennar að koma í veg fyrir „of háa verðlagningu“ hins opinbera á endurnotkun upplýsinga með setningu reglna um „efri mörk“ hennar. Þá segi í 6. gr. hennar að sé gjald tekið fyrir endurnotkun upplýsinga skuli „heildartekjurnar af því að láta í té og leyfa endurnotkun gagna ekki vera meiri en kostnaðurinn við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni“. Tilskipunin hafi verið gerð að hluta EES-samningsins með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 105/2005 frá 8. júlí 2005 sem gengið hafi í gildi 9. júlí 2005. Tilskipunin hafi svo verið leidd í lög með ákvæðum laga nr. 161/2005 um breytingu á upplýsingalögum nr. 50/1996. Í ákvæði 6. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1996 sé því nú að finna ákvæði sem feli í sér þá meginreglu að engar greiðslur séu greiddar fyrir endurnot á upplýsingum. Frá þessu sé svo undanþága ef mælt sé fyrir um gjaldtökuna með lögum. Stefnandi byggi á því að gjaldheimtan, sem um ræði, fyrir vélrænu fyrirspurnirnar úr þinglýsingabók, brjóti í bága við fyrirmæli 6. gr. tilskipunar nr. 2003/98/EB. Ekkert bendi til þess að framkvæmd hafi verið skoðun á því hver væri kostnaður hins opinbera við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu upplýsinganna sem um ræði. Reyndar bendi ýmislegt til að hann sé enginn því upplýsingunum hafi verið safnað sem lið í að sinna lögbundnum skyldum ríkisins og ríkið hafi verulegar tekjur af þeirri starfsemi í formi þinglýsinga- og stimpilgjalda. Þá séu upplýsingarnar geymdar á tölvutæku formi og kostnaður við framleiðslu, fjölföldun og dreifingu upplýsinganna takmarkaður. Stefnandi byggi á því að 536 krónur, á árinu 2008, hafi falið í sér óhóflegt gjald í skilningi 6. gr. tilskipunarinnar. Stefnandi byggi loks á því að ákvæði 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, leiði til þess að ákvæði 6. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1996 verði skýrt með þeim hætti, að gjaldtaka samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs geti því aðeins átt sér stað að hún sé í samræmi við ákvæði 6. gr. tilskipunarinnar. Þar sem svo sé ekki verði að líta svo á að gjaldtakan sem um ræði fái ekki fullnægjandi stoð í lögum. Af þeim sökum beri að endurgreiða stefnanda þau gjöld sem hafi verið oftekin, sbr. ákvæði 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Að því er varði uppflettingar á eignum tengdum kennitölu og uppflettingar á tölvuskjá hafi stefnandi, á umræddu tímabili, sótti 9.523 uppflettingar á eignum tengdum kennitölu („eignakönnun veðbönd“) og 175.488 uppflettingar á tölvuskjá („fasteignaleit“, „fasteignayfirlit“ og „landyfirlit“). Fyrir hverja uppflettingu á eignum tengdum kennitölu hafi stefnandi, á þessu tímabili, greitt 700 krónur en fyrir hverja uppflettingu á tölvuskjá greitt 14 krónur. Þannig hafi stefnandi greitt fyrir þessar upplýsingar samtals 9.402.636 krónur á því tímabili sem um ræði. Þessi gjaldheimta hafi byggst á gjaldskrá nr. 17/2001, líkt og fyrr greini. Stefnandi byggi á því að gjaldheimtan á þessu tímabili hafi brotið í bága við þágildandi 24. gr. laga nr. 6/2001 eins og þeirri grein hafi verið breytt með lögum nr. 165/2007. Samkvæmt henni skyldi gjaldheimta fyrir „upplýsingar úr Landskrá fasteigna“ byggjast á gjaldskrá sem fjármálaráðherra staðfesti, og hafi það verið gjaldskrá nr. 17/2001. Af 40. og 77. gr. stjórnarskrár og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins leiði að við setningu gjaldskrárinnar hafi verið óheimilt að innheimta gjald sem væri hærra en nægði til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hlytist af því að veita þá þjónustu sem gjaldtökuheimildin næði til. Yrði þá einungis horft til beins kostnaðar eða kostnaðar sem væri í nánum og efnislegum tengslum við þá þjónustu eða starfsemi sem sérstaklega væri tilgreind í gjaldtökuheimildinni. Stefnandi byggi á því að með gjaldskrá nr. 165/2007 hafi, að því er varði þá liði sem falli hér undir, verið brotið gegn þessu. Því fari fjarri að kostnaður við að veita upplýsingarnar geti hafa numið umræddum fjárhæðum. Verði þar að horfa til þess að Fasteignamati ríkisins hafi verið skylt að halda Landskrá fasteigna og ríkið hafi, þar fyrir utan, tekjur af söfnun upplýsinga í skrána. Það hafi því sáralítill, ef einhver, kostnaður hlotist af því að leyfa stefnanda að sækja þangað upplýsingar. Þannig hafi þeir kostnaðarútreikningar sem legið hafi gjaldskránni til grundvallar ekki uppfyllt lagaskilyrði. Af þeim sökum beri að endurgreiða stefnanda þau gjöld sem hafi verið oftekin, sbr. ákvæði 1. gr. laga nr. 29/1995. Í þessu sambandi bendi stefnandi á það misræmi sem hafi verið í gjaldtöku Þjóðskrár Íslands. Þannig hafi stefndi, Þjóðskrá Íslands, í sumum tilvikum innheimt nokkrar krónur fyrir rafrænar fyrirspurnir en í öðrum tilvikum mörg hundruð krónur, þrátt fyrir að afhendingarmátinn hafi verið sá sami. Verði ekki fallist á þetta byggi stefnandi á sömu sjónarmiðum og rakin séu að framan um gjaldheimtuna að breyttu breytanda og leiði það jafnframt til þess að taka beri kröfu hans til greina. Að því er varði tímabilið 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 þá hafi stefnandi á umræddu tímabili gert 19.281 vélræna fyrirspurn um efni í þinglýsingabók ökutækja. Fyrir hverja fyrirspurn hafi stefnandi greitt 610 krónur í gjald, að teknu tilliti til 20 króna afsláttar sem hann hafi fengið fyrir hverja fyrirspurn. Þannig hafi stefnandi, á því tímabili sem um ræði, greitt samtals 11.761.410 krónur fyrir þessar upplýsingar. Stefnandi byggi á því að gjaldheimtan, sem hann hefði sætt vegna þessara fyrirspurna, hafi átt sér stað án allra lagaheimilda eða heimilda í gjaldskrá. Hún bryti því í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Fasteignaskrá Íslands, og síðar stefnda, Þjóðskrá Íslands, hefðu á því tímabili sem um ræði, hvorki haft heimild í lögum né í gjaldskrá til að innheimta gjald fyrir aðgang að upplýsingum um veðbönd ökutækja. Því beri að endurgreiða stefnanda þau gjöld sem hafi verið oftekin, sbr. ákvæði 1. gr. laga nr. 29/1995. Stefnandi byggi jafnframt á því, verði ekki fallist á þetta, að þau sjónarmið sem rakin séu að framan, að breyttu breytanda, eigi við um gjaldheimtuna og leiði það jafnframt til þess að taka beri kröfu hans til greina. Hvað varði gjöld samkvæmt gjaldskrá nr. 1174/2008 hafi stefnandi, á umræddu tímabili, framkvæmt 44.522 uppflettingar á eignum sem tengst hafi kennitölu og greitt fyrir það 1.000 krónur á uppflettingu, 148.441 „fasteignaleitir“ á 20 krónur hverja leit, 361.777 „fasteignayfirlit“ á 60 krónur fyrir hvert yfirlit, 355.829 vélrænar fyrirspurnir úr veðbók fasteigna á 610 krónur fyrirspurnina (að teknu tilliti til 20 króna afsláttar fyrir hverja fyrirspurn), 21.374 „landyfirlit“ á 60 krónur hvert yfirlit, auk þess sem stefnandi hafi 35 sinnum greitt „mánaðarlegt þjónustugjald“. Samtals hafi því stefnandi greitt 290.539.390 krónur fyrir þessar upplýsingar. Þessi innheimta gjalda hafi byggst á gjaldskrá nr. 1174/2008 sbr. það sem fyrr greini. Stefnandi byggi á því að gjaldheimtan á þessu tímabili hafi brotið í bága við þágildandi 24. gr. laga nr. 6/2001 eins og þeirri grein hafi verið breytt með lögum nr. 83/2008. Samkvæmt henni skyldi gjaldheimta fyrir „upplýsingar úr fasteignaskrá“ byggjast á gjaldskrá sem fjármálaráðherra staðfesti. Síðan hafi verið tekið fram að í gjaldskránni skyldi kveðið á um gjaldskyldu vegna nánar afmarkaðra þátta í starfsemi Fasteignaskrár Íslands. Gjaldskráin sem sett hafi verið á þessum grundvelli hafi verið gjaldskrá nr. 1174/2008. Af 40. og 77. gr. stjórnarskrár og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins leiði að við setningu gjaldskrárinnar hafi verið óheimilt að mæla fyrir um innheimtu gjalds sem væri hærra en nægði til að standa straum af þeim kostnaði sem almennt hlytist af því að veita þá þjónustu sem gjaldtökuheimildin næði til. Yrði þá einungis horft til beins kostnaðar eða kostnaðar sem væri í nánum og efnislegum tengslum við þá þjónustu eða starfsemi sem sérstaklega væri tilgreind í gjaldtökuheimildinni. Stefnandi byggi á því að með gjaldskrá nr. 165/2007 hafi, að því er varði þá liði sem falli hér undir, verið brotið gegn þessu. Því fari fjarri að kostnaður við að veita upplýsingarnar geti hafa numið umræddum fjárhæðum. Verði þar að horfa til þess að Fasteignamati ríkisins hafi verið skylt að halda Landskrá fasteigna og ríkið hafi, þar fyrir utan, tekjur af söfnun upplýsinga í skrána. Það hafi því sáralítill, ef einhver, kostnaður hlotist af því að leyfa stefnanda að sækja þangað upplýsingar. Þannig hafi þeir kostnaðarútreikningar sem legið hafi gjaldskránni til grundvallar ekki uppfyllt lagaskilyrði. Af þeim sökum beri að endurgreiða stefnanda þau gjöld sem hafi verið oftekin, sbr. ákvæði 1. gr. laga nr. 29/1995. Í þessu sambandi bendi stefnandi á það misræmi sem hafi verið í gjaldtöku stefnda, Þjóðskrár Íslands. Þannig hafi stefndi í sumum tilvikum innheimt nokkra tugi króna fyrir rafrænar fyrirspurnir en í öðrum tilvikum mörg hundruð krónur, þrátt fyrir að afhendingarmátinn hafi verið sá sami. Tekið skuli fram að umboðsmaður Alþingis hafi gefið út álit sitt á því að umrædd gjaldskrá og staðfesting hennar hafi byggst á ólögmætum sjónarmiðum. Horft hafi verið til heildarkostnaðar stofnunarinnar af rekstri án þess að leggja mat á þann kostnað sem sérstaklega falli til við veitingu upplýsinganna, líkt og viðurkennt hafi verið af Fjármálaráðuneytinu undir rekstri þess máls hjá umboðsmanni. Það standist ekki og því hafi gjaldskráin ekki gildi að lögum. Fari svo, að dómurinn fallist ekki á þetta, byggi stefnandi á sömu sjónarmiðum og fram komi að framan, sem leiði að breyttu breytanda til sömu niðurstöðu. Dómkrafa stefnanda feli í sér samtölu allra þeirra krafna sem gerðar séu að framan. Krafan sé reifuð sem endurgreiðslukrafa. Vextir miðist við 2. gr. laga nr. 29/1995 en þar sé vísað til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta sé krafist frá 7. október 2009 þegar umboðsmaður Alþingis hafi móttekið kvörtun stefnanda vegna gjaldtökunnar. Stefnandi hafi um langt skeið átt í samskiptum við stefnda, Þjóðskrá Íslands, og gert kröfu um að staða hans vegna innheimtu gjaldanna verði rétt. Þeim kröfum hafi stefndi ekki sinnt og sjái stefnandi sig því knúinn til að höfða mál til heimtu krafna sinna. Um lagarök vísar stefnandi einkum til 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, 24. gr. laga nr. 6/2001, almennra reglna stjórnsýsluréttarins, 3. gr. laga nr. 2/1993, upplýsingalaga og tilskipunar nr. 2003/98/EB sem er hluti EES-samningsins. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. Einnig sé vísað til 2. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 sem feli í sér að stjórnvöld eigi að hafa frumkvæði að endurgreiðslu oftekinna gjalda. Um varnarþing er vísað til ákvæða 3. mgr. 33. gr., laga nr. 91/1991. III Stefndu kveða stefnanda gera kröfu um að stefndu endurgreiði ætluð oftekin gjöld að fjárhæð 389.240.108 krónur, auk vaxta og málskostnaðar. Til grundvallar fjárhæð dómkröfu stefnanda sé vísað til reikninga sem stefndi, Þjóðskrá Íslands, og forvera stofnunarinnar, Fasteignamat ríkisins og Fasteignaskrá Íslands, gáfu út vegna sölu á upplýsingum úr (réttindahluta) fasteignaskrá til stefnanda árin 2008 - 2011. Af samanburði á fjárhæðum umræddra reikninga við fjárhæð dómkröfu stefnanda megi ráða, að dómkröfur stefnanda byggist á því að framangreind gjöld hafi að öllu leyti verið oftekin. Kveðst stefnandi gera kröfu „um endurgreiðslu allra gjalda sem hann greiddi til Fasteignamats ríkisins, Fasteignaskrár Íslands og Þjóðskrár Íslands á tímabilinu 1. jan. 2008 til 31. des. 2011.“ Samkvæmt þessu virðist stefnandi reisa dómkröfur sínar og málatilbúnað á því að upplýsingar og þjónusta sem hann fékk aðgang að og sóttar voru eða miðlað úr fasteignaskrá og öðrum skrám á umræddu tímabili, hafi átt að vera honum að fullu án endurgjalds. Virðist stefnandi þannig byggja á því í stefnu að enginn eða takmarkaður kostnaður fylgi því fyrir stefnda, Þjóðskrá Íslands, að safna, framleiða, fjölfalda og dreifa upplýsingum úr fasteignaskrá stofnunarinnar og því ætti að veita upplýsingar og þjónustu að kostnaðarlausu til þriðja aðila. Ekki fylgi sögunni hvort umræddir þriðju aðilar, svonefndir miðlarar á borð við stefnanda, myndu þá miðla slíkum upplýsingum áfram til viðskiptavina sinna, án endurgjalds, en fyrir liggi að stefnandi sé í raun samningsbundinn milligönguaðili um innheimtu gjaldanna, svo sem fram komi í samningum sem hann hafi lagt fram. Stefndu mótmæli málatilbúnaði stefnanda alfarið og telji grundvöll fjárhæðar dómkröfu stefnanda vera rangan, þar sem hann gangi í berhögg við ákvæði laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, og ákvæði tilskipunar 2003/98/EB, sbr. lög nr. 161/2006, um breytingu á upplýsingalögum. Helgist sú afstaða af því að skýrar gjaldtökuheimildir fyrir umræddum gjöldum hafi verið lögfestar annars vegar með 1. gr. laga nr. 165/2007 og hins vegar með 14. gr. laga nr. 83/2008. Séu þær lagaheimildir í fullu samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Fullnægjandi lagastoð hafi því verið fyrir gjaldtökunni á framangreindu tímabili og fjárhæð gjaldsins. Breyti innleiðing tilskipunar 2003/98/EB í íslenskan rétt með lögum nr. 161/2006 engu þar, enda séu umrædd lagaákvæði í fullu samræmi við fyrirmæli tilskipunarinnar, sbr. 6. gr. hennar. Þá telji stefndu að kröfur stefnanda fari gegn samningum þeim um upplýsingamiðlun sem stefnandi hefur gert við stefnda, Þjóðskrá, og fyrirrennara hennar. Stefndu byggi á því að þótt dómkrafa stefnanda sé sögð reifuð sem endurgreiðslukrafa séu engin skilyrði til að fallast á hana sem slíka. Stefnandi eigi ekki rétt til endurgreiðslu þar sem augljóst sé að öll þessi gjöld hafi verið borin af viðskiptamönnum hans með álagningu. Stefnandi hafi innheimt gjöldin af viðskiptamönnum sínum er hann hafi miðlað þeim og með álagningu. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni heldur hafi hann þvert á móti verið verr settur ef hin umdeilda gjaldskrá og innheimta hefði ekki komið til, enda um að ræða viðskipti stefnanda sjálfs sem hann hafi byggt rekstur á. Þegar þetta sé virt telji stefndu að ekki sé fyrir hendi réttmæt krafa til endurgreiðslu jöfnunargjalds samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, enda myndi stefnandi auðgast með ósanngjörnum hætti á kostnað stefndu og þar með skattborgara, yrði á endurkröfuna fallist að hluta til eða í heild. Þá myndi stefnandi auðgast með ósanngjörnum hætti gagnvart viðskiptamönnum sínum, sem hann hafi látið bera gjöldin að fullu og ekki svo vitað sé heitið þeim endurgreiðslu eða sótt kröfuna í umboði þeirra. Krafa stefnanda sé því í reynd um óréttmæta auðgun. Sé einnig á því byggt í þessu sambandi, að í raun sé um aðildarskort að ræða, þar sem viðskiptamenn stefnanda hafi í raun staðið skil á jöfnunargjaldinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ennfremur telji stefndu, að með vísan til þessa hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af endurgreiðslum þeim, sem krafið sé um. Það eigi sér skýra stoð í dómaframkvæmd að hátti svo til sem að framan greini eigi sá sem greiða kunni gjöld, hvort sem um sé að ræða þjónustugjald eða skatta, ekki endurkröfurétt, sbr. t.d. hrd. 16. mars 2000 í málunum nr. 329 og 359/1999. Beri þegar af þessum ástæðum að sýkna stefndu. Þá sé einnig á því byggt að stefnandi eigi ekki aðild að umræddum endurgreiðslum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, enda sé hann milligönguaðili um sölu upplýsinganna og hafi lagt gjaldið á viðskiptamenn sína. Þá sé einnig vísað til þess að fyrir liggi tveir samningar stefnanda við stefnda, Þjóðskrá Íslands, um miðlun þessara upplýsinga, annars vegar frá 2004 um sölu upplýsinga úr fasteignahluta Landskrár fasteigna og frá 2007 um sölu veðbandayfirlita úr þinglýsingahluta bifreiða. Af þessum samningum sé augljóst að stefnandi hafi samið við stefndu um miðlun upplýsinganna og viðurkennt allan lagagrundvöll umræddra gjalda. Sé einnig staðfest með umræddum samningum að um sé að ræða sölu stefnanda á umræddum upplýsingum til þriðju aðila. Í reynd sé stefnandi og hafi verið milligönguaðili fyrir hönd stefnda, Þjóðskrár, og áður Fasteignaskrá Íslands, sem séð hafi um með samningi að innheimta hjá viðskiptamönnum sínum umrædd gjöld og greiða þau mánaðarlega til Þjóðskrár. Komi þetta augljóslega fram í umræddum samningum, svo sem í grein 14 í samningi frá í september 2007 og greinum 3 og 11 í samningum frá í febrúar og mars 2004. Sé í umræddum samningum kveðið skýrt á um að stefnandi skuli greiða fyrir hverja uppflettingu í samræmi við ákvæði gildandi laga, reglugerða eða gjaldskrár. Þá séu í umræddum samningum skilmálar um að stefnandi skuldbindi sig til að veita aðeins viðskiptamönnum sínum upplýsingar úr umræddum kerfum, þ.á m. þinglýsingahluta bifreiðaskrár. Þannig sé á því byggt að í reynd hafi stefnandi komið fram í umboði stefndu eða með umsýslu. Engin stoð sé því fyrir endurgreiðslu umkrafinna gjalda í réttarsambandi aðila þessa máls og fari það gegn samningum þeirra. Auk þess sem umrædd gjaldtaka hafi verið í samræmi við lög telji stefndu að stefnandi hafi með þessu verið samningsbundinn til að innheimta gjaldið hjá viðskiptamönnum sínum. Engin stoð sé því fyrir endurkröfum eða bótakröfum stefnanda. Vísi stefndu meðal annars til meginreglu kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Stefndu byggi auk þess á því að með sölufyrirkomulagi sínu og samningum við stefndu um langa hríð hafi stefnandi, ekki aðeins með tómlæti heldur og samþykki, fyrirgert rétti til endurgreiðslu eða bóta. Greiðslurnar hafi því verið inntar af hendi án fyrirvara og undir réttarsambandi því sem fyrr sé lýst. Í ljósi þessa telja stefndu að lög nr. 29/1995 geti ekki átt við. Oftekin gjöld samkvæmt þeim séu ekki þjónustugjöld eins og hér um ræði. Einnig sé á því byggt að lögin útrými ekki reglum kröfuréttar sem fyrr sé vikið að. Allt að einu verði ekki talið að um oftekin gjöld sé að ræða í ljósi þeirra reglna kröfuréttar sem lýst sé fyrr og ráðagerð stefnanda um óréttmæta auðgun með því að hafa innheimt gjöldin af viðskiptamönnum sínum og hagnast á. Ekki sé heldur unnt að líta á stefnanda sem gjaldanda í skilningi laganna við þessar aðstæður sem reifaðar hafi verið. Þá telji stefndu að síðustu að undantekningarregla 3. gr. laganna standi í vegi fyrir kröfum stefnanda. Stefndu byggi á því að gjöldin hafi verið löglega ákvörðuð og innheimt. Sé á því byggt að gjaldtökuheimildir 1. mgr. og c-liðar 24. gr. laga nr. 6/2001, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna, sem gilt hafi á framangreindu tímabili, feli í sér að gjaldtaka vegna seldra upplýsinga úr réttindahluta stofnunarinnar, þ.e. þinglýsing, eigendaskráning og afmörkun lands, skuli standa straum af rekstri fasteignaskrárinnar, en ekki einungis af kostnaði sem hljótist af úrvinnslu og afhendingu upplýsinga úr fasteignaskránni. Stefndu byggi á ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 6/2001, en þar sé skýrt kveðið á um að gjaldskrá vegna þjónustunnar skuli taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta stofnunarinnar. Orðalag 24. gr. laganna sé ótvírætt. Þar komi fram að heimilt sé að taka gjald fyrir vinnu og afhendingu upplýsinga úr fasteignaskrá, án þess að skýra það til samræmis við fyrirmæli í 2. mgr. 9. gr. laganna, sbr. breytingu ákvæðisins með 2. gr. laga nr. 83/2008, enda sé í ákvæði 24. gr. vísað til 2. mgr. 9. gr. laganna. Vilji löggjafans hafi verið sá að málum skyldi skipað með þessum hætti. Komi það berlega í ljós þegar skoðuð séu lögskýringargögn sem liggi að baki gjaldtökuheimildum fyrir upplýsingar úr fasteignaskrá. Í almennum athugasemdum með frumvarpi um breytingu á lögum nr. 6/2001, sem varð að lögum nr. 165/2007, komi fram að frumvarpið sé byggt á vinnu starfshóps sem skipaður hafi verið til að fara heildstætt yfir þáverandi tilhögun við fasteignaskráningu á vegum hins opinbera, gera tillögur að breytingum og fjármögnun þessa kerfis. Jafnframt hafi komið fram er samning frumvarps sem varð að lögum nr. 165/2007 stóð yfir, að þá hafi legið fyrir að umsýslugjald myndi falla niður um áramótin 2007 til 2008, en umrætt gjald hafi verið lagt á fasteignaeigendur til að halda og þróa Landskrá fasteigna, auk þeirra tekna sem stofnunin hafi aflað með sölu upplýsinga. Af þeim sökum hafi verið talið nauðsynlegt að marka stofnuninni nýja tekjustofna og hafi við þá vinnu verið gengið út frá þremur meginforsendum til að standa straum af rekstri og þróun Landskrár fasteigna. Í fyrsta lagi hafi verið gert ráð fyrir því að hvert sveitarfélag skyldi greiða stofnuninni árlegt gjald fyrir afnot af fasteignamati stofnunarinnar. Í annan stað skyldu vátryggingarfélög innheimta sérstakt brunabótamatsgjald af fasteignaeigendum og í þriðja lagi hafi verið gerð tillaga um að tekjur sem aflað hafi verið af vinnslu og sölu upplýsinga úr Landskrá fasteigna, meðal annars vegna uppflettinga í skránni, skyldu renna til stofnunarinnar samkvæmt gjaldskrá. Áformað hafi verið að á grundvelli niðurstaðna starfshópsins skyldi vinna frumvarp til framlagningar á vorþingi 135. löggjafarþings, 2007 til 2008. Engu að síður hafi, á grundvelli og í samræmi við tillögur starfshópsins þegar á haustþingi, verið gerðar breytingar á 24. gr. laga nr. 6/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 165/2007. Endanlegur afrakstur vinnu við að útfæra tillögur og niðurstöður starfshópsins hafi birst síðar í frumvarpi sem varð að lögum nr. 83/2008, um breyting á lögum nr. 6/2001. Í athugasemdum með frumvarpi, sem síðar varð að lögum nr. 83/2008, hafi verið vísað til frumvarpsins frá 2007 og lagt til að tekjur sem aflað væri vegna sölu rafrænna veðbandayfirlita skyldu ákvarðaðar í gjaldskrá og að þær skyldu renna til stofnunarinnar í samræmi við athugasemdir sem hafi komið fram í nefndaráliti efnahags- og skattanefndar. Loks hafi komið fram mikilvæg sjónarmið í athugasemdum við 14. gr. frumvarps laga nr. 83/2008, sem varð að 24. gr. laga nr. 6/2001. Af framangreindum ummælum í lögskýringargögnum megi þannig ráða, að bæði við setningu laga nr. 165/2007 og laga nr. 83/2008 hafi ætlun löggjafans verið sú að binda í lög þá skipan mála að gjöld samkvæmt gjaldskrá stefnda, Þjóðskrár Íslands, skyldu standa undir rekstrarkostnaði stofnunarinnar, hvort sem um væri að ræða kostnað vegna reksturs brunabótamats, fasteignamats eða fasteignaskrár. Þrátt fyrir að orðalag 2. mgr. 9. gr. og 1. mgr. og c-liðar 24. gr. laga nr. 6/2001 og ummæli í lögskýringargögnum með ákvæðunum gefi skýrt til greina að þau hafi að geyma heimild til álagningar og töku þjónustugjalda sem taka skuli mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta stefnda, Þjóðskrár Íslands, hafi umboðsmaður Alþingis komist að þeirri niðurstöðu að gjaldtökuheimild ákvæðanna næði ekki til annarra kostnaðarliða en grundvallarreglur stjórnsýsluréttar um þjónustugjöld gerðu ráð fyrir, þ.e. að hið sérgreinda endurgjald afmarkaðist við úrvinnslu og afhendingu upplýsinga. Stefnandi hafi gert niðurstöðu umboðsmanns að sinni í nokkrum atriðum og lagt fram álit hans. Þar virðist því slegið föstu að gjaldtaka samkvæmt 1. mgr. og c-lið 2. mgr. 24. gr. laga nr. 6/2001 skuli ekki endilega ákveðin með sama hætti og gjöld sem ákvörðuð séu á grundvelli a- og b-liðar 2. mgr. 24. gr., en í síðarnefndu ákvæðunum sé mælt fyrir um að gjald sveitarfélaga og vátryggingarfélaga fyrir afnot af fasteignamati, brunabótamati og kerfum því viðkomandi skuli að stærstum hluta standa straum af rekstrarkostnaði stofnunarinnar. Stefndu hafni því að unnt sé að álykta út frá framangreindum ákvæðum og lögskýringargögnum með þeim hætti sem umboðsmaður og stefnandi hafa gert. Samkvæmt orðanna hljóðan í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 6/2001 taki fyrirmæli ákvæðisins til gjaldskrár stofnunarinnar í heild sinni, þ.e. til allra gjalda sem stofnunin hafi heimild til að innheimta lögum samkvæmt. Ljóst þyki, að við ákvörðun fjárhæða einstakra gjalda í gjaldskrá skuli taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta stofnunarinnar þannig að umrædd gjöld standi straum af rekstrarkostnaði fasteignaskrár stefnda, Þjóðskrár Íslands. Fasteignaskrá hafi verið ætlað að standa alfarið undir eigin rekstri með tekjum af starfsemi sinni frá gildistöku laga nr. 83/2008 um breytingu á lögum nr. 6/2001, og á sama tíma gildistöku gjaldskrár nr. 1174/2008, þ.e. 1. janúar 2009. Stofnunin hafi því engra fjárframlaga notið, hvorki samkvæmt fjárlögum árið 2009 né fjárlögum 2010. Frá 1. júlí 2010 hafi Fasteignaskrá Íslands og stefndi, Þjóðskrá, verið sameinað, sbr. lög nr. 77/2010 um það efni. Fjárveitingar á árinu 2011 hafi hins vegar tekið til annarra óskyldra verkefna, svo sem vegabréfa, rafrænnar stjórnsýslu og almannaskráningar. Samkvæmt 24. gr. laga nr. 6/2001, eins og ákvæðinu hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 165/2007, sem gildi tóku 1. janúar 2008, sé stefnda, Þjóðskrá Íslands, heimilt að vinna úr og láta í té upplýsingar úr fasteignaskrá gegn gjaldi sem renni til stofnunarinnar samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra staðfesti, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna, sbr. 14. gr. laga nr. 83/2008 og 1. gr. laga nr. 165/2007. Þó að orðalag 1. mgr. 24. gr. laga nr. 6/2001 sé með þessum hætti telji stefndi, Þjóðskrá Íslands, að ekki sé unnt að líta svo á að í gjaldtökuheimildinni felist ekki jafnframt heimild til að ákvarða fjárhæð gjaldsins miðað við rekstrarkostnað fasteignaskrárinnar, enda sé mælt fyrir um það fyrirkomulag berum orðum í 2. mgr. 9. gr. laganna, sem 1. mgr. 24. gr. laganna vísi til. Stefndu byggi á því að skýra beri lögin þannig að heimilt hafi verið að láta fjárhæð gjalds fyrir afnot af fasteignaskrá taka mið af þeim kostnaði sem almennt liggi að baki rekstrarþætti skrárinnar. Stefndi, Þjóðskrá Íslands, telji þann skilning vera í fullu samræmi við fyrirmæli 1. mgr. og c-lið 24. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 9. gr. Með hliðsjón af framangreindu hafni stefndu alfarið málsástæðum stefnanda sem speglist af áliti umboðsmanns Alþingis þess efnis, að almenn ummæli í lögskýringargögnum með 24. gr. laga nr. 6/2001, um að gjöld skuli standa straum af rekstri stofnunarinnar, dugi ekki til að víkja frá grundvallarreglum stjórnsýsluréttar um þjónustugjöld við útreikning gjalda samkvæmt c-lið 2. mgr. 24. gr. Þvert á móti telji stefndu rétt að skýra ákvæðið þannig að það feli í sér frávik frá meginreglum stjórnsýsluréttarins þannig að við ákvörðun fjárhæð gjalda samkvæmt ákvæðinu skuli líta til annarra kostnaðarliða en grundvallarreglur stjórnsýsluréttarins um þjónustugjöld geri almennt ráð fyrir. Raunar telji stefndu að önnur niðurstaða sé með öllu ótæk með hliðsjón af fyrirmælum 2. mgr. 9. gr. laganna, lögskýringargögnum og þeim markmiðum sem búi að baki gjaldtökuheimildunum. Stefnandi byggi á því að gjaldtakan hafi verið andstæð tilskipun nr. 2003/98/EB. Stefndu telji að innleiðing hennar breyti engu í þessu sambandi. Í 6. gr. tilskipunarinnar sé mælt fyrir um meginreglur um gjaldtöku. Hinar umdeildu gjaldtökuheimildir og ákvarðanir fjárhæða gjalda samkvæmt þeim hafi að mati stefndu verið í fullu samræmi við fyrirmæli 6. gr. tilskipunarinnar. Samkvæmt minnisblaði Fasteignaskrár Íslands og skýringum Fjármálaráðuneytisins, hafi fjárhæðir gjalda fyrir vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók, eignastöðuvottorð og eignasöguvottorð, byggst á rekstraráætlun stofnunarinnar og áætlaðri skiptingu kostnaðar á einstaka rekstrarþætti, eða með öðrum orðum á skynsamlegri áætlun. Stefndu byggi á því að samkvæmt dómaframkvæmd hafi verið gerðar tilteknar kröfur til þess hvernig fjárhæð þjónustugjalda á grundvelli laga sé ákveðin eða rökstudd. Verði hún almennt að byggja á almennri námundun við þann kostnað sem hljótist af því að veita tiltekna þjónustu. Sé ekki unnt að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði, sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Þar sem ekki megi taka hærra þjónustugjald en almennt nemi kostnaði vegna þjónustu og sem kveðið sé á um í gjaldtökuheimildinni, hafi það grundvallarþýðingu að afmarka þá kostnaðarliði sem felldir verði undir þjónustugjaldið, þegar metið sé hversu hátt það megi vera. Stefndu byggi á því að slík greining verði að byggjast á lögskýringu á gjaldtökuheimildinni. Sé almennt litið svo á að gjaldtakan í heild sé ekki óeðlilega há miðað við þann kostnað sem henni sé ætlað að mæta, sett sé gjaldskrá og tengsl séu á milli gjaldtöku og veittrar þjónustu. Stefndu telji að við útreikning á fjárhæð þjónustugjalda megi taka tillit til beins kostnaðar af þeirri þjónustu sem veitt sé, svo og öðrum kostnaði ef hann sé í nánum og efnislegum tengslum við þjónustuna. Á hinn bóginn sé sumum þjónustugjöldum ætlað að standa undir tiltekinni starfsemi og telji stefndi að svo eigi við um gjaldtökuheimildir laga nr. 6/2001. Sérstök sjónarmið eigi því við þegar stofnunum sé að lögum ætlað að standa undir rekstri sínum með sérstakri tekjuöflun. Stefndu hafni því að gjald sem innheimt hafi verið á grundvelli laga nr. 88/1991, hafi ekki verið í samræmi við fyrirmæli 6. gr. nefndrar tilskipunar. Fjárhæð gjaldsins hafi verið ákvarðað í lagaákvæðinu sjálfu. Löggjafinn hafi því verið búinn að taka afstöðu til hvaða þátta gjaldtökuheimildin skyldi ná. Löggjafinn hafi heimild til að leggja á „annars konar þjónustugjald“ þegar um sé að ræða gjald fyrir þjónustu sem sé valkvæð. Lög nr. 88/1991 heimili slíka gjaldtöku. Það sem sé umfram renni þá ekki í ríkissjóð heldur í rekstur viðkomandi stofnunar. Jafnvel þótt tilskipun 2003/98/EB hafi verið innleidd hér á landi með setningu laga nr. 161/2006, um breytingu á upplýsingalögum, sem gildi hafi tekið 1. janúar 2007, hafni stefndu því að með gildistöku laganna hafi ákvæðum laga um aukatekjur ríkissjóðs, sem mæli fyrir um gjaldtökuheimildir meðal annars fyrir leyfisveitingar og þjónustu, verið rutt burt. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 161/2006 komi fram, að frumvarpið sé samið annars vegar til að auka möguleika einstaklinga og lögaðila til að endurnota og hagnýta upplýsingar frá hinu opinbera og hins vegar til að uppfylla skyldur íslenska ríkisins um að fella tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/98/EB inn í íslenskan rétt. Samkvæmt athugasemdum með fumvarpi sem varð að lögum nr. 161/2006, megi ráða, að gjaldtökuheimildir samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar einskorðist ekki undantekningarlaust við það, að gjald skuli einungis standa straum af kostnaði stjórnvalds af því að láta í té sérgreint endurgjald, heldur sé við ákvörðun fjárhæðar gjalds einnig heimilt að taka tilhlýðilegt tillit til rekstrarkostnaðar viðkomandi opinbers aðila, krefjist viðkomandi landslög þess. Þá megi ráða af því af því sem að framan hafi verið rakið, að ætlun löggjafans með setningu laga nr. 161/2006 hafi verið að takmarka enn frekar heimildir til handa stjórnvöldum til gjaldtöku fyrir endurnotkun upplýsinga, og ganga þannig lengra en fyrirmæli tilskipunarinnar hafi gert ráð fyrir í þessum efnum. Með hliðsjón af framangreindu hafni stefndu því alfarið að tilskipun nr. 2003/98/EB hafi ekki verið innleidd í landsrétt með réttum hætti eða að gjaldtaka samkvæmt lögum um aukatekjur ríkissjóðs hafi gengið í berhögg við 6. gr. tilskipunarinnar. Þvert á móti hafi gjaldtakan verið í fullu samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Þótt vilji löggjafans hafi verið sá að að þrengja gjaldtökuheimildir í landslögum enn frekar, miðað við það sem mælt hafi verið fyrir um í 6. gr. tilskipunarinnar, þá sé ekki grundvöllur til að skýra 27. gr. laga nr. 50/1996 og/eða 14. gr. laga nr. 88/1991, með svo þröngum hætti að 6. gr. tilskipunarinnar girði fyrir að umrædd ákvæði gætu falið í sér heimild til töku gjalds þar sem fjárhæð þess miðaðist við rekstrarkostnað Fasteignaskrár Íslands. Eða með öðrum orðum að heimilt hafi verið að taka tilhlýðilegt tillit til krafna landslaga um að stofnunin stæði undir sér fjárhagslega. Helgist sú niðurstaða af því að ákvæði tilskipunarinnar geri ráð fyrir að taka megi tillit til lagaákvæða viðkomandi lands sem mæli fyrir um að gjaldtaka standi straum af rekstrarkostnaði og af því að löggjafinn hafi með 6. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1996 kveðið á um að ákvæðið víki fyrir öðrum gjaldtökuákvæðum sem heimili víðtækari gjaldtöku. Þessu sjónarmiði til stuðnings skuli bent á að 24. - 28. gr. laga nr. 50/1996 myndi nýjan kafla sem innleiði ákvæði tilskipunar EB nr. 2003/98, um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. Athugasemdir við þessi ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 161/2006, taki því í heild sinni til umræddra ákvæða. Með hliðsjón af framangreindu mótmæli stefndu því að 550 króna gjald fyrir vélræna fyrirspurn úr þinglýsingabókum, sem byggst hafi á útreikningi á kostnaðarliðnum samkvæmt rekstraráætlun Fasteignaskrár Íslands, hafi verið óhóflegt eða með einhverjum hætti gengið í berhögg við ákvæði tilskipunar nr. 2003/98/EB eða ákvæði landslaga á þeim tíma sem gjaldið hafi verið innheimt af stefnanda, 1. janúar 2008 til 31. desember 2008. Stefnandi haldi því fram í 21. tölulið í stefnu að gjaldheimta fyrir uppflettingar á eignum sem tengst hafi kennitölu úr þinglýsingabók (700 krónur fyrir hverja uppflettingu) og uppflettingar á tölvuskjá (14 krónur fyrir hverja uppflettingu) fyrir tímabilið 1. janúar 2008 til 31. desember 2008, hafi brotið í bága við þágildandi 24. gr. laga nr. 6/2001 eins og þeirri grein hafi verið breytt með lögum nr. 165/2007. Byggi stefnandi á því að ákvæði gjaldskrár nr. 17/2001, sem mælt hafi fyrir um gjaldtökuheimildirnar, hafi gengið í berghögg við fyrirmæli 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins, þar eð af þeim ákvæðum leiði, að óheimilt sé að taka þjónustugjald sem nemi hærri fjárhæð en almennt kosti að veita hið sérgreinda endurgjald. Þá komi einnig fram í stefnu að kröfur sem að þessu lúti byggi einnig á málsástæðum undir töluliðum 13 - 18 í stefnu, um áhrif innleiðingar tilskipunar nr. 2003/98/EB í íslenskan rétt. Stefndu hafni þessum málsástæðum stefnanda og telja að umræddar gjaldtökuheimildir hafi haft fullnægjandi lagastoð í þágildandi 24. gr. laga nr. 6/2001, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna. Þá mótmæli stefndu því að ekki hafi hlotist neinn kostnaður af því að safna upplýsingunum og veita þær og/eða að kostnaðarútreikningar sem legið hafi gjaldtökuheimildum í gjaldskránni til grundvallar hafi brotið í bága við lög. Samkvæmt 7. gr. gjaldskrár Fasteignamats ríkisins fyrir upplýsingar úr Landskrá fasteigna o.fl., nr. 17/2001, hafi gjaldskráin verið sett með heimild í 24. gr. laga nr. 94/1976, en lögin hafi verið endurútgefin sem lög nr. 6/2001, sbr. lög nr. 47/2000. Með 1. gr. laga nr. 165/2007, um breytingu á lögum nr. 6/2001, sem gildi hafi tekið 1. janúar 2008, hafi 24. gr. laga nr. 6/2001, verið breytt. Með vísan til athugasemda með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 165/2007 og þeirra sjónarmiða sem að framan séu rakin um þá lögskýringarleið sem stefndu telji að beita eigi í þessu sambandi, sé á því byggt að fjárhæðir gjalda annars vegar fyrir hverja uppflettingu á eignum tengdum kennitölu og hins vegar fyrir hverja uppflettingu á tölvuskjá hafi verið réttilega reiknaðar og að gjaldskrá nr. 17/2001 brjóti ekki í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar eða lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Í stefnu byggi stefnandi kröfu sína um endurgreiðslu ætlaðra oftekinna gjalda vegna vélrænna fyrirspurna úr þinglýsingabók ökutækja á tímabilinu 1. janúar 2009 til 31. desember 2011 á því, að engin lagaheimild hafi verið til staðar til töku gjaldsins og því hafi gjaldtakan brotið í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Stefndu hafni því. Af fyrirliggjandi lögum og lögskýringargögnum verði ráðið, að löggjafinn hafi ætlað þeirri breytingu sem gerð var á lögum nr. 6/2001, með 14. gr. laga nr. 83/2008, að leysa af hólmi þá gjaldtökuheimild sem kveðið hafi verið á um í 25. tl. 14. gr. laga nr. 88/1991, þ.e. fyrir vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabókum. Verði þetta meðal annars ráðið af greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 181/2011, um breytingu á lögum nr. 6/2001. Með nefndri 14. gr. laga nr. 83/2008 hafi verið gerðar breytingar á 24. gr. laga nr. 6/2001 og vísist einkum til c liðar breytingarinnar um gjald fyrir vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók. Stefndu telji að framangreindur c-liður gildi í málinu þar sem þar sé kveðið á um heimild til að innheimta gjald fyrir vélrænar fyrirspurnir í þinglýsingabók. Með þinglýsingabók sé ekki einungis átt við færslu meginatriða skjala, sem þinglýsa eigi um fasteignir, heldur jafnframt sams konar færslur skjala um lausafé, loftför, skip og ökutæki. Samkvæmt þinglýsingalögum sé gert ráð fyrir að færa megi þinglýsingabækur á tölvutæku formi. Öll skjöl sem komið sé með til þinglýsinga séu nú færð í þinglýsingahluta fasteignaskrár sem stefndi, Þjóðskrá Íslands, haldi og reki. Fasteignaskrá sé sameiginlegur gagnabanki þinglýsingaskráningar sýslumanna, stefnda, Þjóðskrár Íslands, og sveitarfélaga, þar sem séu fasteignir, ökutæki, skip og lausafé. Með því að löggjafinn hafi þannig heimilað með framangreindri breytingu á ákvæði 24. gr. laga nr. 6/2001, sbr. 14. gr. laga nr. 83/2008, innheimtu gjalda fyrir vélrænar fyrirspurnir með vísan til þinglýsingabóka, þá verði að telja að slík gjaldtökuheimild nái, eðli málsins samkvæmt, einnig til vélrænna fyrirspurna úr þinglýsingabók ökutækja. Verði heldur ekki ráðið af orðalagi lagaákvæðisins að það takmarkist með einhverjum hætti við ákveðnar þinglýsingabækur, svo sem vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók fasteigna. Svo sem áður segi þá njóti þessi skilningur stuðnings í lögskýringargögnum, en í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 83/2008, sé tekið fram að á meðal þeirra gjalda sem löggjafinn telji að kveða eigi á um í gjaldskrá stofnunarinnar til að standa straum af kostnaði vegna starfsemi hennar, sé gjald vegna rafrænna veðbandayfirlita sem áður hafi runnið í ríkissjóð og hafi gjöld vegna rafrænna veðbandayfirlita ökutækja verið þar á meðal. Þá sé bent á að í 8. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 sé að finna ákvæði um þinglýsingabækur og tilhögun þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. færi þinglýsingastjórar ferns konar bækur; fasteignabók um skjöl er varði fasteignir, skipabók um skjöl er varði öll skip sem skráningarskyld séu, bifreiðabók um skjöl er bifreiðar varði og lausafjárbók um öll skjöl er varði lausafé almennt. Jafnvel þó að framangreind gjaldtökuheimild hafi ekki ratað í gjaldskrár vegna þjónustu stefnda, Þjóðskrár Íslands, á framangreindu tímabili þá byggi stefndu á því og telji hafið yfir vafa að gjaldtökuheimildin hafi verið til staðar í lögum. Þegar af þeirri ástæðu sé því mótmælt að umrædd gjaldtaka hafi átt sér stað án lagaheimildar. Þvert á móti telji stefndu að fullnægjandi heimild hafi verið fyrir hendi, fyrst til handa Fasteignaskrár Íslands og síðar stefnda, Þjóðskrár Íslands. Stefnandi byggi á því að verði ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að lagaheimild fyrir innheimtu gjaldsins hafi ekki verið fyrir hendi, þá eigi sjónarmið sem rakin séu í töluliðum 36-39 í stefnu við að breyttu breytanda. Verði ekki fallist á það, þá eigi við sjónarmið sem rakin eru í töluliðum 13-18 í stefnu. Stefndu hafni þessum málsástæðum með vísan til þess sem rakið hafi verið að framan og þess er síðar komi fram. Í stefnu sé vikið að kröfu stefnanda um endurgreiðslu ætlaðra oftekinna gjalda úr hendi stefnda, Þjóðskrár Íslands, sem innheimt hafi verið á grundvelli gjaldskrár nr. 1174/2008 á tímabilinu frá 1. janúar 2009 til 31. desember 2011. Byggi stefnandi á því að því fari fjarri að kostnaður við að veita umræddar upplýsingar hafi getað numið þeim fjárhæðum, sem greiddar hafi verið. Virðist stefnandi í þessu sambandi einkum líta til þess að þar sem Fasteignamati ríkisins hafi verið skylt að halda Landskrá fasteigna hafi nánast enginn kostnaður hlotist af því að veita stefnanda umræddar upplýsingar. Stefndu hafni þessum fullyrðingum og málsástæðum stefnanda og byggi á að gjaldskrá nr. 1174/2008, vegna þjónustu Fasteignaskrár Íslands, hafi verið sett með heimild í 24. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 6/2001. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 83/2008, sem breytt hafi ákvæði 24. gr. laga nr. 6/2001, hafi meðal annars átt að kveða á um innheimtu gjalda fyrir vélrænar fyrirspurnir úr þinglýsingabók í gjaldskrá stofnunarinnar. Samkvæmt athugasemdum um ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 83/2008 hafi verið gert ráð fyrir því, að umrætt gjald skyldi, ásamt öðrum þar tilgreindum gjöldum sem mæla hafi átti fyrir um í gjaldskránni, stæðu undir þeim kostnaði sem hlytist af því að reka starfsemi Fasteignaskrár Íslands, og síðar stefnda, Þjóðskrár Íslands. Vísist hér jafnframt til ákvæðis 9. gr. laganna. Ráðstöfun umrædds gjalds sé með öðrum orðum lögbundin og sé þjónustugjöldunum einungis varið til þeirra útgjaldaliða sem heimilt hafi verið að leggja til grundvallar við útreikning gjaldsins. Því hafi það grundvallarþýðingu að afmarka þá kostnaðarliði sem falli undir gjaldið. Eins og áður greini hafi gjaldtaka Fasteignaskrár Íslands, síðar stefnda, Þjóðskrár Íslands, byggst á rekstraráætlun stofnunarinnar og áætlunum við skoðun á því hvernig tekjur gætu mætt gjöldum, allt þar til nákvæm kostnaðargreining Deloitte ehf. á einstökum þjónustuþáttum stofnunarinnar hafi legið fyrir í upphafi árs 2012. Hafi það helgast af því að vegna fjölbreyttra verkefna stofnunarinnar hafi reynst afar flókið að reikna út fjölda eininga og þjónustuþátta svo að unnt væri að taka upp nákvæma greiningu á rekstrarkostnaði stofnunarinnar, svo sem lög nr. 6/2001, ásamt síðari breytingum, hafi gert áskilnað um. Stefndu telji það því engum vafa undirorpið, að vilji löggjafans hafi staðið til þess að umrædd gjöld skyldu standa undir rekstrarkostnaði starfsemi stofnunarinnar. Þegar af þeirri ástæðu telji stefndu að niðurstaða umboðsmanns Alþingis, sem fram komi í áliti hans í máli nr. 5769/2009, og stefnandi vísi til, geti ekki stutt kröfur stefnanda. Það að fjármögnun og starfsemi stofnunarinnar hafi verið breytt verulega með setningu laga nr. 165/2007 og 83/2008, sem breytt hafi lögum nr. 6/2001, þar sem meðal annars hafi verið gert ráð fyrir að stefndi, Þjóðskrá Íslands, fengi ekki sérstök fjárframlög til reksturs stofnunarinnar, heldur ættu notendur skrárinnar að bera kostnað af rekstri hennar, renni traustum stoðum undir málatilbúnað stefndu. Þá sé því mótmælt að með þessu fyrirkomulagi séu rofin tengsl milli gjaldtöku og veittrar þjónustu þannig að það sé háð óvissu hvort heildargjaldtaka svari til kostnaðar, sem af rekstri starfsemi stefndu, Þjóðskrár Íslands, leiði. Mótmæli stefndu því einnig að innheimta gjalda samkvæmt gjaldskrá nr. 1174/2008 brjóti með einhverjum hætti í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, eða sé með einhverjum hætti notuð í skattalegu sjónarmiði um almenna tekjuöflun umfram þann kostnað sem henni sé ætlað að standa undir. Fyrir þjónustugjöld sem innheimt séu á grundvelli gjaldskrár nr. 1174/2008 komi sérgreint fyrirfram skilgreint endurgjald. Á hinn bóginn fái greiðendur skatta ekki í sinn hlut neitt sérgreint endurgjald, þó að þeir njóti óbeint góðs af skattgreiðslum sínum. Þegar ekki sé til staðar skattlagningarheimild í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar sé óheimilt að byggja fjárhæð þjónustugjalds á sjónarmiðum um almenna tekjuöflun. Þegar um sé að ræða einfalda lagaheimild til töku þjónustugjalds sé talið að gjaldið megi ekki vera hærra en sá kostnaður sem almennt hljótist af því að veita umrædda þjónustu. Ákvörðun á fjárhæð þjónustugjalda verði jafnan að byggjast á traustri nálgun á þeim kostnaði sem almennt hljótist af því að veita umrædda þjónustu. Ef ekki sé unnt að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði, sé heimilt að mati stefndu að byggja útreikninga og áætlun á skynsamlegri áætlun. Greining á kostnaðarliðum sem felldir verði undir þjónustugjaldið byggist á lögskýringu á gjaldtökuheimildinni. Þekkt sé að sumum þjónustugjöldum sé ætlað að standa undir tiltekinni starfsemi eða rekstri stofnana. Þjónustugjöld verði almennt ekki skýrð svo, að þeim sé ætlað að standa undir öllum rekstrarkostnaði stofnunar nema að það komi skýrt fram í lögum. Fordæmi séu fyrir slíkum gjaldtökuheimildum í lögum og megi í því sambandi vísa til 1. mgr. 7. gr. laga nr. 81/1992, um vatnsveitur, og 18. gr. laga nr. 100/1992, um vog, mál og faggildingu. Að mati stefndu eigi þetta einmitt við um þau gjöld sem deilt sé um, enda komi skýrt fram í 9. gr. laga nr. 6/2001, að við ákvörðun og setningu gjaldskrár skuli taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta stefnda, Þjóðskrár Íslands. Eins og áður geti, þá telji stefndu að fyrirmæli 9. gr. taki til allra gjaldtökuheimilda sem tilgreind séu í 24. gr. laganna, þ.e. ákvæðisins í heild sinni. Á hinn bóginn sé við útreikning á fjárhæð gjalda í öðrum tilvikum yfirleitt einungis miðað við beinan kostnað af veittri þjónustu og annan kostnað að því gefnu að hann sé í nægjanlega nánum og efnislegum tengslum við þjónustuna. Til stuðnings framangreindu byggi stefndu á því að fyrir liggi í málinu greiningar á kostnaði við þau þjónustugjöld sem kröfur stefnanda taki til. Vísi stefndu í bréf stefnda, Þjóðskrár, frá 13. júlí 2010, þar sem gjöldin séu útskýrð með tilliti til rekstrarþátta stofnananna. Þá liggi fyrir minnisblað frá 18. janúar 2010 og yfirlit kostnaðar í ljósi tekjuáætlunar og skiptingar milli deilda. Enn vísist til kostnaðargreiningar Deloitte fyrir stefnda, Þjóðskrá, frá í janúar 2012. Stefndu hafi einnig bakreiknað þá kostnaðargreiningu. Í öllum tilvikum sjáist að umrædd gjöld hafi verið ákveðin og innheimt í samræmi við framangreindar lagaheimildir og þá námundun sem þjónustugjöld verði að taka mið af. Kostnaðargreining fyrir árið 2011 á 20 kr., 40 kr., 60 kr. og 80 kr. einingarverðs fyrir upplýsingar úr ,,hverju svæði fasteignarhluta fasteignaskrár” eftir fjölda svæða skv. gjaldskrá nr. 1174/2008 hafi verið 20 kr., 40 kr., 60 kr., og 80 kr. en ekki sé fyrirliggjandi bakreiknað kostnaðarverð vegna áranna 2009, 2010 og 2011 enda um mjög lágar upphæðir að ræða. Kostnaðargreining fyrir 2011 á 1000 króna mánaðarlegu þjónustugjaldi skv. gjaldskrá nr. 1174/2008 hafi verið 2731 krónur og sé kostnaður þeirrar þjónustu því margfalt hærri gjaldinu og því hafi það ekki þótt þjóna tilgangi að bakreikna gjaldið fyrir árin 2009, 2010 og 2011. Eins og sjáist af kostnaðargreiningunni sé kostnaður í reynd hærri þegar ekki sé um rafrænar fyrirspurnir að ræða. Þá verði einnig að hafa í huga þá upphaflegu greiningu sem byggt hafi á reynslu og fyrr hafi verið vikið að. Saman sýni gögnin fram á að gjaldskrár og gjöld samkvæmt þeim hafi ekki verið óeðlilega há miðað við heildarkostnað í ljósi þess hvernig löggjafinn hafi ætlað umræddum stofnunum að afla tekna til starfseminnar. Til vara sé krafist stórfelldrar lækkunar, með vísan til framangreindra málsástæðna, verði fallist á einhver sjónarmiða stefnanda sem leitt geti til endurgreiðslu, að því marki sem stefnandi hafi ekki innheimt gjöldin af viðskiptamönnum sínum. Meta verði að álitum, ef talið verði að þjónustugjöld hafi verið óeðlilega há og að því marki oftekin. Endurgreiðslukrafa verði því ekki umfram sem því nemi að mati dómsins. Beri þá einungis að fallast á kröfur stefnanda að álitum, að því leyti. Frá því verði einnig í öllum tilvikum að draga alla álagningu, tekjur eða hagnað sem stefnandi hafi sjálfur haft af gjaldtökunni. Einnig sé á því byggt, auk tómlætis stefnanda, að kröfur hans séu fyrndar að hluta, sbr. ákvæði fyrningarlaga nr. 50/2007 og laga 29/1995 ef á þeim verði byggt. Af hálfu stefndu sé kröfum um vexti og dráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Til stuðnings kröfum stefndu um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Í þinghaldi 21. september 2012 lagði stefnandi fram kröfu um öflun ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Í þinghaldi 7. desember sama ár var kveðinn upp úrskurður um öflun ráðgefandi álits. Leitað var ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi: 1. Er það samrýmanlegt EES-rétti, sérstaklega 6. gr. tilskipunar nr. 2003/98/EB, sbr. ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 105/2005, að innheimta gjald fyrir hverja vélræna fyrirspurn úr þinglýsingabók ef þannig háttar til að við ákvörðun gjaldsins hefur ekki legið fyrir útreikningur á ,,heildartekjum“ og ,,kostnaði“ í skilningi 6. gr. tilskipunarinnar? 2. Samrýmist það 6. gr. tilskipunarinnar ef við ákvörðun ,,kostnaðar“ í skilningi hennar er horft fram hjá: a. tekjum hins opinbera, sem verða til við söfnun gagna, í formi gjalda sem einstaklingar og fyrirtæki greiða fyrir skráningu löggerninga í þinglýsingabók og b. tekjum hins opinbera, sem verða til við söfnun gagna, í formi skatta sem eru innheimtir sem stimpilgjöld af skráðum löggerningum samtímis því að einstaklingar og fyrirtæki leita eftir skráningu þeirra í þinglýsingabók? Álit EFTA-dómstólsins er frá 16. desember 2013. Kvað dómstóllinn í fyrsta lagi upp það álit, að samkvæmt 6. og 7. gr. tilskipunar 2003/98/EB væri gerð krafa um það, í þeim tilvikum þar sem gjald væri innheimt vegna endurnotkunar upplýsinga frá hinu opinbera, að efnisleg athugun hafi farið fram þegar fjárhæð gjaldsins væri ákveðin. Athugunin yrði að sýna fram á að heildartekjur af slíkri gjaldtöku færu ekki fram úr kostnaði við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu gagna, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. Ef óvissa ríkti um þá þætti sem máli skiptu fyrir útreikningana, yrði í það minnsta að gera áætlun. Grundvöll útreikninga yrði þó aðeins að gera aðgengilegan þegar um hann væri beðið. Það gilti óháð því hvort fjárhæð gjaldsins væri ákveðin með lögum af þar til bæru yfirvaldi, eða með öðrum hætti. Í annan stað kvað dómstóllinn upp það álit að þegar kostnaður í skilningi 6. gr. tilskipunarinnar væri ákveðinn, væri heimilt að telja með kostnað sem opinber aðili hefði af upphaflegri söfnun og framleiðslu þeirra gagna sem um ræddi. Skyldu þá allar tekjur sem yrðu til vegna þeirra, til dæmis gjöld og skattar eins og stimpilgjöld, sem lækkuðu eða kæmu til móts við þann kostnað, einnig teknar með í reikninginn. Í þriðja lagi kvað dómstóllinn upp það álit að líta mætti til krafna sem gerðar væru til opinberra stofnana um að þær stæðu undir sér fjárhagslega þegar lagt væri mat á kostnað samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar. Þetta ætti við að því marki að einungis væri litið til kostnaðarþátta, ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta, sem tengdist þeirri gagnavinnslu sem nauðsynleg væri til að gera endurnotkun mögulega í samræmi við 6. gr. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi fyrirsvarsmaður stefnanda, fyrirsvarsmaður stefnda, Þjóðskrár Íslands, og fjármálastjóri stefnda, Þjóðskrár. V Stefndu telja málsgrundvöll stefnanda ekki standast lög. Þannig geti stefnandi ekki haft uppi endurkröfu á grundvelli laga nr. 29/1995, þar sem stefnandi sé milligönguaðili um miðlun upplýsinga og innheimtu gjalda vegna upplýsinga frá stefnda, Þjóðskrá Íslands, en ekki gjaldandi í skilningi laganna. Önnur niðurstaða myndi leiða til þess að stefnandi myndi auðgast með óréttmætum hætti, þar sem hann hafi endurkrafið viðsemjendur sína um umrætt gjald, auk álagningar. Stefnandi kveður stefnda, Þjóðskrá Íslands, selja stefnanda upplýsingar úr tölvuskrám sem stefndi haldi. Að baki samningssambandi stefnanda og stefnda, Þjóðskrár, séu samningar sem gerðir hafi verið á árunum 2004 og 2007, svo sem fyrirsvarsmaður stefnanda staðfesti fyrir dóminum í aðilaskýrslu. Byggt sé á málsástæðum um ólögmæta gjaldtöku og endurgreiðslu eftir lögum nr. 29/1995. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga skulu stjórnvöld, sem innheimta skatta eða gjöld, endurgreiða fé það sem ofgreitt reynist, lögum samkvæmt. Samkvæmt 2. gr. laganna skal við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda samkvæmt 1. gr. laganna, greiða gjaldanda vexti, sem skulu vera þeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveður og birtir. Samkvæmt samningum stefnanda og Fasteignamats ríkisins, frá 24. febrúar 2004, annars vegar og 30. mars 2004, hins vegar, gilda báðir samningar um framkvæmd á beinlínuaðgangi notenda stefnanda að fasteignahluta Landskrár fasteigna, samningsgerð við viðskiptavini, útreikning gjalda, útsendingu reikninga til viðskiptavina og innheimtu þeirra. Fram kemur að samningarnir gildi hins vegar ekki um aðgang starfsmanna stefnanda að fasteignahluta Landskrár fasteigna, né öðrum skrám Fasteignamats ríkisins. Er stefnanda heimilt að miðla upplýsingum til notenda sinna úr fasteignahluta Landskrár fasteigna með beinlínutengingu í gegnum vefsetur stefnanda. Stefnanda ber að annast samningsgerð við notendur, sem óska eftir beinlínuaðgangi að fasteignahlutanum. Sá samningur skal gerður á samningsformi sem Fasteignamat ríkisins hefur samþykkt. Skal miðlun stefnanda á upplýsingum úr fasteignahluta Landskrár fasteigna framkvæmd í sérstöku viðmóti á vefsetri stefnanda, þar sem fram kemur að um upplýsingar frá Fasteignamati ríkisins sé að ræða. Skal stefnandi sjá um innheimtu gjalda vegna uppflettinga og annarra gjalda hjá notendum vefseturs stefnanda. Ber stefnanda að greiða Fasteignamati ríkisins fyrir hverja uppflettingu í Landsskrá fasteigna, framkvæmda á vefsetri stefnanda, í samræmi við ákvæði gildandi laga, reglugerða eða gjaldskrár. Fasteignamat ríkisins skal senda stefnanda reikning eftir hver mánaðarmót fyrir heildaruppflettingar notenda í fasteignahluta Landskrár fasteigna í vefsetri stefnanda sem framkvæmdar hafa verið á undangengnum mánuði. Samningur á milli stefnanda og Fasteignamats ríkisins, frá 5. september 2007, um sölu veðbandayfirlita úr þinglýsingahluta bifreiða, hefur að geyma hliðstæða samningsskilmála. Samkvæmt því sem að framan greinir hafa viðskiptavinir stefnanda annars vegar beinlínutengingu við tölvukerfi stefnda, Þjóðskrár, eða þeir nýta sér vefsetur stefnanda, sem þá skal vera í sérstöku viðmóti þar sem fram kemur að um sé að ræða upplýsingar frá stefnda, Þjóðskrá Íslands. Er því í öllum tilvikum um það að ræða að upplýsingum úr tölvukerfum stefnda, Þjóðskrár Íslands, er miðlað áfram, af hálfu stefnanda, til viðskiptavina stefnanda, sem innheimtir gjöld fyrir upplýsingarnar hjá viðskiptavinunum og stendur skil á þeim mánaðarlega til stefnda, Þjóðskrár. Ákvæði laga nr. 29/1995 taka annars vegar til stjórnvalda og hins vegar gjaldenda. Lögin skilgreina ekki hverjir teljist gjaldendur. Ætla verður þó að með því sé átt við þá einstaklinga eða lögaðila sem á endanum bera fjárhagslegar byrgðar af ofteknum sköttum eða gjöldum. Önnur niðurstaða kynni að leiða til ólögmæts ávinnings gjaldenda, á kostnað stjórnvalda. Ganga verður út frá því að stefnandi hafi lagt gjald á umræddar uppflettingar, til að standa straum af kostnaði við starfsemi sína, auk eðlilegs ávinnings af starfseminni. Að því gefnu hafi stefnandi því ekki borið fjárhagslegar byrgðar vegna starfsemi sinnar fyrir þau tímabil sem hann krefur stefnda um endurgreiðslu gjalda. Viðurkenning á endurgreiðslu hinna umkröfðu gjalda myndi þar af leiðandi hafa í för með sér ólögmætan ávinning fyrir stefnanda. Í þessu ljósi er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi verið milligönguaðili og geti ekki, eins og hér háttar til, talist gjaldandi í skilningi laga nr. 29/1995. Þegar af þessari ástæðu verða stefndu sýknuð af kröfum stefnanda. Rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Reimar Snæfells Pétursson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefndu Einar Karl Hallvarðsson hæstaréttarlögmaður. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, íslenska ríkið og Þjóðskrá Íslands, eru sýkn af kröfum stefnanda, Creditinfo Lánstrausts hf. DÓMUR DÓMSTÓLSINS 16. desember 2013[1] (Tilskipun 2003/98/EB um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera Meginreglur um gjaldtöku Gagnsæi Hugtakið „kostnaður“ Kröfur um að opinber aðili standi undir sér fjárhagslega) Mál E-7/13, BEIÐNI samkvæmt 34. gr. samningsins milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins, frá Héraðsdómi Reykjavíkur, í máli Creditinfo Lánstraust hf. gegn Þjóðskrá Íslands og íslenska ríkinu varðandi túlkun á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/98/EB frá 17. nóvember 2003 um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. DÓMSTÓLLINN, skipaður dómurunum: Carl Baudenbacher, forseta, Per Christiansen, framsögumanni, og Páli Hreinssyni, dómritari: Gunnar Selvik, hefur, með tilliti til skriflegra greinargerða frá: - Stefnanda, í fyrirsvari er Reimar Pétursson, hrl. - Stefndu, í fyrirsvari sem umboðsmaður er Einar Karl Hallvarðsson, ríkislögmaður. - Eftirlitsstofnun EFTA (ESA), í fyrirsvari sem umboðsmenn eru Xavier Lewis, framkvæmdastjóri lögfræði- og framkvæmdasviðs, Auður Ýr Steinarsdóttir og Catherine Howdle, lögfræðingar á lögfræði- og framkvæmdasviði. - Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, í fyrirsvari sem umboðsmenn eru Gerald Braun og Nicola Yerrell, hjá lagaskrifstofu framkvæmdastjórnarinnar. með tilliti til skýrslu framsögumanns, og munnlegs málflutnings lögmanns stefnanda, Reimars Péturssonar, umboðsmanns stefndu, Einars Karls Hallvarðssonar, fulltrúa ESA, Catherine Howdle, og fulltrúa framkvæmdastjórnarinnar, Nicola Yerrell, sem fram fór 23. október 2013, kveðið upp svofelldan Dóm I Löggjöf EES-réttur 1 Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/98/EB frá 17. nóvember 2003 um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera (Stjtíð. ESB 2003 L 345, bls. 90) (tilskipunin) var tekin upp í XI. viðauka EES-samningsins, lið 5k, samkvæmt ákvörðun Sameiginlegu EES-nefndarinnar 105/2005 frá 8. júlí 2005 (Stjtíð. ESB 2005 L 306, bls 41). Ákvörðunin tók gildi 1. september 2006. 2 Í 5., 9. og 14. lið formálsorða tilskipunarinnar segir: (5) Eitt af meginmarkmiðunum með því að koma á fót innri markaði er að skapa skilyrði sem stuðla að þróun þjónustu sem nær til alls Bandalagsins. Upplýsingar frá hinu opinbera eru mikilvægur efniviður í stafrænar vörur og þjónustu og verða jafnvel enn mikilvægari uppspretta efnis eftir því sem þráðlaus efnisþjónusta þróast. Víðtæk landfræðileg útbreiðsla yfir landamæri mun einnig skipta sköpum í þessu samhengi. Auknir möguleikar á að endurnota upplýsingar frá hinu opinbera ættu m.a. að gera evrópskum fyrirtækjum kleift að hagnýta möguleika þeirra og stuðla að hagvexti og atvinnusköpun. (9) Þessi tilskipun felur ekki í sér skyldu til að heimila endurnotkun gagna. Það er áfram ákvörðun aðildarríkisins eða hlutaðeigandi opinbers aðila hvort heimila skuli slíka endurnotkun eða ekki. Þessi tilskipun gildir um gögn sem gerð eru aðgengileg til endurnotkunar þegar opinberir aðilar gefa út leyfi fyrir upplýsingum, selja, dreifa, skiptast á eða gefa út upplýsingar. [...] (14) Ef gjald er tekið fyrir skulu heildartekjurnar ekki vera meiri en sem nemur heildarkostnaðinum við að safna, framleiða, fjölfalda og dreifa gögnunum auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni að teknu tilhlýðilegu tilliti til þeirra krafna sem gerðar eru til viðkomandi opinbers aðila, þar sem það á við, um að hann standi undir sér fjárhagslega. Framleiðsla felur í sér að búa til gögnin og setja þau saman, og dreifing getur einnig falið í sér stuðning við notendur. Þar eð koma ber í veg fyrir of háa verðlagningu skulu efri mörk gjalds miðast við endurheimt kostnaðar, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni, í samræmi við gildandi reikningsskilareglur og viðeigandi aðferðir við kostnaðarútreikninga hlutaðeigandi opinberra aðila. Efri mörk gjalda, sem eru sett í þessari tilskipun, eru með fyrirvara um rétt aðildarríkjanna eða opinberra aðila til að innheimta lægri gjöld eða engin gjöld og aðildarríkin skulu hvetja opinbera aðila til að gera gögn aðgengileg gegn gjaldi sem er ekki hærra en lágmarkskostnaður við að fjölfalda gögnin og dreifa þeim. 3 Samkvæmt 1. gr. eru í tilskipuninni settar lágmarksreglur um endurnotkun og hagnýtar leiðir til að auðvelda endurnotkun gagna sem til eru og eru í vörslu opinberra aðila. 4 Í 4. mgr. 2. gr. tilskipunarinnar er endurnotkun skilgreind með eftirfarandi hætti: „endurnotkun“: notkun einstaklinga eða lögaðila á gögnum í vörslu opinberra aðila í viðskiptaskyni eða tilgangi sem ekki er viðskiptalegs eðlis, sem er annar en upphaflegur tilgangur hins opinbera með því að búa gögnin til. Skipti á gögnum milli opinberra aðila sem einungis eru til að sinna opinberu starfssviði þeirra er ekki endurnotkun, 5 Í 6. gr. tilskipunarinnar segir, um meginreglur um gjaldtöku: Ef gjald er tekið skulu heildartekjurnar af því að láta í té og leyfa endurnotkun gagna ekki vera meiri en kostnaðurinn við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. Gjöld skulu vera kostnaðartengd á viðkomandi uppgjörstímabili og reiknuð út í samræmi við þær reikningsskilareglur sem gilda um þann opinbera aðila sem málið varðar. 6 Í 7. gr. tilskipunarinnar segir, um gagnsæi: Öll skilyrði sem gilda um endurnotkun á gögnum í vörslu opinberra aðila og stöðluð gjöld fyrir hana skulu ákveðin fyrir fram og birt með rafrænum hætti ef unnt er og við á. Ef þess er óskað skal opinber aðili tilgreina grundvöll útreikninga á gjaldinu sem birt er. Hlutaðeigandi opinberir aðilar skulu einnig tilgreina til hvaða þátta er tekið tillit við útreikninga á gjöldum í undantekningartilvikum. Opinberir aðilar skulu tryggja að umsækjendum um endurnotkun gagna sé gerð grein fyrir þeim leiðum sem tiltækar eru til að leggja fram kvartanir varðandi úrskurði eða venjur sem hafa áhrif á þá. Landsréttur 7 Tilskipun 2003/98/EB var innleidd í íslenska löggjöf með lögum nr. 161/2006 sem breyttu upplýsingalögum nr. 50/1996 og bættu við þau nýjum kafla (VIII. kafla um endurnot opinberra upplýsinga). Þann 1. janúar 2013, eftir að málaferli þau sem hér um ræðir voru hafin fyrir héraðsdómi tóku núverandi upplýsingalög nr. 140/2012 gildi. VII. kafli gildandi upplýsingalaga, um endurnot opinberra upplýsinga, svarar til VIII. kafla fyrri laga með áorðnum breytingum. 8 Samkvæmt 6. mgr. 27. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996 er heimilt að taka gjald fyrir að veita aðgang að upplýsingum úr opinberum skrám. Skal hlutaðeigandi stjórnvald setja sér gjaldskrá sem ráðherra staðfestir. 9 Þjóðskrá Íslands er ríkisstofnun sem heyrir undir innanríkisráðuneytið. Meðal verkefna sem Þjóðskrá hefur með höndum eru skráning margvíslegra upplýsinga um íbúa landsins og fasteignir. Þjóðskrá veitir ýmsa þjónustu sem við kemur matsgerðum, rafrænum aðgangi að skrám hennar og útgáfu vottorða, vegabréfa og nafnskírteina. Söluverð og greiðslumáti eru skráð í fasteignaskrá við hverja sölu lands og þær upplýsingar notaðar við útreikning hagvísa, á borð við vísitölu fasteignaverðs. 10 Í samræmi við 24. gr., samanber. 2. mgr. 9. gr., laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, er Þjóðskrá heimilt að vinna úr og láta þriðja aðila í té upplýsingar úr fasteignaskrá. 11 Í sömu grein er Þjóðskrá veitt heimild til gjaldtöku vegna slíkrar vinnslu og upplýsingagjafar, samkvæmt sérstakri gjaldskrá sem staðfest er af innanríkisráðherra. Samkvæmt 9. gr. laganna skal taka mið af kostnaði einstakra rekstrarþátta við ákvörðun fjárhæða gjaldskrárinnar, og skulu þeir aðgreindir í bókhaldi. Í greininni er jafnframt kveðið á um að gjaldskráin skuli endurskoðuð árlega. 12 Í 14. gr. laga nr. 88/1991 um aukatekjur ríkissjóðs er kveðið á um fjárhæðir sem innheimta má vegna upplýsingagjafar úr þinglýsingarbók. II Málavextir og meðferð málsins fyrir landsdómstólnum 13 Stefnandi hefur með höndum skráningu og miðlun upplýsinga um fjárhagsmálefni og lánstraust og ýmsa þjónustu í tengslum við þá starfsemi. Vegna viðskipta sinna sækir hann um aðgang að gögnum og upplýsingum hjá opinberum aðilum, þar á meðal hjá stefnda, Þjóðskrá Íslands. 14 Á árunum 2004 til 2007 gerði stefnandi röð samninga við Fasteignamat ríkisins um aðgang að upplýsingum. Árið 2010 var Fasteignamat ríkisins sameinað Þjóðskrá og mynduð var stofnunin Þjóðskrá Íslands. 15 Þjóðskrá Íslands krafði stefnanda um gjöld vegna aðgangs að upplýsingum og gögnum og stefnandi gerir þá kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að honum verði endurgreiddar þær greiðslur sem hann hafi innt af hendi á tímabilinu 11. janúar 2008 til 31. desember 2011. Þar sem gjaldskráin var samþykkt af fjármálaráðherra stefnir hann einnig íslenska ríkinu 16 Með beiðni, sem skráð var í málaskrá dómstólsins 29. apríl 2013, bar Héraðsdómur Reykjavíkur eftirfarandi spurningar undir dómstólinn: 1. Er það samrýmanlegt EES-rétti, sérstaklega 6. gr. tilskipunar nr. 2003/98/EB um endurnotkun opinberra upplýsinga, sbr. ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 105/2005 um breytingu á XI. viðauka (Fjarskiptaþjónusta) við EES-samninginn, að innheimta gjald fyrir hverja vélræna fyrirspurn úr þinglýsingarbók ef þannig háttar til að við ákvörðun gjaldsins hefur ekki legið fyrir útreikningur á „heildartekjum“ og „kostnaði“ í skilningi 6. gr. tilskipunarinnar? 2. Samrýmist það 6. gr. tilskipunarinnar ef við ákvörðun „kostnaðar“ í skilningi hennar er horft fram hjá: a. tekjum hins opinbera, sem verða til við söfnun gagna, í formi gjalda sem einstaklingar og fyrirtæki greiða fyrir skráningu löggerninga í þinglýsingarbók, og b. tekjum hins opinbera, sem verða til við söfnun gagna, í formi skatta sem eru innheimtir sem stimpilgjöld af skráðum löggerningum samtímis því að einstaklingar og fyrirtæki leita eftir skráningu þeirra í þinglýsingarbók? 3. Samrýmist það 6. gr. tilskipunarinnar ef við ákvörðun „kostnaðar“ í skilningi hennar er talinn með kostnaður sem opinber aðili hefur af söfnun gagna, sem honum er lögskylt að safna óháð því hvort einstaklingar og fyrirtæki óska eftir endurnotkun þeirra? 4. Samrýmist það 6. gr. tilskipunarinnar ef við ákvörðun „kostnaðar“ í skilningi hennar væri löggjafanum játuð heimild til að ákveða með lögum fjárhæð gjaldsins án þess að ákveðin fjárhæð sæti efnislegri skoðun? 5. Samrýmist það 6. gr. tilskipunarinnar ef við ákvörðun „kostnaðar“ í skilningi hennar væri tekið tilhlýðilegt tillit til almennra krafna landslaga um að stofnanir ríkisins standi undir sér fjárhagslega? 6. Ef svarið við spurningu fimm er já, hvað felst í því nánar tiltekið og til hvaða kostnaðarþátta í rekstri hins opinbera má taka tillit í þessu samhengi? 17 Vísað er til skýrslu framsögumanns um frekari lýsingu löggjafar, málsatvika, meðferðar málsins og skriflegra greinargerða sem dómstólnum bárust, sem verða ekki nefnd eða rakin nema að því leyti sem forsendur dómsins krefjast. III Fyrsta og fjórða spurningin 18 Fyrsta og fjórða spurningin varða báðar þær aðferðir sem beitt er við útreikning gjaldtöku vegna endurnotkunar upplýsinga frá hinu opinbera og kröfur um gagnsæi þar að lútandi samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar. Með fyrstu spurningunni leitar landsdómstóllinn svars við því hvort það samrýmist ákvæðinu að innheimta gjald fyrir hverja vélræna fyrirspurn ef útreikningur á heildartekjum eða kostnaði hefur ekki legið fyrir við ákvörðun gjaldsins. Með fjórðu spurningunni leitar landsdómstóllinn svars við því hvort það samrýmist sama ákvæði að löggjafinn mæli fyrir um fjárhæð gjaldsins í lögum, án þess að nein ákveðin fjárhæð sæti efnislegri skoðun. Dómstóllinn telur rétt að taka afstöðu til þessara tveggja spurninga í einu lagi. 19 Landsdómstóllinn hefur takmarkað spurningar sínar við túlkun á 6. gr. tilskipunarinnar. Í því skyni að svar dómstólsins til landsdómstólsins komi að sem mestu gagni, telur dómstóllinn rétt að líta svo á að tilvísanir landsdómstólsins til 6. gr. tilskipunarinnar í fyrstu og fjórðu spurningu taki einnig til 7. gr. tilskipunarinnar. Athugasemdir bornar fram við EFTA-dómstólinn 20 Stefnandi heldur því fram að fyrstu og fjórðu spurningunni verði að svara neitandi. Hann telur að tilskipunin leggi þá skyldu á aðildarríki að þau reikni út gjöld sem innheimt eru vegna endurnotkunar upplýsinga. Í 6. gr. sé kveðið á um að gjöld skuli reiknuð út í samræmi við þær reikningsskilareglur sem gilda um þann opinbera aðila er málið varðar. Ákvörðun gjalds vegna endurnotkunar sem á sér ekki stoð í útreikningi kostnaðar sé því ekki samþýðanleg 6. gr. 21 Að mati stefnanda eiga þessi sjónarmið hans stoð í 7. gr. tilskipunarinnar. Ákvæðið skyldi aðildarríki til að viðhafa gagnsæ vinnubrögð með áskilnaði um að gjöld fyrir endurnotkun skuli ákveðin fyrirfram. Enn fremur skuli sá opinberi aðili sem málið varðar tilgreina grundvöll útreikninga fyrir þeirri fjárhæð sem birt er, sé þess óskað, og þá einnig til hvaða þátta tekið er tillit við útreikninga á gjöldum sem eru frábrugðin þeim sem almennt tíðkast. 22 Stefnandi bendir á að hugsa megi sér aðstæður, einkum þegar stafræn gögn eiga í hlut, þar sem aðildarríki geti ákveðið gjöld á grundvelli jaðarkostnaðaraðferðar sem væru mun lægri en efri mörkin sem kveðið er á um í 6. gr. tilskipunarinnar. Það sé einungis við þess háttar aðstæður sem engin þörf er á útreikningi. 23 Að mati stefndu kveður 6. gr. á um að heildartekjur af því að láta gögn í té og leyfa endurnotkun þeirra skuli ekki vera umfram þann kostnað sem fellur til við að búa til upplýsingarnar. Útreikningur kostnaðar verði að einhverju marki að byggjast á sanngjarnri áætlun, í samræmi við þær reikningsskilareglur sem gilda um þann opinbera aðila sem í hlut á. Hins vegar sé ekki gerð krafa um það í 6. gr. að notandi fái útreikninga kostnaðaráætlunar í hendur eða þeir séu gerðir aðgengilegir á þeim tímapunkti sem fjárhæð gjaldsins er ákveðin. 24 Að mati stefndu leikur enginn vafi á því að upplýsingar um heildartekjur af því að láta upplýsingarnar í té og leyfa endurnotkun, þ.e. heildartekjur af gjaldtöku vegna þeirrar þjónustu sem um ræðir, liggja fyrir í máli þessu með þeim hætti að unnt er að sannreyna þær. Almennt séð hafi kostnaðarútreikningar verið gerðir á grundvelli áætlana um fjárþörf Þjóðskrár Íslands. Opinber yfirvöld geti kannað kostnaðinn fyrir fram og ákvörðunin sé háð endurskoðunarvaldi dómstóla eftir gildistöku. Útreikningar á kostnaði vegna söfnunar, framleiðslu, fjölföldunar og dreifingar upplýsinganna eru tiltækir og hafa verið lagðir fram fyrir héraðsdómi. 25 ESA heldur því fram að 6. og 7. gr. tilskipunarinnar verði að túlka hvora með hliðsjón af annarri. Í ákvæði 6. gr. sé kveðið á um efri mörk gjaldtökunnar, en ákvæði 7. gr. tryggi gagnsæi hennar. 26 Að mati ESA girðir 6. gr. tilskipunarinnar fyrir aðstæður þar sem heildartekjur fara fram úr kostnaði við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu gagna til endurnotkunar, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. Greinina verði að túlka svo að hún leggi sönnunarbyrðina á hinn opinbera aðila um að sýna fram á að gjaldtaka sé í samræmi við tilskipunina. 27 ESA telur 7. gr. skylda aðildarríki til að tryggja gagnsæi með tvennum hætti: Annars vegar með því að birta stöðluð gjöld, og hins vegar með því að skylda opinbera aðila til að tilgreina grundvöll útreikninga á gjöldum. Upplýsa beri um grundvöll útreikninganna þegar um er beðið, en slíkur útreikningur þurfi ekki að liggja fyrir áður en slík beiðni berst. 28 ESA telur að landsdómstóllinn geti komist að þeirri niðurstöðu að sú staðreynd, að Þjóðskrá byggi gjaldskrá sína á ákvæðum sem kveða nákvæmlega á um fjárhæð gjalda vegna tiltekinna upplýsinga, uppfylli kröfu 7. gr. tilskipunarinnar um að gjald sé ákveðið fyrir fram og upplýsingar um það birtar. 29 ESA telur þó ljóst af orðalagi tilskipunarinnar að ef fyrirspurn þar að lútandi berst Þjóðskrá Íslands beri henni skylda til að gera grein fyrir grundvelli útreikninganna að baki hinum birtu gjöldum. Landsdómstóllinn lætur þó ekkert uppi um það hvort stefndu hafi útskýrt til hlítar hver grundvöllur útreikninganna að baki gjöldunum sé. Í þessu sambandi bendir ESA á að landsdómstóllinn geti farið fram á það við Þjóðskrá Íslands, að hún rökstyðji notkun umræddrar gjaldskrár, með hliðsjón af starfseminni og gjöldunum. 30 Framkvæmdastjórnin telur að samkvæmt 6. gr. verði að reikna öll gjöld með þeim hætti að þau tryggi að heildartekjur vegna þeirra fari ekki fram úr skilgreindu þaki. Þar af leiðandi verður, við ákvörðun fjárhæðar gjaldsins, að fara fram efnisleg skoðun á heildarkostnaði og heildartekjum yfir ákveðið uppgjörstímabil. 31 Framkvæmdastjórnin viðurkennir að þetta geti skapað vandamál í framkvæmd, sérstaklega á fyrsta uppgjörstímabilinu eftir útgáfu upplýsinga til endurnotkunar, þegar lítil merki eru um þann fjölda notenda sem kann að hafa áhuga á upplýsingunum. Að mati framkvæmdastjórnarinnar verður að minnsta kosti að gera áætlun um heildartekjur til að uppfylla kröfur 6. gr. tilskipunarinnar. Sú ályktun styðst einnig við skyldur um gagnsæi samkvæmt 7. gr., úr því að þar sé ekki einungis kveðið á um að gjöldin skuli fyrirfram ákveðin, heldur einnig að grundvöllur útreikninganna skuli tilgreindur, ef þess er óskað. Það gerir óhjákvæmilega ráð fyrir því að mat hafi farið fram, bæði á heildartekjum og kostnaði. Ef útreikningurinn byggist á áætlunum sem síðar reynast rangar, er sú krafa gerð samkvæmt 6. gr. að gjaldtakan verði leiðrétt í samræmi við nýjar upplýsingar. 32 Loks telur framkvæmdastjórnin að viðeigandi kerfi verði að vera til staðar til að endurskoða fjárhæð gjaldsins. Álit dómstólsins 33 Í 5. lið formálsorða tilskipunarinnar segir að gögn frá hinu opinbera séu mikilvægur efniviður í stafrænar vörur og þjónustu. Gera eigi evrópskum fyrirtækjum kleift að hagnýta möguleika sína og stuðla að hagvexti og atvinnusköpun. 34 Upplýsingar frá hinu opinbera eru lykilþáttur í atvinnugreinum upplýsingasamfélagsins (sjá grænbók framkvæmdastjórnarinnar, COM(1998)585). Eitt meginmarkmiða lagasetningar á þessu sviði var að jafna stöðu evrópskra fyrirtækja gagnvart bandarískum keppinautum þeirra, sem notið hafa góðs af háþróuðu, skilvirku kerfi upplýsinga frá hinu opinbera á öllum stigum stjórnsýslunnar, allt frá gildistöku laga um aðgang að upplýsingum (e. Freedom of Information Act) 1966. Framkvæmdastjórnin leggur áherslu á að markviss stefna stjórnvalda í Bandaríkjunum til tryggja aðgang og notkun upplýsinga frá hinu opinbera í ábataskyni hefur mjög örvað þróun bandaríska upplýsingaiðnaðarins (sjá áður tilvitnaða grænbók framkvæmdastjórnarinnar, bls. 1). 35 Samkvæmt 1. gr. tilskipunarinnar eru í henni settar lágmarksreglur um endurnotkun og hagnýtar leiðir til að auðvelda endurnotkun gagna sem til eru og eru í vörslu opinberra aðila. Í 4. mgr. 2. gr. er „endurnotkun“ skilgreind sem öll notkun á gögnunum í viðskiptaskyni eða tilgangi sem ekki er viðskiptalegs eðlis, sem er annar en upphaflegur tilgangur hins opinbera með því að búa gögnin til. 36 Það er ljóst af 9. lið formálsorðanna, að þótt tilskipunin feli ekki í sér skyldu til að heimila endurnotkun gagna, skulu opinberir aðilar hvattir til að gera öll gögn í vörslu sinni aðgengileg til endurnotkunar. 37 Þegar endurnotkun er heimiluð og tekið er gjald vegna hennar, er það markmið tilskipunarinnar, eins og fram kemur í 14. lið formálsorðanna, að koma í veg fyrir of háa verðlagningu. Í þessu samhengi verður að hafa í huga að þeir opinberu aðilar sem um ræðir starfa jafnan í skjóli einokunar. 38 Í 6. gr. kemur því fram að gjaldtakan skuli ekki vera hærri en sem nemur kostnaðinum við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. 39 Verðlagning skiptir miklu máli þegar fjallað er um notkun stafræna upplýsingageirans á upplýsingum frá hinu opinbera. Hún ræður mestu um hvort fyrirtæki innan hans sýni áhuga á að fjárfesta í virðisaukandi vörum og þjónustu sem byggir á upplýsingum frá hinu opinbera. Bandarísk fyrirtæki hagnast á þeirri staðreynd að þau hafa ókeypis aðgang að upplýsingum hins opinbera þar í landi (sjá áður tilvitnaða grænbók framkvæmdastjórnarinnar, bls. 14). Ef evrópsk fyrirtæki eiga að standa jafnfætis keppinautum sem starfa annars staðar í heiminum geta útreikningar kostnaðarþátta og hagnaðarhluta af fjárfestingu ekki verið þannig að þau standi talsvert verr að vígi. Það er landsdómstólsins að meta staðreyndir þar að lútandi, sérstaklega með tilliti til þess hvaða vaxtastig á við hverju sinni. Landsdómstóllinn verður því að hafa í huga að 6. gr. tilskipunarinnar miðar ekki að því að opinberir aðilar hagnist. 40 Enn fremur skulu stöðluð gjöld fyrir endurnotkun á gögnum ákveðin fyrirfram og birt í samræmi við 7. gr. tilskipunarinnar. Ef þess er óskað, skal opinber aðili tilgreina grundvöll útreikninga á gjaldinu sem birt er. Þetta skal gert til að gera einstaklingum og rekstraraðilum kleift að sannreyna hvort umrædd gjöld samrýmist 6. gr. tilskipunarinnar. Ekki er gerð sú krafa samkvæmt tilskipuninni að grundvöllur útreikninganna sé gerður aðgengilegur á þeim tímapunkti sem fjárhæð gjaldsins er ákveðin. Krafan um að stöðluð gjöld, innan þeirra marka sem sett eru í 6. gr., skuli vera ákveðin fyrirfram gerir engu að síður ráð fyrir því að efnisleg skoðun hafi farið fram á þeim tíma sem fjárhæð gjaldsins er ákveðin. Sú krafa hlýtur að gilda hvort sem fjárhæð gjaldsins er ákveðin með lagasetningu þar til bærra yfirvalda, eða með öðrum hætti. 41 Ef óvissa ríkir um einhverja þætti útreikningsins, verður hinn opinberi aðili hið minnsta að gera sanngjarna áætlun, til dæmis í formi meðaltals af kostnaði við að heimila endurnotkun, líkt og framkvæmdastjórnin hefur bent á. Ef áætlunin reynist röng, og slíkt felur í sér að gjaldtakan er í ósamræmi við 6. gr. tilskipunarinnar, verður að leiðrétta útreikningana. 42 Það er landsdómstólsins að ákveða hvort aðferðirnar sem notaðar eru til að reikna gjöldin, og gagnsæi þeirra, uppfylli kröfur tilskipunarinnar í máli því sem rekið er fyrir honum. Landsdómstóllinn verður hins vegar að hafa í huga að sönnunarbyrðin um þetta atriði hvílir á hinu opinbera. 43 Til að öllu sé til haga haldið, bendir dómstóllinn á að einstaklingar og atvinnurekendur eiga rétt á endurgreiðslu gjalda sem innheimt hafa verið í EES-ríki, ef innheimtan reynist brot á reglum EES-réttar. Það leiðir af réttindum sem þeim hafa verið veitt. EES-ríkinu sem um ræðir er því að meginstefnu skylt að endurgreiða gjöld sem innheimt hafa verið í trássi við EES-rétt (sjá, til samanburðar, nýlegt mál, C‑191/12 Alakor, dómur frá 16. maí 2013, enn óbirtur, 22. og 33. málsgrein og dómaframkvæmd sem þar er vitnað til). 44 Undantekning er gerð frá endurgreiðsluskyldunni þegar endurgreiðsla hefði í för með sér óréttmæta auðgun. Endurgreiðsluskyldan á ekki við ef sannað er að sá, sem skyldaður var til að greiða ólögmæt gjöld, hafi í reynd velt þeim yfir á aðra (sjá, til samanburðar, áður tilvitnað mál, Alakor, 25. mgr. og dómaframkvæmd sem þar er vitnað til). Slík undantekning verður hins vegar að sæta þröngri túlkun (sjá, til samanburðar, nýlegt mál, C‑398/09 Lady & Kid and Others [2011] ECR I-7375, 20. mgr.). 45 Það er réttarkerfis hvers EES-ríkis að útfæra málsmeðferðarreglur varðandi slíkar endurgreiðslur. Hins vegar mega þær reglur hvorki vera óhagstæðari þeim sem gilda um sambærileg innlend mál (meginreglan um jafnræði við málsmeðferð), né með þeim hætti að það sé í reynd ómögulegt eða óhæfilega erfitt að sækja réttindi sem veitt eru samkvæmt EES-rétti (meginreglan um skilvirk áhrif EES-réttar) (sjá, til samanburðar, áður tilvitnað mál Alakor, 26. mgr. og dómaframkvæmd sem þar er vitnað til). Þar af leiðandi er það landsdómstólsins að meta hvort hinum innheimtu gjöldum hafi verið velt yfir á aðra, með hliðsjón af öllum atvikum málsins. 46 Hvort gjöldum, sem innheimt hafa verið í andstöðu við reglur EES-réttar, hafi verið velt áfram yfir á aðra, fer eftir atvikum hvers máls, sérstaklega aðstæðum á markaði. Vænta má þess að aðili sem hefur í reynd einokunarstöðu á markaði velti gjöldunum að fullu yfir á viðskiptavini. Ef um samkeppni er að ræða getur verið að rekstraraðili geti ekki velt neinum hluta gjaldanna yfir á aðra með sama hætti (sjá, til samanburðar, dóm Hæstaréttar Noregs frá 28. maí 2008 í málinu 2007/1738, Rt. 2008, bls. 738, 52. mgr.). Enn fremur skal þess gætt, að í þeim tilvikum þar sem gjöldunum hefur verið velt yfir á viðskiptavini, að fullu eða að hluta, þá þarf slíkt ekki nauðsynlega að fela í sér óréttmæta auðgun. Sá sem þurfti að greiða gjöldin getur engu að síður hafa orðið fyrir tapi, einkum vegna minnkandi sölu (sjá, til samanburðar, áður tilvitnað mál Lady & Kid and Others, 21. mgr., og dómaframkvæmd sem þar er vitnað til). 47 Hvað varðar hinar sérstöku aðstæður þar sem gjaldtaka vegna endurnotkunar upplýsinga frá hinu opinbera, sem ákveðin er með lögum, telst óhófleg, bendir dómstóllinn á að dómstólar aðildarríkis verða eftir fremsta megni að beita hverjum þeim lögskýringaraðferðum sem viðurkenndar eru samkvæmt landsrétti, í því skyni að niðurstaðan verði í samræmi við viðeigandi EES-reglu (sjá, meðal annars, mál E-7/11 Grund [2012] EFTA Ct. Rep. 191, 83. mgr., og dómaframkvæmd sem þar er vísað til). 48 Fyrstu og fjórðu spurningunni verður því að svara á þann veg, að samkvæmt 6. og 7. gr. tilskipunarinnar sé gerð krafa um það, í þeim tilvikum þar sem gjald er innheimt vegna endurnotkunar upplýsinga frá hinu opinbera, að efnisleg athugun hafi farið fram þegar fjárhæð gjaldsins er ákveðin. Athugunin verður að sýna fram á að heildartekjur af slíkri gjaldtöku fari ekki fram úr kostnaði við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu gagna, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. Ef óvissa ríkir um þá þætti sem máli skipta fyrir útreikningana, verður í það minnsta að gera áætlun. Grundvöll útreikninganna verður þó aðeins að gera aðgengilegan þegar um hann er beðið. Það gildir óháð því hvort fjárhæð gjaldsins er ákveðin með lögum af þar til bæru yfirvaldi, eða með öðrum hætti. IV Önnur og þriðja spurningin 49 Önnur og þriðja spurningin varða báðar kostnaðarhugtak 6. gr. tilskipunarinnar. Með þriðju spurningunni leitar landsdómstóllinn í meginatriðum svars við því, hvort taka megi tillit til þess kostnaðar sem opinber aðili hefur af söfnun gagna sem honum er lögskylt að safna við ákvörðun kostnaðar í skilningi ákvæðisins. Með annarri spurningunni leitar landsdómstóllinn svars við því hvort tekjur hins opinbera, sem verða til við söfnun gagna, t.d. í formi gjalda og skatta, svo sem stimpilgjöld, hafi áhrif þegar kostnaður er ákveðinn í skilningi 6. gr. Dómstóllinn telur rétt að svara þessum spurningum í einu lagi. Athugasemdir bornar fram við EFTA-dómstólinn 50 Afstaða stefnanda er fyrst og fremst sú að einungis beri að líta til kostnaðar og tekna sem tengjast því að láta gögn í té og leyfa endurnotkun þeirra þegar kostnaður í skilningi 6. gr. er ákveðinn. Þar af leiðandi megi líta fram hjá kostnaði og tekjum sem skapast hafa við að útbúa gögn, sem til staðar eru, í upphaflegum tilgangi. 51 Ef dómstóllinn kemst hins vegar að þeirri niðurstöðu að það samrýmist 6. gr. að innheimta gjöld vegna kostnaðar sem kominn er til áður en gögnin eru látin í té og endurnotkun þeirra leyfð, telur hann að einnig beri að taka fyrri tekjur með í reikninginn. Kostnaðinn sem vísað er til í 6. gr. verði því að skilja sem nettókostnað. 52 Stefndu telja að 6. gr. viðurkenni kostnaðinn af söfnun upplýsinga. Á hinn bóginn hafi skattheimta, eins og innheimta stimpilgjalds, engin áhrif á meginreglurnar sem ákvæðið hefur að geyma. Skráningargjöld og stimpilgjöld séu ekki tekjur sem orðið hafa til við að láta skjöl í té og leyfa endurnotkun þeirra og þau ættu því ekki að vera tekin með í útreikningana. 53 ESA telur að við ákvörðun kostnaðar í skilningi 6. gr. sé heimilt að telja með kostnað sem opinber aðili hefur af söfnun gagna sem honum er lögskylt að safna óháð því hvort einstaklingar og fyrirtæki óska eftir endurnotkun þeirra. 54 Enn fremur er það álit ESA, að 6. gr. útiloki að líta megi framhjá tekjum sem til verði við söfnun gagnanna. Ef tekjur verða til á meðan á söfnuninni stendur muni það augljóslega hafa þau áhrif að þær lækki eða vegi á móti kostnaðinum af söfnuninni. 55 Framkvæmdastjórnin hafnar röksemdum stefnanda um að kostnaður, í skilningi 6. gr., verði eingöngu að tengjast framleiðslu gagnanna í þeim tilgangi að leyfa endurnotkun þeirra. Við munnlegan flutning málsins lagði framkvæmdastjórnin áherslu á að orðalag 6. gr. viki sérstaklega að tekjum af endurnotkun, en ákvæðið vísi jafnframt með mun almennari hætti til kostnaðar við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu. Ef Evrópulöggjöfinni hefði verið ætlað að þrengja umfang kostnaðarhugtaksins, hefði löggjafinn séð til þess. Framkvæmdastjórnin benti á að 6. gr. hafi nýlega verið breytt með tilskipun 2013/37/EU (Stjtíð. ESB 2013 L 175, p. 1). Um leið og nýtt ákvæði 6. gr. tekur gildi verði meginreglan sú að ekki megi taka kostnað af söfnun og framleiðslu með í reikninginn. Að mati framkvæmdastjórnarinnar gerir tilskipunin engan greinarmun á upplýsingum sem lögskylt er að safna og öðrum upplýsingum. 56 Þótt ekkert komi fram í texta 6. gr. um vægi tekna sem ríkið hefur af skráningargjöldum og stimpilgjöldum við söfnun gagna, telur framkvæmdastjórnin ljóst að heildartekjur af endurnotkun geti ekki verið umfram kostnað við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu þessara gagna, auk sanngjarns hagnaðar af fjárfestingunni. 57 Framkvæmdastjórnin er því þeirrar skoðunar að 6. gr. útiloki opinbera aðila frá því að endurheimta kostnað að fullu með gjaldtöku vegna endurnotkunar samhliða sérstakri gjaldtöku vegna upphaflegu söfnunarinnar. Slíkar aðstæður væru ekki einungis brot á þakinu sem sett er í 6. gr., heldur væru þær einnig í andstöðu við það markmið tilskipunarinnar að halda gjöldum vegna endurnotkunar eins lágum og kostur er til að styðja við nýsköpun og þróun stafrænnar efnisþjónustu, eins og fram kemur í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar og 5. lið formálsorða hennar. Álit dómstólsins 58 Eins og fram er komið, kveður 6. gr. tilskipunarinnar á um að ef gjald er tekið skulu heildartekjurnar ekki fara fram úr kostnaðinum við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu umræddra gagna, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. 59 Það leiðir af orðalaginu, að kostnaður í merkingu ákvæðisins takmarkist ekki við kostnaðinn við að auðvelda endurnotkun, það er, fjölföldun og dreifingu. Heimilt er að telja með kostnað sem opinber aðili hefur af upphaflegri söfnun og framleiðslu umræddra gagna. Þetta gildir óháð því hvort hinum opinbera aðila hafi verið skylt að safna gögnunum samkvæmt lögum, þar sem enginn slíkur greinarmunur er gerður í tilskipuninni. 60 Í 14. lið formálsorðanna er lögð á það áhersla að aðildarríkin hvetji opinbera aðila til að gera gögn aðgengileg gegn gjaldi sem nemi ekki meira en lágmarkskostnaði við að fjölfalda gögnin og dreifa þeim. Einnig ber að hafa í huga að tilskipuninni var nýlega breytt með tilskipun 2013/37/EB. Um leið og sú breyting tekur gildi verður meginreglan samkvæmt hinni nýju 6. gr. að ekki megi telja með kostnað vegna söfnunar og fjölföldunar. 61 Hins vegar er gert ráð fyrir því í tilskipuninni, ef talinn er með kostnaður sem opinber aðili hefur af upphaflegri söfnun og framleiðslu gagna, að tekjur sem verða til vegna þeirra, til dæmis gjöld og skattar eins og stimpilgjöld, sem lækka eða koma til móts við þann kostnað, séu einnig teknar með í reikninginn. Þar af leiðandi verður að skilja kostnaðarhugtak 6. gr. með þeim hætti að það vísi til nettókostnaðar. Ef einungis væri tekið tillit til kostnaðar vegna söfnunar en ekki til tekna sem verða til vegna hennar, myndi það grafa undan áhrifum þess markmiðs tilskipunarinnar að koma í veg fyrir of háa verðlagningu. 62 Það er landsdómstólsins að taka afstöðu til atvika málsins sem rekið er fyrir honum og ákveða til hvaða kostnaðarhluta beri, samkvæmt framansögðu, að líta til í samræmi við 6. gr. 63 Annarri og þriðju spurningunni verður því að svara á þann veg að þegar kostnaður í skilningi 6. gr. tilskipunarinnar er ákveðinn, sé heimilt að telja með kostnað sem opinber aðili hefur af upphaflegri söfnun og framleiðslu þeirra gagna sem um ræðir. Skulu þá allar tekjur sem verða til vegna þeirra, til dæmis gjöld og skattar eins og stimpilgjöld, sem lækka eða koma til móts við þann kostnað, einnig teknar með í reikninginn. V Fimmta og sjötta spurningin 64 Fimmta og sjötta spurning héraðsdóms varða það hvort, og þá að hve miklu leyti, beri að taka tillit til krafna sem gerðar eru til opinbers aðila um að hann standi undir sér fjárhagslega, hvort sem þær eru almennar eða sértækar, þegar kostnaður er ákveðinn samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar. Dómstóllinn telur rétt að taka afstöðu til þessara tveggja spurninga í einu lagi. Athugasemdir bornar fram við EFTA-dómstólinn 65 Stefnandi telur að skipt geti máli við ákvörðun hagnaðarhlutar, hvort gerðar séu kröfur um það að opinber stofnun standi undir sér fjárhagslega, að því gefnu að slíkar kröfur leiði ekki til gjaldtöku sem er hærri en þakið sem kveðið er á um í 6. gr. tilskipunarinnar. 66 Stefndu benda á að taka megi tilhlýðilegt tillit til krafna um að opinber stofnun standi undir sér fjárhagslega, þar sem þær eru gerðar, og telja það í samræmi við tilskipunina. Í 6. gr. tilskipunarinnar sé hvorki kveðið á um að hvaða marki skuli endurheimta viðurkenndan kostnað, né að hvaða marki slíkt skuli gert með almannafé, að því gefnu að efri mörkin sem sett eru í ákvæðinu séu virt. 67 Að sögn stefndu er hvergi í íslenskri löggjöf gerð almenn krafa um að stofnanir ríkisins standi undir sér fjárhagslega. Starfsemi opinberra aðila á Íslandi sé fjármögnuð með opinberu fé, með eigin tekjum eða blöndu af þessu tvennu. Hægt sé að taka tillit til tekna af gjaldtöku og annarra tekjulinda viðkomandi opinbers aðila, ef þær renna ekki beint til ríkissjóðs. Í máli því sem rekið er fyrir héraðsdómi eru aðstæður með þeim hætti að gerð hefur verið sérstök krafa til Þjóðskrár Íslands um að hún standi undir sér fjárhagslega. Það eru því endurnotendur, í stað skattborgara, sem látnir eru bera kostnaðinn af framleiðslu upplýsinganna. 68 ESA heldur því fram að tilskipunin útiloki ekki að gerð sé almenn krafa um að opinberar stofnanir standi undir sér fjárhagslega. Markmið tilskipunarinnar sé að hvetja opinbera aðila til að dreifa upplýsingum. Einnig sé það opinberum aðilum hvati til að auðvelda endurnotkun gagna, að þeir geti vænst sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingu sinni. Þær kröfur sem gerðar eru um að stofnun standi undir sér fjárhagslega verði þó að tengjast meðferð gagnanna. Ekki sé hægt að líta til kostnaðar við alla starfsemi opinbers aðila. 69 Framkvæmdastjórnin telur að þakið sem sett er í 6. gr. taki mið af sanngjörnum hagnaðarhluta fjárfestingar. Eins og komi fram í 14. lið formálsorða tilskipunarinnar sé heimilt að taka tilhlýðilegt tillit til krafna um að viðkomandi opinber aðili standi undir sér fjárhagslega, þegar það á við. Við mat á því hvað telst sanngjarn hagnaðarhlutur af fjárfestingunni ber að líta til þeirra kostnaðarþátta sem tengjast með beinum hætti söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu gagna. Rýmri túlkanir væru andstæðar meginmarkmiði tilskipunarinnar um að hvatt skuli til að þjónustu með stafrænu efni sem byggist á upplýsingum í vörslu opinberra aðila verði komið á fót, og að auðvelda endurnotkun þeirra, eins og segir í 1. mgr. 1. gr. og 5. tölul. formálsorða tilskipunarinnar. Álit dómstólsins 70 Í 6. gr. tilskipunarinnar segir að tekjur megi ekki vera hærri en sem nemur kostnaðinum við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu þeirra gagna sem um ræðir, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni, að virtum þeim kröfum sem kunna að vera gerðar til viðkomandi opinbers aðila um að standa undir sér fjárhagslega, eins og kveðið er á um í 14. lið formálsorða tilskipunarinnar. 71 Í samræmi við framangreint má taka tillit til almennra eða sértækra krafna um að opinber aðili standi undir sér fjárhagslega þegar kostnaður er ákveðinn samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar. Engu að síður verður kostnaður í skilningi 6. gr., ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta, að tengjast meðferð gagnanna, hvort sem það er vegna upphaflegrar söfnunar eða framleiðslu þeirra eða þess að liðkað sé fyrir endurnotkun þeirra með fjölföldun og dreifingu, eins og ESA og framkvæmdastjórnin hafa bent á. Við innheimtu gjalda má því ekki líta til kostnaðarþátta og fjárfestinga sem eru ótengd þeirri gagnavinnslu sem óhjákvæmileg er í tengslum við endurnotkun í skilningi 6. gr. Þessar meginreglur um gjaldtöku samkvæmt 6. gr. eru hinar sömu, óháð kröfum um að umræddur opinber aðili standi undir sér fjárhagslega. 72 Við munnlegan málflutning gáfu stefndu í skyn, í svari við spurningu sem beint var til þeirra, að gjöldin sem innheimt eru vegna endurnotkunar gagna í málinu sem rekið er fyrir héraðsdómi, séu notuð til að standa straum af kostnaði við þjónustu Þjóðskrár Íslands sem stefnandi hefur ekki sjálfur notið. Ef sannreynt er að gjöldin séu notuð til að mæta öðrum kostnaði en þeim sem til fellur vegna söfnunar, framleiðslu, fjölföldun og dreifingar umræddra gagna, ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta af því að auðvelda endurnotkun, er slík gjaldtaka andstæð 6. gr. Það er landsdómstólsins að meta hvort svo sé. 73 Fimmtu og sjöttu spurningunni verður því að svara á þann veg, að líta megi til krafna sem gerðar eru til opinberra stofnana um að þær standi undir sér fjárhagslega þegar lagt er mat á kostnað samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar. Þetta á við að því marki að einungis sé litið til kostnaðarþátta, ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta, sem tengjast þeirri gagnavinnslu sem nauðsynleg er til að gera endurnotkun mögulega í samræmi við 6. gr. VI Málskostnaður Með vísan til framangreindra forsenda lætur, DÓMSTÓLLINN uppi svohljóðandi ráðgefandi álit um spurningar þær sem Héraðsdómur Reykjavíkur beindi til dómstólsins: 1. Samkvæmt 6. og 7. gr. tilskipunar 2003/98/EB er gerð krafa um það, í þeim tilvikum þar sem gjald er innheimt vegna endurnotkunar upplýsinga frá hinu opinbera, að efnisleg athugun hafi farið fram þegar fjárhæð gjaldsins er ákveðin. Athugunin verður að sýna fram á að heildartekjur af slíkri gjaldtöku fari ekki fram úr kostnaði við söfnun, framleiðslu, fjölföldun og dreifingu gagna, auk sanngjarns hagnaðarhlutar af fjárfestingunni. Ef óvissa ríkir um þá þætti sem máli skipta fyrir útreikningana, verður í það minnsta að gera áætlun. Grundvöll útreikninganna verður þó aðeins að gera aðgengilegan þegar um hann er beðið. Það gildir óháð því hvort fjárhæð gjaldsins er ákveðin með lögum af þar til bæru yfirvaldi, eða með öðrum hætti. 2. Þegar kostnaður í skilningi 6. gr. tilskipunarinnar er ákveðinn, er heimilt að telja með kostnað sem opinber aðili hefur af upphaflegri söfnun og framleiðslu þeirra gagna sem um ræðir. Skulu þá allar tekjur sem verða til vegna þeirra, til dæmis gjöld og skattar eins og stimpilgjöld, sem lækka eða koma til móts við þann kostnað, einnig teknar með í reikninginn. 3. Líta má til krafna sem gerðar eru til opinberra stofnana um að þær standi undir sér fjárhagslega þegar lagt er mat á kostnað samkvæmt 6. gr. tilskipunarinnar. Þetta á við að því marki að einungis sé litið til kostnaðarþátta, ásamt sanngjörnum hagnaðarhluta, sem tengjast þeirri gagnavinnslu sem nauðsynleg er til að gera endurnotkun mögulega í samræmi við 6. gr. Carl Baudenbacher Per Christiansen Páll Hreinsson Kveðið upp í heyranda hljóði í Lúxemborg 16. desember 2013 Gunnar Selvik Carl Baudenbacher Dómritari Forseti
|
Mál nr. 486/2005
|
Skaðabætur Líkamstjón
|
Á kvaðst hafa orðið fyrir líkamsárás aðfaranótt 7. ágúst 1999 í Ingólfsstræti í Reykjavík. Fallist var á með héraðsdómi að ekki hefðu verið færðar að því sönnur að tjón Á umrædda nótt hafi leitt af broti á almennum hegningarlögum. Voru því ekki talin skilyrði fyrir bótaábyrgð ríkisins samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2005. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. janúar 2002 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lækkað höfuðstól kröfu sinnar með vísan til ákvæðis b. liðar 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, sbr. 18. gr. laga nr. 144/1995. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Fallist er á með héraðsdómi að ekki hafi verið færðar að því sönnur að tjón áfrýjanda 7. ágúst 1999 hafi leitt af broti á almennum hegningarlögum. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Árni Hannesson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2005. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Árna Hannessyni kt. 241064-2049, Laufási 3, Garðabæ, gegn íslenska ríkinu, með stefnu birtri 20. ágúst 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að ákvörðun bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995, nr. 14/2000, verði felld úr gildi og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.928.302 kr. með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 843.000 kr. frá 7. ágúst 1999 til 7. október 1999, en með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 5.928.302 kr. frá þeim degi til 23. janúar 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 5.928.302 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Auk þess er krafist að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Mál þetta snýst um líkamstjón sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir vegna líkamsárásar aðfaranótt 7. ágúst 1999. Í frumskýrslu lögreglu dags. 7. ágúst 1999, segir að lögreglumenn hafi verið sendir að Nasty bar, Ingólfsstræti, til þess að huga þar að manni sem væri með áverka á höfði. Lögreglan kom á staðinn kl. 03:25 og hitti þar fyrir stefnanda. Voru sjáanlegar miklar bólgur á enni og virtist nefið vera brotið. Að sögn lögreglu var hann mikið ölvaður. Er haft eftir stefnanda að þrír menn hafi ráðist á hann að tilefnislausu. Þeir hafi barið og sparkað í hann. Gat stefnandi einungis gefið lýsingu á einum þessara manna. Lýsti hann þeim manni svo að hann hafi verið dökkhærður með millisítt hár, íklæddur ljósum bol og að hann hafi verið u.þ.b. 30 ára. Í skýrslu er stefnandi gaf fyrir lögreglunni í Reykjavík 9. ágúst 1999 lýsir hann málavöxtum hins vegar á annan máta. Kveður hann þá að maður í kringum 20 ára í hvítum bol, hafi ráðist á hann utan við veitingastaðinn Nasty Bar í Ingólfsstræti. Hann hafi ráðist aftan að stefnanda og fellt hann í götuna. Þá hafi hann fengið spark í andlitið, og skömmu síðar hafi hann fengið annað spark í höfuðið og rotast við það. Kvaðst hann ekki muna eftir að hafa rætt við lögreglumenn á vettvangi, og ekkert muna fyrr en hann kom til sjálfs sín á slysadeild. Síðar kom í ljós að stefnandi varð fyrir varanlegum afleiðingum af árásinni. Matsmaðurinn, Júlíus Valsson læknir, mat afleiðingar árásarinnar fyrir stefnanda með örorkumati dags. 4. október 2001. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðar hafði stefnandi nefbrotnað og varanlegur skaði orðið á lyktartaugum sem leitt hafi til minnkaðs lyktarskyns. Einnig hafi hann haft þrálát óþægindi frá hálsi og höfði eftir þetta slys. Samkvæmt matsgerð var stefnandi metinn með 20% varanlega örorku og 15% varanlegan miska. Þar sem árásaraðili fannst ekki krafði lögmaður stefnanda bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995 um bætur með bréfi dags. 23. desember 2001. Bótanefndin hafnaði umsókn stefnanda, með ákvörðun dags. 8. júlí 2002, um greiðslu bóta úr ríkissjóði á grundvelli sömu laga. Hefur stefnandi höfðað dómsmál þetta til að fá kröfu sína viðurkennda. Krafa stefnanda byggist á því að stefnda beri að greiða honum bætur úr ríkissjóði á grundvelli laga nr. 69/1995. Ljóst sé að ráðist hafi verið á stefnanda þann 7. ágúst 1999 og honum veittir umtalsverðir líkamsáverkar. Hann hafi þannig orðið fyrir líkamstjóni vegna refsiverðrar háttsemi sem fellur undir 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Bótaskilyrðum 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, sbr. 9. gr. laganna, sé þannig fullnægt og beri bótanefnd því að greiða stefnanda hámarksbætur samkvæmt lögum nr. 69/1995. Samkvæmt framansögðu beri jafnframt að fella ákvörðun nefndarinnar nr. 14/2000 úr gildi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 4,5% vextisamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 843.000 kr. frá 7. ágúst 1999 til 7. október 1999, er stöðugleikatímamarki var náð. Frá þeim degi með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 5.928.302 kr. frá þeim degi til 23. janúar 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 5.928.302 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Krafan um dráttarvexti styðst við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 en 23. janúar var mánuður liðinn frá því að stefnandi sannanlega krafði stefnda um bætur. Stefnandi byggir kröfu sína á lögum nr. 69/1995. Þá vísar stefnandi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Auk þess er vísað til hegningalaga nr. 19/1940. Varðandi ógildingarkröfuna er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 auk meginreglna stjórnsýsluréttarins. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. einkamálalaga. Um dráttarvexti er vísað til vaxtalaga nr. 38/2001. Varðandi málskostnað er vísað til ákvæða XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og framlagðs málskostnaðarreiknings. Krafa um virðisaukaskatt byggir á ákvæðum laga nr. 50/1988. Af hálfu stefnda er vísað til atvika málsins eins og þeim er lýst í frumskýrslu lögreglunnar frá 7. ágúst 1999 og í framburðarskýrslu stefnanda hjá lögreglu 9. ágúst 1999. Bent er á að það ósamræmi sem gætir um lýsingu málavaxta í framburðum stefnanda fyrir lögreglu, geri það að verkum að málsatvik séu með öllu óljós í málinu. Þá veki einnig athygli að í bréfi lögmanns stefnanda til dómsmálaráðuneytisins, dags. 23. desember 2001, komi fram að óþekktir menn hafi ráðist á stefnanda, sem sé í ósamræmi við síðari framburð stefnanda hjá lögreglu. Þá er þess getið að í málinu liggi einnig frammi lögregluskýrsla, þar sem upplýst sé að stefnanda hafi símleiðis verið gerð grein fyrir því að málið yrði sett í geymslu sem óupplýst, enda lægi ekkert fyrir um það hver eða hverjir hefðu ráðist á stefnanda í umrætt sinn. Engra annarra gagna um hið umdeilda atvik sé til að dreifa í máli þessu. Málsástæður stefnda eru þær að samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 greiði ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna. Sé það þannig skilyrði fyrir greiðslu bóta á grundvelli laga nr. 69/1995 að tjón það sem bóta sé krafist fyrir verði rakið til háttsemi sem talist geti brot á almennum hegningarlögum. Í þessu felist að tjónþoli eigi lögvarða kröfu á hendur ríkissjóði til greiðslu bóta þegar skilyrði greiðslu þeirra samkvæmt lögunum séu að öðru leyti uppfyllt. Hins vegar séu í lögunum einnig ýmsar undantekningarreglur sem skýra beri þröngri lögskýringu auk ýmissa takmarkana á greiðsluskyldu ríkissjóðs. Að mati stefnda komi ekkert fram í málatilbúnaði stefnanda sem bendir til þess að hin umdeilda ákvörðun bótanefndar sé ekki í fullu samræmi við lögskýringargögn og markmið laganna í sinni víðustu mynd. Í þessu dómsmáli hagi þannig til að tjónþoli sé einn til frásagnar um málsatvik og sé framburður hans fyrir lögreglu þversagnarkenndur og ekkert sem styðji staðhæfingar hans um líkamsárás nema hugsanlega líkamstjón það sem bóta sé krafist fyrir. Þar gæti þó fleira komið til. Framburður stefnanda um hina meintu atburðarrás virðist því getgátur einar. Síðastnefnt fái m.a. stoð í frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík frá 7. ágúst 1999 þar sem fram komi að stefnandi hafi verið mikið ölvaður. Það verði að árétta að skýrt komi fram í 1. gr. laga nr. 69/1995, um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, að ákvæðum laganna sé einungis ætlað að gilda um tjón sem leiði af broti á almennum hegningarlögum. Það sé því undantekningalaust skilyrði bóta að um ásetningsverknað hafi verið að ræða eða refsivert gáleysi, þannig að unnt yrði að refsa tjónvaldi ef hann væri sakhæfur. Auk þess þurfi tjónvaldur, þótt hann sé ósakhæfur, að vera skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Stefndi telur að af gögnum málsins verði ekki unnt að ráða að skilyrði 1. gr. laganna, um að tjón sé afleiðing brots á almennum hegningarlögum, sé uppfyllt, enda verði bótanefnd að meta sjálfstætt hverju sinni hvort tjón sé afleiðing af verknaði sem refsiverður sé samkvæmt almennum hegningarlögum samkvæmt þeim gögnum er liggi fyrir í hverju máli. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki fært fram gögn sem sýni fram á, svo ekki verði um villst, að líkamstjón hans verði rakið til refsiverðrar háttsemi á grundvelli almennra hegningarlaga. Verður stefnandi því að bera hallann af þeim sönnunarskorti sem uppi sé í málinu. Af öllu framangreindu telur stefndi ljóst að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi rétt á greiðslum á grundvelli laga nr. 69/1995 er þess krafist að bótakrafa stefnanda verði lækkuð vegna eigin sakar stefnanda sjálfs. Um eigin sök er vísað til ástands stefnanda sjálfs með skírskotun til þeirrar óvissu sem ríkir um atburði þá sem leiddu til líkamstjóns stefnanda. Um hámark bóta er jafnframt vísað til 7. gr. laga nr. 69/1995. Komi til greiðsluskyldu stefnda verði að taka mið af hámarksbótum til einstakra tjónþola. Ekki eru gerðar athugasemdir við örorkumat Júlíusar Valssonar læknis, sem liggur frammi í málinu. Mótmælt er dráttarvaxtakröfu stefnanda. Fyrir dómi skýrði stefnandi frá atvikum á þá lund að aðfaranótt 7. ágúst 1999 hafi hann verið að koma úr Þjóðleikhúskjallaranum, þar sem hann hafði verið um kvöldið og gengið upp Ingólfsstræti, og ætlað að ná sér í leigubíl á Laugaveginum. Hann kvaðst hafa verið einn á ferð. Hann kvaðst muna eftir strák í hvítum bol, sem bankaði í bakið á honum, og er hann snéri sér við, hafi verið stokkið aftan á sig og við það féll stefnandi í götuna. Hann kvaðst hafa náð að koma stráknum af sér, en þá fengið spark í andlitið. Stefnandi kvaðst fyrst hafa haldið að einn maður hefði ráðist á sig en teldi nú að þeir hafi verið tveir eða þrír, einhver annar hljóti að hafa sparkað í sig. Aðspurður kvaðst stefnandi hafa verið búinn að drekka þrjá eða fjóra bjóra, hafi verið svona létt hífaður, ekki fullur. Hann kvaðst ekki muna atburði frekar og ekkert muna eftir sér fyrr en á slysadeild. Í málinu er deilt um það hvort uppfyllt sé það skilyrði bótaábyrgðar ríkisins samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 að um brot á almennum hegningarlögum sé að ræða, en skilyrðum laganna er fullnægt að öðru leyti, sbr. 1. og 2. mgr. 6. gr. laganna. Eins og hér hagar til er stefnandi einn til frásagnar um málsatvik og gætir nokkurs ósamræmis í frásögnum hans þar um. Þá er ekkert komið fram sem styður staðhæfingar hans um líkamsárás, ef frá eru taldir þeir áverkar, sem hann hlaut. Verður því fallist á þá niðurstöðu bótanefndar að ekki sé unnt að slá því föstu samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggja að tjón það sem bóta er krafist fyrir verði leitt af refsiverðri háttsemi á grundvelli almennra hegningarlaga. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, en málskostnaður verður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Árna Hannessonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 151/1999
|
Kosningar Útvarpslög Fjölmiðill Stjórnarskrá Mannréttindi Málefni fatlaðra
|
Félag heyrnarlausra og B kröfðust þess að Ríkisútvarpinu yrði gert skylt að láta túlka á táknmáli framboðsumræður í sjónvarpi, kvöldið fyrir kosningar til Alþingis, um leið og þær færu fram. Talið var að það væri óaðskiljanlegur þáttur kosningarréttar, sem verndaður væri í III. kafla stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 3. gr. I. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, að sá sem réttarins nyti hefði tækifæri til að kynna sér þau atriði sem kosið væri um. Ljóst þótti að það sé í samræmi við lögákveðið hlutverk Ríkisútvarpsins samkvæmt 15. gr. útvarpslaga nr. 68/1985 að það kynni frambjóðendur og stefnumál þeirra fyrir kosningar til Alþingis. Bæri Ríkisútvarpinu ótvírætt að gæta jafnræðis þegar það sinnti þessu hlutverki sínu og lyti sú skylda ekki aðeins að frambjóðendum og þeim stjórnmálaöflum sem í hlut ættu, heldur einnig að þeim sem útsendingum væri beint til. Ætti því Ríkisútvarpið að haga gerð og útsendingu framboðsumræðna þannig að aðgengilegt væri heyrnarlausum, sbr. einnig 7. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Þótt játa bæri Ríkisútvarpinu verulegu svigrúmi við tilhögun dagskrár og útsendinga yrðu þær ákvarðanir, sem röskuðu þeim skyldum og réttindum, sem mælt væri fyrir um í 15. gr. útvarpslaga og 7. gr. laga um málefni fatlaðra, að styðjast við gild málefnaleg rök. Þótti Ríkisútvarpið ekki hafa fært fram nægilega gild og málefnaleg rök til að réttlæta þá mismunum sem fólst í ákvörðun þess, en fyrir lá að tæknilega var vel framkvæmanlegt hafa þann háttinn á sem krafist var. Einnig var litið til þess að skammur tími var á milli útsendingar og upphafs kjörfundar. Þóttu Félag heyrnarlausra og B eiga rétt á því að kröfur þeirra yrðu teknar til greina við þessar aðstæður.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. apríl 1999. Þeir krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að synjun stefnda um að túlka á táknmáli framboðsumræður í sjónvarpi vegna alþingiskosninga 8. maí 1999, um leið og þær fara fram, verði dæmd ólögmæt. Þá er þess krafist að viðurkennt verði að stefnda sé skylt að láta túlka á táknmáli framboðsumræður í sjónvarpi vegna alþingiskosninganna um leið og þær fara fram. Þeir krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi varðar mál þetta sjónvarpsútsendingu stefnda á umræðum frambjóðenda í kosningum til Alþingis, sem haldnar verða 8. maí 1999. Fram kom í málflutningi fyrir Hæstarétti að skilja ber kröfugerð áfrýjenda þannig að hún varði fyrirhugaða beina útsendingu stefnda á umræðum forystumanna stjórnmálasamtaka að kvöldi 7. maí, kvöldið fyrir kjördag. Félag heyrnarlausra fór fyrst fram á það við stefnda með bréfi 6. nóvember 1998 að framboðsumræður í sjónvarpi yrðu samstundis túlkaðar á táknmáli. Þessi beiðni var ítrekuð með bréfum félagsins 9. desember og 28. desember sama ár. Með bréfi 11. janúar 1999 hafnaði framkvæmdastjóri sjónvarpsins beiðni félagsins án sérstaks rökstuðnings en lýsti jafnframt yfir vilja til að kanna aðrar hugmyndir félagsins um stjórnmálakynningu fyrir heyrnarlausa. Í fundargerð útvarpsráðs 16. febrúar sama ár kemur fram að til standi að lokaumræður fyrir alþingiskosningar verði endursýndar með neðanmálstexta og táknmálstúlkaðar í lok dagskrár sama dags og síðan aftur að morgni kjördags áður en kjörstaðir verði opnaðir. Var þessi tilhögun kynnt Félagi heyrnarlausra með bréfi framkvæmdastjóra sjónvarpsins 17. sama mánaðar. Í fundargerð ráðsins 23. sama mánaðar kemur fram að ákveðið hafi verið að ganga ekki til móts við kröfur Félags heyrnarlausra frekar en að framan greinir. II. Í III. kafla stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og lögum nr. 80/1987 um kosningar til Alþingis er mælt fyrir um alþingiskosningar á fjögurra ára fresti og um kosningarrétt og kjörgengi. Samkvæmt 3. gr. viðauka nr. 1 við mannréttinda-sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, hefur íslenska ríkið skuldbundið sig til þess að halda frjálsar kosningar með hæfilegu millibili, og sé atkvæðagreiðsla leynileg og fari fram við aðstæður er tryggi það að í ljós komi álit almennings með frjálsum hætti í kjöri til löggjafarþings. Almennt er viðurkennt að í ákvæðinu felist meðal annars réttur einstaklinganna til þess að bjóða sig fram og kjósa í almennum kosningum til löggjafarþings og taka með því þátt í því virka og lýðræðislega stjórnarfari, sem lögð er áhersla á í formála sáttmálans. Þessi réttindi einstaklinganna lúta þó þeim takmörkunum, sem leiðir af nánara fyrirkomulagi kosninga í hverju ríki. Er ekki um það deilt í málinu að almenn skipan alþingiskosninga, kjörgengis og kosningarréttar, eins og henni er fyrir komið í framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar og kosningalögum samrýmist ákvæðum 3. gr. 1. viðauka sáttmálans. Það er óaðskiljanlegur þáttur kosningarréttar að sá, sem réttarins nýtur, hafi tækifæri til að kynna sér framboð og málefni, sem kosið er um, enda myndi sá réttur einstaklinganna, sem verndaður er í 3. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, missa efnislegt inntak ef frambjóðendum væru ekki tækar leiðir til kynningar á stefnumálum sínum eða kjósendum gert ókleift eða torvelt að nálgast slíkar upplýsingar. Af þessu leiðir þó ekki almenna skyldu ríkisins eða stofnana þess til að kynna einstaka frambjóðendur eða stefnumál þeirra fyrir kjósendum, sem sjálfir hafa forræði á því, hvernig þeir móta afstöðu sína. Hlýtur slík kynningarstarfsemi einkum að grundvallast á því almenna tjáningar- og athafnafrelsi, sem tryggt er í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar og alþjóðlegum mannréttindasamningum, sem Ísland er aðili að. Taki ríkið eða stofnanir þess hins vegar að sér það hlutverk að einhverju leyti að kynna kjósendum frambjóðendur og málefni þeirra í þágu frjálsra og lýðræðislegra kosninga, ber að gæta þess að slík kynning fari fram án manngreinarálits í samræmi við 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. III. Í 14. gr. útvarpslaga nr. 68/1985 segir að Ríkisútvarpið sé sjálfstæð stofnun í eigu íslenska ríkisins. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna skal Ríkisútvarpið halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Eftir 3. mgr. 15. gr. skal það meðal annars veita almenna fréttaþjónustu og vera vettvangur fyrir mismunandi skoðanir á þeim málum, sem efst eru á baugi hverju sinni eða almenning varða. Samkvæmt 4. mgr. 15. gr. skal miða útvarpsefni við fjölbreytni íslensks þjóðlífs og veita alla þá þjónustu, sem unnt er með tækni útvarpsins og þjóðinni má að gagni koma. Af framangreindu er ljóst að stefnda er sérstaklega falið það hlutverk með lögum að vera vettvangur frjálsra skoðanaskipta um þau málefni, sem almenning varða. Með hliðsjón af þessu lögákveðna hlutverki stefnda verður að telja að honum geti verið rétt við kosningar til Alþingis að kynna almenningi frambjóðendur og stefnumál þeirra eftir því, sem efni standa til. Ber stefnda þá ótvírætt að gæta jafnræðis þegar hann sinnir þessu hlutverki sínu, eins og raunar leiðir beint af orðum 2. mgr. 15. gr. laga nr. 68/1985. Lýtur sú skylda ekki aðeins að jafnræði milli þeirra frambjóðenda og stjórnmálaafla, sem í hlut eiga, heldur einnig að þeim, sem útsendingum er beint til. Samkvæmt þessu verður á það fallist að stefnda beri eftir megni að haga gerð og útsendingu framboðsumræðna þannig að aðgengilegt sé heyrnarlausum. Styðst sú niðurstaða einnig við 7. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra, sem mælir fyrir um að fatlaðir skuli eiga rétt á allri almennri þjónustu ríkis og sveitarfélaga. IV. Svo sem áður er fram komið lýtur krafa áfrýjenda að því að stefnda verði gert skylt að láta túlka á táknmáli í umræðuþátt í sjónvarpi að kvöldi föstudagsins 7. maí 1999, daginn áður en kosningar til Alþingis fara fram, um leið og hann er sendur út beint. Í þætti þessum koma fram leiðtogar þeirra flokka og framboða, sem bjóða fram í öllum kjördæmum landsins. Telja áfrýjendur að þeir eigi rétt á að fylgjast með þessum þætti um leið og aðrir landsmenn, en með honum nái kosningabaráttan hámarki. Stefndi hefur hins vegar ákveðið að endursýna þáttinn með neðanmálstexta og táknmálstúlkun í lok dagskrár 7. maí og aftur að morgni kjördags áður en kjörstaðir verða opnaðir. Samkvæmt dagskrá sjónvarpsins, sem lögð var fram í Hæstarétti við munnlegan málflutning, hefst bein útsending þáttarins kl. 20.50 og mun ljúka fyrir kl. 22.30. Fyrirhuguð fyrri endursýning með táknmálstúlkun og textun mun hins vegar hefjast eftir miðnætti umrætt kvöld, eða kl. 00.10, en hin síðari hefst kl. 07.30 að morgni 8. maí. Í bréfum stefnda, þar sem framangreindum óskum áfrýjenda var svarað, komu ekki fram efnislegar röksemdir fyrir synjun hans. Í bréfi menntamálaráðherra til áfrýjandans Félags heyrnarlausra 18. janúar 1999 sagði að eðlilegt hefði verið að niðurstöðu stefnda hefði fylgt nánari rökstuðningur af hans hálfu. Í greinargerð stefnda í héraði sagði einungis að sá háttur á útsendingu, sem farið er fram á, valdi truflun þeim yfirgnæfandi meirihluta, sem fulla heyrn hafi og kjósi að fylgjast grannt með því, sem fram fari. Nánari útlistun á þessu liggur þó ekki fyrir. Einnig hefur verið bent á að þess sé enginn kostur að texta dagskrárefni, sem sent sé út beint. Sú tilhögun, sem stefndi hafi ákveðið, veiti hins vegar svigrúm til að textavinna umræddan þátt, auk þess að táknmálstúlka hann. Þar með muni aukaútsendingar gagnast mun fleirum en þeim, sem eingöngu skilja táknmál heyrnarlausra. Í málflutningi af hálfu stefnda fyrir Hæstarétti var því á hinn bóginn lýst yfir að það væri ekki tæknilegum vandkvæðum bundið að verða við óskum áfrýjenda. Jafnframt kom fram af hálfu áfrýjenda, ómótmælt af stefnda, að af þessu myndi hljótast lítill umframkostnaður. Þegar litið er til stöðu stefnda að lögum er augljóst að játa ber honum verulegt svigrúm við tilhögun dagskrár og útsendinga. Eru þessi mál undir stjórn útvarpsstjóra og útvarpsráðs, sbr. 18. gr. og 20. gr. laga nr. 68/1985. Ákvarðanir, sem raska skyldum þeim og réttindum, sem mælt er fyrir um í 15. gr. laganna, verða hins vegar að styðjast við gild málefnaleg rök. Sama á við um frávik frá skyldum samkvæmt 7. gr. laga nr. 59/1992. Um þetta eiga dómstólar endanlegt mat. Mál þetta varðar mikilvæg réttindi, þ.e. kröfu ákveðins hóps einstaklinga um að þeir njóti á sama hátt og aðrir þeirrar þjónustu stefnda, sem ætluð er til að auðvelda kjósendum val milli framboða í kosningum til löggjafarþings þjóðarinnar. Ákvörðun stefnda um tilhögun útsendingar umrædds framboðsfundar felur í sér að heyrnarlausir kjósendur sitja þar ekki við sama borð og aðrir landsmenn. Viðurkennt er, að sú tilhögun, sem áfrýjendur óska eftir, er tæknilega vel framkvæmanleg. Verður ekki talið, að stefndi hafi fært fram nægilega gild og málefnaleg rök til að réttlæta þá mismunun, sem í ákvörðun hans felst. Er þá jafnframt til þess að líta, að hin beina útsending sjónvarpsumræðnanna fer fram í lok kosningabaráttunnar, að kvöldi síðasta dags fyrir kjördag og einungis nokkrum klukkustundum áður en kjörfundur hefst. Við þessar aðstæður þykja áfrýjendur eiga rétt á því, að kröfur þeirra verði teknar til greina. Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Synjun stefnda, Ríkisútvarpsins, á óskum áfrýjenda, Berglindar Stefánsdóttur og Félags heyrnarlausra, um að túlka á táknmáli framboðsumræður í sjónvarpi 7. maí 1999, um leið og þær fara fram, er ólögmæt. Er viðurkennt að stefnda sé skylt að láta túlka þessar umræður á táknmáli um leið og þær fara fram. Stefndi greiði áfrýjendum sameiginlega 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 17. mars síðastliðinn, er höfðað með stefnu, þingfestri 18. febrúar 1999. Stefnandi er Berglind Stefánsdóttir, kt. 170260-3769, Vogalandi 8, Reykjavík, persónulega og sem formaður fyrir hönd Félags heyrnarlausra, kt. 600776-0279, Laugavegi 26, Reykjavík. Stefndi er Ríkisútvarpið, kt. 540269-5729, Efstaleiti 1, Reykjavík. Stefnendur gera þá kröfu, að synjun stefnda um að túlka á táknmáli framboðsræður í sjónvarpi vegna Alþingiskosninga 8. maí 1999, um leið og þær fara fram, eða gera þær á annan hátt aðgengilegar fyrir heyrnarlausa, verði dæmd ólögmæt. Þá krefjast stefnendur þess, að viðurkennt verði, að stefnda sé skylt að láta túlka á táknmáli framboðsræður í sjónvarpi vegna Alþingiskosninga, um leið og þær fara fram, eða gera þær á annan hátt aðgengilegar fyrir heyrnarlausa. Að lokum krefjast stefnendur þess, að stefnda verði gert að greiða stefnendum málskostnað að mati réttarins. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi þeirra að skaðlausu. Málavextir. Þann 6. nóvember 1998 sendi Félag heyrnarlausra stefnda bréf og fór þess á leit, að framboðsræður í sjónvarpi vegna Alþingiskosninga, sem fram eiga að fara 8. maí næstkomandi, yrðu túlkaðar jafnóðum á táknmáli. Beiðnin var ítrekuð með bréfum 9. og 28. desember 1998. Með bréfi stefnda 11. janúar síðastliðinn var erindinu hafnað. Hins vegar liggur fyrir bréf stefnda til Félags heyrnarlausra, dagsett 17. febrúar síðastliðinn, þar sem í upphafi er vísað til samtals framkvæmdastjóra stefnda og Félags heyrnarlausra 9. febrúar síðastliðinn og áréttuð er sú tillaga stefnda, að „lokaumræðurnar fyrir alþingiskosningarnar verði endursýndar rit- og táknmálstúlkaðar í dagskrárlok daginn fyrir kjördag eða nánast í beinu framhaldi þess að þær fara fram.“ Yrði umræðuþátturinn síðan endursýndur rit- og táknmálstúlkaður að morgni kjördags, áður en kjörstaðir eru opnaðir. Stefnendur höfnuðu þessu boði stefnda. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja kröfur sínar á því, að með synjun sinni hafi stefndi, sem opinbert stjórnvald, brotið gegn mannréttindum þeirra og þá einkum gegn ákvæði 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins um jafnræði þegnanna. Þá telja stefnendur, að í synjun stefnda felist brot gegn ákvæði 21. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Forsenda þess, að maður njóti raunverulegs kosningaréttar sé, að hann hafi möguleika á að kynna sér þá kosti, sem bjóðast í kosningum. Hefðbundinn framboðsfundur stjórnmálaleiðtoga í sjónvarpi sé afar snar og mikilvægur þáttur í þessari kynningu og kunni jafnvel að ráða úrslitum um, hvernig kjósandi ráðstafar atkvæði sínu. Slík lágmarkskynning sé því í raun eðlisþáttur í þeim rétti, sem kveðið sé á um í 33. gr. stjórnarskrárinnar um kosningarétt. Telja stefnendur, að stefndi sé með framboðskynningum í sjónvarpi, samkvæmt hefðbundnu fyrirkomulagi, að rækja þá skyldu að standa að lýðræðislegri umræðu í landinu, sem á honum hvíli samkvæmt III. kafla útvarpslaga nr. 68/1985. Við þá framkvæmd komi stefndi fram sem opinbert stjórnvald og hafi tvímælalaust skyldur sem slíkt að virða þá sjálfsögðu lýðræðisreglu, að öllum landsmönnum sé gert kleift að eiga aðgang að slíkum framboðskynningum. Í því sambandi beri að hafa í huga, að Íslendingar fæðist inn í tvo ólíka málhópa; þann sem hafi íslensku að móðurmáli og hinn, er ekki geti tileinkað sér íslensku á máltökunámskeiði og hafi íslenskt táknmál að móðurmáli. Með því að standa að framboðskynningu, eins og stefndi fyrirhugi, sé því í raun ákveðið, að hluti þjóðarinnar eigi ekki aðgang að kynningunni. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi hafnar því, að synjun hans á að láta táknmálstúlka jafnharðan greindan umræðuþátt, með því að fella táknmálstúlk inn í útsenda dagskrármynd, geti talist brot á þeim ákvæðum, sem stefnendur vísi til. Þá styður stefndi sýknukröfu sína jafnframt þeim rökum, að með greindri ákvörðun um endursýningar þess umræðuþáttar, sem málið varðar, sé nægjanlega mætt þeim sjónarmiðum, er stefnendur færi fram til stuðnings kröfu sinni um viðstöðulausa túlkun af hálfu táknmálstúlks, sem felldur sé inn í útsenda mynd þáttarins. Bendir stefndi á, að stefnukröfur séu valkvæðar að því leyti, að boðið sé upp á aðra lausn, en aðallega er krafist, með orðunum „ eða gera þær á annan hátt aðgengilegar fyrir heyrnalausa.“ Er á því byggt, að sú tilhögun, sem stefndi hafi ákveðið, fullnægi þessari kröfugerð og þeim réttarheimildum, sem hún er studd við. Hljóti það að leiða til sýknu, verði kröfugerðin á annað borð talin dómtæk. Því er eindregið mótmælt af hálfu stefnda, að sú tilhögun, sem hann hafi ákveðið, feli í sér brot á 33. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, ákvæðum 21. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er ásökunum um brot á ákvæðum útvarpslaga mótmælt. Stefndi hafi gripið til sérstakra ráðstafana til að auðvelda heyrnarskertum og heyrnarlausum að njóta sjónvarpsútsendinga. Gildi það um þá útsendingu, sem um er deilt í málinu, sem og nokkra aðra dagskrárliði. Á hinn bóginn hljóti það að vera matsatriði, hversu langt stefnda beri að ganga í þeim efnum og við það mat að koma til skoðunar, hver sá fjöldi manna er, sem þarfnast sérstakrar dagskrárgerðar. Í útvarpslögum sé svo fyrir mælt, að ákvarðanir útvarpsráðs um útvarpsefni skuli vera endanlegar, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 68/1985. Er sýknu jafnframt krafist með vísan til þess, að fyrir liggi staðfesting útvarpsráðs á þeim ákvörðunum yfirstjórnar stefnda sem í málinu hafa verið teknar. Niðurstaða. Samkvæmt 14. gr. útvarpslaga nr. 68/1985 er stefndi sjálfstæð stofnun í eigu íslenska ríkisins. Þá segir í 15. gr. sömu laga, að stefndi skuli leggja rækt við íslenska tungu, sögu þjóðarinnar og menningararfleifð. Í 3. mgr. sömu lagagareinar kemur meðal annars fram, að stefndi skuli vera vettvangur fyrir mismunandi skoðanir á þeim málum, sem efst eru á baugi hverju sinni eða almenning varða. Þá segir í 4. mgr. greinarinnar, sbr. 10. gr. laga nr. 82/1993, að efni á erlendu máli, sem sýnt er í sjónvarpsdagskrá stefnda, skuli jafnan fylgja íslenskt tal eða texti á íslensku, eftir því sem við á hverju sinni. Það eigi þó ekki við, þegar fluttir eru erlendir söngtextar eða þegar dreift er viðstöðulaust um gervitungl og móttökustöð fréttum eða fréttatengdu efni, er sýnir að verulegu leyti atburði, sem gerast í sömu andrá. Við þær aðstæður skuli Ríkisútvarpið sjónvarp, eftir því sem kostur er, láta fylgja endursögn eða kynningu á íslensku á þeim atburðum, sem gerst hafa. Af framansögðu má vera ljóst, að í útvarpslögum er ekki er gert sérstaklega ráð fyrir túlkun úr íslensku talmáli yfir á táknmál fyrir heyrnarlausa. Í 33. gr. stjórnarskrárinnar lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 er öllum, sem eru 18 ára eða eldri, þegar kosning fer fram og hafa íslenska ríkisborgararétt, tryggður kosningaréttur til Alþingis. Þá segir í 3. gr. samningsviðauka nr. 1 við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem lögtekinn var hérlendis með lögun nr. 62/1994, að samningsaðilar skuldbindi sig til þess að halda frjálsar kosningar með hæfilegu millibili, og sé atkvæðagreiðsla leynileg og fari fram við aðstæður, er tryggi það, að í ljós komi álit almennings með frjálsum hætti í kjöri til löggjafarþings. Af hálfu stefnenda er á því byggt, að forsenda þess, að maður njóti raunverulegs kosningaréttar sé, að hann hafi möguleika á að kynna sér þá kosti, sem bjóðast í kosningum. Sé hefðbundinn framboðsfundur stjórnmálaleiðtoga í sjónvarpi afar mikilvægur þáttur í þeirri kynningu og kunni jafnvel að ráða úrslitum um, hvernig kjósandi ráðstafar atkvæði sínu. Sé slík lágmarkskynning því í raun eðlisþáttur í þeim rétti, sem kveðið er á um í 33. gr. stjórnarskrárinnar um kosningarétt. Að áliti dómsins verður ekki ráðið af 33. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. umrædds samningsviðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, að á stefnda hvíli, sem ríkisstofnun, sérstök skylda til kynningar á stjórnmálamönnum og því, sem þeir hafa fram að færa fyrir kosningar, heldur er þar einungis mælt fyrir rétt manna til að ráðstafa atkvæði sínu í leynilegum kosningum. Verður ekki talið, að sú kynning frambjóðenda í sjónvarpi, sem mál þetta er risið af, sé eðlisþáttur í kosningarétti manna. Kemur þá til skoðunar, hvort í umræddri synjun stefnda felist brot á jafnræðisreglu íslensks stjórnskipunarréttar og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skulu allir vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda, án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Þá segir í 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, að réttindi þau og frelsi, sem lýst er í samningnum, skuli tryggð án nokkurs manngreinarálits, svo sem vegna kynferðis, kynþáttar, litarháttar, tungu, trúarbragða, stjórnmála- eða annarra skoðana, þjóðernis eða þjóðfélagsstöðu, tengsla við þjóðernisminnihluta, eigna, uppruna eða annarra aðstæðna, en þetta ákvæði mannréttindasáttmálans hafur verið talið í samræmi við jafnræðisreglu íslensks stjórnskipunarréttar. Ennfremur sækir ákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar fyrirmynd sína til 26. gr. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem Ísland hefur staðfest. Sú regla, sem þar kemur fram og er víðtækari, en áðurnefnd ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu, telst þó ekki sjálfkrafa hluti af landsrétti, þar sem hún hefur ekki verið lögleidd. Þá er mannréttindalyfirlýsing Sameinuðu þjóðanna, sem stefnendur byggja einnig á, ekki þjóðréttarsamningur og því ekki bindandi að lögum fyrir aðildarríki Sameinuðu þjóðanna. Að mati dómsins felst ekki í inntaki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar réttur til handa heyrnarlausum til að fá túlkað talmál í útvarpi eða sjónvarpi, í þessu tilviki framboðsræður og umræður frambjóðenda til Alþingiskosninga, yfir á táknmál heyrnarlausra jafnóðum og útsending fer fram, heldur verður að telja, að til þess þurfi sérstaka löggjöf. Var hin umdeilda synjun stefnda því lögmæt. Samkvæmt framanskráðu verður stefndi sýknaður af aðakröfum stefnenda í máli þessu. Stefnendur krefjast þess til vara, að synjun stefnda á að gera umræddar framboðsræður „ á annan hátt aðgengilegar fyrir heyrnarlausa verði dæmd ólögmæt.“ Jafnframt er krafist viðurkenningardóms um skyldu stefnda til að gera framboðsræðurnar „ á annan hátt aðgengilegar fyrir heyrnarlausra.“ Fyrir liggur í málinu, að stefndi hefur boðist til að endursýna margnefndan umræðuþátt, rit- og táknmálstúlkaðan, í dagskrárlok daginn fyrir kjördag, nánast í beinu framhaldi og þær fara fram, og endursýna hann í sama formi að morgni kjördags, áður en kjörstaðir eru opnaðir. Því boði hafa stefnendur hafnað. Verður sú afstaða þeirra eigi skilin á annan veg en þann, að með því móti sé ekki orðið við kröfu þeirra um að gera umræddar framboðsræður „ á annan hátt aðgengilegar fyrir heyrnarlausa.“ Í málatilbúnaði stefnenda er hins vegar engin grein gerð fyrir við hvað er átt með umræddri kröfugerð. Er hún að mati dómsins svo óskýr, að dómur verði eigi á hana lagður. Ber því að vísa varakröfum stefnenda sjálfkrafa frá dómi. Eftir atvikum er rétt, að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Ríkisútvarpið, á að vera sýkn af aðalkröfum stefnenda, Berglindar Stefánsdóttur og Félags heyrnarlausra, í máli þessu. Varakröfum stefnenda er vísað sjálfkrafa frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 460/2008
|
Líkamstjón Gjafsókn
|
A krafðist viðurkenningar á greiðsluskyldu ríkissjóðs á bótum henni til handa vegna líkamsárásar sem hún varð fyrir 2. febrúar 2001. Hún hafði sótt um bætur til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðsluskyldu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota 2. nóvember 2006. Hafði það verið gert á grundvelli 3. mgr. 6. gr. laganna þar sem heimilað er að víkja frá skilyrðum 2. mgr. greinarinnar um tveggja ára tímafrest á umsókn til nefndarinnar frá því að brot er framið ef veigamikil rök mæla með því. Þegar A sótti um bætur til nefndarinnar voru fimm ár og níu mánuðir liðnir frá broti. A byggði meðal annars kröfu sína á því að með synjun bótanefndarinnar á erindi hennar hefði verið brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki var fallist á kröfu hennar á þeim grundvelli þar sem hún hefði ekki gert sérstaka grein fyrir í hverju hún teldi það brot felast. Bótanefnd hefði hafnað því að veigamikil rök mæltu með fráviki frá fyrrgreindri reglu um tveggja ára tímafrest á umsókn í tilviki A. Taldi Hæstiréttur að ekki væru efni til að dómstólar hnekktu því mati og var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. ágúst 2008. Hún krefst þess að viðurkennd verði greiðsluskylda ríkissjóðs á bótum henni til handa vegna líkamsárásar sem hún varð fyrir 2. febrúar 2001. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi sótti áfrýjandi 2. nóvember 2006 um bætur til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Var það gert á grundvelli 3. mgr. 6. gr. laganna þar sem heimilað er að víkja frá skilyrðum 2. mgr. greinarinnar um tveggja ára tímafrest á umsókn til nefndarinnar frá því að brot er framið ef veigamikil rök mæla með því. Þegar áfrýjandi sótti um bætur til nefndarinnar voru fimm ár og níu mánuðir liðnir frá broti. Í hinum áfrýjaða dómi er rakin meðferð málsins fyrir bótanefnd og forsendur og sjónarmið nefndarinnar sem lágu að baki mati hennar fyrir höfnun á erindi áfrýjanda. Áfrýjandi kveðst meðal annars byggja kröfu sína á því að með synjun bótanefndar á erindi hennar hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Hún hefur hins vegar ekki gert sérstaka grein fyrir í hverju hún telur það brot felast. Verður ekki fallist á kröfu hennar á þessum grundvelli. Bótanefnd hafnaði því að veigamikil rök mæltu með fráviki frá fyrrgreindri reglu um tveggja ára tímafrest á umsókn í tilviki áfrýjanda. Ekki eru efni til að dómstólar hnekki því mati. Með þessum athugasemdum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí sl., var höfðað 11. júlí 2007. Stefnandi er A, [heimilisfang]. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir þær dómkröfur að greiðsluskylda ríkissjóðs á bótum henni til handa verði viðurkennd vegna líkamsárásar sem hún varð fyrir hinn 2. febrúar 2001. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Hinn 2. febrúar 2001 varð stefnandi fyrir líkamsárás þáverandi eiginmanns síns. Var árásarmaðurinn dæmdur fyrir þá sök í Héraðsdómi Suðurlands í málinu nr. S-702/2001 hinn 10. maí 2002 og hlaut hann eins mánaðar skilorðsbundið fangelsi. Stefnandi sótti um bætur til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995, um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota vegna tjóns af völdum árásarinnar, með bréfi dags. 2. nóvember 2006. Sótt var um bætur á grundvelli 3. mgr. 6. gr. laganna með síðari breytingum. Þar segir að þegar veigamikil rök mæla með því megi víkja frá skilyrðum 2. mgr. ákvæðisins um tveggja ára tímafrest á umsókn til nefndarinnar frá því að brot er framið. Erindi stefnanda var hafnað í ákvörðun nefndarinnar í málinu nr. 281/2006 hinn 16. febrúar 2007 á þeirri forsendu að umsóknin hafi komið fram of seint. Stefnandi höfðar mál þetta til þess að fá þessari ákvörðun bótanefndarinnar hrundið. Stefnandi byggir á því að hún hafi strax tilkynnt líkamsárásina til lögreglu og hafi lagt fram formlega kæru 10 dögum síðar. Hún hafi gengist undir læknisskoðun í framhaldi árásarinnar, sbr. áverkavottorð dags. 16. febrúar 2001, sem hafi legið frammi í sakamálinu. Kveðst hún hafa þurft á læknismeðferð að halda síðan vegna þessa atburðar. Í kæruskýrslu hjá lögreglunni á Selfossi, dags. 12. febrúar 2001, sé skráð að henni hafi verið kynntur réttur til bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995, að hún ætli að leggja fram bótakröfu og henni sé bent á að frestur til þess sé til 1. mars 2001. Verði að ætla, á grundvelli gagna málsins, að lögregla hafi kynnt brotamanni yfirlýsingu stefnanda hjá lögreglu, um að hún hygðist krefja hann um skaðabætur vegna árásarinnar. Í skýrslu lögreglufulltrúa, dags. 18. nóvember 2001, segi að stefnandi hafi leitað til Sigurðar Jónssonar hrl. á Selfossi til að fá aðstoð við gerð bótakröfu. Sigurður hafi haft símasamband við lögreglufulltrúann og skýrt frá því að hann hefði ráðlagt stefnanda að fara fram með bótakröfu í einkamáli að loknu refsimálinu þegar ljóst væri með vissu hvert fjárhagslegt tjón hennar væri. Engin bótakrafa hafi komið fram af hennar hálfu. Henni hafi aldrei verið tilkynnt um niðurstöðu dómsmálsins gagnvart árásarmanninum og enginn hafi gætt hagsmuna hennar með tilliti til bótamáls eða umsóknar til bótanefndar skv. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Stefnanda hafi ekki verið tilnefndur réttargæslumaður, sbr. 2. og 3. mgr. 44. gr.b laga nr. 19/1991 með síðari breytingum eða skipaður réttargæslumaður við meðferð sakamálsins á hendur árásarmanninum skv. 44. gr. c s.l., sem stefnandi telji að hefði verið sanngjarnt og eðlilegt miðað við aðstæður. Fullt tilefni hafi verið til þess þar sem hún hvorki skildi né talaði íslensku og hafi haft túlk, sem var ólöglærður. Hún hafi ekkert þekkt til íslenskra laga og hafi hún engan skilning haft á því hvernig slík mál eru rekin eða hvaða hugsanlegan rétt hún ætti. Stefnandi sé fædd í Tælandi. Hún hafi komið til Íslands 1999 og fljótlega gifst fyrrverandi manni sínum. Hafi stefnandi starfað utan heimilis. Stefnandi hafi verið mjög illa farin eftir árásina. Hafi hún strax skilið við eiginmann sinn og verið mjög hrædd við hann. Beri hún varanlegan skaða af þeirri árás sem hún varð fyrir og sé óvinnufær. Mat á tjóni hennar eftir árásina liggi ekki fyrir. Hún sé í sambúð og eigi dóttur, fædda í apríl 2003. Sambýlismaður hennar hafi fylgst með líkamlegri vanlíðan stefnanda í sambúð þeirra án þess að vera það ljóst að hún gæti stafað af þessari árás fyrrverandi eiginmanns. Það sé fyrst sl. haust sem honum hafi orðið kunnugt um alvarleika árásarinnar er hann aflaði dómsins í sakamálinu og gagna frá lögreglu um málið. Tilgangur laga nr. 69/1995 sé, samkvæmt athugasemdum sem fylgdu frumvarpi að þeim, að styrkja stöðu þolenda afbrota. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 118/1999 til breytinga á lögum nr. 69/1995 segi að við ákvörðun um hvort vikið verði frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. verði að meta hvert tilvik fyrir sig. Vanþekking, erfið félagsleg staða stefnanda og skortur á hagsmunagæslu í hennar þágu sé orsök þess að ekki var sótt um bætur til bótanefndar innan þess frests sem 2. mgr. 6. gr. kveði á um. Þegar aðstæður séu metnar heildstætt verði að ætla að þær falli innan þeirra marka sem lögunum sé ætlað að verja þannig að skilyrðum bótaábyrgðar ríkisins samkvæmt lögum nr. 69/1995 með síðari breytingum sé fullnægt. Stefnanda hafi verið veitt gjafsókn til að reka þetta mál með leyfi, dags. 6. júní 2007. Krafa stefnanda sé reist á lögum nr. 69/1995, með síðari breytingum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, sbr. einnig 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 með síðari breytingum, og lögum nr. 19/1991, með síðari breytingum um meðferð opinberra mála, hvað varðar réttindi brotabola og réttargæslumenn. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988. Af hálfu stefnda er á því byggt að ekki sé ágreiningur í málinu um þá atburði sem leiddu til þess að stefnandi gerði kröfur um bætur til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995. Samkvæmt gögnum málsins sé ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir árás fyrrum eiginmanns síns þann 2. febrúar 2001 en kröfum um bætur á grundvelli laga nr. 69/1995 hafi ekki verið lýst fyrr en með bréfi sem borist hafi bótanefnd, þann 7. nóvember 2006. Í skýrslu stefnanda til lögreglunnar á Selfossi, þann 12. febrúar 2001, segi orðarétt: „...Henni er jafnframt leiðbeint um rétt hennar til bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995. Mætta kveðst ætla að leggja fram bótakröfu og henni bent á að frestur til þess sé til l. mars2001.“ Í upplýsingaskýrslu lögreglunnar á Selfossi þann 18. nóvember 2001 sé vakin athygli á því að stefnandi hefði ekki lagt fram bótakröfu í málinu, ef frá væru taldir fimm reikningar vegna læknisþjónustu. Síðan segi í skýrslunni: „A leitaði til Sigurðar Jónssonar hrl. á Selfossi til að fá aðstoð við gerð bótakröfu. Sigurður Jónsson hrl. hafði símasamband við mig og skýrði frá því að hann hefði ráðlagt A að fara fram með bótakröfu í einkamáli að loknu refsimálinu og þegar ljóst væri með vissu hvert fjárhagslegt tjón hennar væri.“ Samkvæmt framansögðu hafi stefnandi haft uppi áform um bótakröfu á hendur fyrrum eiginmanni sínum en virðist ekki hafa komið þeim áformum í verk. Bótakrafa á grundvelli laga nr. 69/1995 komi síðan fram 7. nóvember 2006, eins og áður sé vikið að. Bótanefnd hafi hafnað kröfu stefnanda og vísar þar um aðallega til 2. og 3. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Hafi nefndin talið að umsókn stefnanda hefði borist of seint, sbr. 2. mgr. 6. gr., og að réttur stefnanda hefði ekki verið sniðgenginn af lögreglu eða að upplýsingaskylda hefði brugðist. Þar af leiðandi hafi ekki verið efni til að líta til undanþáguákvæða 3. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995. Stefndi sé sammála afstöðu bótanefndarinnar að öllu leyti. Jafnframt vilji hann vekja athygli á því að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga 69/1995 sé skilyrði fyrir bótagreiðslu að tjónþoli hafi krafið brotamann um greiðslu skaðabóta. Eins og mál þetta sé lagt fyrir dómstóla, og reyndar fyrir bótanefnd áður, liggi þetta ekki ljóst fyrir. Því sé ekki enn vitað hvort stefnandi hafi krafið brotamann um bætur. Gögn málsins beri þetta ekki með sér. Stefnandi verði að bera hallann af þessu. Eins og áður segi sé stefndi sammála bótanefnd um að eðlilega hafi verið staðið að rannsókn málsins gagnvart stefnanda og að hún hafi verið upplýst á fullnægjandi hátt um réttarstöðu sína. Túlkur hafi verið við skýrslutöku af henni og hafi hún verið upplýst um rétt sinn til að leita til bótanefndar um bætur. Í upplýsingaskýrslu lögreglunnar komi líka fram að stefnandi hafi fengið ráðleggingar hjá lögmanni á Selfossi. Í ljósi þessa mæli lagaleg rök ekki með því að undanþáguákvæði 3. mgr. 6. gr. laga 69/1995 geti átt við í þessu tilviki. Heimild þessa beri að skýra þröngt og veigamikil rök þurfi að vera fyrir hendi til þess að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laganna. Að mati stefnda geti slíkt ekki komið til álita miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggi og sé það í andstöðu við eðlilega lagaskýringu lagaákvæðisins. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 er það skilyrði bótagreiðslu úr ríkissjóði að brot, sem tjón er rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjónþoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Í 2. mgr. segir að umsókn um bætur skuli hafa borist bótanefnd innan 2 ára frá því að brot var framið. Samkvæmt 3. mgr. má, þegar veigamikil rök mæla með því, víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. Fyrir liggur samkvæmt lögregluskýrslu að stefnandi lagði fram kæru á hendur fyrrverandi eiginmanni sínum 12. febrúar 2001 hjá Sýslumanninum á Selfossi. Í skýrslunni segir að henni hafi verið leiðbeint um rétt hennar til bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995. Stefnandi kvaðst ætla að leggja fram bótakröfu og var henni bent á að frestur til þess væri til 1. mars 2001. Viðstaddur skýrslutökuna var túlkur sem túlkaði milli stefnanda og rannsóknara. Í upplýsingaskýrslu lögreglunnar frá 18. nóvember 2001 kemur fram að stefnandi hafi ekki enn lagt fram mótaða bótakröfu. Hafi hún leitað til Sigurðar Jónssonar hrl. á Selfossi til að fá aðstoð við gerð bótakröfu. Sigurður hafði samband við lögreglufulltrúa og skýrði frá því að hann hefði ráðlagt stefnanda að fara fram með bótakröfu í einkamáli að loknu refsimálinu og þegar ljóst væri hvert fjárhagslegt tjón hennar væri. Stefnandi hefur lagt fram í máli þessu tvö gjafsóknarleyfi. Í gjafsóknarleyfi vegna þessa máls, dags. 6. júní 2007, segir að stefnanda veitist gjafsókn vegna máls sem hún hyggst höfða til að fá hrundið ákvörðun bótanefndar frá 16. febrúar 2007. Í hinu gjafsóknarleyfinu, sem dags. er 19. janúar 2007, segir að stefnanda veitist gjafsókn vegna máls sem hún hyggst höfða gegn fyrrverandi eiginmanni sínum til heimtu skaðabóta. Lögmaður stefnanda upplýsti í munnlegum málflutningi í máli þessu að stefnandi hefði höfðað einkamál á hendur fyrrverandi eiginmanni sínum fyrir Héraðsdómi Suðurlands til heimtu skaðabóta vegna þeirrar sömu líkamsárásar sem er grundvöllur bótakröfu í þessu máli. Lögmaður stefnda lýsti þeirri skoðun sinni að þar sem nú væri upplýst að stefnandi hefði höfðað einkamál til heimtu skaðabóta úr hendi fyrrverandi eiginmanns síns beri að vísa máli þessu frá dómi ex officio þar sem um sömu kröfu sé að ræða og höfð sé uppi í þessu máli. Engin gögn liggja fyrir í máli þessu um tilgreinda málssókn stefnanda fyrir Héraðsdómi Suðurlands á hendur brotamanni. Verður ekki séð að þær upplýsingar sem fyrir liggja varðandi hana varði frávísun þessa máls. Eins og áður greinir er, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995, skilyrði fyrir bótagreiðslu að tjónþoli hafi krafið brotamann um greiðslu skaðabóta. Engin gögn liggja fyrir í þessu máli um að stefnandi hafi krafið brotamanninn um skaðabætur fyrir eða eftir að hún sótti um bætur til bótanefndar. Hefur því ekki verið sýnt fram á að umrætt skilyrði 1. mgr. 6. gr. hafi verið uppfyllt. Þá liggur fyrir að stefnandi sótti ekki um bætur til bótanefndar fyrr en 5 árum eftir að hún varð fyrir umræddri líkamsárás. Í áðurnefndri 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 segir að umsókn um bætur skuli hafa borist bótanefnd innan 2 ára frá því að brot var framið. Umsókn stefnanda var því of seint fram komin. Eins og rakið er hér að framan segir í lögregluskýrslu að stefnanda hafi verið leiðbeint um rétt hennar til bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á það í máli þessu að henni hafi ekki verið leiðbeint með fullnægjandi hætti um réttarstöðu sína að þessu leyti. Samkvæmt framansögðu þykja því ekki efni til þess að beita undanþáguákvæði 3. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 og ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Ásdísar Rafnar hrl., 350.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hennar, Ásdísar Rafnar hrl., 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 746/2014
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skuldajöfnuður
|
Aðilar málsins deildu um það hvort A hf. væri bundinn gagnvart L hf. af skuldajafnaðaryfirlýsingu sem hann gaf árið 2011 í tengslum við aðfararbeiðni L hf. og náði meðal annars til kröfu sem A hf. lýsti við slit L hf. árið 2012. A hf. hélt því fram að hann væri ekki bundinn af yfirlýsingunni þar sem L hf. hefði á sínum tíma hafnað skuldajöfnuðinum og A hf. ekki fylgt honum eftir og þar af leiðandi hafi umræddur skuldajöfnuður ekki verið framkvæmdur. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var talið að A hf. hefði ekki með skýrum og afdráttarlausum hætti afturkallað yfirlýsinguna, en ekki nægði að breyta kröfugerð og málsástæðum sínum í aðfararmálinu. Þá hefði einnig verið brýn ástæða til þess að falla frá umræddri yfirlýsingu í kröfulýsingu A hf. við slit L hf. í ljósi fyrri samskipta aðila og reglna um ríkt skuldbindingargildi slíkra yfirlýsinga. Þá var ekki talið að ákvæði 5. tölul. 1. mgr. 28. gr. og 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. stæðu því í vegi að hinn umdeildi skuldajöfnuður gæti að réttu farið fram. Með vísan til framangreinds voru kröfur A hf. sem hann lýsti við slit L hf. hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 17. nóvember 2014 og réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur sem sóknaraðili hafði lýst við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við slit varnaraðila verði viðurkenndar kröfur hans, annars vegar að fjárhæð 2.137.291,89 sterlingspund sem njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991, og hins vegar skaðabótakrafa að fjárhæð 938.014 sterlingspund sem njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í kæru sóknaraðila voru hafðar uppi dómkröfur og því lýst að hann yndi ekki niðurstöðu hins kærða úrskurðar og leitaði endurskoðunar á honum. Þá sagði í kæru að um málavexti, málsástæður og lagarök vísað sóknaraðili til greinargerðar sinnar til héraðsdóms en á sömu málsástæðum væri byggt hér fyrir dómi. Að þessu gættu fullnægði kæran nægjanlega áskilnaði 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því verður kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti hafnað. Með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, ALMC hf., greiði varnaraðila, LBI hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 571/2015
|
Kærumál Farbann
|
Fallist var á kröfu L um að X yrði bönnuð brottför af landinu um nánar tilgreindan tíma enda væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 25. september 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til þeirra atriða sem greinir í hinum kærða úrskurði er fallist á að fullnægt sé skilyrðum til að varnaraðili sæti farbanni. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 158/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. mars 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. mars 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og einangrun aflétt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á það með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 45/2016
|
Slysatrygging Málsgrundvöllur Frávísun frá héraðsdómi
|
Ó slasaðist er hann ók bifreið í eigu E utan í gangavegg Fáskrúðsfjarðarganga. Í málsatvikakafla stefnu Ó kom fram að ökutækið væri vátryggt lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá V hf. Í kaflanum um málsástæður og lagarök vísaði Ó til 1. mgr. 88. gr., 90. gr., 1. mgr. 92. gr. og 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og einnig að bifreiðin hefði verið vátryggð lögboðinni slysatryggingu farþega og ökumanns hjá V hf. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að glögglega yrði ráðið af forsendum héraðsdóms að bótagrundvöllur málsins hefði ekki verið talinn reistur á 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga um slysatryggingu ökumanns, heldur lögboðinni ábyrgðartryggingu samkvæmt 88. gr. þeirra laga. Fyrir Hæstarétti kvaðst Ó reisa kröfur sínar á 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga og féll frá kröfum á hendur stefnda E. Hæstiréttur taldi að málatilbúnaður Ó hefði verið svo á reiki að ekki yrði komist hjá að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar19. janúar 2016. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði óskipt gert aðgreiða sér 4.013.123 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 30. apríl 2010 til 18.október 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, en til vara að stefnduverði óskipt gert að greiða honum bætur að álitum. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Stefndu krefjast staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta á rætur að rekja til þess aðáfrýjandi slasaðist er hann ók bifreiðinni HK-444 í eigu stefnda, Erlings, utaní gangavegg Fáskrúðsfjarðarganga 15. desember 2006. Málið var höfðað með stefnubirtri á hendur stefndu 25. nóvember 2014. Í málsatvikakafla stefnu kom fram aðökutækið væri ,,vátryggt lögbundinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Verðitryggingum hf.“ Um málsástæður og lagarök vísaði áfrýjandi til 1. mgr. 88. gr.,90. gr., 1. mgr. 92. gr. og 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og þar greinirhins vegar að bifreiðin hafi verið ,,vátryggð lögboðinni slysatryggingu farþegaog ökumanns hjá stefnda, Verði tryggingum hf.“Greinargerð var skilað af hálfu stefnda,Varðar trygginga hf., en af henni varð ekki ráðið að með henni væri einnigverið að gæta hagsmuna stefnda, Erlings, enda sagði í greinargerðinni að máliðlyti að kröfu áfrýjanda um greiðslu úr slysatryggingu ökumanns vegnaökutækisins HK-444. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndubáðir sýknaðir af kröfu áfrýjanda og málskostnaður felldur niður milli aðila,þar sem krafa áfrýjanda var talin fyrnd er málið var höfðað. Í niðurstöðumdómsins sagði að ,,Samkvæmt 95. gr. laga nr. 50/1987 er vátryggingafélaggreiðsluskylt gagnvart tjónþola vegna bótakrafna fyrir tjón sem hlýst af notkunskráningarskylds vélknúins ökutækis. Bifreið sú sem [áfrýjandi] ók var tryggðlögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Verði tryggingum hf.“ Þannig verðurglögglega ráðið af forsendum héraðsdóms að bótagrundvöllur var ekki talinn verareistur á 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga um slysatryggingu ökumanns, heldurlögboðinni ábyrgðartryggingu samkvæmt 88. gr. laganna.Við málflutning fyrir Hæstaréttikvaðst áfrýjandi nú reisa kröfur sínar á 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga og féllfrá kröfum á hendur stefnda Erlingi, en greinargerð hafði verið skilað fyrirHæstarétti fyrir báða stefndu, gagnstætt því sem verið hafði í héraði.Eins og að framan er rakið varmálsgrundvöllur áfrýjanda frá upphafi í hæsta máta óljós, eins og ráða mátti afþví til hvaða lagaákvæða var vísað af hans hendi í stefnu og hvernig aðild málsinsvar háttað. Meðferð málsins fyrir héraðsdómi og greinargerð stefnda, Varðartrygginga hf. dró dám af því hvaða farvegur málinu var markaður í upphafi ogféll héraðsdómur á þeim röngu forsendum að málið væri höfðað til greiðslu bótaúr lögboðinni ábyrgðartryggingu stefnda, Varðar trygginga hf. Hefur málatilbúnaðuráfrýjanda samkvæmt öllu framangreindu verið svo á reiki að ekki verður komisthjá að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms ummálskostnað er staðfest, en málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður milliaðila. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því sem í dómsorði segir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Óskars GuðnaGunnarssonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 600.000krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2.nóvember 2015. Mál þetta, sem vardómtekið 6. október sl., var höfðað 25. nóvember 2014. Stefnandi er ÓskarGuðni Gunnarsson, Skógarbraut 1103 í Reykjanesbæ. Stefndu eru Vörðurtryggingar hf., Borgartúni 25 í Reykjavík og Erlingur Ólafsson, Staðartungulandi, Akureyri. Stefnandi gerir þærdómkröfur að stefndu verði óskipt gert að greiða honum 4.013.123 krónur ásamt4,5% vöxtum samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. apríl2010 til 18. október 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til varakrefst stefnandi þess að honum verði dæmdar bætur að álitum óskipt úr hendistefndu að því leyti sem einstakir hlutar kröfu stefnanda verði ekki teknir tilgreina. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi, Vörðurtryggingar hf., krefst aðallega sýknu ogmálskostnaðar, en til vara þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega ogmálskostnaður látinn falla niður. I Stefnandi lenti íumferðarslysi þann 15. desember 2006. Slysið varð með þeim hætti að stefnandivar að aka pallbifreið af gerðinni Nissan Patrol, með skráningarnúmerið HK-444,um Fáskrúðsfjarðargöng er hann missti stjórn á ökutækinu með þeim afleiðingumað bifreiðin skall með töluverðu afli utan í gangavegginn. Skráður eigandibifreiðarinnar á tjónsdegi var stefndi, Erlingur Ólafsson, og var ökutækiðvátryggt lögbundinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Verði tryggingum hf. Stefnandi fór áFjórðungssjúkrahúsið á Neskaupstað með sjúkrabíl eftir slysið þar sem hanngekkst undir læknisskoðun. Í vottorði Björns Magnússonar læknis, dags. 2.september 2010, kemur fram að stefnandi hafi orðið fyrir meiðslum á hægri síðu,á hægra hné og hægra fæti. Þá hafi hann kvartað yfir verkjum hægra megin íbrjóstkassa. Þann 29. júní 2009 veitti stefnandi BaldviniHafsteinssyni hæstaréttarlögmanni fullt og ótakmarkað umboð til þess að farameð mál hans vegna umferðarslyssins. Með símbréfi, dags. 16. nóvember 2009,óskaði lögmaðurinn eftir því við stefnda, Vörð tryggingar hf., að honum yrðusend öll gögn og upplýsingar sem stefndi hefði undir höndum um umferðaróhappstefnanda. Stefnandi gekkst undirskoðun hjá Sveinbirni Brandssyni bæklunarskurðlækni 1. febrúar 2010. Ílæknisvottorði Sveinbjarnar, dags. 23. ágúst 2010, greinir að stefnandi hafiorðið fyrir áverkum á hálsi, hægri öxl og hné í slysinu. Hann hafi talsverðeinkenni sem hafi áhrif á daglegt líf hans og vinnu. Greinst hafi breytingar ásinum í hægri öxl sem ekki sé hægt að útiloka að hafi komið við slysið oghugsanlega þurfi að gera aðgerð á öxlinni vegna þess. Það er niðurstaðanlæknisins að líklegt sé að stefnandi hafi einhver varanleg einkenni frá áverkumsínum og að frekari meðferð breyti ekki miklu þar um. Stefnandi óskaðidómkvaðningar matsmanns með matsbeiðni, dags. 2. október 2013, til þess að metaorsakatengsl milli slyssins og einkenna stefnanda, stöðugleikatímapunkt,tímabundið atvinnutjón og tímabil þjáningabóta auk varanlegs miska og örorku.Þá aflaði stefnandi vottorðs Jóns Gunnars Hannessonar heimilislæknis, dags. 7.apríl 2014, um sjúkrasögu hans. Þann 20. júní 2014 varBjörn Pétur Sigurðsson bæklunarskurðlæknir dómkvaddur matsmaður. Í matsgerðhans, dags. 3. september 2014, kemur fram að hann telji orsakatengsl vera millislyssins 15. desember 2006 og einkenna stefnanda frá hægri öxl og brjóstkassa.Matsmaður telur stöðugleikapunkt vera 15. júní 2007. Fram kemur að matsmannihafi engar upplýsingar borist um tímabundið atvinnutjón, en samkvæmt stefnandahafi hann snúið aftur til starfa 1. mars 2007. Matsmaður meti tímabilþjáningabóta þannig að stefnandi hafi verið rúmliggjandi frá 15. desember 2006til næsta dags en frá þeim tíma til 1. mars 2007 hafi hann verið batnandi ánrúmlegu. Varanlegur miski sé 7 stig, þar af 5 stig vegna hægri axlar og 2 stigvegna einkenna frá bringubeini. Matsmaður telur hins vegar að hann hafi skortforsendur til að meta varanlega örorku. Lögmaður stefnandasendi matsmanni erindi, dags. 9. október 2014, þar sem hann óskaði þess aðmatsmaðurinn tæki matið upp og gæfi út nýja matsgerð með efnislegri ogrökstuddri niðurstöðu varðandi varanlega örorku stefnanda. Matsmaður svaraðimeð erindi, dags. 4. nóvember 2014, þar sem fram kemur að hann standi viðniðurstöðu sína. Stefnandi krafðistefnda, Vörð tryggingar hf., um greiðslu bóta ágrundvelli matsgerðarinnar. Með bréfi, dags. 6. október 2014, hafnaði stefndigreiðsluskyldu með vísan til þess að krafa stefnanda væri fyrnd í skilningi 99.gr. umferðarlaga nr. 50/1987. II Stefnandi byggir kröfusína um bætur á XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 1. mgr. 88. gr.,90. gr., 1. mgr. 92. gr. og 97. gr. Sannað sé með matsgerð að orsakatengsl séumilli slyssins 15. desember 2006 og einkenna stefnanda frá hægri öxl ogbrjóstkassa. Stöðugleikapunktur sé 15. júní 2007 samkvæmt matsgerðinni. Endanleg fjárhæðdómkröfu stefnanda sundurliðist þannig að miski samkvæmt matsgerð Björns PétursSigurðssonar bæklunarskurðlæknis sé metinn til 7 stiga og sé því gerð krafa um711.865 krónur vegna þess. Þá sé gerð krafa vegna varanlegrar örorku ágrundvelli lögjöfnunar sem miðist við 7% varanlega örorku á grundvelliniðurstöðu matsmanns um varanlegan miska og sé krafan því 3.301.258 krónurvegna þessa kröfuliðar. Samtals nemi krafan því 4.013.123 krónum. Stefnandi byggi á þvíað þar sem matsmaður hafi ekki komist að niðurstöðu um hver varanleg örorkastefnanda sé, þar sem ekki hafi reynst unnt að afla fullnægjandi gagna umtekjur stefnanda, beri að lögjafna frá 8. gr. skaðabótalaga og miða varanlegaörorku við niðurstöðu matsmanns um varanlegan miska. Varanlegur miski hafiverið metinn 7 stig og beri því að miða varanlega örorku við 7%. Verði ekkifallist á lögjöfnun beri að dæma bætur fyrir varanlega örorku að álitum, þarsem ljóst megi vera að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegri örorku, þótt honumsé ókleift að leggja fram fullnægjandi tekjuupplýsingar til þess að matsmaðurgeti komist að niðurstöðu. Stefnandi hafi verið sjómaður þegar slysið hafi áttsér stað en hafi þurft að hverfa frá því starfi vegna líkamstjóns síns. Hannhafi starfað erlendis og því ekki verið íslenskur skattþegn og ekki skilaðskattframtali á Íslandi. Í ljósi þessa megi gera ráð fyrir að varanleg örorkahans sé að minnsta kosti jafnhá eða hærri en varanlegur miski. Krafa hansbyggist á lágmarks tekjuviðmiði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi byggi á þvíað krafa hans sé ekki fyrnd. Honum hafi fyrst orðið ljóst að hann hefði orðiðfyrir varanlegu heilsutjóni vegna slyssins við skoðun hjá Sveinbirni Brandssynibæklunarskurðlækni 1. febrúar 2010. Þá fyrst hafi legið fyrir læknisfræðilegtmat á því að hann hafi orðið fyrir varanlegu heilsutjóni. Fram að þeim tímahafi stefnandi vonast til þess að ná sér að fullu af einkennum sínum. Áverkarsem stefnandi hafi hlotið í slysinu 15. desember 2006, svo sem breytingar ásinum, séu þess eðlis að þeir ágerist með tímanum. Það hafi því ekki veriðóeðlilegt að stefnandi áttaði sig ekki á því að hann hefði orðið fyrirvaranlegu heilsutjóni vegna slyssins fyrr en við skoðun sérfræðings 1. febrúar2010. Fyrir þann tíma hafði stefnandi ekki farið til læknis vegna áverkanna ogekki fengið neina meðferð við einkennum sínum, en haldið áfram starfi semsjómaður. Fyrningarfresturbótakröfu vegna líkamstjóns byrji ekki að líða, fyrr en stefnandi geri sérgrein fyrir því að áverkar eftir slys séu varanlegir, en þá eigi stefnandi þessfyrst kost að leita fullnustu kröfu sinnar, sbr. 99. gr. umferðarlaga. Miðaðhafi verið við að tjónþoli megi ekki hafa gert sér grein fyrir því aðlíkamstjón hans sé varanlegt fyrr en sérfræðingur, annaðhvort íbæklunarskurðlækningum eða taugalækningum, greini varanlegan áverka. III Stefndi, Vörður tryggingar hf., byggir sýknukröfu sínaaðallega á því að krafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt fjögurra ára fyrningarreglu99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við mat á því hvenær tjónþoli hafi mátt gerasér grein fyrir kröfu sinni og fyrst getað leitað fullnustu hennar beri aðbeita hlutlægum mælikvarða. Önnur viðmið en hlutlæg myndu leiða til þess aðtjónþoli gæti dregið það árum saman án ástæðu að leita sérfræðinga til að metaafleiðingar slyss, án þess að það hefði áhrif á upphaf fyrningarfrestsins. Slíkviðmið myndu þannig í reynd leiða til þess að tjónþoli réði því sjálfur hvenærfyrningarfresturinn byrjaði að líða. Samkvæmt dómvenju beri við mat á upphafifyrningarfrestsins fyrst og fremst að líta til þess hvenær fyrst var tímabærtað meta afleiðingar slyssins að mati matsmanna. Dómkvaddur matsmaður hafi metið það svo að tímabærthefði verið að meta afleiðingar umferðarslyssins hálfu ári eftir slys, eða 15.júní 2007. Af þeim læknisfræðilegu gögnum sem stefnandi hafi lagt fram í málinuverði ekki ráðið að nein breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því aðþað hafi verið talið orðið stöðugt. Í læknisvottorði Sveinbjörns Brandssonarbæklunarskurðlæknis, dags. 23. ágúst 2010, komi fram að stefnandi hafi ekkiverið í neinu eftirliti eða meðferð vegna áverkanna öðru en fyrstu meðferð áFjórðungssjúkrahúsinu á Neskaupstað á slysdegi. Þá komi fram í vottorðinu aðháls, hægri öxl og bæði hné hefðu valdið stefnanda heilmiklum óþægindum allatíð frá slysi. Stefnandi hafi hins vegar ekki leitað til læknis vegna þessaraeinkenna fyrr en 1. febrúar 2010 þegar hann hafi leitað til SveinbjörnsBrandssonar bæklunarskurðlæknis að tilhlutan lögmanns síns að því er virðisttil að leggja grunn að bótakröfu á hendur stefnda. Í ljósi framanritaðs verði að miða við að stefnandahafi mátt vera ljóst eigi síðar en árið 2007 að hann hefði hlotið varanlegtlíkamstjón við slysið. Stefnandi hafi engin haldbær rök fært fram fyrir því aðhann hafi ekki átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar á því ári.Læknisvottorð bendi til þess að ástand stefnanda hafi verið svipað allt fráslysinu og að ekki hafi verið að vænta sérstakra breytinga þar á. Aðgerðarleysistefnanda tengt óbreyttu heilsufari hans bendi til þess að honum hafi mátt verakunnugt um kröfu sína en látið hjá líða að leita fullnustu hennar. Með hliðsjónaf því beri að miða við að fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga hafibyrjað að líða um áramótin 2007/2008 og hafi þannig verið liðinn í árslok 2011. Verði ekki fallist á að miða skuli við aðfyrningarfrestur hafi byrjað að líða þegar matsmaður taldi heilsufar stefnandastöðugt, sé á því byggt að miða beri við að fyrningarfrestur hafi í síðastalagi byrjað að líða þegar stefnandi hafi leitað til Baldvins Hafsteinssonarhæstaréttarlögmanns árið 2009. Stefnandi hafi veitt lögmanninum umboð 29. júní2009 til þess að fara með mál hans vegna slyssins. Það sama ár hafi lögmaðurinnleitað eftir því við stefnda að honum yrðu send öll gögn og upplýsingar umstefnanda sem félagið kynni að hafa í sínum fórum. Ljóst sé því að upp frá því tímamarkihafi stefnanda verið ljóst um kröfu sína og þá haft í huga að leita fullnustuhennar, enda beri orðalag umboðs lögmannsins skýrlega með sér að hlutverk hanshafi verið að innheimta slysabætur vegna slyssins. Í ljósi þessara ályktana séeinboðið að krafa stefnanda um bætur úr slysatryggingu ökumanns og eigandabifreiðarinnar hafi í síðasta lagi fyrnst í árslok 2013. Verði ekki fallist á að krafa stefnanda sé fyrnd byggistefndi á því að ósannað sé að líkamleg einkenni stefnanda sé að rekja til slyssins.Stefnandi hafi leitað til læknis á slysdegi 15. desember 2006 en ekki leitaðtil læknis að nýju vegna einkenna sem hann rakti til slyssins fyrr en 1.febrúar 2010. Engar upplýsingar sé því að finna um heilsufar stefnanda fráslysdegi til 2010, en í stefnu sé upplýst að stefnandi hafi á þeim tíma starfaðí Bretlandi. Stefndi telji ekki unnt að útiloka að annað slys eða önnur atvik,sem ekki séu skrásett hér á landi, séu líklegri skýring einkenna stefnanda. Þágæti ósamræmis í læknisfræðilegum gögnum varðandi slys stefnanda. Ílæknisvottorði Björns Magnússonar á Fjórðungssjúkrahúsinu á Neskaupstað komifram að stefnandi hafi kvartað undan verkjum í hægri síðu, á hægra hné, í hægrafæti og hægra megin í brjóstkassa. Þegar stefnandi hafi leitað til SveinbjörnsBrandssonar í febrúar 2010 hafi hann hins vegar lýst verkjum í hálsi, hægri öxlog báðum hnjám. Stefnandi hafi verið metinn til 5% miska vegna hægriaxlar, en í matsgerð sagði um þennan þátt: „Einkenni og myndir, eins og Óskarbirtist með hjá bæklunarskurðlækninum, geta hvort sem er verið afleiðing aldursog fyrri starfa eða ákveðinna slysa. Í ljósi hins mikla árekstrar, einkenna fráhægri brjóstkassa eða síðu og orða bæklunarskurðlæknisins metur matsmaður þaðsvo, að líklegra en ekki sé að einkenni og breytingar frá hægri öxl megi rekjatil slyssins þann 15. desember 2006.“ Stefnandi telji þessa niðurstöðu matsmanns ekki eiga sér stoð í gögnummálsins, enda liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafi hlotið meiðsl á öxl viðslysið. Þá hafi ekki verið litið til þess að ekkert liggi í raun fyrir umheilsufar stefnanda í 12 ár, frá 1998 til 2010 þegar hann hafi starfað semsjómaður fyrir erlend útgerðarfélög, utan gagna frá Fjórðungssjúkrahúsinu áNeskaupstað vegna slyssins. Sjómennska sé hættulegri lífi og limum þeirra semhana stundi en flest önnur störf, líkamlegt álag sé mikið og vinnan oft einhæf.Það sé því ekki útilokað að þau einkenni sem stefnandi lýsi geti átt sér aðrarskýringar en umferðarslysið árið 2006, til dæmis slys, sjúkdómar eða álag við vinnu.Það eina sem liggi fyrir um fyrra heilsufar stefnanda sé samantekt unnin afJóni Gunnari Hannessyni lækni sem virðist fyrst og fremst vera unnin eftirsamtöl við stefnanda. Í samantektinni sé vísað um slysaatburðinn til gagna fráfjórðungssjúkrahúsinu en ekki sé vísað til neinna annarra skráðra heimilda. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um sýknu sékrafist verulegrar lækkunar á kröfu stefnanda. Krafa stefnanda um greiðslu bótafyrir varanlega örorku sé algerlega ósönnuð. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarhafi matsmann skort forsendur til að meta varanlega örorku stefnanda og hannhafi því ekki gert það. Engin gögn hafi verið lögð fram um tekjusögu stefnanda,hvorki fyrir né eftir slysið. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eigitjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku ef líkamstjón veldur varanlegriskerðingu á getu til að afla vinnutekna, þegar heilsufar tjónþola er orðiðstöðugt. Upplýsingar um tekjur stefnanda fyrir og eftir slysið séu því forsendaþess að hægt að sé að meta hvort líkamstjón hafi í reynd valdið skertri getustefnanda til að afla tekna. Miskastig skipti engu máli í því sambandi. Enginrök standi til þess að lögjafna við 8. gr. og 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, ení ákvæðunum sé að finna fyrirmæli um það við hvaða árslaun skuli miða tilákvörðunar bóta þegar staðreynt hafi verið að varanlegri örorku sé til aðdreifa samkvæmt 5. gr. laganna. Stefnandi hafi engan reka gert að því að sannaað geta hans til að afla sér vinnutekna hafi skerst varanlega. Sönnunarbyrðifyrir umfangi meints tjóns stefnanda hvíli á honum sjálfum. IV Stefnandi lenti íumferðarslysi þann 15. desember 2006 er hann ók um Fáskrúðsfjarðargöng og erumálsatvik óumdeild. Samkvæmt 95. gr. laga nr. 50/1987 er vátryggingafélag greiðsluskylt gagnvarttjónþola vegna bótakrafna fyrir tjón sem hlýst af notkun skráningarskyldsvélknúins ökutækis. Bifreið sú sem stefnandi ók var tryggð lögboðinniábyrgðartryggingu hjá stefnda, Verði tryggingum hf. Ágreininguraðila lýtur einkum að því hvort krafa stefnanda sé fyrnd á grundvelli 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá er einnig deilt um orsakatengsl oghvort stefnandi geti átt rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Ágreiningslaust er aðkrafa stefnanda fyrnist á fjórum árum, sbr. 99. gr. umferðarlaga, en samkvæmtþví ákvæði fyrnast kröfur, samkvæmt XIII. kafla laganna, á fjórum árum frálokum þess almanaksárs er kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þessfyrst kost að leita fullnustu hennar, þó aldrei síðar en tíu árum frátjónsatburði. Stefnandi leitaði ásjúkrahúsið í Neskaupstað strax í kjölfar slyssins. Í vottorði BjörnsMagnússonar læknis, dags. 2. september 2010, vegna komu stefnanda á sjúkrahúsið15. desember 2006 kemur fram að stefnandi hafi fengið töluvert mikla verkistrax eftir áreksturinn í hægri síðu, hægra hné og hægri fót auk þess sem hannhafi kvartað yfir verkjum hægra megin í brjóstkassa. Engin merki hafi verið umbeinbrot. Stefnanda hafi að öðru leyti liðið vel og útskrifast heim ánfullkominnar skoðunar, en hann hafi skrifað undir blað um að hann vildi ekkiáframhaldandi rannsóknir eða meðferð. Þá kemur fram að stefnandi hafi ekkikomið aftur á sjúkrahúsið vegna slyssins, en hann hafi komið af öðrum ástæðum. Óumdeilt er að stefnandihefur ekki leitað sér læknismeðferðar eftir slysið. Hann leitaði tilSveinbjörns Brandssonar bæklunarskurðlæknis 1. febrúar 2010 sem ritaði vottorð,dags. 23. ágúst 2010, að beiðni þáverandi lögmanns hans. Í vottorðinu kemurfram að háls, hægri öxl og bæði hné hafi valdið stefnanda heilmiklum óþægindumfrá slysi. Taldi læknirinn líklegt að stefnandi hefði einhver varanleg einkennifrá þessum áverkum og að frekari meðferð breytti ekki miklu þar um. Stefnandibyggir á því að það hafi fyrst verið við skoðun framangreinds læknis sem hannhafi gert sér grein fyrir því að hann hefði orðið fyrir varanlegu heilsutjónivegna slyssins. Hann hafi því ekki átt þess kost að leita fullnustu bótakröfusinnar fyrr en á árinu 2010. Samkvæmt matsgerðBjörns Péturs Sigurðssonar dómkvadds matsmanns, dags. 3. september 2014, erstöðugleikapunktur 15. júní 2007. Í matsgerðinni kemur fram að stefnandi hafiað eigin sögn verið í frítúr þegar slysið hafi orðið, en hann hafi snúið afturtil vinnu 1. mars 2007. Það ár hafi þó reynst honum erfitt vegna afleiðingaslyssins. Fyrir dómi greindi stefnandi frá því að hann hefði verið að minnstakosti tíu mánuði á sjó á hverju ári fyrir slysið. Hann hefði einungis náð umfimm mánuðum á árinu 2007, hálfu ári 2008 og eftir það ekki fleiri en fimmmánuðum á ári. Hann hafi svo gefist upp á starfinu 2011 eða 2012. Fyrsti túrinneftir slysið hefði verið versti túrinn í lífi hans. Af framangreindu ogþeim læknisfræðilegu gögnum sem hér hefur verið gerð grein fyrir verður ekkiráðið að nein breyting hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því að það vartalið stöðugt 15. júní 2007, en áverkar stefnanda háðu honum þá þegar og hannátti í erfiðleikum með að stunda vinnu. Hann leitaði þrátt fyrir það ekki tillæknis fyrr en árið 2010, eftir að hann hafði gefið lögmanni umboð til að farameð mál sitt vegna slyssins. Með hliðsjón afframangreindu þykir verða að miða við að stefnanda hafi mátt vera ljóst þegar áárinu 2007 að hann hefði hlotið varanlegt líkamstjón vegna slyssins. Ekkerthefur komið fram um að hann hafi ekki þegar á því ári átt þess kost að leitafullnustu kröfu sinnar í skilningi 99. gr. umferðarlaga. Byrjaðifyrningarfrestur kröfunnar því að líða við lok þess árs. Krafan var því fyrnder málið var höfðað í nóvember 2014. Verða stefndu því sýknaðir af kröfustefnanda. Með hliðsjón afatvikum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndu,Vörður tryggingar hf. og Erlingur Ólafsson, eru sýknir af kröfu stefnanda,Óskars Guðna Gunnarsson. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 477/2002
|
Virðisaukaskattur EES-samningurinn EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
|
H var gert að greiða 24,5% virðisaukaskatt af tollverði bóka á ensku sem hann flutti inn frá Bretlandi og Þýskalandi, en 14% virðisaukaskattur var lagður á innlendar bækur, sbr. 6. tl. 14. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Taldi hann að þessi greinarmunur færi í bága við 14. gr. EES-samningsins og krafðist þess að úrskurður ríkistollanefndar þar um yrði felldur úr gildi og honum endurgreiddur ofgreiddur virðisaukaskattur sem næmi þessum mismuni. Með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið var talið að ákvæði 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins um bann við skattlagningu, sem væri til þess fallin að vernda óbeint framleiðsluvörur eins samningsaðila gagnvart framleiðsluvörum annarra aðila samningsins, bæri að skýra sem sérreglu um skattalega meðferð á innflutningi frá öðrum EES-ríkjum, er gengi framar eldra ákvæði laga nr. 50/1988 um lægri virðisaukaskatt af sölu bóka á íslenskri tungu. Hefði því verið óheimilt eftir að EES-samningnum var veitt lagagildi með lögum nr. 2/1993 að gera greinarmun á bókum á íslensku og öðrum tungum við álagningu virðisaukaskatts. Var úrskurður ríkistollanefndar því ógiltur og íslenska ríkinu gert að endurgreiða H umræddan mismun.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Héraðsdómi var áfrýjað 18. október 2002 að fengnu leyfi Hæstaréttar. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og greinir í héraðsdómi eru málavextir óumdeildir. Stefndi keypti bækur á ensku frá Bretlandi og Þýskalandi á árinu 1999 og var við innflutninginn gert að greiða 24,5% virðisaukaskatt af tollverði þeirra samkvæmt tveimur tollskýrslum 26. júlí 1999 og einni 11. ágúst sama ár, samtals 3.735 krónur. Með bréfi til fjármálaráðherra 21. maí 1999 hafði stefndi meðal annars krafist þess, að hætt yrði að innheimta 24,5% virðisaukaskatt af bókum, sem fluttar væru inn frá öðrum ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu, og þess í stað yrði lagður á þær 14% virðisaukaskattur, eins og lagður væri á innlendar bækur. Fjármálaráðuneytið taldi skattlagningu þessa ekki brjóta í bága við EES-samninginn og hafnaði erindi stefnda 16. júlí 1999. Stefndi kærði framangreinda álagningu til tollstjórans í Reykjavík og síðar ríkistollanefndar, sem staðfesti synjun tollstjóra á kröfu stefnda með úrskurði 22. desember 1999. Stefndi krefst þess í málinu, að þessi úrskurður ríkistollanefndar verði felldur úr gildi og áfrýjanda gert að endurgreiða sér ofgreiddan virðisaukaskatt, sem nemur mismuni 14% og 24,5% álagningar virðisaukaskatts á hinar innfluttu bækur, samtals að fjárhæð 1.601 krónu. 2. Ákvæði í landslögum EES-ríkis, sem kveður á um að bækur á tungumáli þess beri lægri virðisaukaskatt en bækur á erlendum málum, samrýmist ekki 14. gr. EES-samningsins. 3. Slíkt ákvæði í landslögum verður ekki réttlætt með tilvísun til þeirra almannahagsmuna að bæta stöðu þjóðtungunnar. 4. Þegar ákvæði landslaga samrýmist ekki 14. gr. EES-samningsins og sú grein hefur verið innleidd í landslög, er upp komin sú staða sem skuldbinding EFTA-ríkjanna samkvæmt bókun 35 við EES samninginn gildir um, en hún er reist á þeirri forsendu, að EES-regla, sem innleidd hefur verið í landslög, skuli hafa forgang.“ II. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Herði Einarssyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2002. I Mál þetta var höfðað 20. janúar 2000 og dómtekið 10. júní 2002. Stefnandi er Hörður Einarsson, kt. 230338-5749, Síðumúla 14, Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að ógiltur verði úrskurður ríkistollanefndar nr. 14/1999 frá 22. desember 1999 um virðisaukaskatt af bókum, sem fluttar eru til landsins frá öðrum ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Í öðru lagi krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til endurgreiðslu á ofgreiddum virðisaukaskatti að fjárhæð 1.601 króna auk dráttarvaxta frá 20. janúar 2000 samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Þá krefst hann málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Málavextir eru óumdeildir en stefnandi kaupir öðru hverju bækur til einkanota frá útlöndum og fær þær sendar til landsins með pósti. Við afgreiðslu bókanna frá pósthúsi hefur honum verið gert að greiða 24,5% virðisaukaskatt af tollverði þeirra í samræmi við 1. mgr. 14. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Í eftirgreindum þremur tilvikum greiddi stefnandi virðisaukaskatt vegna innflutnings bóka: l. Virðisaukaskatt 1.843 krónur við innflutning bókar frá Bretlandi samkvæmt póstaðflutningsskýrslu 26. júlí 1999. 2. Virðisaukaskatt 497 krónur við innflutning bókar frá Bretlandi samkvæmt póstaðflutningsskýrslu 26. júlí 1999. 3. Virðisaukaskatt 1.395 krónur við innflutning bókar frá Þýskalandi samkvæmt póstaðflutningsskýrslu 11. ágúst 1999. Samtals greiddi stefnandi því 3.735 krónur í virðisaukaskatt við innflutning þessara þriggja bóka frá Bretlandi og Þýskalandi, sem bæði eru aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu eins og Ísland. Samkvæmt 6. tölulið 2. mgr. 14. gr. laga um virðisaukaskatt er einungis innheimtur 14% virðisaukaskattur vegna sölu bóka á íslenskri tungu. Telur stefnandi að þessi munur á virðisaukaskatti sé óheimill og með bréfi til fjármálaráðherra 21. maí 1999 gerði stefnandi athugasemd við þá innheimtu virðisaukaskatts, sem hér um ræðir, og lýsti því áliti sínu, að í henni felist ólögmæt mismunun samkvæmt 14. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sem gerður var í Óportó hinn 2. maí 1992, sbr. lög um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993. Með bréfi fjármálaráðuneytisins til stefnanda 16. júlí 1999 var áliti stefnanda andmælt og lýst þeim skilningi ráðuneytisins, að þar sem skattlagningin réðist ekki af þjóðerni þess sem skattlagður væri, heldur af eðli vörunnar, færi mismunandi virðisaukaskattur af ritum á íslensku annars vegar og erlendum tungumálum hins vegar ekki fara í bága við ákvæði EES-samningsins. Framangreinda gjaldaálagningu kærði stefnandi fyrst til tollstjórans í Reykjavík og síðan til ríkistollanefndar, en kröfu hans var hafnað á báðum stjórnsýslustigum og var úrskurður ríkistollanefndar kveðinn upp 22. desember 1999. Þann 27. nóvember 2000 var kveðinn upp úrskurður í máli þessu um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á neðangreindum álitaefnum: 1. Er það samrýmanlegt EES-rétti, sérstaklega 14. grein og 10. grein EES-samningsins, eða eftir atvikum 4. gr., að samkvæmt íslenskum lögum um virðisaukaskatt sé lagður hærri virðisaukaskattur á bækur á erlendum tungumálum (24,5%) heldur en á bækur á íslensku (14%), og svo háttar til, að bækur á íslensku eru almennt gefnar út á Íslandi, en bækur á öðrum tungumálum eru almennt gefnar út utan Íslands, þar á meðal í öðrum EES-ríkjum? 2. Sérstaklega er um það spurt, (a) hvort skýra beri 14. grein EES-samningsins svo, að bækur á íslensku og bækur á öðrum tungumálum teljist vera sams konar framleiðsluvörur í merkingu ákvæðisins, eða (b) hvort mismunandi skattlagning bóka eftir tungumáli með framangreindum hætti sé til þess fallin að veita innlendri bókaútgáfu óbeina vernd. 3. Réttlætir það framangreindan mismun á gjaldstigi virðisaukaskatts, ef með hinu lægra gjaldstigi á bækur á íslensku vakir fyrir stjórnvöldum að treysta íslenska tungu? 4. Er vald íslenska ríkisins til álagningar virðisaukaskatts því til fyrirstöðu, að reglum EES-réttar, sérstaklega 14. grein og 10. grein EES-samningsins, verði beitt í málinu? 5. Ef svarið við spurningunum hér að framan felur það í sér að reglur um virðisaukaskatt af bókum séu ósamrýmanlegar EES-samningnum, er spurt hvort samningurinn eða aðrar reglur sem af honum leiði hafi að geyma ákvæði sem mæli fyrir um það hvaða reglum skuli beitt þegar ósamræmi er milli reglna landsréttar og reglna sem leiða af EES-samningnum.” Þann 4. janúar 2001 var beiðni í samræmi við úrskurðinn send EFTA-dómstólnum og 22. febrúar 2002 var dómur kveðinn upp í EFTA-dómstólnum varðandi þetta álitaefni. Þykir ekki verða hjá því komist að rekja nokkuð nákvæmlega rökstuðning EFTA-dómstólsins. Sem svar við fyrstu og annarri spurningu segir EFTA-dómstóllinn að fyrsta spurningin varði bæði 10. og 14. gr. EES-samningsins. Það leiði af dómaframkvæmd dómstóls Evrópubandalaganna að ákvæði samningsins um Evrópubandalagið sem samsvari fyrrgreindum ákvæðum EES-samningsins, útiloki hvert annað sbr. mál C-28/96 Fazenda Pública gegn Fricarnes. Sama verði að gilda um 10. og 14. gr. EES-samningsins. Gjald sem sé liður í almennri ríkisbundinni gjaldtökutilhögun, lagt á með kerfisbundnum hætti og samkvæmt málefnalegum viðmiðum á vöruflokka án tillits til uppruna þeirra falli undir 14. gr. EES-samningsins sbr. mál C-90/94 Haahr Petroleum gegn Åbenrå Havn ofl. Af því leiði að hin umdeildu ákvæði virðisaukaskattslaga verði að meta á forsendum 14. gr. EES-samningsins en þar segi í 1. mgr. að einstökum samningsaðilum sé óheimilt að leggja hvers kyns beinan eða óbeinan skatt innanlands á framleiðsluvörur annarra samningsaðila umfram það sem beint eða óbeint sé lagt á sams konar innlendar framleiðsluvörur. Þá segi í 2. mgr. að samningsaðila sé einnig óheimilt að leggja á framleiðsluvörur annarra samningsaðila innlendan skatt sem sé til þess fallinn að vernda óbeint aðrar framleiðsluvörur. Þá sé hinn almenni tilgangur 14. gr. EES-samningsins að tryggja frjálsa vöruflutninga við eðlilegar samkeppnisaðstæður milli ríkja á hinu Evrópska efnahagssvæði með því að koma í veg fyrir alla vernd sem kynni að stafa af skattlagningu innanlands sem feli í sér mismunun gagnvart framleiðsluvörum annarra aðildarríkja og að tryggja að innlend skattlagning hafi engin áhrif hvað snerti samkeppni milli innlendrar og innfluttrar framleiðslu sbr. mál C-166/98 Socridis gegn Receveur Principal des Douanes. Í áliti sínu taldi EFTA-dómstóllinn rétt að huga fyrst að því hvort hið umdeilda ákvæði virðisaukaskattslaga færi í bága við 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Í því sambandi taldi dómstóllinn að með hliðsjón af því sem dómstóll Evrópubandalaganna hafi tekið fram í dómi sínum í máli 184/85, Framkvæmdastjórnin gegn Ítalíu, er hann fjallaði um hliðstætt ákvæði í samningnum um Evrópubandalagið, þá sé hlutverk þess að ná til óbeinnar skattverndar af öllu tagi þegar um sé að ræða framleiðsluvörur sem ekki séu sams konar í skilningi 1. mgr 14. gr. en séu samt í samkeppni sín á milli, þótt svo sé aðeins að hluta, óbeint eða hugsanlega. Þegar ákveða skuli hvort framleiðsluvörur séu í samkeppni þannig að í bága fari við bann það sem kveðið sé á um í 2. mgr. 14.gr. taki dómstóllinn fram að ekki sé umdeilt að margir þeirra sem séu læsir á íslensku séu einnig læsir á önnur tungumál. Enn fremur séu til mikilvægir flokkar bóka þar sem lesefni sé lítill þáttur í samanburði við annað innihald svo sem myndir og þess háttar. Geti slíkar bækur á erlendri tungu jafnvel haft notagildi og verið til gagns fólki sem ekki sé læst á þá tungu. Er það því niðurstaða dómstólsins að bækur á íslensku og bækur á erlendum tungum séu að minnsta kosti að hluta til í samkeppni. Með hliðsjón af þessu verði að taka til athugunar hvort skattareglur á borð við þær sem um sé deilt veiti innlendri framleiðsluvöru óbeina vernd í skilningi 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Í hinni umdeildu reglu landslaga sem mæli fyrir um lægra þrep virðisaukaskatts á íslenskar bækur sé ekki gerður greinarmunur á bókum framleiddum á Íslandi og bókum framleiddum erlendis. Hún gildi jafnt um allar bækur sem ritaðar eða þýddar séu á íslenska tungu, án tillits til þess hvar þær hafi verið búnar til eða útgefnar. Þá verði að geta þess að almenn stefna efnahagslegrar hnattvæðingar og tækniþróun geri það sífellt erfiðara að ákvarða hvort vara sé að öllu leyti innlend. Útgefendur framleiði iðulega bækur fyrir mismunandi markaði á mismunandi tungumálum. Það eitt að þýða texta bókar á aðra tungu kunni að fela í sér fremur lítilvægt framlag til hinnar endanlegu afurðar. Hinn erlendi hluti kunni að verðmæti til að vera jafnmikill eða jafnvel meiri en hinn innlendi hluti. Að þessu marki myndu öll verndarárhrif af mismunandi virðisaukaskatti einnig koma til góða erlendum útgefendum, framleiðendum og öðrum rétthöfum hins upphaflega efnis. Megi af fyrirliggjandi gögnum ráða að flestar bækur á íslensku, sem hinn lægri virðisaukaskattur sé lagður á, séu framleiddar á Íslandi og bækur á erlendum málum sem hinn hærri og almenni virðisaukaskattur sé lagður á séu aðallega innfluttar. Miðað við málatilbúnað íslenska ríkisins sé svo að sjá að helsti tilgangur hinnar umdeildu virðisaukaskattsreglu sé að stuðla að lægra verði á bókum á íslensku til stuðnings innlendri bókaframleiðslu, með því að gera bækur á íslensku auðkeyptari og samkeppnisfærari og bæta þannig möguleika markaðarins til að halda uppi bókmenningu á íslensku máli. Þetta þyki benda til þess að reglunni sé ætlað að hafa verndaráhrif, og staðfesti að hún samræmist ekki 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins sbr. mál C-105/91 Framkvæmdastjórnin gegn Grikklandi. Er það mat EFTA-dómstólsins að mismunur á virðisaukaskatti sem nemi 10,5% af hundraði sé líklegur til að hafa áhrif á samkeppnisstöðu bóka á íslensku gagnvart bókum á öðrum tungum. Líta verði til hinna ýmsu geira sem bókamarkaðurinn skiptist í. Óbein vernd innan eins markaðsgeira nægi til að bannið í 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins eigi við. Er það því niðurstaða EFTA-dómstólsins að mismunandi virðisaukaskattur á bækur gefi til kynna að fyrir hendi séu verndaráhrif í skilningi 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins, þegar sá virðisaukaskattur sem lagður sé á bækur á þjóðtungunni sé lægri en sá sem lagður sé á bækur á erlendum tungumálum. Regla í landslögum EES-ríkis sem mæli svo fyrir að virðisaukaskattur á bækur á tungu þess ríkis sé lægri en á bækur á erlendum tungum sé andstæð 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu sé óþarft að taka til athugunar hvort sú skattalega meðferð sem hagstæð sé bókum á íslensku brjóti í bága við 1 mgr. 14. gr. EES-samningsins. Þá sé ekki þörf á að athuga hvort regla í landslögum af því tagi sem um sé deilt í málinu fari gegn hinu almenna banni við mismunun á grundvelli ríkisfangs sem kveðið sé á um í 4. gr. EES-samningsins þar sem það ákvæði eigi einungis sjálfstætt við aðstöðu þar sem EES-réttur gildi en engin ákvæði EES-samningsins banni mismunun sérstaklega sbr. mál E-1/00 Íslandsbanki-FBA sem upp var kveðinn 14. júlí 2000. Um þriðju spurningu héraðsdóms kemur fram í svari EFTA-dómstólsins að íslenska ríkið og ríkisstjórn Noregs hafi haldið því fram að í EES-rétti sé fyrir hendi grundvöllur fyrir efnislegri réttlætingu á mismunandi virðisaukaskattsálagningu Íslendinga á bækur. Tilgangurinn sé að efla og vernda íslenska tungu, sem sé óaðskiljanlegur hluti íslenskrar menningararfleifðar og veigamikill þáttur í sjálfsmynd Íslendinga, og sé því haldið fram að þetta markmið heimili frávik frá 14. gr. samningsins. Kemur fram í áliti EFTA-dómstólsins að hann sé sammála því að stuðningur við þjóðtunguna geti verið afar mikilvægt menningarlegt markmið. Hins vegar verði dómstóllinn að kanna hvort það markmið geti samkvæmt EES-rétti réttlætt innlenda skattreglu sem að öðrum kosti myndi falla undir bannreglu 14. gr. EES-samningsins. Telur EFTA-dómstóllinn að þeirri röksemd að vísa til 13. gr. samningsins í þessu sambandi verði að hafna. Í EES-rétti gildi strangari reglur um frjálsa vöruflutninga en um innlenda skattlagningu. Það leiði af orðalagi 13. gr. samningsins og tilgangi að hún geti aðeins réttlætt frávik frá 11. og 12. gr. hans sem fjalli um magntakmarkanir á inn- og útflutningi og ráðstafanir sem hafi samsvarandi áhrif. Þá hafi verið vísað til þess að 3. mgr. 6. gr. samningsins um Evrópusambandið kunni að vera grundvöllur að slíku fráviki þar sem tungumál hafi afgerandi þýðingu við að halda upp þjóðernisvitund í hverju ríki. Ekkert hliðstætt ákvæði sé í EES-samningnum. Þar sem samningurinn um Evrópusambandið hafi verið gerður á undan EES-samningnum verði að ætla að sá munur sé með vilja gerður. Geti dómstóllinn því ekki byggt úrlausn þessa máls á reglu hliðstæðri 3. mgr. 6. gr. samningsins um Evrópusambandið. Í þessu sambandi hafi einnig verið vitnað til sameiginlegrar yfirlýsingar um samstarf í menningarmálum, sem fylgi lokagerð EES-samningsins. Í henni segi að samningsaðilar geri sér ljóst að tilkoma fjórfrelsisins muni hafa veruleg áhrif á menningarsviðinu. Samningsaðilar lýsi því yfir þeim ásetningi sínum að efla og auka samvinnu sína á sviði menningarmála til að stuðla að auknum skilningi milli ólíkra menningarsvæða í Evrópu og varðveita og efla þá menningarlegu arfleifð þjóða og svæða sem auðgi evrópska menningu með fjölbreytileik sínum. Telur EFTA-dómstóllinn ekki að þessi orð geti verið sérstakur grundvöllur fyrir ríkisbundnum frávikum frá hinum mikilvægu ákvæðum 14. gr. EES-samningsins. Þá kemur fram að nefnt hafi verið að fyrirætlanir þær sem fram komi í hinni sameiginlegu yfirlýsingu séu hliðstæðar þeim markmiðum sem kveðið sé á um í 4. mgr. 151. gr. samningsins um Evrópubandalagið, og dómstóllinn geti því í þessu máli byggt á reglu hliðstæðri því ákvæði samningsins sem fellt hafi verið inn í hann með Amsterdamsamningnum. Telur EFTA-dómstóllinn það ekki samræmast réttilegri meðferð dómsvalds að leitast við að færa út gildissvið EES-samningsins á þeim grundvelli. Að þessu virtu verði að svara þriðju spurningunni þannig að ákvæði í landslögum EES-ríkis sem mæli svo fyrir að bækur á tungumáli þess beri lægri virðisaukaskatt en bækur á erlendum tungumálum, verði ekki réttlætt með vísan til þeirra almannahagsmuna að styrkja stöðu þjóðtungunnar. Um fjórðu spurninguna segir EFTA-dómstóllinn að almennt taki EES-samningurinn ekki til skattkerfa aðildarríkjanna. EES-réttur skerði ekki frelsi aðildarríkis til að koma á skattkerfi sem geri greinarmun á framleiðsluvörum á grundvelli málefnalegra viðmiða sbr. mál E-6/98 Noregur gegn Eftirlitsstofnun EFTA. Á hinn bóginn sé slíkur greinarmunur aðeins samrýmanlegur EES-rétti ef þau markmið sem að með honum sé stefnt, séu sjálf samrýmanleg kröfum EES-samningsins og ef viðkomandi reglur séu þannig að þær stýri hjá allri beinni og óbeinni mismunun gagnvart framleiðsluvörum sem fluttar séu inn frá öðrum EES-ríkum og hvers kyns vernd í þágu innlendrar samkeppnisvöru sbr. mál C-213/96 Outokumpu. Er það því svar dómstólsins að vald EES-ríkis til álagningar virðisaukaskatts komi ekki í veg fyrir að EES-reglum verði beitt. Um fimmtu spurninguna tekur EFTA-dómstóllinn fram að í málum samkvæmt 34. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls sé það ekki hlutverk EFTA-dómstólsins að dæma um skýringu ákvæða í landslögum sbr. mál E-1/94 Restamark. Minnir dómstóllinn fyrst á álit sitt í máli E-9/97, Erla María Sveinbjörnsdóttir, en þau sjónarmið sem legið hafi til grundvallar áliti dómstólsins í því máli eigi einnig við þegar athuguð séu álitaefni þessa máls. Tekur EFTA-dómstóllinn fram að meginmál EES-samningsins þar á meðal 14. gr. hans hafi verið tekin upp i íslensk lög með lögum nr. 2/1993. Samkvæmt 3. gr. íslensku EES-laganna skuli skýra lög og reglur að svo miklu leyti sem við eigi til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Er ríkisstjórnin hafi lagt frumvarp til laganna fyrir Alþingi hafi því verið lýst yfir að ákvæði þetta hefði að geyma sérstaka lögskýringarreglu sem myndi takmarkast af ákvæðum íslensku stjórnarskrárinnar. Sé bókun 35 með EES-samningnum til leiðsagnar um hvernig beri að leysa úr ósamræmi og með samþykki hennar hafi EES-ríkin skuldbundið sig til að setja, ef nauðsyn krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi ef til árekstra komi milli EES-reglna sem settar hafi verið í landslög og annarra reglna landslaga og er það skilningur EFTA-dómstólsins að 3. gr. EES- laganna hafi verið sett til að uppfylla þá skuldbindingu. Komi skýrt fram í inngangi að bókun 35 með EES-samningnum að í samningnum sé ekki gerð krafa til þess að aðildarríki framselji löggjafarvald til stofnana EES og að ná verði fram einsleitni innan EES með þeirri málsmeðferð sem gildi í hverju landi um sig. Af innganginum og af orðalagi bókunar 35 leiði að skuldbindingin sem gengist hafi verið undir með bókuninni lúti aðeins að EES-reglum sem hafi verið lögfestar í landsrétti, en eins og þegar hafi verið getið hafi meginmál EES-samningsins verið tekið upp í landslög og því komið til framkvæmda í skilningi bókunar 35. Geti skuldbinding sú sem gengist sé undir með bókun 35 ekki náð til allra ákvæða meginmáls samningsins. Hún varði aðeins þau ákvæði sem þannig séu úr garði gerð að þau geti stofnað til réttinda sem einstaklingar og atvinnufyrirtæki geti reist dómkröfur innanlands. Sé um slíkt að ræða þegar viðkomandi ákvæði sé óskilyrt og nægilega nákvæmt sbr. Restemark. Ákvæði 14. gr. EES-samningsins sé sama efnis og 90. gr. samningsins um Evrópubandalagið. Hafi síðarnefnda greinin verið talin óskilyrt og nægilega nákvæm sbr. mál 57/65 Lütticke gegn Hauptzollamt Saarlouis. Með hliðsjón af markmiðinu um einsleitni og til að tryggja sömu meðferð einstaklinga á öllu Evrópska efnahagssvæðinu verði að telja að 14. gr. EES-samningsins uppfylli þá kröfu að vera óskilyrt og nægilega nákvæm. Er það því niðurstaða EFTA-dómstólsins varðandi þessa spurningu að þegar ákvæði landslaga samrýmast ekki 14. gr. EES-samningsins og sú grein hefur verið innleidd í landslög, sé komin upp staða sem skuldbinding EFTA-ríkjanna í bókun 35 gildi um, en hún sé reist á þeirri forsendu að EES-regla sem innleidd hafi verið í landsrétt skuli hafa forgang. Í niðurlagi dóms EFTA-dómstólsins segir að svara beri spurningum Héraðsdóms Reykjavíkur með eftirfarandi ráðgefandi áliti: 1. Vald EES-ríkis til að leggja á virðisaukaskatt útilokar ekki beitingu EES-reglna. 2. Ákvæði í landslögum EES-ríkis, sem kveður á um að bækur á tungumáli þess beri lægri virðisaukaskatt en bækur á erlendum málum, samrýmist ekki 14. gr. EES-samningsins. 3. Slíkt ákvæði í landslögum verður ekki réttlætt með tilvísun til þeirra almannahagsmuna að bæta stöðu þjóðtungunnar. 4. Þegar ákvæði landslaga samrýmist ekki 14. gr. EES-samningsins og sú grein hefur verið innleidd í landslög, er upp komin sú staða sem skuldbinding EFTA-ríkjanna samkvæmt bókun 35 við EES-samninginn gildir um, en hún er reist á þeirri forsendu, að EES-regla, sem innleidd hefur verið í landslög, skuli hafa forgang. Í kjölfar þessa álits EFTA-dómstólsins var lögum um virðisaukaskatt breytt sbr. lög nr. 64/2002 og taka þau gildi 1. júlí n.k. og var meðal annars hinu umdeilda ákvæði í 6. tl. 14. gr. laganna breytt. Hið umdeilda núgildandi ákvæði segir að 14% virðisaukaskatt skuli leggja á sölu bóka á íslenskri tungu, jafnt frumsaminna sem þýddra en verður eftir breytinguna að 14% virðisaukaskatt skuli leggja á sölu bóka, jafnt frumsaminna sem þýddra. Verður því lagður 14% virðisaukaskattur á allar bækur eftir 1. júlí n.k. Stefnandi kveður að þrátt fyrir ákvæði l. mgr. 14. gr. laga um virðisaukaskatt sé óheimilt við innflutning bóka til einkanota frá öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins að innheimta af þeim hærri virðisaukaskatt en af bókum á íslenskri tungu. Byggi krafa þessi á því að innheimta íslenska ríkisins á virðisaukaskatti á bókum, sem fluttar séu til landsins frá öðrum EES-ríkjum, sé andstæð ákvæðum 14. gr. EES-samningsins. Meginmál EES-samningsins og ýmis önnur ákvæði hans hafi lagagildi hér á landi, sbr. 2. gr. EES-laganna. Sé 14. gr. EES, efnislega samhljóða 90. gr. stofnsáttmála Evrópubandalagsins. Þær bækur frá öðrum EES-ríkjum en Íslandi, sem um ræði í máli þessu, falli undir efnissvið EES-samningsins, sbr. 2. og 3. mgr. 8. gr. EES. Prentaðar bækur falli undir 49. kafla tollskrár, sbr. a lið 3. mgr. 8. gr. EES. Því sé aðallega haldið fram, að umrædd skattlagning sé andstæð l. mgr. 14. gr. EES, til vara, að hún brjóti gegn 2. mgr. 14. gr. EES, og til þrautavara, að hún brjóti gegn 10. gr. EES. Í sambandi við 1. mgr. 14. gr. EES séu það fyrst og fremst tvö atriði, sem komi til skoðunar, þegar ákvarða þurfi, hvort þær vörur, sem hér um ræði, bækur frá öðrum EES-ríkjum en Íslandi, njóti verndar samkvæmt ákvæðinu. Í fyrsta lagi, hvort varan teljist „sams konar“, á norsku „tilsvarende“, á ensku „similar“, og varan, sem hið lægra þrep virðisaukaskatts sé látið gilda um, þ.e. bækur á íslensku. Í öðru lagi, hvort um sé að ræða beina eða óbeina mismunun gagnvart erlendu vörunni. Um fyrra atriðið tekur stefnandi fram að sem vara, hljóti prentuð bók að teljast prentuð bók án tillits til þess á hvaða tungumáli hún sé eins og til dæmis myndabók teljist sams konar framleiðsluvara og bók, sem sé aðallega á rituðu máli og bók á ensku teljist sams konar vara og bók á ítölsku. Tungumál geti ekki verið aðgreiningaratriði að því er varði vöruna, prentaða bók. Hvort sem bækurnar séu á íslensku eða á öðru EES-tungumáli sé notað í þær sama hráefnið, í nokkurn veginn sömu hlutföllum, og við framleiðslu þeirra sé beitt sömu framleiðsluaðferðum. Til þess að vörur séu taldar sams konar þurfi þær ekki að vera nákvæmlega eins, heldur þurfi þær að hafa svipuð einkenni og uppfylla svipaðar þarfir notenda, þ.e. notkun þeirra þurfi að vera svipuð og sambærileg, enda sé hugtakið „sams konar“ skýrt rúmt og sveigjanlega, sbr. dóma EB-dómstólsins frá 4. mars 1986 í málum 106/84 Commission v Denmark, og 243/84 John Walker & Sons Ltd. v Ministeriet for Skatter og Afgifter. Verði því að telja, að þær bækur, sem um ræði í máli þessu og skattlagðar séu með mismunandi hætti, teljist sams konar vörur í merkingu 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Þó að talið væri heimilt að skattleggja sams konar vörur með mismunandi hætti af einhverjum málefnalegum ástæðum, yrði engu að síður að gæta þess sérstaklega, að þær vörur, sem hærri skatt bera, séu ekki vörur frá öðru EES-ríki, eins og reyndin sé í þessu máli. Um síðara atriðið, mismunun, tekur stefnandi fram að almennt séu bækur á íslensku gefnar út á Íslandi, en yfirleitt ekki í öðrum EES-ríkjum. Þetta sé hin dæmigerða staða. Hún sé að vísu ekki algild, en annað heyri til algjörra undantekninga. Þó að ekki felist í berum orðum í ákvæðum um virðisaukaskatt vísun til mismunandi uppruna varanna, leiði í reynd af reglunum óbein eða dulbúin mismunun eftir þjóðerni, eða ríkisfangi í skilningi EES-samningsins. Verði þessi óbeina mismunun að teljast brjóta í bága við 1. mgr. 14. gr. EES, sbr. dóm EB-dómstólsins frá 9. maí 1985 í máli 112/84 Humblot v Directeur des services fiscaux. Kveður stefnandi að ef stefndi kjósi að beita skattlagningarvaldi sínu til þess að skattleggja bækur, sem gefnar séu út í öðrum EES-ríkjum, með öðrum hætti en bækur, sem gefnar séu út á Íslandi verði stefndi að gæta þess, að skatturinn á innfluttu bækurnar verði hinn sami eða lægri en skatturinn á íslensku bækurnar, sbr. mál 127/75 Bobie Getränkevertrieb GmbH v Hauptzollamt Aachen-Nord. Sé stefnda óheimilt að beita skattkerfi sínu sem réttlætingu fyrir viðskiptatálmunum milli EES-ríkja, sbr. dóm EB-dómstólsins frá 12. mars 1987 í máli 176/84 Commission v Greece. Mælikvarði, sem beitt sé til aðgreiningar á vörum í skattalegum tilgangi, í þessu tilviki tungumál, og leiðir til þess í meirihluta tilvika að innflutta varan beri þyngri skattbyrði, hljóti að teljast ólögmætur samkvæmt EES-réttinum. Verði niðurstaðan sú að vörur þær, sem um ræðir í máli þessu, séu ekki fyllilega „sams konar“ og ekki sé um að ræða mismunun eftir þjóðerni og málið verði því ekki úrskurðað á grundvelli 1. mgr. 14 gr. EES, byggir stefnandi til vara á því að 2. mgr. 14. gr. EES eigi við. Þær vörur, sem hinnar óhagstæðari skattmeðferðar njóti þ.e. bækur útgefnar í öðrum EES-ríkjum, séu í samkeppni á bókamarkaðinum á Íslandi við þær vörur, er njóti hagstæðari skattmeðferðar þ.e. íslenskar bækur. Sé 2. mgr. 14. gr. EES ætlað að ná til hvers konar óbeinnar samkeppnisverndar með skattlagningu, þegar um sé að ræða vörur, sem ekki séu sams konar í skilningi 1. mgr. 14. gr. EES, en séu engu að síður í samkeppni, jafnvel einungis að hluta, óbeint eða hugsanlega, sbr. dóm EB-dómstólsins frá 15. júlí 1982 í máli 216/81 COGIS v Amministrazione delle Finanze dello Stato. Þó að hin tilvitnuðu ákvæði virðisaukaskattslaga væru ekki talin fela í sér mismunun, leiði þau að minnsta kosti til verndar fyrir innlendu vöruna og feli þannig í sér samkeppnishömlur gagnvart hinum innfluttu vörum. Virðisaukaskattslögin séu með öðrum orðum ekki hlutlaus gagnvart innflutningi bóka frá öðrum EES-ríkjum, en hlutleysisreglan sé kjarnaatriði í 14. gr. EES. Sé af þessum sökum brotið gegn 2. mgr. 14. gr. EES sbr. tilvitnað mál nr. 216/81. Til þrautavara byggir stefnandi á því, að hin mismunandi skattlagning, sem hér er fjallað um, brjóti gegn 10. gr. EES. Stefnandi telur engin lögmæt sjónarmið réttlæta hina mismunandi skattlagningu. Skýra skuli íslensk lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur, sem á honum byggi, sbr. 3. gr. EES-laganna. Með þessu ákvæði hafi verið leidd í íslensk lög sú skuldbinding, sem Ísland hafi tekið á sig með bókun 35 við EES-samninginn, en þar segi, að vegna tilvika, þar sem geti komið til árekstra á milli EES-reglna, sem komnar séu til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbindi EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefji, lagaákvæði þess efnis, að EES-reglur gildi í þeim tilvikum. Sé af þessu ljóst, að EES-reglum sé ætlað að hafa forgang, þar sem EES-reglur og önnur landslög kunni að rekast á, sbr. dóm EFTA-dómstólsins í máli E-1/94, Ravintoloitsijain Liiton Kustannus Oy Restamark og dóm Hæstaréttar uppkveðinn 16. desember 1999 í máli nr. 236/1999. Við dóm í máli þessu beri að túlka 14. gr. EES í samræmi við Commission v Denmark, John Walker, Humblot, COGIS, Bobie, Commission v Greece og aðra dóma EB-dómstólsins í sömu átt, sbr. 6. gr. EES og 1. mgr. 3. gr. samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls frá 2. maí 1992 með síðari breytingum. Stefndi kveður að með vísan til 3. mgr. 36. gr. tollaga nr. 55/1987 annist tollstjórar álagningu og innheimtu tolla og annarra skatta og gjalda sem greiða beri við tollafgreiðslu samkvæmt tollalögum eða öðrum lögum. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt sé skylt að greiða af viðskiptum innan lands á öllum stigum, svo og af innflutningi vöru og þjónustu, eins og nánar sé kveðið á um í lögunum. Virðisaukaskattur af innflutningi skuli innheimtur með aðflutningsgjöldum, sbr. 37. gr. laga nr. 50/1988, og hafi stefnanda verið skylt samkvæmt þessu að greiða 24,5% virðisaukaskatt af umræddum bókum, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 50/1988, en ákvæði 6. töluliðs 2. mgr. 14. gr. laganna, sem stefnandi byggi í raun á, eigi ekki við um þær bækur sem hann flutti inn. Greind lög séu sett með stjórnskipulegum hætti og séu gild að efni, en um það virðist ekki vera ágreiningur. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi tekur fram að ákvæði 1. mgr. 14. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið í enskri útgáfu sé svohljóðandi: Telur stefndi að enska útgáfan og hin íslenska séu jafngildar. Tilvitnað ákvæði EES-samningsins eigi að heita efnislega samhljóða ákvæði 90. gr. Rómarsáttmálans. Hin íslenska þýðing sé þó nokkuð ónákvæm miðað við útgáfur ákvæðisins á öðrum málum. Íslenska útgáfan mæli um að leggja á „hvers kyns beinan eða óbeinan skatt, en réttara hefði væntanlega verið að leggja á „með beinum eða óbeinum hætti skatt á“. Þetta sjáist einnig við skoðun á hinni hliðstæðu 90. gr. Rómarsáttmálans, sem hafi að geyma efnislega samhljóða ákvæði. Tungumál aðildarríkja EES séu jafngild. Stefndi telur þó að þessi ónákvæmni í framsetningu íslensku útgáfunnar hafi ekki þýðingu. Stefndi telur ekki að álagning 24,5% virðisaukaskatts á þær bækur sem um sé fjallað í máli þessu brjóti í bága við l. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Við mat á því hvort þetta ákvæði eigi við þurfi að líta til einkenna þess varnings sem borinn sé saman, svo sem framleiðsluaðferða og þess háttar, og ekki síður til þess hvort varan hafi sama notagildi fyrir þá sem vöruna noti. Ekki sé ágreiningur um að framleiðsluaðferðir við bókagerð séu almennt þær sömu og í því samhengi megi benda á þá staðreynd að bækur á íslensku séu að hluta til framleiddar erlendis. Tungumál það sem bækur séu ritaðar á sé aftur á móti afgerandi hlutlægt aðgreiningaratriði. Bækur á íslensku hafi eingöngu notagildi fyrir þá sem lesi íslensku og í reynd einskis virði sem slíkar fyrir aðra en þá sem þekkingu hafi á íslenskri tungu. Með sama hætti séu bækur og ritað mál á erlendum tungumálum ekki mikils virði ef tungumálaþekking standi hagnýtingu þeirra í vegi. Sé áhugi manna á bókum á íslensku almennt óháður áhuga manna á bókum á erlendu máli. Því verði því ekki haldið fram að bók á íslensku sé sams konar vara og bók á hollensku, svo dæmi sé tekið. Bók sem ekki verði nýtt vegna þess tungumáls sem hún sé rituð á komi ekki í stað bókar sem rituð sé á móðurmáli lesandans. Eðli málsins samkvæmt sé því ekki um að ræða sams konar varning, heldur vörur sem auðveldlega verði aðgreindar og séu í engri samkeppni. Þá beri einnig að líta til þess að bókum á íslensku sé skipað í annan tollflokk lögum samkvæmt en þeim sem séu á erlendu tungumáli. Af því sjáist að í tollalegu og lagalegu tilliti geti ekki verið um sams konar vöru að ræða. Reglur íslenskra laga séu einnig fullkomlega hlutlausar að því leyti að enginn greinarmunur sé gerður varðandi bækur á íslensku eftir því hvort þær séu framleiddar á Íslandi eða í öðrum löndum. Framleiðslulandið hafi því enga þýðingu heldur einungis hlutlægir eiginleikar vörunnar og sé þetta grundvallaratriði í málinu varðandi það hvort 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins geti átt við. Allar bækur á íslenskri tungu, óháð uppruna þeirra og innihaldi, beri lægri virðisaukaskatt en bækur á erlendu tungumáli. Af bókum framleiddum á íslenskri tungu, hér á landi sem erlendis, þurfi að standa skil á 14% virðisaukaskatti til ríkissjóðs. Af því leiði að innlendir og erlendir framleiðendur standi jafnt að vígi í samkeppni um að ná til lesenda sem kjósi bækur á íslensku. Innlendir og erlendir framleiðendur bóka á erlendu máli standi einnig jafnt að vígi. Stefndi telur þá dóma sem stefnandi vísi til í stefnu ekki til þess fallna að vera fordæmi til stuðnings kröfum hans. Í máli nr. 243/84 hafi verið til úrlausnar hvort ávaxtalíkjör væri sams konar og whisky í skilningi 95. gr. (nú 90. gr.) Rómarsáttmálans. Í málinu hafi EB-dómstóllinn fjallað um hlutlæga eiginleika varanna og með hvaða hætti þær væru framleiddar, en brotið síðan til mergjar viðhorf neytenda til þeirra. Á þessum grundvelli hafi niðurstaðan verið sú að þessir áfengu drykkir væru ekki sams konar í skilningi 1. mgr. 95. gr. Rómarsáttmálans. Í málinu nr. 184/85 hafi dómstóllinn komist að þeirri niðurstöðu að bananar væru ekki „sams konar vara“ og aðrir ávextir, en neysluskattur hafði verið á þá lagður sem numið hafi næstum hálfu innflutningsverði meðan aðrir ávextir væru ekki andlag þeirrar skattlagningar. Niðurstaðan hafi ekki hvað síst byggt á að bananar fullnægðu ekki sömu þörfum neytenda og aðrir ávextir. Sé því óhætt að fullyrða að bækur, ritaðar á íslensku, og bækur á erlendum tungumálum geti ekki talist sams konar í skilningi 14. gr. EES-samningsins. Höfði sá ólíki varningur til aðskilins hóps lesenda. Stefndi mótmælir því sem fram komi í stefnu, að til að vörur teljist vera sams konar, þurfi þær ekki að vera nákvæmlega sams konar, heldur þurfi þær að hafa sambærileg einkenni og fullnægja sömu þörfum notenda og geti tungumál því ekki verið aðgreiningaratriði. Telur stefndi tungumálið hafa meginþýðingu þegar metið sé notagildi bókar fyrir lesendur. Sé kjarni málsins sá að bækur á íslensku séu ekki sams konar og bækur á erlendum málum og felist slíkur grundvallarmunur í tungumálinu að bækur á sitt hvorri tungu geti aldrei talist vera sams konar í skilningi 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Reglan um 14% virðisaukaskatt eigi við óháð því hvort bækur séu framleiddar á Íslandi eða í öðrum ríkjum hins Evrópska efnahagssvæðis. Þannig sé við skattheimtuna enginn greinarmunur gerður á því hvort bækurnar séu framleiddar eða gefnar út á Íslandi eða í útlöndum og reglan þar með algerlega hlutlaus gagnvart uppruna. Því geti 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins ekki átt við til stuðnings kröfum stefnanda. Stefnandi byggi til vara á því að skattheimtan brjóti í bága við ákvæði 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins, og lýsi ákvæðinu þannig að því sé ætlað að ná til hvers konar óbeinnar samkeppnisverndar með skattlagningu þegar um sé að ræða vörur sem ekki teljist sams konar í skilning l. mgr. 14. gr., en séu engu að síður í samkeppni. Segi stefnandi að jafnvel þótt ákvæði virðisaukaskattslaga hvað bækur varði yrði ekki talin fela í sér mismunun, leiði þau að minnsta kosti til verndar fyrir innlendu vöruna og feli þannig í sér samkeppnishömlur gagnvart hinum innfluttu vörum. Stefndi kveðst mótmæla þessum skilningi og því að dómur EB-dómstólsins í málinu nr. 216/981 sé lýsandi eða veiti sérstaka vísbendingu um túlkun 2. mgr. 90. gr. Rómarsáttmálans. Sé rétt að benda á dóma sem hafi meiri skírskotun til málatilbúnaðar stefnanda, t.d. máls nr. 356/85. Ákvæði 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins geri ráð fyrir því að vörur séu í samkeppni. Því sé ekki svo farið með bækur á íslensku og bækur á erlendum tungumálum. Í fyrsta lagi sé regla virðisaukaskattslaga á engan hátt bundin við framleiðsluland og því hlutlaus gagnvart framleiðslulandi og uppruna. Í öðru lagi sé engin samkeppni milli bóka á íslensku og bóka á erlendum tungum. Tilvitnuð regla 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins eigi því ekki við í þessu máli þar sem ekki sé um óbeina samkeppnisvernd að ræða. Sé því ekki um að ræða vernd fyrir innlenda vöru gagnvart innfluttri vöru. Jafnvel þótt talið yrði að um einhverja samkeppni væri að ræða telur stefndi að hin mismunandi skatthlutföll 14. gr. laga nr. 50/1988 feli ekki í sér ólögmæta samkeppnisvernd í skilningi 14. gr. EES-samningsins. Staðreyndin sé sú að bækur á íslensku séu almennt dýrari en bækur á erlendum tungum jafnvel þótt virðisaukaskatturinn sé lægri. Í máli nr. 365/85 hafi reynt á svipað tilvik. Þar hafi verið um að ræða virðisaukaskatt í Belgíu. Hin belgísku lög um virðisaukaskatt hafi annars vegar lagt 25% skatt á vín og hins vegar 90% skatt á bjór. Belgíski bjórinn hafi þannig verið í lægri skatti en hið innflutta vín sem bjórinn var í meintri samkeppni við. Í málinu hafi legið fyrir að þrátt fyrir mismunandi skatthlutföll hafi bjórinn verið mun ódýrari en vín. Hafi dómstóllinn talið að hinn óverulegi munur á virðisaukaskatti hefði engin verndaráhrif í för með sér fyrir bjórinn, þar sem jöfnun hlutfalla myndi ekki hafa í för með sér stórvægilegar breytingar á verðhlutföllum. Það sama megi segja um bækur hér á landi. Bækur á erlendum tungum yrðu eftir sem áður mun ódýrari en bækur á íslensku og hafi virðisaukaskattsálagningin því engin raunveruleg áhrif á samkeppnisstöðu. Með vísan til framangreinds kveðst stefndi mótmæla því að regla 14. gr. laga nr. 50/1988 brjóti í bága við ákvæði 14. gr. EES-samningsins, hvort sem litið sé til 1. eða 2. mgr. hennar. Skattheimtan ráðist af því tungumáli sem sem bók sé gefin út á en ekki af þjóðerni þess sem framleiði eða selji bókina. Þar sem skattlagningin ráðist ekki af þjóðerni þess sem skattlagður er heldur af eðli vörunnar telur stefndi mismunandi virðisaukaskatt af ritun á íslensku annars vegar og erlendum tungumálum hins vegar ekki fara í bága við 14. gr. EES-samningsins. Stefnandi mótmælir því að 10. gr. EES-samningsins geti átt við í málinu. Tilvitnað ákvæði eigi sér hliðstæðu í 23. og 25. gr. Rómarsáttmálans. (áður 9.-12. gr.). Beri að skoða ákvæði 10. og 14. gr. EES-samningsins í ljósi ákvæða 23. og 25. gr. Rómarsáttmálans annars vegar og 90. gr. Rómarsáttmálans hins vegar og þeirri réttframkvæmd sem þeim ákvæðum tengist. Evrópudómstóllinn hafi sagt að líta beri á bannreglu 90. gr. Rómarsáttmálans sem eins konar viðauka við bannreglu 23. og 25. gr. Rómarsáttmálans. Þannig miði fyrrnefnda reglan að því að koma í veg fyrir að aðildarríki geti sniðgengið bannið með tollum eða gjaldtöku með sambærilegum áhrifum með því að haga innlendri skattheimtu á þann máta að það feli í sér mismunun. Það sé margdæmt af Evrópudómstólnum að hliðstæð ákvæði Rómarsáttmálans og 14. og 10. gr. EES-samningsins séu gagnkvæmt útilokandi og skarist gildissvið þeirra að engu leyti. Taki gildissvið 14. gr. við þar sem ákvæði 10. gr. endi. Af nýlegum dómum um þetta megi benda á mál nr. 28/96 Fasenda Publica v. Fricarnes SA, mál nr. 266/91 CELBI, mál nr. 90/94 Haahr Petrolium og mál nr. 21/96 Paul Cheassus-March. Evrópudómstóllinn hafi oft sett fram með afdráttarlausum hætti hvað ráði úrslitum við mat á því hvort skattur eða gjald falli undir gildissvið þeirra ákvæða sem séu hliðstæða við 10. og 14. gr. EES-samningsins. Megi í því sambandi nefna sem dæmi mál nr. 105/96 Interzucceri og mál nr. 94/1974 IGAV. Þannig segi dómstóllinn að gjöld sem falli undir almennt kerfi innlendrar skattlagningar sem leggi skatt kerfisbundið á bæði innlendar og erlendar vörur á grundvelli sama viðmiðs beri ekki að skoða sem gjald sem hafi sambærileg áhrif og tollar. Regla 14. gr. laga nr. 50/1988 geri ekki greinarmun á því hvort bækur á íslensku séu framleiddar á Íslandi eða í öðrum löndum hins Evrópska efnahagssvæðis. Hafi ákvæði 10. gr. EES-samningsins ekki áhrif á vörugjöld eða aðra skattlagningu sem leggist jafnt á innlenda sem erlenda framleiðslu og hafi því engin verndaráhrif. Falli því virðisaukaskattur ekki undir gjöld sem hafi sambærileg áhrif og tollur. Geti því regla þessi ekki fallið undir bann 10. gr. EES-samningsins. Stefndi byggir enn fremur á því að þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að hin mismunandi skatthlutföll á bækur samkvæmt 14. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt fælu í sér einhverja mismunun, sé ekki þar með sagt að reglur hinna íslensku laga fari í bága við EES-samninginn eða séu á einhvern hátt ólögmætar. Þvert á móti hafi verið viðurkennt að reglur geti brotið í bága við bönn Evrópuréttarins, svo framarlega sem hlutlægar réttlætingarástæðu liggi til grundvallar og að frávikin frá bannreglunni séu innan marka meðalhófs. Í því tilviki sem hér um ræði liggi slíkar réttlætingar ástæður fyrir. Íslenskan sé sérstakt tungumál og sé málsvæði hennar í reynd eingöngu bundið við Ísland og þær tæplega 280 þúsund manneskjur sem þar búi. Íslenskan búi við stöðugt áreiti frá öðrum málsvæðum og tungumálum. Sjáist það ekki hvað síst á því sjónvarpsefni sem sem sýnt sé hér á landi. Það sé að stórum hluta til á erlendu máli þótt þýðingartexti sé birtur á skjánum. Víða erlendis sé allt erlent sjónvarpsefni talsett á tungumáli heimalandsins. Í ljósi smæðar íslensku þjóðarinnar hafi ekki reynst unnt að ráðast í slíkar aðgerðir til málverndar. Það hafi verið verið yfirlýst stefna íslenskra stjórnvalda að varðveita sem best þann hornstein íslenskrar menningar sem íslensk tunga sé. Þessi stefna endurspeglist vel í þeim lagabreytingum sem gerðar hafi verið á 14. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með lögum nr. 111/1992, um breytingar í skattamálum. Telur stefndi að reglur þær sem deilt sé um í máli þessu séu fyrst og fremst ætlaðar til að treysta grundvöll tungunnar, þ.e. að bækur verði gefnar út á íslensku, óháð því hvar í heiminum það sé gert. Það væri reyndar beinlínis æskilegt ef í auknum mæli væri farið að gefa út bækur á íslensku í útlöndum. Íslenskan sé sérstakt tungumál og að mörgu leyti einstakt sem slíkt. Þetta forna tungumál sé menningarleg eign þjóðarinnar. Íslendingar geti enn í dag lesið 800 ára gamlar bókmenntir á því máli sem þær voru ritaðar, ekki síst fyrir tilstuðlan málverndar stjórnvalda. Telur stefndi það vera óbætanlegan menningarskaða ef úr lögum yrði felldur sá grundvöllur og úrræði sem fyrir hendi séu til varðveislu slíka menningargersema sem tungumálið sé. Tungumálið sé það sem leggi grunninn að þjóðmenningu og það sem geri Íslendinga að þjóð. Ekki megi heldur líta fram hjá því hversu fámenn íslenska þjóðin sé og hversu óburðug bókaútgáfa á íslensku hljóti að vera í samanburði við bókaútgáfur á erlendu máli og erlenda miðla aðra, sem gefi út efni á erlendum tungumálum og keppi á miklu stærri málsvæðum. Þær aðgerðir sem hér sé um að tefla verði að telja hóflegar í því skyni að ná fram þeim lögmætu markmiðum að vernda tunguna. Til frekari stuðnings því að um lögmætt markmið sé að ræða vísar stefndi til þeirra breytinga á Rómarsáttmálanum sem gerðar voru með Samningnum um Evrópusambandið. Í 1. tölul. 6. gr. þess samnings (áður F-grein), sé sérstaklega kveðið á um að Evrópusambandið skuli virða þjóðareinkenni aðildarríkjanna. Óhætt sé að fullyrða að almennt séu ekki nokkur einkenni þjóðar meira afgerandi en tungumál hennar til að afmarka hana frá öðrum þjóðum. Eigi það ekki hvað síst við þegar menningararfur þjóðarinnar sé bundinn tungunni svo sterkum böndum sem íslenska tungan. Það sé því vernd íslenskrar tungu og menningar sem búi að baki þeirri ráðstöfun að hafa bækur á íslensku í 14% skatti en ekki í 24,5% skatti. Þá bendir stefndi á að Evrópudómstóllinn hafi viðurkennt að málvernd séu lögmætir hagsmunir sem geti farið á svig við fjórfrelsið, svo framarlega sem meðalhófs sé gætt. Sem dæmi um sjónarmið af því tagi vísist til máls nr. 379/87 Groener v. Minister for Education. Hafi þar reynt á lögmæti krafna um próftöku í írsku vegna stöðuveitingar við írskan verkmenntaskóla. Sýni sá dómur að ef lögmæt markmið liggi til grundvallar aðgerðum sem feli í sér mismunun, þá brjóti slíkar aðgerðir ekki í bága við bönn Evrópuréttarins, svo framarlega sem aðgerðirnar séu í samræmi við meðalhófsregluna. Eigi réttlætingarástæður þessar við um skýringu EES-samningsins, sbr. 6. gr. hans. Enn fremur sé bent á að hliðstæðar réttarlætingarástæður komi til á öðrum sviðum samningsins, sbr. grunnrök 13. gr. hans, þar sem sérstök vernd nái til “þjóðarverðmæta, er hafi listrænt, sögulegt eða fornfræðilegt gildi.” Þá telur stefndi að sú skylda hvíli á stjórnvöldum á hverjum tíma að hlú að sérkennum þjóðarinnar, varðveita einkenni hennar og menningu. Komi víða fram í íslenskri löggjöf að sérstaka rækt skuli leggja við vernd íslenskrar tungu. Með vísan til alls framangreinds telur stefndi að reglur 14. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, hvað varðar bækur á íslenskri tungu, brjóti ekki í bága við bannreglu 14. gr. EES-samningsins. Séu reglurnar hlutlausar gagnvart innlendri og erlendri framleiðslu og bækur á íslensku og bækur á útlensku séu ekki í neinni samkeppni. Þá telur stefndi sýnt að ákvæði 10. gr. EES-samningsins eigi ekki við um þá skattheimtu sem um sé deilt í máli þessu. Sé á engan hátt komið í veg fyrir með ákvæðum þessum, að þeir frjálsu vöruflutningar sem kveðið sé á um í 1. gr. EES-samningsins nái fram að ganga. Þá sé 14. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt stjórnskipulega gild að setningarhætti og efni, en samkvæmt stjórnarskrá skuli skattamálum skipað með lögum, sbr. 40. og 77. gr. hennar. Þó svo að lög sem sett séu með réttum hætti samrýmist ekki ákvæðum EES-samningsins þá leiði það ekki til sjálfstæðs réttar til ógildingar á ákvörðunum íslenskra stjórnvalda eða endurgreiðslu gagnvart þriðja manni á virðisaukaskatti sem ákveðinn sé með lögum. Hvorki séu sérstök ákvæði um endurgreiðslu aðildarríkjanna í EES-rétti í tilefni af hugsanlegum brotum þeirra á EES-reglum né í EB-rétti. Þá séu engin fordæmi fyrir endurgreiðslu ríkja þegar álagðir skattar og gjöld hafi ekki samrýmst ákvæðum Rómarsáttmálans. Ákvæði EESsamningsins skapi stefnanda því ekki sjálfstæðan rétt til ógildingar á úrskurði ríkistollanefndar eða til endurgreiðslu á virðisaukaskatti. Sé vegna þessa sérstaklega vísað til 46. gr. EES-samningsins, en samningurinn hafi almennt ekki verið talinn ná til efnahags- og peningamála, enda fari um þau mál einungis á grundvelli óbindandi viðræðna. Liggi einnig fyrir að ekki sé um að ræða viðskiptahindranir sem andstæðar séu meginmarkmiðum EES-samningsins. Virðisaukaskattslög séu sérlög um álagningu virðisaukaskatts sem gangi framar almennum lögum um gildi EES-samningsins, sem ekki fjalli um álagningu skatta að landsrétti, en skýra verði þau ákvæði hans sem stefnandi byggi á fyrst og fremst á grundvelli eðlis hans sem þjóðréttarsamnings. Sé þar fjallað um skyldur samningsaðila, en ekki sjálfstæðan rétt borgara aðildarríkja vegna frumréttinda sem stoð eigi í samningnum þeim til handa eða til endurgreiðslu á virðisaukaskatti. Eigi krafa stefnanda um ógildingu eða endurgreiðslu sér í raun ekki stoð að íslenskum rétti. Almennt sé ekki unnt að líta svo á að lög séu andstæð öðrum lögum, en með vísan til framangreinds sé á engan hátt unnt að fallast á að 24,5% virðisaukaskattur á vörum, þar á meðal bókum á erlendri tungu, sem ákveðinn sé lögum samkvæmt víki eða að álagningarhlutfalli því verði breytt og fært niður í 14%. Geti það ekki verið á valdi dómstóla að færa álagningarhlutfallið niður og því beri að sýkna. Af þessum ástæðum sé einnig á það bent að hugsanlega beri að vísa málinu frá dómi ex officio, þar sem farið væri inn á valdsvið löggjafans, andstætt 24. gr. laga nr. 91/1991. Gætu málsástæður stefnanda rétt eins átt að leiða til þess að bækur á íslensku skuli bera 24,5% virðisaukaskatt, sem leiddi þó ekki til þess að fallast mætti á kröfur stefnanda. Regla 3. gr. laga nr. 2/1993, sem lögleidd hafi verið til að fullnægja bókun 35, sé fyrst og fremst lögskýringarregla, en ekki ákvæði um að lög skuli víkja fyrir ákvæðum EES-samningsins. Beri því að hafna að EES-reglur hafi forgangsáhrif að landsrétti, svo sem stefnandi haldi fram. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt skal greiða virðisaukaskatt af viðskiptum innan lands á öllum stigum, svo og af innflutningi vöru og þjónustu, eins og nánar er ákveðið í lögunum. Þá liggur fyrir að miðað við gildandi lög um virðisaukaskatt er 24,% virðisaukaskattur af bókum á erlendu tungumáli meðan einungis er 14% af bókum á íslensku. Ekki er deilt um það í málinu að greind lög um virðisaukaskatt voru sett með stjórnskipulegum hætti og eru því gild að efni til. Það er hins vegar ágreiningsefni máls þessa hvort framangreindur mismununandi virðisaukaskattur brjóti í bága við ákvæði EES-samninginn, en meginmál hans hefur lagagildi hér á landi sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993. Ákvæði 1. mgr 14. gr. virðisaukaskattlaga nr. 50/1988 mæla svo fyrir að virðisaukaskattur skuli almennt vera 24,5%. Í 2. mgr. segir að virðisaukaskattur á tiltekna vöru og þjónustu skuli verða 14%. Af sölu bóka sem ritaðar eru eða þýddar á íslensku skal greiða hið lægra hlutfall. Frá því að lög um virðisaukaskatt voru fyrst sett hafa allmargar breytingar verið gerðar hvað snertir álagningu hans á sölu bóka á íslensku. Með samþykkt laga nr. 119/1989 um breytingu á virðisaukaskattlögunum voru allar bækur á íslensku undaþegnar virðisaukaskatti að fullu. Núgildandi stig virðisaukaskatts á bækur var ákveðið með lögum 111/1992. Með lögum nr. 64/2002 var umdeildu ákvæði virðisaukaskattslaganna breytt á þann hátt að frá gildistöku laganna 1. júlí 2002 bera allar bækur 14% virðisaukaskatt án tillits til þess á hvaða tungumáli þær eru. Eins og fram er komið var óskað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í málinu með vísan til 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið og 1. mgr. 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls. Eins og fram kemur í áliti EFTA-dómstólsins þá er hinn almenni tilgangur 14. gr. EES-samningsins að tryggja frjálsa vöruflutninga við eðlilegar samkeppnisaðstæður milli ríkja á hinu Evrópska efnahagssvæði, með því að koma í veg fyrir alla vernd sem kann að stafa af skattlagningu innanlands sem feli í sér mismunun gagnvart framleiðsluvörum annarra aðildarríkja og tryggja að innlend skattlagning hafi ekki áhrif á samkeppni milli innlendrar og innfluttrar framleiðslu. Stefnandi byggir á því fyrst og fremst að það ákvæði virðisaukaskattslaga sem lýtur að því að innheimta skuli lægri virðisaukaskatt af bókum á íslensku sé andstæð 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins, en hún hljóðar svo: “Einstökum samningsaðilum er óheimilt að leggja hvers kyns beinan eða óbeinan skatt innan lands á framleiðsluvörur annarra samningsaðila umfram það sem beint eða óbeint er lagt á sams konar innlendar framleiðsluvörur.” Í beiðni héraðsdóms til EFTA-dómstólsins var óskað álits á því hvort framangreind regla íslensku virðisaukaskattslaganna brjóti í bága við 14. gr. EES-samningsins. EFTA-dómstóllinn tók þá ákvörðun að svara því fyrst hvort hún bryti í bága við 2. mgr. 14. gr. samningsins og þar sem niðurstaða dómstólsins var sú að hún gerði það þótti ekki nauðsynlegt að taka til athugunar hvort sú skattalega meðferð sem hagstæð sé bókum á íslensku brjóti í bága við 1. mgr. ákvæðisins. Liggur því ekki fyrir álit EFTA-dómstólsins um þetta álitaefni. Við mat á því hvort umdeilt ákvæði virðisaukaskattslaganna sé andstætt ákvæði 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins verður að líta til einkenna þess varnings sem borinn er saman. Til að geta metið hvort vara sé sams konar þarf bæði að líta til framleiðsluaðferða, til hvers hún er notuð og af hverjum. Óumdeilt er að framleiðsluaðferðir við bókagerð eru almennt séð þær sömu. Bækur eru að meginstefnu til lesefni enda þótt fjöldi bóka hafi til dæmis myndir að meginefni. Nær undantekningalaust er eitthvert lesefni í hverri bók. Um notagildi bókar almennt hlýtur því að skipta verulegu máli fyrir neytandann að hann skilji það tungumál sem bókin er rituð á að öðrum kosti kann bókin að koma að litlum sem engum notum. Verður því að telja að tungumál hafi meginþýðingu þegar meta skal notagildi bókar fyrir lesendur. Verður því að fallast á það með stefnda að slíkur grundvallarmunur felist í tungumáli að bækur á sitt hvorri tungunni geta ekki talist sams konar í skilningi 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Þá er rétt að taka það fram að umdeild regla virðisaukaskattslaganna á við óháð því hvar bækur á íslensku eru framleiddar. Er því enginn greinarmunur á því gerður hvort bók á íslensku er framleidd og gefin út á Íslandi eða annars staðar og því er reglan hlutlaus varðandi uppruna vörunnar. Þykir því umdeilt ákvæði virðisaukaskattslaga sem gerir ráð fyrir lægri virðisaukaskatti á íslenskar bækur ekki vera í andstöðu við 1. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Til vara byggir stefnandi á því að umdeilt ákvæði virðisaukaskattslaganna brjóti í bága við 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins en þar segir: “Samningsaðila er einnig óheimilt að leggja á framleiðsluvörur annarra samningsaðila innlendan skatt sem er til þess fallinn að vernda óbeint aðrar framleiðsluvörur.” Af ákvæði þessu verður ráðið að því sé ætlað að ná til hvers konar óbeinnar samkeppnisverndar með skattlagningu þegar um er að ræða vörur sem ekki eru samskonar í skilningi 1. mgr. en eru samt sem áður í samkeppni, sbr. dómur Evrópubandalaganna í máli nr. 184/1985, Framkvæmdastjórnin gegn Ítalíu. Þegar meta skal hvort framleiðsluvörur, í þessu tilviki bækur, séu í samkeppni þannig að í bága fari við bann 2. mgr. samkvæmt framanskráðu þá er ljóst að margir þeirra sem lesa íslensku lesa ennfremur bækur á erlendum tungumálum og geta því bækur á mismunandi tungumálum komið hver í stað annarrar. Þá geta bækur sem innihalda mikið af myndum en hlutfallslega lítið prentmál komið þeim að notum sem ekki lesa viðkomandi tungumál og má sem dæmi nefna listaverkabækur. Er það því ljóst að bækur á íslensku og bækur á erlendum tungum eru að minnsta kosti að hluta til í samkeppni. Þessi niðurstaða er í samræmi við hið ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins í málinu. Að þessari niðurstöðu fenginni þarf að taka til athugunar hvort umdeilt ákvæði virðisaukaskattslaganna veiti innlendri framleiðslu óbeina vernd í skilningi 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins en samkvæmt orðanna hljóðan er nægilegt er að verndin sé óbein til að bannið eigi við. Af gögnum málsins verður ráðið að stór hluti þeirra íslensku bóka sem hinn lægri virðisaukaskattur er lagður á, er framleiddur á Íslandi og þær bækur á erlendum málum og hinn almenni virðisaukaskattur, 24,5% er lagður á eru aðallega innfluttar. Stefndi hefur borið því við að í raun séu íslenskar bækur almennt dýrari en bækur á erlendum tungumálum jafnvel þótt virðisaukaskatturinn sé lægri og hefur hann lagt fram yfirlit frá bókaforlaginu Máli og Menningu þar sem rakið er að almennt séu íslenskar bækur 20-50 prósentum dýrari en sambærilegar erlendar útgáfur, stundum sé munurinn meiri og svo komi það fyrir að stærri og veigameiri verk á íslensku séu á svipuðu verði og jafnvel ívið lægra verði. Þá verði að hafa í huga að margir titlar sem gefnir séu út í kiljuútgáfum ytra séu gefnir út innbundnir á íslensku. Í þeim tilvikum sé ekki óalgengt að íslenska útgáfan sé 100-200% dýrari á Íslandi en ytra. Þá er í umræddu yfirlit borið saman verð á 15 bókatitlum á íslensku og ensku þar sem hinar íslensku útgáfur eru dýrari. Ekki verður af yfirliti þessu eða öðrum þeim gögnum sem liggja fyrir í máli þessu hægt að fullyrða að framangreind staðhæfing stefnda eigi við rök að styðjast. Er það mat dómsins að sú tilhögun að leggja 10,5% lægri virðisaukaskatt á íslenskar bækur en erlendar sé til þess fallin að hafa í för með sér verndaráhrif í skilningi 2. mgr. 14. Er þessi niðurstaða sú sama og í áliti EFTA-dómstólsins í málinu þar sem segir að lægri skattur sem lagður sé á bækur á þjóðtungu en á bækur á erlendum tungumálum gefi til kynna að fyrir hendi séu verndaráhrif í skilningi 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið telst umdeild regla virðisaukaskattslaganna vera andstæð 2 mgr. 14. gr. EES-samningsins. Þegar af þessari ástæðu þykir ekki ástæða til að fjalla um það í málinu hvort framangreind regla virðisaukaskattslaganna brjóti gegn 10. gr. EES-samningsins sem stefndi byggði á til þrautavara. Stefndi heldur því fram að þótt mismunandi skattlagning af því tagi sem hér um ræði feli í sér mismunun samkvæmt 14. gr. EES-samningsins þá hafi verið viðurkennt að reglur geti brotið í bága við bönn Evrópuréttarins. Í þessu máli liggi fyrir slíkar réttlætingarástæður sem sé vernd íslenskrar tungu. Telur stefndi reglu þá sem um sé deilt í máli þessu fyrst og fremst vera ætlaða til að treysta grundvöll tungunnar, en þetta forna tungumál sé menningarleg eign þjóðarinnar. Væri óbætanlegur menningarlegur skaði ef úr lögum yrði felldur sá grundvöllur og úrræði sem fyrir hendi séu til varðveislu slíkrar menningargersemar sem tungumálið sé. Tungumálið sé það sem leggi grunninn að þjóðmenningu og það sem geri Íslendinga að þjóð. Stefndi byggir í þessu sambandi á 13. gr. EES-samningsins. Þar segir að ákvæði 11. og 12. gr. samningsins, þar sem fjallað er um bann við magntakmörkun á innflutning og útflutning milli samningsaðila, komi ekki í veg fyrir að leggja megi á innflutning, útflutning eða umflutning vara bönn eða höft sem réttlætist af almennu siðferði, allsherjarreglu, almannaöryggi, vernd lífs og heilsu manna eða dýra eða gróðurvernd, vernd þjóðarverðmæta, er hafi listrænt, sögulegt eða fornfræðilegt gildi, eða vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar og viðskipta. Slík bönn eða höft megi þó ekki leiða til gerræðislegrar mismununar eða til þess að duldar hömlur séu lagðar á viðskipti milli samningsaðila. Með vísan til framangreinds orðalags greinarinnar getur 13. gr. samningsins aðeins réttlætt frávik frá 11. og 12. gr. hans og verður því að hafna því að hún geti átt við það tilvik sem hér um ræðir. Sú tilvísun stefnda að 6. gr. samningsins um Evrópusambandið kunni að vera grundvöllur að slíku fráviki þar sem tungumál hafi afgerandi þýðingu við að halda uppi þjóðernisvitund í hverju ríki. Ekkert sambærilegt ákvæði er í EES-samningnum og verður því ekki í úrlausn þessa máls byggt á reglu hliðstæðri fyrrgreindri 6. gr. samningsins um Evrópusambandið. Verða lagaákvæði sem eru í andstöðu við 14. gr. EES-samningsins því ekki réttlætt með því að almannahagsmunir krefjist þess til að styrkja stöðu þjóðtungunnar. Meginmál EES-samningsins var tekið upp í íslensk lög með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, þar á meðal 14. gr. samningsins. Samkvæmt 3. gr. þeirra laga skal skýra lög og reglur að svo miklu leyti sem við á til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Í bókun 35 með EES-samningnum um framkvæmd EES-reglna segir: „Þar eð með samningi þessum er stefnt að einsleitu Evrópsku efnahagssvæði sem byggist á sameiginlegum reglum, án þess að samningsaðila sé gert að framselja löggjafarvald til stofnana Evrópska efnahagssvæðisins; og þar eð þessum markmiðum verður því að ná með þeirri málsmeðferð sem gildir í hverju landi um sig; Stök grein Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.“ Með þessu samningsákvæði skuldbundu EFTA-ríkin sig til þess að laga lög sín og reglur að ákvæðum samningsins þar sem þess gerist þörf. Bókun 35 með EES-samningnum er til leiðsagnar um hvernig beri að leysa úr ósamræmi milli reglna EES-réttar og reglna landsréttar. Verður að líta svo á að framangreind 3. gr. laga nr. 2/1993 hafi verið sett til að fullnægja fyrrgreindri skuldbindingu EFTA-ríkjanna. Ekki verður talið að fyrrgreind skuldbinding nái til allra ákvæða meginmáls samningsins heldur eingöngu þeirra ákvæða sem eru þannig úr garði gerð að þau geti stofnað til réttinda sem einstaklingar og fyrirtæki geti reist dómkröfur á og með vísan til dóms EFTA-dómstólsins í máli nr. E-1/94 Restemark og dóm Hæstaréttar Íslands 16. desember 1999 í máli nr. 236/1999 er um slíkt að ræða þegar viðkomandi ákvæði er óskilyrt og nægilega nákvæmt. Þessi skilningur er staðfestur í hinu ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins sem liggur fyrir í málinu. Ákvæði 14. gr. samningsins eru sama efnis og 90. gr. samningsins um Evrópubandalagið. Í máli nr. 57/65, Lütticke gegn Hauptsolland SAArlois var síðarnefnda greinin talin óskilyrt og nægilega nákvæm. Er það því niðurstaða máls þessa að þegar ákvæði landslaga samrýmast ekki 14. gr. EES-samningsins og sú grein hefur verið innleidd í landslög gildir skuldbinding EFTA-ríkjanna í bókun 35, en hún er reist á þeirri forsendu að EES-regla sem innleidd hefur verið í landsrétt skuli hafa forgang. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er niðurstaðan sú að umdeilt ákvæði virðisaukaskattslaganna sé andstætt 2. mgr. 14. gr. EES-samningsins sem hefur forgang. Úrskurður ríkistollanefndar 22. desember 1999 er reistur á þeirri forsendu að mismunandi gjaldtaka við innflutning bóka til Íslands eftir tungumáli brjóti ekki í bága við 14. gr. EES-samningsins og með úrskurðinum var staðfestur úrskurður tollstjórans í Reykjavík um að álagning og innheimta 24,5% virðisaukaskatts á hinar innfluttu bækur stefnanda, sem um er fjallað í þessu máli, teldist rétt. Í ljósi þeirrar niðurstöðu sem að framan er rakin um að umrætt ákvæði virðisaukaskattslaga sé í andstöðu við 14. gr. EES-samningsins, sem gengur framar hinu fyrrnefnda, verður ekki hjá því komist að taka kröfu stefnanda um að ógiltur verði úrskurður ríkistollanefndar nr. 14/1999 frá 22. desember 1999 til greina. Stefnandi hefur krafist endurgreiðslu á ofteknum virðisaukaskatti vegna þeirra bóka sem fjallað er um í málinu og er ekki ágreiningur um útreikning þeirrar kröfu en stefndi gerir varakröfu til lækkunar án þess að rökstyðja þá kröfu sína frekar. Ljóst er af gögnum málsins að fjárhæð kröfu stefnanda byggir á mismuni þess sem hann greiddi í virðisaukaskatt miðað við 24,5% og hvað hann hefði átt að greiða ef virðisaukaskatturinn hefði verið 14%. Í ljósi þess að því hefur verið slegið föstu að mismunun sú sem felst í mismunandi virðisaukaskatti á bækur á íslensku annars vegar og erlendum tungumálum hins vegar verður að líta svo á að álagning virðisaukaskattsins hafi verið ólögmæt þótt ekki sé tekin afstaða til þess hvaða hlutfall virðisaukaskatts verði lagður á bækur enda er slíkt ekki á valdi dómstóla að ákveða. Það er mismununin sem slík sem er ólögmæt en ekki hlutfallið. Stefnandi var látinn greiða hærri virðisaukaskatt en þeir sem keyptu íslenskar bækur og það var ólögmætt. Hefur hann því greitt of mikið og með vísan til 1. gr. laga nr. 29/1995 þar sem segir að stjórnvöld sem innheimta skatta eða gjöld skuli endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist. Verður því að fallast á það með stefnanda að hann fái mismuninn endurgreiddan. Hvorki verður séð að 46. gr. EES-samningsins standi því í vegi að stefnandi eigi rétt á að fá dóm um framangreindar kröfur sínar svo sem stefndi heldur fram né að vísa eigi málinu frá á grundvelli 24. gr. laga nr. 91/1991. Verður stefndi því dæmdur til að endurgreiða stefnanda umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum eins og krafist er enda hefur sú krafa ekki sætt andmælum. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilegur 300.000 krónur. Hörður Einarsson hrl. stefnandi málsins flutti mál þetta sjálfur en af hálfu stefnda flutti málið Einar K. Hallvarðsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Úrskurður ríkistollanefndar nr. 14/1999 frá 22. desember 1999 er ógiltur. Stefndi íslenska ríkið greiði stefnanda Herði Einarssyni 1.601 krónu auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20. janúar 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 160/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsvist
|
Lögregla krafðist þess að X yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en X hafði gengist við því að hafa ráðið Y bana og brotist inn á hjólbarðaverkstæði. X mótmælti ekki kröfunni, en krafðist þess að gæsluvarðhaldið yrði reist á ákvæði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þá krafðist hann þess að aflétt yrði takmörkunum á réttindum hans í gæsluvarðhaldsvist samkvæmt b.-e. lið 1. mgr. 108. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar var talið fullnægt skilyrðum til að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, og tekið fram að það væri ekki á valdi X að leita eftir því að mælt yrði fyrir um að gæsluvarðhald yfir honum á grundvelli strangari reglu en lögregla hefði kosið að beita um kröfu sína. Þá voru ekki talin efni til að verða að svo komnu við kröfum X um að aflétt yrði frekar þeim takmörkunum á réttindum, sem hann hefði búið við í gæsluvarðhaldsvist.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. maí nk., jafnframt því sem leyst var úr ágreiningi um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar hans. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að gæsluvarðhald, sem hann sætir samkvæmt hinum kærða úrskurði, verði reist á 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, svo og að aflétt verði takmörkunum á réttindum hans í gæsluvarðhaldsvist samkvæmt b. - e. lið 1. mgr. 108. gr. laganna. Til vara krefst hann þess að honum verði heimilað að fá heimsóknir frá þremur nafngreindum mönnum til viðbótar þeim fjórum, sem sóknaraðili hefur veitt heimild til að heimsækja hann. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins var lögreglunni tilkynnt aðfaranótt 18. febrúar 2002 að maður lægi meðvitundarlaus á gangstétt framan við tiltekið hús við Víðimel í Reykjavík. Þegar lögreglan kom á vettvang reyndist maðurinn vera látinn og var talið ljóst af ummerkjum að honum hefði verið ráðinn bani. Sömu nótt var brotist inn í hjólbarðaverkstæði við Ægisíðu og kveður sóknaraðili grun hafa komið upp um að tengsl væru milli þessara afbrota. Hafi böndin borist að varnaraðila, sem var handtekinn sama dag. Við skýrslugjöf hjá lögreglunni gekkst hann við báðum brotunum og hefur hann sætt gæsluvarðhaldi óslitið frá 19. febrúar 2002 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krafðist þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 2. apríl sl. að gæsluvarðhald yfir varnaraðila yrði framlengt og þá enn á grundvelli sama lagaákvæðis. Á dómþingi þann dag mótmælti varnaraðili ekki kröfunni um gæsluvarðhald, en krafðist þess að það yrði reist á ákvæði 2. mgr. sömu lagagreinar. Í málatilbúnaði sóknaraðila er vísað til þess að rannsókn málsins sé ekki lokið. Þannig hafi ekki verið skýrðar ástæður þess að lík þess látna hafi verið fært til á vettvangi. Beðið sé niðurstöðu krufningar og DNA rannsóknar á sýnum, sem hafi fundist á vettvangi, en ekki sé útilokað að fleiri geti hafa átt hlut að máli en varnaraðili. Þá sé ekki upplýst eftir hvern skófar sé, sem þar hafi fundist. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir því að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til þess tíma, sem þar greinir. Sóknaraðili hefur ekki krafist þess að varnaraðili verði hafður í gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna og því ekki rökstutt fyrir sitt leyti að fullnægt geti verið þeim strangari skilyrðum, sem sett eru fyrir gæsluvarðhaldi samkvæmt því ákvæði, en gilda samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar. Er ekki á valdi varnaraðila að leita eftir því að mælt verði fyrir um gæsluvarðhald yfir sér á grundvelli strangari reglu en sóknaraðili hefur kosið að beita um kröfu sína. Getur því ekki komið frekar til álita fyrrgreind krafa varnaraðila um að ákveðið verði að hann sæti gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. II. Í bréfi sóknaraðila til fangelsisyfirvalda 27. mars 2002 kom fram að þann dag kl. 15 skyldi aflétt takmörkunum, sem varnaraðili hafði sætt á aðgangi að fjölmiðlum samkvæmt e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðila yrði áfram bannað að fá heimsóknir, sbr. c. lið 1. mgr. sömu lagagreinar, að undanskildum heimsóknum fjögurra nafngreindra manna. Skyldu takmarkanir samkvæmt b. og d. lið 1. mgr. 108. gr. haldast óbreyttar frá því, sem verið hefði. Fram er komið að varnaraðili hafi að auki fengið að hafa símsamband við föður sinn, sem sé erlendis. Með vísan til þess, sem áður er rakið um stöðu rannsóknar málsins, og að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar eru ekki efni til að verða að svo komnu við kröfum varnaraðila um að aflétt verði frekar þeim takmörkunum á réttindum, sem hann hefur búið við í gæsluvarðhaldsvist. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald yfir varnaraðila, X, er staðfest. Kröfum varnaraðila um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar hans er hafnað.
|
Mál nr. 262/2009
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti
|
Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 30. apríl sl., barst dóminum þann 2. mars sl., en var höfðað við þingfestingu þess 22. apríl sl.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. maí 2009, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður ekki dæmdur kærumálskostnaður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 205/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. apríl 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 5. maí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar liggur varnaraðili undir sterkum grun um að hafa framið alvarleg brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þykir skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 vera fullnægt til að hann verði látinn sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem kveðið er á um í úrskurðinum. Verður hann því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi til mánudagsins 5. maí næstkomandi kl. 16.00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að í gögnum málsins sé því lýst hvernig að hópur manna hafi ruðst inn í íbúðarhús við A í Reykjavík laugardaginn 22. mars síðastliðinn. Mennirnir hafi lagt á flótta þegar að þeim hafi orðið ljóst að lögregla hefði verið kölluð til, en fjórir karlmenn hafi fundist strax sama dag í bifreið á Reykjanesvegi, sem fimmti maðurinn eigi. Sá hafi verið handtekinn 25. mars í Reykjanesbæ. Kærði hafi gefið sig fram hinn 27. mars í kjölfar þess að hafa verið eftirlýstur af lögreglu. Árásin þyki hafa verið heiftúðleg og sérstaklega hættuleg. Hún þyki sýnu alvarlegri þegar litið sé til þess að svo virðist sem að atlagan hafi verið skipulögð. Árásarmenn hafi komið akandi og verið búnir vopnum og lífshættulegum bareflum. Af framburðum brotaþola megi ráða að mennirnir hafi ráðist til atlögu við brotaþola umsvifalaust er þeir voru komnir inn í íbúðarhúsnæðið. Áverkar brotaþola sýni að árásarmenn hafi gengið mjög hart fram og beitt vopnum sínum þannig að brotaþolar hafi verið í lífshættu. Kærði hafi í yfirheyrslu hjá lögreglu neitað að tjá sig um sakarefnið. Hann hafi sagt að hann hafi verið heima hjá sér laugardaginn 22. mars en þar hafi hann verið einn. Þá hafi hann neitað að tjá sig um tengsl við aðra sakborninga málsins og litlar upplýsingar viljað gefa lögreglu. Nafn kærða hafi komið fram á upphafsstigum rannsóknar og hinn 25. mars þ.m. hafi lögregla farið fram á heimild til húsleitar á dvalarstað hans sem og til að handataka hann og hafi sú krafa verið samþykkt í héraðsdómi Reykjaness. Kærði hafi ekki fundist á dvalarstað sínum og hafi ekki mætt til vinnu. Hann hafi gefið sig fram hinn 27. mars þ.m. en þá hefði ekkert til hans spurst í tvo daga. Í skýrslu sem tekin hafi verið af brotaþolanum B, [kt.], hinn 28. þ.m. komi fram að hann hafi setið í sófa inni í stofu íbúðarinnar þegar að hann hafi séð hvar kærði stóð í dyrunum og hélt á exi. Hafi kærði komið fyrstur til mannanna þar sem að þeir sátu í sófanum. Þá hafi hann greint frá því að hafa séð hvar kærði hafi slegið til eins mannanna þar sem að hann lá sofandi í rúmi sínu. Kærði hafi slegið til mannsins nokkrum sinnum og hafi hann talið að kærði hefði slegið til mannsins með hamrinum á exinni. Hann þekki kærða því hann hafi séð hann einu sinni áður. Í framburði annars brotaþola C, [kt.], komi fram að kærði hafi reynt að berja hann með einhverju áhaldi í höfuðið en hann hafi þá náð að bera hendur fyrir sig. Samkvæmt áverkavottorði í gögnum málsins hafi C hlotið greinilegt opið beinbrot á vinstri hendi í árásinni en einnig brotnað á þeirri hægri. Hafi C einnig nefnt að hann hefði séð hvar kærði sló til mannsins sem svaf í rúminu og að kærði hefði slegið þann mann í höfuðið. Sá maður sé D og hafi hann hlotið alvarlegan höfuðáverka, tvo 8 cm langa skurði á höfði, sem samkvæmt áverkavottorði samsvari því að hann hafi hlotið þungt höfuðhögg, hugsanlega með einhvers konar barefli. Þá hafi það komið fram í skýrslu af E, [kt.], öðrum brotaþola, að hann hafi séð kærða inni í íbúðinni þar sem hann hélt á exi og að hann hafi talið að kærði hafi ætlað sér að beita exinni gegn honum. Hann hafi svo snúið sér við og þá verið sleginn í höfuðið. Áverkar hans samkvæmt áverkavottorði hafi verið þeir að hann hafi hlotið opið sár á höfði sem sauma hafi þurft 12 sporum. Hann þekki kærða því hann hafi hitt hann áður í A. Í skýrslu sem tekin hafi verið af F, [kt.], enn öðrum brotaþola, komi fram að kærði hafi verið í hópi árásarmanna og að hann hafi daginn áður rætt við kærða vegna óuppgerðra mála og kærði þá sagst ætla að koma daginn eftir til að ræða þau mál. Vitnið hafi hins vegar ekki grunað að heimsóknin væri til þess að ganga í skrokk á honum og öðrum íbúum. Hann þekki kærða þar sem að kærði hafi búið um stund hjá mönnunum í A. Þegar litið sé til þess aðfjögur vitni séu að því að kærði hafi verið í hópi árásarmanna og til þess að vitni hafa jafnframt lýst með hvaða hætti kærði gekk fram við árásina, þyki lögreglu sem að fram sé kominn sterkur grunur um að hann sé einn árásarmanna. Símagögn lögreglu beri jafnframt með sér að kærði hafi verið í stöðugu símasambandi við aðrar sakborninga í málinu, bæði fyrir og eftir árásina. Samkvæmt fyrirliggjandi símagögnum sjáist að símtæki hann hafi verið skráð inn á svokallaða Base-stöð við [...] rétt fyrir og eftir árásina. Þá séu til upptökur af honum í pólskri verslun, [...], skömmu fyrir árásina, í félagi við kærða G. Við þetta bætist að kærði hafi ekki viljað tjá sig um hvar hann hafi verið daginn sem árásin var framin né um tengsl við kærðu. Vitni hafi greint frá því að hann hafi fyrstur gengið inn í íbúðina og heilsað með orðunum “witam” og lýsingar þeirra þyki bera með sér að kærði sé höfuðpaur í málinu, hafi fyrstur gengið inn í íbúðina og aðrir komið í kjölfarið. Þá beri framburðir brotaþola með sér að kærði hafi verið gengið mjög harkalega fram og hafi m.a. notað lífshættulegt barefli og slegið mann í höfuðið þar sem hann lá sofandi í rúmi sínu, þannig að hending ein hafi ráðið því að ekki hafi varið enn verr. Kærði hafi verið vopnaður exi og ráðist að sofandi manni og slegið hann í höfuð en slík atlaga sé lífshættuleg og megi telja að hending ein hafi ráðið því að ekki fór enn verr. Brot þau sem til rannsóknar séu þyki sérstaklega alvarleg og séu talin geta varðað við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brotin þyki sérstaklega alvarleg þegar litið sé til þess að kærði er talinn hafa verið vopnaður exi sem hann hafi beitt gegn höfði brotaþola. Einnig sé brotið talið sérstaklega alvarlegt með tilliti til hinna alvarlegu afleiðinga sem orðið hafi af völdum verknaðarins, annars vegar mikill höfuðáverki og hins vegar opið beinbrot. Nokkrir brotaþolar hafi lýst yfir mikilli hræðslu og einhverjir hafi talið sig hafa ástæðu til að óttast hefndir af hálfu árásarmanna. Það sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrði 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 séu uppfyllt, enda þykir kærði vera undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum varði allt að 16 ára fangelsi og sé í eðli sínu svo svívirðilegt að almannahagsmunir krefjist þess að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi. Með vísan til framangreinds, framlagðra ganga og þeirra gagna sem lögð voru fyrir héraðsdóm við meðferð kröfunnar er talið að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 séu uppfyllt, er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Þegar litið er til alvarleika þess brots sem kærði er grunaður um svo og þess hvernig að því var staðið, verður að telja nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, að kærði sitji áfram í gæsluvarðhaldi. Þykja með vísan til framangreinds uppfyllt skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og verður því fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram sett. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til mánudagsins 5. maí næstkomandi kl. 16.00.
|
Mál nr. 315/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur en gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 1. ágúst 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 10. febrúar 2007 vegna gruns um aðild að umfangsmiklum innflutningi fíkniefna. Hann var fyrst úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 13. febrúar 2007 í málinu nr. 86/2007. Frá 16. mars sama ár hefur hann sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. nú síðast dóm Hæstaréttar 15. maí 2007 í málinu nr. 270/2007. Ákæra var gefin út á hendur honum og öðrum manni 11. maí 2007 og var málið þingfest í héraði 18. sama mánaðar. Var þá ákveðið að aðalmeðferð færi fram 4. júní sama ár. Hinn 30. maí 2007 lagði varnaraðili fram matsbeiðni og var af því tilefni ákveðið að fresta aðalmeðferð málsins til 4. júlí næstkomandi. Heimild 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 er eðli málsins samkvæmt háð því að ekki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls og að það sé rekið með viðhlítandi hraða eftir að ákæra hefur verið gefin út. Er nú beðið niðurstöðu matsmanns, sem varnaraðili óskaði eftir að yrði kvaddur til að meta þroska og heilbrigðisástand sitt. Dómara hefði verið rétt í ljósi ofangreindra atriða að hefja aðalmeðferð fyrr en ákveðið hefur verið og taka málið á ný til meðferðar, ef þörf verður á, er niðurstaða matsmannsins liggur fyrir, sbr. heimild í 131. gr. laga nr. 19/1991. Er ekkert því til fyrirstöðu að dómari hagi meðferð málsins nú í samræmi við þetta og ákveði að aðalmeðferð fari fram fyrr en ráðgert er. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi er verður markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til 13. júlí 2007 kl. 16.
|
Mál nr. 30/2013
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Afleiðusamningur Handveð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum S ehf. við slit fjármálafyrirtækisins L hf. og fallist á gagnkröfu L hf. á hendur S ehf. Krafa S ehf. var tilkomin vegna innstæðu í nafni félagsins sem afhent hafði verið L hf. að handveði og L hf. leyst til sín vegna vanskila S ehf. á tilteknum afleiðusamningi milli aðila. Ekki var fallist á með S ehf. að samið hefði verið um að einungis hluti hinnar handveðsettu innstæðu félli í hlut L hf. vegna uppgjörs afleiðusamningsins. Var því hafnað kröfu S ehf. við slit L hf. sem nam mismuninum. Þá var ekki fallist á kröfu S ehf. er laut að því að handveðréttur í tilteknum bankareikningi yrði aflétt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. janúar 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2012, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu að fjárhæð 35.453,36 evrur, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila, svo og kröfu sóknaraðila um að aflétt yrði handveðrétti varnaraðila í nánar tilgreindum eignum. Á hinn bóginn var tekin til greina krafa varnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að greiða sér 20.752.812 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2008 til 17. janúar 2011, allt að frádreginni greiðslu síðastgreindan dag að fjárhæð 24.692.920 krónur. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa sín á hendur varnaraðila að fjárhæð 35.453,36 evrur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. janúar 2011 til greiðsludags og njóti hún stöðu búskröfu, sem sóknaraðili nefnir svo, við slit varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili þess að aflétt verði handveðrétti varnaraðila í bankareikningum nr. 0101-38-712437 og 0101-05-192976. Loks krefst hann málkostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms hefur heiti varnaraðila verið breytt úr Landsbanka Íslands hf. í LBI hf. Eins og ráðið verður af hinum kærða úrskurði hafði sóknaraðili ekki uppi kröfu við aðalmeðferð málsins í héraði um að aflétt yrði handveðrétti varnaraðila í bankareikningi nr. 0101-38-712437 og verður þeirri kröfu ekki komið að hér fyrir dómi. Þá kemur fram í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar að hann hafi við aðalmeðferðina fallið frá kröfu um að aflétt yrði „handveðum í bréfum í fjármálagerningum til samræmis við samkomulag aðila“. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er að viðurkenna kröfu, sem sóknaraðili, Skólabrú ehf., lýsti við slit varnaraðila, LBI hf., um greiðslu á 35.453,36 evrum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2011 til greiðsludags, svo og kröfu sóknaraðila um að aflétt verði handveðrétti varnaraðila í bankareikningi nr. 0101-05-192976. Sóknaraðili greiði varnaraðila 20.752.812 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. nóvember 2008 til 17. janúar 2011, allt að frádreginni greiðslu síðastgreindan dag að fjárhæð 24.692.920 krónur. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 300.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 121/2014
|
Skaðabótamál Líkamstjón
|
A krafði B hf. um bætur vegna slyss sem hann hafði orðið fyrir er band af flaggstöng flæktist í hjóli A og hann féll af hjólinu. Byggði A á því að B hf. bæri sem umráðamaður viðkomandi fasteignar ábyrgð á slysinu þar sem starfsmenn félagsins hefðu ekki gengið frá böndum fánastangarinnar með fullnægjandi hætti. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að ekki nyti við neinna gagna sem sýndu fram á að orsök óhappsins væri að rekja til hirðuleysis starfsmanna B hf. við frágang flaggstangarinnar, en A bæri sönnunabyrði fyrir því að tjón hans hefði hlotist af saknæmri hegðun starfsmanna félagsins. Þá var ekki fallist á að B hf. gæti sem umráðamaður fasteignarinnar borið hlutlæga ábyrgð á tjóni A. Var félagið því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. febrúar 2014. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir þegar hann ,,hjólaði í band af flaggstöng og féll og slasaðist, við vegamót Holtavegar og Vatnagarða, þann 3. ágúst 2011.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að skaðabótaskylda hans verði einungis viðurkennd að hluta. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, A, greiði stefnda, Bónus hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2013. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. september sl., var höfðað fyrir dómþinginu af A, […], á hendur Bónus hf., Skútuvogi 13, Reykjavík, og Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu áritaðri um birtingu 6. febrúar 2013. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir er hann hjólaði í band af flaggstöng, féll af hjóli sínu og slasaðist, við vegamót Holtavegar og Vatnagarða, hinn 3. ágúst 2011. Þá er þess krafist að hinu stefnda félagi verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Stefndi, Bónus hf., krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að stefnandi verði látinn bera hluta tjóns síns sjálfur að verulegu leyti. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Stefnandi kveðst hafa verið á leið til vinnu sinnar á reiðhjóli sínu er atvik urðu. Þegar hann hafi verið komið að vegamótum Holtavegar og Vatnagarða hafi hann beygt til vesturs inn Vatnagarða, og flækst þar í bandi af flaggstöng við verslunarreitinn Holtagarða. Viðkomandi húsnæði sé í eigu Reita hf., en sé leigt til Haga hf., sem reki þar Bónusverslun. Slysið hafi orðið á þeim tíma dags þegar ekki sé búið að flagga fánum verslunarinnar. Vindur hafi verið á umræddum tíma og hafi böndin flaksað inn á akveginn, þar sem stefnandi hafi hjólað með þeim afleiðingum að bandið flæktist í reiðhjóli hans þannig að hann hafi fallið við og slasast. Stefnandi kveður flaggstöngina ekki hafa verið af hefðbundinni gerð. Flaggstangirnar standa uppi á háum kanti, u.þ.b. þriggja til fjögurra metra kanti við umferðargötu og svo virðist sem staðið sé niðri á umráðasvæði stefnda þegar flaggað er svo unnt sé að losa böndin. Böndin sem flaggað er með ná síðan vel niður kantinn, u.þ.b. tvo og hálfan metra. Böndin þurfa því að vera löng til þess að hægt sé að vinna við þau neðan frá. Í slysinu 3. ágúst 2011 hlaut stefnandi samfallsbrot á hryggjarlið, samkvæmt framlögðu læknisvottorði. Stefnandi hefur sótt bætur í launþegatryggingu […] hjá Sjóvá hf. Af því tilefni kveðst hann hafa aflað sér sérfræðimats B lögfræðings og C læknis. Þar kemur fram að stefnandi hafi hlotið 10 stiga læknisfræðilega varanlega örorku. Stefnandi bar álitaefnið undir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum. Fyrst var beðið um úrskurð varðandi eiganda fasteignarinnar Reita hf., en það félag er ekki umráðamaður fasteignarinnar. Síðan bað stefnandi um úrskurð er varðaði ábyrgð leigjanda fasteignarinnar, Haga hf. Niðurstaða nefndarinnar var sú að hvorki stefndi né Hagar hf. bæru ábyrgð á tjóni stefnanda. Stefndi, Bónus hf. og tryggingarfélag þess, Tryggingamiðstöðin hf., hafa hafnað bótaskyldu. III Stefnandi byggir kröfu sína á því að leggja verði þá skyldu á rekstraraðila og yfirráðamenn fasteigna, að aðstæður á og við umráðasvæði þeirra skapi ekki hættu fyrir fólk, sem þar á leið um og þeim sem fara þurfi um svæðið. Byggir stefnandi á sakarreglu íslensks skaðabótaréttar og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Einnig byggir stefnandi á því að stefndi beri ábyrgð á slysinu sem rekja megi til hættueiginleika vegna lengdar á böndum flaggstanganna, samkvæmt reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð fasteignaeigenda eða í þessu tilviki umráðamanns fasteignarinnar, eða þess atvinnurekanda sem hafði með rekstur fasteignarinnar að gera. Byggt er á því að leggja verði þá skyldu á yfirráðamenn fasteigna og vinnustaða að hlutir sem tengist atvinnustarfsemi þeirra skapi ekki hættu gangandi, hlaupandi, hjólandi eða akandi vegfarendum. Ef aðstæður, líkt og lýst sé hér að ofan, geta leitt til einhverrar hættu sé það skylda yfirráðamanna að draga úr þeirri hættu eins og framast er unnt. Yfirráðamanni fasteignarinnar eða rekstraraðila hennar hafi verið í lófa lagið að tryggja að gengið yrði frá viðkomandi böndum að kvöldi. Einnig hefði verið möguleiki á að hafa þyngingar á endum bandanna svo þau myndu ekki flaksast um í miklum vindi. Ljóst sé að ekki sé um hefðbundið fyrirkomulag að ræða þar sem böndin sem notuð séu í viðkomandi flaggstöngum séu mörgum metrum lengri en venjulega tíðkist svo hægt sé að flagga neðan af umráðasvæði stefnda. Ljóst megi vera að óvenjuleg lengd bandanna valdi því að þau skapi hættu þeirri umferð sem fari um götu eða göngustíg fyrir ofan, ef þau séu laus og nái að fjúka yfir kantinn. Stefnandi byggir á því að aðstæður á vegamótum Holtavegar og Vatnagarða hafi verið með þeim hætti að laus bönd af flaggstöngum stefnda hafi skapað hættu þeirri umferð sem átt hafi leið um götuna og hafi orðið til þess að stefnandi hafi flækst í viðkomandi böndum og slasast. Byggir stefnandi á því að stefndi beri sök á slysi hans á grundvelli sakar starfsmanna sinna, og kveðst stefnandi hér vísa til svokallaðrar uppsafnaðrar sakar ótilgreindra starfsmanna stefnda. Byggist sú sök á því að ekki hafi verið gengið með forsvaranlegum hætti frá böndum flaggstanganna að kvöldi 2. ágúst 2011, sem leitt hafi til þess að böndin hafi verið laus að morgni þess 3. sama mánaðar. Hér byggi stefnandi á sakarreglu íslensks skaðabótaréttar og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Byggir stefnandi einnig á því að sök stefnda liggi í því að honum hafi mátt vera ljóst að böndin gætu skapað hættu fykju þau yfir veginn og inn á umferðargötu og hafi stefndi því átt að gera ráðstafanir svo að það myndi ekki henda. Hefði stefnda verið í lófa lagið að setja þyngingar á böndin eða ganga með tryggum hætti frá þeim þannig að þau gætu ekki fokið yfir kantinn. Stefnandi mótmælir því að hann hafi sjálfur átt þátt í tjóni sínu með því að sýna af sér gáleysi umrætt sinn. Gögn málsins beri það ekki með sér og ekki sé sanngjarnt að ætlast til þess að hann hefði átt að vara sig á svífandi böndum í alfaraleið. Stefnda beri að sanna að svo hafi verið, en honum hafi ekki tekist sú sönnun. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar eða sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Þá vísar stefnandi til laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980. Einnig vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að skilyrði sakarreglunnar um að tjón stefnanda hafi hlotist af saknæmri og ólögmætri afhöfn stefnda eða athafnaleysi sé ekki til staðar og að ekki hafi verið sýnt fram á að tjónið sé sennileg afleiðing athafnar eða athafnaleysis stefnda. Morguninn sem slysið varð, hinn 3. ágúst 2011, hafi veður verið með besta móti í Reykjavík. Samkvæmt veðurfarsupplýsingum hafi hitastig kl. sjö að morgni verið 12,1° C. vindhraði hafi verið 4m/s og engin úrkoma. Aðfararnótt 3. ágúst hafi vindhraði verið 3,5-5,6 m/s. Eins og rakið sé í málavaxtalýsingu séu fánar á flaggstöngum stefnda teknir niður þegar versluninni sé lokað síðdegis. Það hafi verið gert kvöldið sem slysið varð, eins og alla aðra daga. Eftir að fánarnir séu teknir niður sé flöggunarböndunum vafið margsinnis utan um þar til gerða plasthólka. Ómögulegt sé að böndin losni af sjálfsdáðum, jafnvel þótt vindur hefði verið margfalt meiri en umrædda nótt. Slíkt hafi heldur aldrei gerst þau 23 ár sem stefndi hafi stundað verslunarrekstur og flaggað vörumerki sínu með um 140 fánum daglega. Allur frágangur flöggunarbandanna hafi verið hefðbundinn og tryggilega frá þeim gengið og með sama hætti og almennt gerist um sambærilegar flaggstangir sem séu mörg þúsund á höfuðborgarsvæðinu. Stefndi kveðst ekki hafa fengið vitneskju um umrætt slys fyrr en réttargæslustefndi hafi upplýst hann um framkomna skaðabótakröfu meira en sex mánuðum eftir slysið. Umræddan morgun hafi verslunin verið opnuð kl. 11 og starfsemi því ekki hafin er slysið hafi orðið og ekki búið að flagga. Stefnda hafi því með öllu verið ómögulegt að kanna orsakir þess að bönd einnar flaggstangarinnar hefðu losnað en stefnandi hafi aldrei haft fyrir því að upplýsa stefnda um slysið sem hann hefði getað gert sama dag og slysið varð. Til þess að almenna skaðabótareglan eigi við verði tjónþolinn að sýna fram á að tjónið megi rekja til ásetnings eða gáleysis stefnda eða starfsmanna hans. Sönnunarbyrðin hvíli hér á stefnanda. Sömu sjónarmið eigi við um svonefnda vinnuveitandaábyrgð. Vinnuveitandi beri ekki ábyrgð á hegðun starfsmanna sinna nema sýnt sé fram á að hún hafi ekki verið með þeim hætti sem almennt sé krafist af viðkomandi starfsmanni. Í máli þessu liggi alls ekki fyrir að slysið sé sennileg afleiðing vítaverðrar vanrækslu starfsmanna stefnda sem vinnuveitandi starfsmanna, stefndi, beri ábyrgð á. Stefndu vísa máli sínu til stuðnings til álits Úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, en þar segi: „Ekki verður ráðið af gögnum málsins að starfsmenn Bónuss hafi vitað af því að bönd fánastanganna hafi verið laus á þessum tíma eða að þeir hafi búið þannig um fánastangirnar kvöldið áður að meta megi þeim til sakar. Ekki verður heldur lögð svo rík skylda á umráðamenn fasteignar, hvort sem um er að ræða leigutaka eða rekstraraðila verslunar, að þeir hafi sólarhringsvakt með umbúnaði sem þessum. Ekki verður lögð skaðabótaábyrgð á Bónus eða H, sem er eignarhaldsfélag það sem leigir húsnæði það sem Bónus er með starfsemi í að Holtagörðum 10.“ Þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að tjónið verði rakið til sakar eða gáleysis stefnda eða starfsmanna hans beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Varakröfu sína um að stefnandi verði látinn bera hluta tjóns síns sjálfur að verulegu leyti byggja stefndu annars vegar á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987 og hins vegar almennum reglum skaðabótaréttarins um eigin sök tjónþola. Í umferðarlögum séu gerðar almennar kröfur til vegfarenda og beri þeim öllum að sýna tillitsemi og varúð. Reiðhjól sé í lögunum skilgreint sem ökutæki og þar af leiðandi séu hjólreiðamenn jafnframt ökumenn. Ríkar skyldur séu lagðar á ökumenn að sýna aðgæslu og haga akstri sínum með tilliti til aðstæðna. Það sé mat stefndu að stefnandi hafi ekki sýnt þá aðgæslu sem almennt verði að gera kröfu um. Ekkert liggi fyrir um hvenær flöggunarböndin hafi losnað en gera megi ráð fyrir að fjöldi ökutækja hafi farið um götuna, Vatnagarða, án þess að flöggunarböndin hafi verið til trafala. Þá verði að gera ráð fyrir að ökumaður sem sýni tilætlaða aðgæslu hefði átt að sjá flöggunarböndin tímanlega og getað hægt á akstrinum eða stöðvað hann. Leiða megi líkum að því þegar litið sé til áverka stefnanda að hann hafi verið á það mikilli ferð þegar slysið varð, að hann hafi ekki getað stöðvað reiðhjólið þegar flöggunarböndin hafi blasað við honum. Slysið verði því að hluta rakið til eigin sakar stefnanda. Varhugaverður akstur hans eigi að leiða til þess að hann beri verulegan hluta tjóns síns sjálfur. Um lagarök vísa stefndu til umferðarlaga nr. 50/1987 og skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig vísa stefndu til almennu skaðabótareglunnar, sem og meginreglna skaðabótaréttarins og almennra reglna kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Eins og rakið hefur verið hér að framan kveðst stefnandi hafa dottið af hjóli sínu 3. ágúst 2011 er band af flaggstöng við vegamót Holtavegar og Vatnagarða flæktist fyrir hjólinu. Í málinu er deilt um það hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir við það að falla af hjólinu. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að við þá byltu að falla af hjóli sínu brotnaði stefnandi á fyrsta lendarlið. Engin vitni voru að slysinu, en samkvæmt framburði vitnis sem kom á vettvang skömmu síðar var þar laust band fánastangar sem þar var. Stefnandi byggir á því aðallega að tjón hans hafi hlotist af saknæmri hegðun starfsmanna stefnda, með því að ekki hafi verið gengið nægjanlega vel frá böndum fánastangarinnar, en einnig, að því er virðist, á hættueiginleika flaggstanganna, sem stefndi beri ábyrgð á, sem umráðamaður fasteignarinnar. Við upphaf aðalmeðferðar fór dómari, lögmenn aðila og stefnandi á vettvang og skoðuðu aðstæður á slysstað. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að tjón hans hafi hlotist af saknæmri hegðun starfsmanna stefnda. Ekki fór fram skoðun á slysstað í kjölfar slyssins, en stefndi fékk fyrst að vita um atvik er rúmir sex mánuðir voru liðnir frá slysinu. Í málinu nýtur ekki við neinnar sönnunar um það að orsök óhappsins sé að rekja til hirðuleysis við frágang flaggstanga, eða að frágangur þeirra hafi verið með öðrum hætti en hefðbundið er og teljast má eðlilegt. Með því að stefnandi hefur á engan hátt, hvorki með gögnum né á annan veg, sýnt fram á eða gert það sennilegt að orsök þess að hann féll af hjóli sínu umræddan dag megi rekja til sakar stefnda verður stefndi ekki látinn bera ábyrgð á því tjóni hans sem af því hlaust, en ekki verður fallist á það með stefnanda að stefndi geti borið hlutlæga bótaábyrgð á slysi stefnanda, vegna hættueiginleika flaggstanga. Þegar af þeirri ástæðu ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Bónus hf., er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu, Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 356/2005
|
Þjófnaður Ítrekun Vanaafbrotamaður Reynslulausn
|
Þ var fundinn sekur um tvö innbrot og tvær tilraunir til innbrots í október og desember 2004 og í febrúar 2005. Þ átti langan brotaferil að baki og með fyrrnefndum brotum sínum rauf hann skilorð reynslulausnar á 130 daga eftirstöðvum refsingar. Var refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tólf mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. júlí 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og hún skilorðsbundin. Í héraðsdómi er ákærði fundinn sekur um tvö innbrot og tvær tilraunir til innbrots í október og desember 2004 og í febrúar 2005. Ákærði, sem er 33 ára gamall, á að baki langan sakarferil. Hann hefur fimm sinnum gengist undir sektargreiðslur, síðast á árinu 2000 fyrir eignaspjöll. Þá hefur hann tuttugu sinnum verið dæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, umferðarlögum nr. 50/1987 og lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, fyrst á árinu 1990 er hann var dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað, nytjastuld og umferðalagabrot. Refsingar ákærða hafa ekki verið bundnar skilorði eftir það, en ákærði var dæmdur til fangelsisvistar fyrst 1992. Frá árinu 2000 hefur ákærði fimm sinnum hlotið refsidóma. Á því ári var hann dæmdur í 45 daga fangelsi fyrir þjófnaði, umferðarlagabrot og fíkniefnalagabrot, en ári síðar í sex mánaða fangelsi fyrir sams konar brot. Í júní 2003 var ákærði dæmdur í þriggja mánaða fangelsi fyrir tvo þjófnaði og þjófnaðartilraun, en brotin voru framin í júlí 2001 og febrúar 2003. Í október 2003 hlaut hann 10 mánaða fangelsi fyrir átta þjófnaðarbrot, þjófnaðartilraun, hilmingu, eignaspjöll og fíkniefnalagabrot sem framin voru á tímabilinu frá 22. september 2001 til 1. maí 2003. Þá var ákærði í október 2004 dæmdur til 30.000 króna sektar fyrir fíkniefnalagabrot. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og refsingu hans. Samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara nam sakarkostnaður í héraði 249.000 krónum, sem voru dæmd málsvarnarlaun skipaðs verjanda beggja ákærðu þar fyrir dómi að viðbættum virðisaukaskatti. Var ákærðu gert að greiða þann kostnað. Verður sú niðurstaða staðfest að því er ákærða snertir. Samkvæmt sama yfirliti hefur rekstur málsins fyrir Hæstarétti ekki leitt til útlagðs kostnaðar. Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Þórður Pétur Pétursson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Bjarna Þórs Óskarssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí s.l. hefur lögreglustjórinn á Akureyri höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með þremur ákærum útgefnum 1. mars, 2. mars og 20. maí 2005 á hendur N, [...], Akureyri og Þórði Pétri Péturssyni, kt. 011271-4139 Hafnarstræti 35 Akureyri. I. „fyrir þjófnað, með því að hafa miðvikudagsmorguninn 27. október 2004, staðið að því í sameiningu að brjótast inn í bifreiðina DE-[...], sem lagt hafði verið á bifreiðastæði við sundlaugina í Glerárskóla á Akureyri og stolið út bifreiðinni fartölvu af gerðinni Dell. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.“ II. „fyrir eftirtalin þjófnaðarbrot, sem þau frömdu í sameiningu aðfaranótt fimmtudagsins 23. desember 2004: A. Að hafa brotist inn í Icehobby (B.B. búðina ehf.) að Draupnisgötu 6 á Akureyri og stolið þaðan fjarstýrðum bíl af gerðinni Cen Genesis að verðmæti um 79.000 krónum Iridium fartölvu í t-ösku ásamt lausum diskum, DVD myndbandsupptökutæki af gerðinni 2302 Panda í tösku, Nokia GSM síma, Sony/Erikson GSM síma, hleðslutæki fyrir GSM síma, Sony stafrænni myndavél, 8-12 settum af hjólbörðum fyrir fjarstýrða bíla, svartri vélsleðatösku, Leatherman hnífi í brúnu leðurhulstri, 10 lyklum af innihurðum, einum bíllyklum, ýmiskonar verkfærum og 20.000 til 25.000 krónum í peningum. B. Að hafa í þjófnaðarskyni brotist inn á veitingastaðinn Setrið að Sunnuhlíð 12 á Akureyri, en horfið af vettvangi án þess að stela nokkru, þegar aðili inni í húsinu hafi afskipti af athöfnum þeirra. Brot ákærðu samkvæmt A kafla ákærunnar teljast varað við 244 gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, en brot ákærðu samkvæmt B kafla ákærunnar teljast varða við 244. gr., sbr. 20. gr. sömu laga.“ III. „ með því að hafa föstudaginn 18. febrúar 2005, staðið saman að því að brjótast inn í Varpholtsskóla í Hörgárbyggð, en horfið af vettvangi án þess að stela nokkur þegar þjófavarnarkerfi skólans fór í gang. Telst þetta varða við 244. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.“ Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og vegna fyrstu ákærunnar gerir Guðmundur V. Gunnarsson f.h. GV grafa ehf., kt. 500795-2779, Óseyri 2 Akureyri, bótakröfu á hendur ákærðu að fjárhæð kr. 475.327 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38, 2001, frá 29. janúar 2005 til greiðsludags. Vegna ákæru tvö gerir BB búðin ehf., kt. 550604-2640, Draupnisgötu 6 Akureyri, bótakröfu á hendur ákærðu að fjárhæð kr. 290.250. Af hálfu ákærðu er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að þær verði stórlega lækkaðar. Hér fyrir dóminum hafa bæði hin ákærðu viðurkennt brot sín eins og þeim er lýst í framangreindum ákærum. Er sú játning þeirra í samræmi við gögn málsins. Teljast brot þeirra því nægjanlega sönnuð og varða þau við tilgreind lagaákvæði. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins á ákærði Þórður Pétur langan brotaferil að baki og hefur hann frá árinu 1990 til ársins 2004, samtals 25 sinnum hlotið refsidóma fyrir brot á hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Þann 9. júlí 2004 var ákærða veitt reynslulausn af eftirstöðvum refsingar, 130 daga í 1 ár. Með brotum sínum nú rauf ákærði skilorð reynslulausnarinnar og ber því að dæma eftirstöðvar þeirrar refsingar nú ásamt refsingu fyrir brot þau er ákært er út af í þessu máli, sbr. 42. gr. og 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Við ákvörðun refsingar þykir eiga að taka mið af 72. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ákærða, N, hefur samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins eigi sætt refsingu áður. Við ákvörðun refsingar hennar þykir eiga að taka tillit til þess að hún lét stjórnast af meðákærða við framningu brotanna. Þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, en rétt þykir að fullnustu refsingar verði frestað og hún falli niður að 2 árum liðnum, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Bótakrefjendur hafa eigi fylgt eftir kröfum sínum hér fyrir dóminum. Í málinu liggja frammi nokkrir reikningar, stílaðir á GV gröfur ehf. og í samantekt bótakrefjanda, sem fram var lögð við lögreglurannsókn eru ýmsir liðir m.a. vegna vinnu, sem ekki er gerð sérstök grein fyrir. Þykir bótakrafan það óljós að eigi verði lagður efnisdómur á hana og verður henni vísað frá dómi ex officio. Þá þykir bótakrafa frá BB búðinni ehf. ekki nægjanlega rökstudd til að á hana verði lagður efnisdómur og verður henni því einnig vísað frá dómi ex officio. Dæma ber ákærðu til greiðslu alls sakarkostnaðar, þ.m.t. réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Ólafs Rúnars Ólafssonar hdl., kr. 200.000. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Þórður Pétur Pétursson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærða, N, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún falla niður að 2 árum liðnum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Framangreindum bótakröfum er vísað frá dómi. Ákærðu greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Ólafs Rúnars Ólafssonar hdl., kr. 200.000.
|
Mál nr. 464/2011
|
Kærumál Sjálfræðissvipting
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að A yrði svipt sjálfræði í 12 mánuði á grundvelli a. og b. liðar 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júlí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júlí 2011, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í 12 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá er krafist þóknunar vegna meðferð málsins fyrir Hæstarétti sem greiðist úr ríkissjóði. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og að þóknun talsmanns þeirra greiðist úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda sóknaraðila, og Arnars Þórs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs talsmanns varnaraðila, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 384/1999
|
Kærumál Fjárnám
|
Við fjárnám, sem fram fór í eignum H að kröfu B, var gerðarþoli ekki mættur og aðeins lá fyrir vottorð um birtingu boðunar á hendur henni, en ekki samrit boðunarbréfs. Var talið að ekki væru fyrirliggjandi sönnur fyrir að H hefði verið réttilega boðuð til fjárnámsins og því væri skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 ekki fullnægt. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fella fjárnámið úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. september 1999, þar sem fellt var úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði 15. janúar 1999 hjá varnaraðila samkvæmt kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefnt fjárnám verði staðfest að öðru leyti en því að niður falli ákvæði um að það sé gert í fasteigninni að Haukanesi 22 í Garðabæ. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur, en til vara að fjárnáminu verði breytt þannig að það taki aðeins til höfuðstóls skulda að fjárhæð 3.000.000 krónur, 150.000 kanadískir dollarar og 25.000 sérstök dráttarréttindi (SDR), auk dráttarvaxta frá 16. desember 1994. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði fjárnámið, sem um ræðir í málinu, á skrifstofu sinni að viðstöddum umboðsmanni sóknaraðila, en án þess að mætt væri af hálfu varnaraðila. Við fjárnámið bókaði sýslumaður að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 væri fullnægt til að gerðin færi fram, þótt ekki væri mætt til hennar fyrir gerðarþola. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var ekki lagt fram við gerðina eða undir rekstri þessa máls samrit af bréfi sýslumanns til varnaraðila, þar sem boðað var til gerðarinnar samkvæmt 1. mgr. 21. gr. sömu laga, heldur lá aðeins fyrir vottorð stefnuvotts um birtingu boðunar á hendur varnaraðila 11. janúar 1999, án þess að nánar kæmi þar fram hvers efnis boðunin hafi verið. Af þessum sökum liggja ekki fyrir sönnur fyrir að varnaraðili hafi réttilega verið boðuð til fjárnámsins, en úr því hefur sóknaraðili ekki bætt með vottorði stefnuvotts 14. júlí 1999, sem greint er frá í hinum kærða úrskurði. Var því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 til að láta gerðina fara fram að varnaraðila fjarstaddri. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að fella umrætt fjárnám úr gildi. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður óraskað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Búnaðarbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Helgu Gudrun Jakobsson, 50.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 822/2017
|
Kærumál Dánarbú Skiptastjóri Aðfinnslur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfum A, B og C, um að J yrði vikið úr starfi skiptastjóra í dánarbúi, var hafnað og A og B gert ásamt lögmanni sínum að greiða sekt í ríkissjóð vegna nánar tilgreindra ummæla og staðhæfinga í greinargerð. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að ekki væru efni til að víkja J frá störfum á grundvelli þeirra aðfinnsla sem höfð voru uppi um störf hans. Þá taldi Hæstiréttur að þótt þau ósæmilegu ummæli og staðhæfingar sem fram hefðu komið í greinargerð A og B væru stórlega aðfinnsluverðar, væru ekki alveg næg efni til að leggja á sektir eftir 135. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður samkvæmt því staðfestur um annað en greiðslu sektar til ríkissjóðs.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðilarnir A og B skutu málinu tilHæstaréttar með kæru 21. desember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 4.janúar 2018. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. desember 2017 þarsem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði vikið úr starfi skiptastjóraí dánarbúi D. Kæruheimild var í 173. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúumo.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þákrefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.C hefur ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.D lést [...] og er skiptum á búi hans enn ólokið,en varnaraðili var skipaður skiptastjóri 18. nóvember 2011. Í hinum kærðaúrskurði er nokkurra dóma Hæstaréttar getið er varða þær deilur sem risið hafa ummálefni búsins. Þá kemur fram í úrskurði héraðsdóms að þetta er ekki í fyrstasinnið sem sóknaraðilar hafa borið fram kröfu í máli um að varnaraðila verðivikið úr starfi skiptastjóra í dánarbúinu. Fallist er á það með héraðsdómi aðekki séu efni til að víkja varnaraðila úr starfi sem skiptastjóra dánarbúsinsvegna þeirra aðfinnslna um störf hans, sem sóknaraðilar hafa gert. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði eru ígreinargerð sóknaraðilanna A og B í héraði viðhöfð ósæmileg ummæli ogstaðhæfingar. Þótt þetta sé stórlega aðfinnsluvert eru ekki alveg næg efni tilað leggja á sektir eftir d. og e. liðum 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur um annað en greiðslu sektar til ríkissjóðs.Sóknaraðilar, A og B, greiði óskipt varnaraðila,Jóni Auðuni Jónssyni, 600.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness,föstudaginn 15. desember 2017Með bréfi A og B, dags. 24. ágúst 2017, erfingjum í dánarbúiD, var þess krafist: „að viðurkennd verði með úrskurði (dómi) fjárkröfur áhendur Jóni Auðunni Jónssyni hrl. vegna vanrækslu að innheimta og gera kröfu ígreiðslu frá [...] að fjárhæð 75,000,000 sjötíu og fimm milljónir króna ásamtvöxtum og dráttarvöxtum til handa erfingjum sem eru eftirstöðvar á greiðslufyrir eignarnám árin 1998 og 2000.“ Einnig var þess krafist að nýr skiptastjóriyrði skipaður. Á fundi sem haldinn var vegna framkominna krafna, skv. 1.mgr. 47. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum, tók dómari þá ákvörðun aðverða ekki við kröfu um frávísun skiptastjóra. Var krafist úrskurðar um þáákvörðun, sbr. 3. mgr. 47. gr. laga nr. 20/1991, og þá þingfest þettaágreiningsmál.Sóknaraðilar eru A, kt. [...], með lögheimili [...], B, kt.[...],[...], og C, kt. [...], með lögheimili [...].Varnaraðili er skiptastjóri dánarbús D, Jón Auðunn Jónssonhrl., Fjarðargötu 11, 220 Hafnarfirði.Endanlegar dómkröfur sóknaraðila A og B eru þær að nýrskiptastjóri verði skipaður í dánarbúi D, í stað Jóns Auðuns Jónssonar hrl. Þáer þess krafist að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðilum málskostnað aðmati réttarins auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Sóknaraðili C gerir þær dómkröfur að skiptastjóra, JóniAuðuni Jónssyni hrl., verði vikið úr starfi. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar úr hendi varnaraðila að viðbættum virðisaukaskatti.Varnaraðili, Jón Auðunn Jónsson hrl., skiptastjóri, gerirþær dómkröfur að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að honum verði dæmduróskiptur málskostnaður, að skaðlausu úr hendi allra sóknaraðila skv. matidómsins. Munnlegur málflutningur um framangreindan ágreining fór fram29. nóvember sl. og málið þá lagt í úrskurð.IMálstæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðilar A og B telja að varnaraðili hafi ekki uppfylltskyldu sína skv. 53. gr. og 54. gr. skiptalaga nr. 20/1991 um að taka yfirumráð og umsjá eigna búsins. Nú séu liðin fjögur og hálft ár frá því aðHæstiréttur hafi í máli nr. 701/2012 kveðið á um að dánarbúið ætti beinaneignarrétt í jörðinni [...]. Hafi skiptastjóri í engu hlutast til um skráningujarðarinnar sem eign dánarbúsins eða breytt lögbýlisskráningu hennar, néhlutast til um að hlutum jarðarinnar sem tilheyri dánarbúinu sé skilað, og skiptastjórihafi ekki komið í veg fyrir að lóðir úr landi dánarbúsins væru seldar tilhúsbygginga. Sóknaraðilar telja að afstaða varnaraðila sé sú að heimilt sé umófyrirsjáanlega framtíð að selja lóðir úr ræktuðu og óræktuðu landi [...]. Hafilóðir, sem komi fram í meðfylgjandi gögnum málsins, verið seldar án greiðslu ogþrátt fyrir ítrekaðar ábendingar til varnaraðila um að grennslast fyrir um þaðog gera athuganir á lóðarleigusamningum geri varnaraðili ekkert og telji ekkertathugavert við þessi viðskipti. Hafi varnaraðili fengið gögn í hendur í febrúará þessu ári fyrir tilstuðlan sóknaraðila, en varnaraðili aðhafist ekkert. Auk framangreinds hafi varnaraðili ekki óskað eftirleiðréttingu á ranglega þinglýstum gögnum hjá sýslumanni. Varnaraðila hafiborið að gera sýslumannsembætti viðvart um að kaupendur á lóðum úr dánarbúinugætu átt það á hættu að þurfa að endurgreiða kaupverð til réttra eigenda. Hefðivarnaraðila borið að gera könnun á því hvers vegna lóðir úr landi dánarbúsinsværu nú þinglýstar eign E, F og systkina, sbr. hesthúsalóðir í [...] og lóðirúr ræktuðu heimatúni jarðarinnar. Þá hafi varnaraðila borið að tilkynna [...] strax um aðallar greiðslur vegna [...] ættu að greiðast til dánarbúsins þar til niðurstaðafengist í málefni búsins fyrir dómstólum. Í því sambandi megi benda á að [...]hafi greitt upp skuldabréf sem hafi verið gefið út í tengslum viðeignarnámsbætur vegna jarðarinnar.Sóknaraðilar telja að varnaraðili hefði, til að ljúkaskiptum, átt að vera byrjaður að selja eignir dánarbúsins eins og sumarhús að[...], einbýlishús [...], sex bifreiðar og annað lausafé og einnig að seljaþann hluta jarðarinnar sem eftir sé í eigu dánarbúsins. Einnig hefðivarnaraðila borið að láta frysta allar bankainnistæður í umsjá E, ekkju G, og Fsem hafi ranglega fengið greiðslur sem skipti milljörðum króna.Sóknaraðilar benda á að í frumvarpi varnaraðila tilúthlutunar, dags. 15. apríl 2014, sem hafi verið ógilt með dómi Hæstaréttar nr.751/2014, komi fram sjónarmið varnaraðila um hvernig skipta eigi dánarbúinu, enþrátt fyrir það virðist varnaraðili ekki ætla að breyta afstöðu sinni í samræmivið dóminn. Í dómsorði komi fram að til þess að hægt sé að gera nýtt frumvarpskuli varnaraðili koma í verð þeim hluta jarðarinnar sem ennþá sé í eigudánarbúsins, annaðhvort með beinni sölu eða með eignarnámssátt við [...]. Hafivarnaraðili ekkert gert í þessa veru eða athugað hversu mikinn fyrirframgreiddan arf G og F sonur hans hefðu tekið til sín í peningagreiðslum. Sóknaraðilar telja að varnaraðili hafi ekki þekkingu ágrundvallargildum erfðaréttar og vaði í villu um að F sé erfingi eða arftaki ídánarbúi arfláta. Þá teljist yfirlýsing F um að greiða alla vinnu varnaraðila ámjög gráu svæði. Sóknaraðilar benda einnig á að varnaraðili hafi ekki í sexár, þrátt fyrir lagaskyldu 49. gr. laga nr. 20/1991, gert skýrslur, hvorki tilyfirvalda né erfingja. Varnaraðili hafi staðfest að vörslureikningur sé tilvegna leigutekna sem hann innheimti en hafi ekkert upplýst um það gagnvarterfingjum eða skattayfirvöldum. Með vísan til alls framangreinds, ásamt 47. og 48. gr.skiptalaga nr. 20/1991, verði ekki hjá því komist að krefjast þess að skipaðurverði nýr skiptastjóri. Um lagarök er vísað til skiptalaga nr. 20/1991, einkum46. gr., 49. gr., 54. gr. og 67. gr. þeirra laga.---Sóknaraðili C byggir á því að varnaraðili hafi gert frumvarptil úthlutunar þrátt fyrir að óleyst væri deila erfingja um hvort ráðstafa ættibeinum eignarrétti að jörðinni eftir ákvæðum erfðaskrár H frá 4. janúar 1938eða lögerfðareglum. Þetta hafi varnaraðili gert þrátt fyrir dóm Hæstaréttar nr.701/2012, og að í dómi Hæstaréttar nr. 740/2013 hafi verið lagt fyrir sýslumannað færa í þinglýsingabók nafn dánarbúsins sem eiganda jarðarinnar [...].Jafnframt hafi þá verið óleystur ágreiningur um hvort G, E eða F hafi með réttugetað tekið við bótum vegna eignarnáms á landi [...], eða hvort slíkar bæturhefðu átt að renna til dánarbús arfláta vegna þess beina eignarréttar aðjörðinni sem það hafi haft allan þann tíma sem opinberu skiptin á því hafi staðiðyfir. Hafi Hæstiréttur staðfest framangreint með dómi sínum nr. 751/2014 um aðþað hafi verið ótímabært að leitast við að ljúka skiptum á þessum tíma. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili hefði, þegar viðskipun hans á árinu 2011, átt að leita vitneskju um þær eignir sem hafitilheyrt dánarbúinu, sbr. 54. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Auk þess hefði hanntafarlaust átt að gera allar ráðstafanir sem nauðsynlegar hafi verið til aðtryggja varðveislu eigna og taka við umráðum þeirra og umsjón. Varnaraðila hafilíka mátt vera það ljóst að [...] hafði þá tekið mikið land [...] eignarnámi ogverið í skuld við dánarbúið vegna hins beina eignarréttar. Varnaraðili hafihins vegar ekkert gert til að tryggja hagsmuni dánarbúsins gagnvart [...] semhafi greitt eignarnámsbætur til F, sem engan rétt hafi átt til þeirra. Meðalannars hafi verið um að ræða eignarnámsbætur vegna 54,5 ha landspildu úr landi[...] og hafi [...] greitt F 180.000.000 króna, en varnaraðili ekkert gert tilþess að ná þeim greiðslum undir dánarbúið, jafnvel ekki greiðslum sem hafiverið á gjalddaga eftir að hann tók við sem skiptastjóri árið 2011. Meðframangreindu athafnaleysi hafi varnaraðili sýnt af sér saknæma og ólögmætaháttsemi og kann að hafa bakað bótaskyldu gagnvart erfingjum dánarbúsins, sbr.4. mgr. 48. gr. laga nr. 20/1991. Sóknaraðili og aðrir erfingjar dánarbúsinsþurfi ekki að sæta því að skiptin á dánarbúinu verði áfram á hendi aðila semkunni að hafa bakað búinu og þeim tjóni. Skiptastjóra sem vanræki starf sitt oghirði ekki um að tryggja hagsmuni dánarbúsins beri héraðsdómi að víkja úrstarfi. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili eigi ekki eingönguað huga að eigum dánarbúsins og tryggja að þær skili sér, heldur eigi hanneinnig að sjá um reikningshald þess og gefa skýrslur til yfirvalda og erfingjaum fjármuni dánarbúsins og rekstur þess eftir því sem þörf krefji, sbr. 1. og2. mgr. 49. gr. laga nr. 20/1991. Varnaraðila hafi því borið að skilaskattaframtölum vegna dánarbúsins, enda sé það skattskylt skv. 5. mgr. 2. gr. laganr. 90/2003 um tekjuskatt. Sé sóknaraðila ekki kunnugt um að varnaraðili hafisinnt þeirri lögboðnu skyldu sinni.Með vísan til framangreinds er byggt á því að HéraðsdómiReykjaness beri að víkja varnaraðila úr starfi sem skiptastjóra í dánarbúinu ogskipa skiptastjóra sem hafi lagalega þekkingu og áhuga á starfinu. Um lagarök vísar sóknaraðili einkum til ákvæða V. og VI.kafla laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúa o.fl., einkum 47., 48., 49. og 54.gr. laganna. Krafan um málskostnað byggist á 129. gr. og 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 og ákvæðiXVII. kafla laganna. IIMálstæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili bendir á í sinni greinargerð að á fundi ídánarbúinu þann 16. janúar 2012 hafi því verið lýst yfir af hálfu erfingja aðþeir teldu ekki þörf á því að birta opinbera innköllun. Á fundi 9. febrúar 2012hafi komið fram hjá erfingjum að þeir teldu allar kröfur á hendur hinum látnafyrndar hafi þær einhverjar verið. Þá hafi verið rætt á fundinum um ágreiningerfingja og um það hvort einhverjar eignir væru í búinu og þá hverjar þær væru.Varnaraðili hafi vísað til forsendna sem fram komi í dómi Hæstaréttar nr.375/2011; „Skiptir í því efni ekki máli þótt fyrir liggi að jörðin [...] erekki lengur meðal eigna búsins.“ Hafi varnaraðili metið framangreind orðHæstaréttar þannig að jörðin [...] væri ekki meðal eigna dánarbúsins. Með dómiHæstaréttar í máli nr. 701/2012, frá 3. maí 2013, hafi síðan verið dæmt aðbeinn eignarréttur að jörðinni [...] væri enn á hendi dánarbúsins og ráðstafaþyrfti honum til að ljúka skiptum. Varnaraðili hafi í framhaldi af því, þann21. maí 2013, ritað bréf til [...] þar sem hann hafi vakið athygli á niðurstöðuHæstaréttar og krafist ítarlegra upplýsinga um viðskipti [...] við þinglýstaeigendur jarðarinnar og greiðslur til þeirra. Jafnframt hefði þess veriðkrafist að [...] felldi niður allar frekari greiðslur á grundvellieignarnámssáttar sem [...] hafði gert og þær greiðslur sem kynnu að falla ígjalddaga yrðu varðveittar á vörslureikningi þar til skorið yrði úr því hverværi réttur viðtakandi. Hefði [...] ekki greitt F neitt frá því að varnaraðilihafi tekið við skiptastjórn í búinu í lok árs 2011. [...] hafi hins vegargreitt upp skuldabréf sem hafi verið gefið út vegna eignarnáms árið 2000. Þaðhafi [...] gert þrátt fyrir óvissu hvað varði eignarhaldið að jörðinni. Hafiþetta verið gert að eigin frumkvæði og á eigin ábyrgð [...] án nokkurs samráðsvið skiptastjóra. Ljóst væri hins vegar að dánarbúið hefði ekki orðið fyrir neinutjóni vegna þessa og að skiptastjóri hafi gætt allra skyldna sinna til að verjaþað tjóni. Það sé alvarlegt mál að saka skiptastjóra um saknæma og ólögmætahegðun sem grundvöll bótaskyldu hans gagnvart búinu, án þess að færa fyrir þvínokkur rök og í raun án þess að sýna fram á að tjón hafi orðið. Varnaraðili kveðst hinn 3. júní 2013 hafa ritað bréf tilsýslumannsins í [...] og vísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 701/2012 oglýst þeirri skoðun sinni að dómurinn kvæði á um eignarheimild yfir jörðinni[...] og þess óskað að skráning eignarinnar yrði færð til rétts vegar. Súskráning hefði hins vegar ekki átt sér stað fyrr en eftir dóm Hæstaréttar ímáli nr. 740/2013, en jörðin hafi síðan verið skráð eign dánarbúsins íþinglýsingabókum, sbr. 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hafi þannigverið tryggð skráning jarðarinnar og engar ráðstafanir eða röskun átt sér staðfrá þeim tíma. Á skiptafundi þann 14. júní 2013 hafi skiptastjóri upplýstlögmenn erfingja um að búið væri að óska eftir þinglýsingu og að óska eftirupplýsingum frá [...] um greiðslur eignarnámsbóta. Á sama fundi hefðivarnaraðili tilkynnt að hann hygðist ekki ráðast í tilteknar aðgerðir sem framhefðu komið í tillögum nokkurra erfingja, á þeim forsendum að mikil óvissaríkti um það hverjum þau verðmæti tilheyrðu. Hafi það verið niðurstaðavarnaraðila að þær ráðstafanir væru eingöngu heimilar þeim sem ættu hin beinuog/eða óbeinu eignarréttindi að jörðinni. Því væri nauðsynlegt að skera fyrstúr um það hverjum þessi réttindi tilheyrðu áður en ráðist væri í slíkaraðgerðir, en þær gætu valdið búinu stórkostlegu tjóni og varðað bæði við almennlög og refsilög, reyndust þær heimildarlausar. Fyrr en niðurstaða um það atriðilægi fyrir væri ekki unnt að skera úr því hvernig atkvæðisréttur ætti aðskiptast á milli erfingja í hlutföllum. Varnaraðili bendir á að þrátt fyrir yfirlýsingu erfingja umað þeir hafi sjálfir ætlað að sækja fyrir dómstólum meintan rétt búsins áhendur [...] og F, hafi þeir engan reka gert að málarekstri fyrr en með stefnuí apríl 2014. Nefnt mál sé enn í rekstri fyrir héraðsdómi og matsvinna í gangi.Skiptum á búinu geti ekki lokið fyrr en niðurstaða fáist í því máli og sé þaðekki á næstunni. Dánarbúið eigi enga aðild að málinu og geti engin áhrif haft árekstur þess. Skiptastjóri hafi ítrekað boðið lögmönnum erfingja að haldaskiptafund til að fara yfir gang skiptanna en það hafi ætíð verið afþakkað,enda talið óþarft og lögmenn sóknaraðila haft fullan skilning á því að ekkertværi gert í skiptum búsins, meðan ólokið væri framangreindu dómsmáli fyrirhéraðsdómi. Varnaraðili bendir á að sóknaraðilar séu nú í þriðja sinn aðbera sama ágreiningsefni fyrir dóm. Í Hæstaréttarmáli nr. 751/2014 hafisóknaraðilar byggt kröfu sína um ógildingu frumvarps skiptastjóra m.a. á því aðmálsmeðferð hans hafi í ýmsum atriðum verið röng eða henni áfátt eða allt fráþví að hann tók við skiptastjórn í nóvember 2011. Hafi þeir borið fyrir sigflest þau sömu atriði og málatilbúnaður þeirra nú byggist á. Þá hafisóknaraðilar byggt á því að skiptastjóri hefði vanrækt að birta innköllun tilkröfuhafa. Hæstiréttur hafi bent á að innköllun hefði verið birt á árinu 1968og að lagaskilyrði væru ekki til þess að birta nýja innköllun og að ástæðulausthafi verið fyrir skiptastjóra að kalla eftir afstöðu þeirra til þess hvort þeirgengjust við skuldum búsins, þar sem þær gætu engar verið vegna ákvæða laga umfyrningu. Næst hafi sóknaraðilar A og B sett fram kröfu um aðskiptastjóra dánarbúsins yrði vikið frá störfum og að nýr skiptastjóri yrðiskipaður í hans stað, með bréfi til Héraðsdóms Reykjaness dagsettu 15. júní2016. Hafi þau þá borið fyrir sig sömu ástæður og hér séu til meðferðar ogsakað skiptastjóra um vanhæfni og að hafa ekki sinnt því að heimta verðmæti inní búið eða komið í veg fyrir að verðmæti væru tekin ófrjálsri hendi úr búinu.Jafnframt að varnaraðili stefndi réttmætum eignum og hagsmunum búsins íviðsjárverða hættu að ófyrirsynju. Héraðsdómur hafi hafnað þessum málsástæðumöllum og rakið að gögn málsins sýndu ekki að eignir hafi verið seldar úr búinu,eingöngu leigulóðarréttindi sem heimilt væri að gera samkvæmt erfðaskrá. Þáhafi héraðsdómur hafnað því að sóknaraðilar hefðu sýnt fram á að skiptastjóribæri ábyrgð á einhverju tjóni sem búið hafi orðið fyrir. Héraðsdómari hafi vikiðað því að dómsmál væru í gangi vegna ágreinings á milli erfingjanna semnauðsynlegt væri að ljúka. Komi fram í forsendum dómsins: „Að mati dómsins hafasóknaraðilar ekki á nokkurn hátt sýnt fram á að skiptastjóri hafi ekki sinnthlutverki sínu á fullnægjandi hátt. Eru aðfinnslur sóknaraðila við störfskiptastjóra tilhæfulausar og er því hafnað að skiptastjóra verði vikið frástörfum.“Í bréfi sóknaraðila til héraðsdóms nú, dagsettu 24. ágúst2017, séu færð fram öll sömu rök og ástæður og sóknaraðilar byggðu á ífyrrgreindum Hæstaréttardómi og í fyrri kvörtun þeirra til héraðsdóms. Vísarvarnaraðili til afstöðu Hæstaréttar og héraðsdóms til þessara ásakana um leiðog þeim sé hafnað sem röngum. Það sé ámælisvert að sóknaraðilar skuli ítrekað,með aðstoð hæstaréttarlögmanna, bera sömu aðfinnslur og ásakanir á hendurskiptastjóra fyrir dómstóla. Það sé eingöngu fallið til þess að valda búinutjóni auk þess sem það samrýmist ekki réttarfarslögum að bera sama ágreininginnsí og æ fyrir dómstóla, enda hafi ekkert breyst í stöðu búsins síðanhéraðsdómur hafi síðast hafnað kröfum sóknaraðila. Enn sé deilt um hver eigirétt til eignarnámsbóta fyrir dómstólum og hafi skiptastjóri engin ráð til aðhafa áhrif á þann málarekstur. Engu að síður sé ljóst að skiptum verði ekkilokið á búinu fyrr en niðurstaða fáist í því máli. Meginatriðið sé þó það aðerfingjar hafi sjálfir fengið að annast nefnd verkefni, en kvarti nú undan þvíað skiptastjóri hafi ekki unnið þau. Varnaraðili telur að í raun komi aðeins fram ein ný athugasemdfrá báðum sóknaraðilum sem ekki hafi komið fram áður og lúti að því aðskiptastjóri hafi ekki talið fram til skatts fyrir dánarbúið. Bendirvarnaraðili á að skattstjóri hafi fallist á þá niðurstöðu skiptaráðanda semfram komi í bréfi dagsettu 15. ágúst 1969, að ekki væri unnt að geraskattskýrslu fyrir búið, enda hefði það engar tekjur. Ekkert hafi breyst íþessum efnum, og ekki heldur við dóma Hæstaréttar í nýgengnum málum. Búið hafiengar tekjur, enda renni þær allar til eiganda hins óbeina eignarréttarsamkvæmt fyrirmælum erfðaskrárinnar sem er afdráttarlaus, sbr. einnig dómaHæstaréttar í málum nr. 110/1967, 99/1968 og 167/2015. Greiðsla sem hafi boristfrá einum lóðarleiguhafa hefði verið greidd til baka til eiganda afnotaréttarjarðarinnar [...]. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að ekki hafi verið skorið úrum það hvort hinn beini eignarréttur að landinu feli í sér fjárhagsleg verðmætifyrir eiganda hans og þá hver þau séu. Staðan sé því óbreytt hvað þetta varðifrá 1969. Engin leið sé til þess að telja fram þessa eign fyrir búið og ekkiverði séð að það valdi neinu tjóni þótt það sé ekki gert. Engir fjármunir séu íbúinu umfram tryggingu fyrir skiptakostnaði sem skiptabeiðendur hafi lagt framí upphafi. Hafi beiðendur alfarið synjað kröfum skiptastjóra um að þeir greiddufrekar inn á skiptakostnaðinn. Skiptastjóri hafi haldið skrá yfir þá tíma semhann hafi unnið í búinu og erfingjar hafi fengið afrit af henni þegar þeir hafikallað eftir henni. Samtals hafi skiptastjóri nú unnið 374 tíma í þágu búsinsán þess að fá nokkuð greitt. Hafa sóknaraðilar, sem beri sem skiptabeiðendurábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, ekki sýnt fram á það með neinum hætti aðtryggt verði að þeir efni þessa skyldu sína verði skiptastjóra vikið frástörfum og engin fullvissa þess að sá kostnaður verði greiddur úr ríkissjóði.Af framansögðu megi ljóst vera að engin rök standa til þessað víkja skiptastjóra dánarbúsins úr starfi, enda verði að telja málatilbúnaðsóknaraðila þeim fyrst og fremst til vansa. Varnaraðili sé ausinn auri ogborinn ásökunum um lögbrot sem enginn fótur sé fyrir auk þess sem fram komialvarlegar ásakanir á hendur aðilum sem ekki eigi aðild að þessu máli.Alvarlegt sé að þessi málflutningur sé borinn fyrir dóm af hæstaréttarlögmanni.Varnaraðili telur að dóminum beri að líta til ákvæða d- og e- liða 1. mgr. 135.gr. einkamálalaga auk 2. mgr. þeirra laga, auk þess að líta til málatilbúnaðarsóknaraðila í heild við ákvörðun málskostnaðar.Varnaraðili vísar til ákvæða laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl. Hann vekur athygli dómsins á ákvæðum 135. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála sem hann telur að koma ættu til skoðunar dómara. Krafan ummálskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. skiptalaga nr. 20/1991. IIINiðurstaðaSóknaraðilar byggja á því að varnaraðili hefði þegar á árinu2011 átt að leita upplýsinga um eignir búsins. Samkvæmt gögnum málsins varfyrsti fundur um málefni dánarbúsins haldinn 16. janúar 2012. Á þeim fundi varþess óskað að hver og einn erfingi tæki afstöðu til þess hvort einhverjareignir væru í búinu sem eftir væri að skipta. Erfingja töldu að jörðin [...]tilheyrði búinu en ekki var bent á aðrar eignir. Erfingjar töldu jafnframt ekkiþörf á því að gefin yrði út opinber innköllun í þeim tilgangi að kalla eftireignum búsins. Ekki hefur verið sýnt fram á að einhverjar eignir hafi veriðskráðar á dánarbúið á þessum tíma eða að til staðar hafi verið aðrar eignir semvarnaraðili átti að vita um. Er nefndri aðfinnslu hafnað.Sóknaraðilar vísa til þess að varnaraðila hafi borið aðtelja fram fyrir hönd búsins og þá vanti reikninga fyrir vinnuframlagi hans.Brjóti þetta gegn ákvæðum 49. gr. laga nr. 20/1991. Varnaraðili upplýsti aðengir peningar eða vörslureikningar fyrir utan skiptatryggingu væru í búinu ogliggur ekkert annað fyrir í málinu. Varnaraðili gerði grein fyrir innborgunvegna lóðarleigu sem honum hefði borist sem hann hefði millifært annað þar semhann taldi þá leigu ekki tilheyra búinu. Þá upplýsti varnaraðili að búinu væriekki skylt að telja fram þar sem það hefði engar tekjur og því væri ekki þörf áþeim reikningsskilum, sbr. 1. mgr. 49. gr. laga nr. 20/1991. Hafa sóknaraðilarekki sýnt fram á annað. Skiptum búsins er ekki lokið og því er ótímabært aðgefa út reikninga vegna vinnu skiptastjóra. Þá verður af fundargerðumdánarbúsins eða gögnum málsins ekki séð að nokkru sinni hafi verið kallað eftirframangreindum upplýsingum eða athugasemdir verið gerðar um þessi atriði afhálfu sóknaraðila. Um þá athugasemd sóknaraðila að F hafi boðist til að greiðaallan skiptakostnað dánarbúsins liggur ekkert fyrir um hvernig það tengiststörfum skiptastjóra. Með vísan til þessa er framangreindri aðfinnslu hafnað. Sóknaraðilar byggja á því að varnaraðili hafi ekki tryggtskráningu á réttindum dánarbúsins eftir dóm Hæstaréttar nr. 701/2012, þann 3.maí 2013, þar sem mælt var fyrir um að beinn eignarréttur að jörðinni [...]tilheyrði dánarbúinu. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að varnaraðili sendibréf þann 3. júní 2013 til sýslumanns, þar sem óskað var eftir því að skráningí veðmálabókum yrði færð til samræmis við niðurstöðu Hæstaréttar og jafnframtað honum yrði látið í té afrit af þinglýstum skjölum á eigninni. Fyrir liggurað framangreind skráning á réttindum dánarbúsins var framkvæmd eftir dómHæstaréttar nr. 740/2013. Er framkominni aðfinnslu hafnað með vísan til þessa. Á því er byggt að varnaraðili hafi ekkert gert til þess aðtryggja hagsmuni búsins gagnvart [...]. Hafi [...] greitt eignarnámsbætur til Feftir skipan skiptastjóra í nóvember 2011, og með því kunni varnaraðili að hafabakað erfingjum tjón, sbr. 4. mgr. 48. gr. laga nr. 20/1991. Þá hafi [...]greitt upp lán sem [...] hafði tekið vegna þessa. Í málinu liggur fyrir afritbréfs, dags. 21. maí 2013, sem varnaraðili ritaði til [...] eftir dómHæstaréttar nr. 701/2012. Í bréfinu er þess krafist að [...] felli niður allarfrekari greiðslur til F og greiði þess í stað inn á geymslureikning þangað tilskorið verði úr um afdrif hins beina eignarréttar. Varnaraðili hefur upplýst aðengar greiðslur hafi verið greiddar af hálfu [...] eftir þetta tímamark ogliggur ekkert annað fyrir í málinu en að þær upplýsingar varnaraðila séuréttar. Óútskýrt er af hálfu sóknaraðila með hvaða hætti uppgreiðsla [...] áskuld sem [...] stóð í við þriðja aðila hafi getað valdið dánarbúinu tjóni eðahvernig sú ákvörðun [...] tengist störfum varnaraðila. Liggur því ekkert fyrirum að varnaraðili hafi valdið dánarbúinu eða erfingjum tjóni skv. nefndulagaákvæði. Með vísan til framangreinds er þessari aðfinnslu hafnað.Í máli sóknaraðila var að nokkru vikið að því hversu stórhluti jarðarinnar [...] sé í ræktuðu eða óræktuðu landi og hver værugrunnréttindi bónda. Að mati dómsins eru engar forsendur til að taka afstöðutil þess í þessu ágreiningsmáli hvort jörðin uppfylli skilyrðilögbýlisskráningar eða ekki og þá hvort það hafi verið aðfinnsluvert af hálfuvarnaraðila að aðhafast ekkert í því. Fyrir dóminn var lagður nokkur fjöldi skjala er varðalóðarleigusamninga um lóðir úr jörðinni [...]. Að mati sóknaraðila hefðivarnaraðili eftir dóm Hæstaréttar í maí 2013 átt að hlutast til um það aðþessum lóðum væri skilað inn í dánarbúið og að koma í veg fyrir að lóðir úrlandi dánarbúsins væru seldar. Varnaraðili upplýsti að engar ráðstafanir hafiátt sér stað eftir þann tíma sem hefðu raskað réttindum búsins. Liggur ekkiannað fyrir en að það sé rétt. Ágreiningur er hins vegar meðal erfingja ídánarbúinu um það hverjum hin óbeinu eignarréttindi tilheyri og þar með heimildtil að ráðstafa óbeinum eignarrétti með lóðarleigusamningum. Varnaraðili telurnauðsynlegt að skera úr um þann ágreining áður en ráðist er í slíkar aðgerðir,enda gætu þær valdið búinu stórkostlegu tjóni og varðað bæði við almenn lög oghegningarlög, reyndust þær heimildarlausar. Upplýst er að þessi ágreiningur sénú fyrir Héraðsdómi Reykjaness, honum er ólokið og varnaraðili á enga aðild aðþví máli. Meðan því máli er ólokið er ekki hægt að fallast á aðfinnslusóknaraðila um meinta verkfælni eða þekkingarleysi varnaraðila á lögum.Í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. Q-8/2016 vartekið á nokkrum þeirra aðfinnsla sem nú koma fram. Ekki þykir ástæða til aðfjalla um þær aðfinnslur að nýju eins og aðfinnslur er varða gerð frumvarps aðúthlutun úr búinu á árinu 2014.Að mati dómsins hafa sóknaraðilar ekki með nokkrum hættisýnt fram á að varnaraðili hafi ekki sinnt hlutverki sínu á fullnægjandi hátt.Eru aðfinnslur sóknaraðila við störf skiptastjóra ekki á rökum reistar og meðvísan til alls framangreinds er því hafnað að skiptastjóra verði vikið frástörfum. Með vísan til niðurstaðna málsins, ásamt 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991um skipti dánarbúa o.fl., verður sóknaraðilum, A, B og C, gert að greiðasóknaraðila, Jóni Auðuni Jónssyni hrl., óskipt 600.000 krónur í málskostnað, aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Varnaraðili telur að dóminum beri að líta til ákvæða 135.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hvað varðar málatilbúnaðsóknaraðilanna A og B í heild sinni sem borinn sé fram af Valgeiri Kristinssynihæstaréttarlögmanni. Í málinu sé varnaraðili ausinn auri og borinn ásökunum umlögbrot og um að draga taum ákveðinna erfingja. Þá komi fram svívirðingar ummenn og málefni, sérstaklega lögmann eins erfingja í dánarbúinu sem ásakaður séum fjölda refsiverðra brota.Greinargerð sóknaraðila A og B er undirrituð af A ogValgeiri Kristinssyni fyrir hönd sóknaraðilans Bog var málið flutt af ValgeiriKristinssyni fyrir hönd þeirra beggja. Eftirfarandi kemur meðal annars fram ígreinargerð sóknaraðila:2.06. „Að mati sóknaraðila er leynt og ljóst verið að tæmaeignir dánarbúsins innanfrá með ólöglegri sjálftöku með hjálp lögmannserfingjans G ...“ 2.09 „... telja sóknaraðilar að I hrl. hafi gerst fjárhaldsmaðurF og raunverulega sé F sviptur fjárræði og sjálfræði.“4.00 „Listi yfir lögbrot skiptastjórans atvikalýsing áaðgerðarleysi hans:“4.09 „Skiptastjóri ætti að setja rannsókn í gang með hvaðahætti eignarhaldsfélagið J ehf. þar sem lögmaðurinn I hrl. er íviðskiptasamböndum með skjólstæðingi sínum F en þeir selja síðan félagið til[...]. Samkvæmt lögum frá 1926 er óheimilt að selja hlunnindi undan jörðum ogsamkvæmt siðareglum lögmannafélagsins er ekki ætlast til að lögmenn blandisaman viðskiptum með skjólstæðingum sínum.“ 4.10 „Hvernig fóru viðskipti fram með lóðir í eigudánarbúsins, eins og t.d. í eigu fyrrverandi [...], K og núverandi [...]?“ 4.11 „Hversu náin eru samskipti I hrl. og L [...] hjásýslumanni? Er það meira en skólasystkini, nágrannar og vinir? Ekki verðurannað sé en að [...] þinglýsi ranglega útbúnum skjölum ... . Ekki er nóg með aðfjölskyldan [...] steli eignum dánarbúsins heldur er hrópandi stuldur á öllumskattgreiðslum, allt í boði lögmannsins I hrl.“4.14 „Sóknaraðilar telja F ekki fjárráða eða sjálfráða ograunverulegur umráðamaður jarðarinnar [...] vera lögmanninn I hrl.“4.15 „Skiptastjóri hefur upplýst sóknaraðila um að hann sækilögfræðiráðgjöf til fyrrverandi [...] hr. M sem sóknaraðilum finnistóviðeigandi og opinberun á vankunnáttu á erfðalögum og lögum um skiptingu ádánarbúum.“ Framangreindar staðhæfingar og ósæmileg skrif eruámælisverð, eiga ekkert erindi í þetta mál og eru að engu hafandi. Með vísantil d- og e- liða 135. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr.135. gr., verður sóknaraðilum A og B ásamt Valgeiri Kristinssynihæstaréttarlögmanni gert óskipt að greiða 300.000 króna sekt sem renni íríkissjóð.Úrskurðinn kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð. Kröfu sóknaraðila,A, B og C, um að varnaraðila, Jóni Auðuni Jónssyni hrl., skiptastjóra ídánarbúi D, verði vikið frá störfum, er hafnað. Sóknaraðilargreiði varnaraðila óskipt 600.000 krónur í málskostnað. Sóknaraðilar A og B ásamt Valgeiri Kristinssynihrl., greiði óskipt 300.000 sekt í ríkissjóð.
|
Mál nr. 538/2005
|
Kærumál Samlagsaðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Allir eigendur fjöleignarhússins H og húsfélag stefndu F, sem byggði húsið, B byggingastjóra þess og H til greiðslu skaðabóta vegna galla sem þeir töldu á húsinu. Í stefnu höfðu þeir sett fram sameiginlega óskipta kröfu um greiðslu skaðabóta að óskiptu úr hendi framangreindra aðila. Talið var að til að nýta mætti réttarfarshagræði samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri skilyrði að hver aðili setti fram aðgreinda, sjálfstæða kröfu. Þar sem eigendur hússins og húsfélag höfðu í kæru sinni til Hæstaréttar aðgreint kröfur sínar með fullnægjandi hætti, þóttu ekki lengur vera fyrir hendi þær aðstæður sem með réttu hefðu átt að leiða til frávísunar málsins og þótti skilyrðum að öðru leyti fullnægt til samlagsaðildar í málinu. Var hinn kærði frávísunarúrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. nóvember 2005, þar sem kröfum sóknaraðila gegn varnaraðilunum Fjarðarmótum ehf. og Benedikt Steingrímssyni var vísað frá dómi og kröfum gegn varnaraðilanum Hafnarfjarðarbæ var vísað frá dómi að hluta, í máli sem sóknaraðilar höfðuðu á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili Fjarðarmót ehf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Aðrir varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í kæru sinni til Hæstaréttar hafa sóknaraðilar sundurgreint kröfur sínar með þeim hætti að krafa húsfélagsins er sögð vera 3.066.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum, en kröfur vegna hvers séreignarhluta eru sagðar nema 596.000 krónum með nánar tilgreindum vöxtum. Sundurliðun krafnanna kveða sóknaraðilar byggða á þeim gögnum sem legið hafi fyrir við þingfestingu málsins og telja að þau hafi með henni bætt úr þeim ágalla sem héraðsdómari hafi talið vera á málatilbúnaði þeirra. Jafnframt hafa sóknaraðilar lækkað kröfur sínar þannig að samanlagður höfuðstóll þeirra er nú 5.450.000 krónur. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerðu sóknaraðilar í málinu sameiginlega óskipta fjárkröfu um skaðabætur úr hendi varnaraðila vegna galla sem þau telja vera á fjöleignarhúsinu að Hringbraut 2 c í Hafnarfirði, en sóknaraðilar eru húsfélag og allir eigendur hússins. Sóknaraðilar telja að galla þessa megi í fyrsta lagi rekja til vanefnda varnaraðilans Fjarðarmóta ehf. sem byggði og seldi þeim húsið, í öðru lagi til vanrækslu varnaraðilans Benedikts Steingrímssonar, sem hafi borið sem byggingarstjóra hússins að sjá til þess að byggt væri í samræmi við gildandi lög og reglugerðir, og í þriðja lagi til vanrækslu starfsmanna varnaraðilans Hafnarfjarðarbæjar við framkvæmd lögbundinna úttekta á verkinu, sem og með því að samþykkja með ólögmætum hætti breytingar á teikningum hússins. Telja sóknaraðilar kröfur sínar verða raktar til þeirrar sameiginlegu aðstöðu þeirra að hús það, er þau festu kaup á, sé haldið göllum sem stefndu beri ábyrgð á hver með sínum hætti. Verður fallist á með sóknaraðilum að í málinu sé fyrir hendi sú aðstaða til aðilasamlags, sem greinir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, bæði til sóknar og varnar, og augljóst hagræði af því, eins og atvikum máls þessa er háttað, að það fáist rekið í einu lagi. Í dómafordæmum Hæstaréttar kemur fram að ófrávíkjanlegt skilyrði þess að unnt sé að nýta sér réttarfarshagræði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 er að hver kröfuhafi geri sjálfstæða aðgreinda kröfu og varðar það frávísun máls af sjálfsdáðum sé þetta ekki gert, sbr. dóma réttarins 6. september 2005 í máli nr. 294/2005 og 21. október sama ár í máli nr. 439/2005. Eins og að framan er rakið gættu sóknaraðilar ekki þessa skilyrðis í málatilbúnaði sínum. Bar héraðsdómara samkvæmt 3. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að beina því til þeirra að bæta úr þessum ágalla. Sóknaraðilar hafa hins vegar í kæru sinni til Hæstaréttar ráðið bót á þessu. Eru því ekki lengur fyrir hendi annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila að þessu leyti, sem að réttu hefðu leitt til frávísunar. Eins og hér stendur á verður ekki fallist á með varnaraðilanum Fjarðarmótum ehf. að leiðrétting krafna sóknaraðila sé of seint fram komin, enda ekki sýnt fram á að vörnum kunni að verða áfátt af þessum sökum. Þá verður ekki fallist á með sama varnaraðila að ágallar séu á aðild húsfélagsins í máli þessu. Með vísan til þess sem að framan greinir er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að hver aðila beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 234/2002
|
Kærumál Útburðargerð Húsaleigusamningur Riftun
|
Hæstiréttur féllst á kröfu S ehf. um að því yrði heimilað að fá C ehf. borið með beinni aðfarðargerð út úr kjallara, 1. hæð og 2. hæð húseignar í eigu fyrrnefnda félagsins. Í málinu var óumdeilt að C ehf. hafði ekki greitt S ehf. leigu yfir tiltekið tímabil. Var S ehf. því heimilt að rifta leigusamningnum, enda hafði C ehf. ekki sýnt fram á að félagið ætti rétt til frádráttar frá leigunni samkvæmt 1. mgr. 36. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Var tekið fram að heimild leigusala til riftunar og til að krefjast umráða yfir húsnæði sínu væri ekki háð því að hann byði leigutaka uppgjör á því, sem sá síðastnefndi gæti átt rétt til vegna loka leigumála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðili borinn með beinni aðfarðargerð út úr kjallara, 1. hæð og 2. hæð hússins að Laugavegi 20a í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðarinnar verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilar þess samning 26. janúar 2000, þar sem sóknaraðili tók á leigu af varnaraðila kjallara, 1. hæð og húsnæði á 2. hæð fasteignarinnar að Laugavegi 20a, alls 466 m2 að stærð, tímabundið frá 1. desember 1999 til 1. mars 2010. Í samningnum var tekið fram að húsnæðið væri leigt undir veitingarekstur og myndi sóknaraðili innrétta það á sinn kostnað. Var í því sambandi ákveðið að fastar innréttingar yrðu eign varnaraðila að leigutíma loknum, en lausar innréttingar eign sóknaraðila. Samkvæmt samningnum skyldi mánaðarleg leiga vera 534.000 krónur auk virðisaukaskatts. Í fylgiskjali með samningnum var nánar kveðið á um afhendingu og leigu fyrir hvern hluta húsnæðisins. Með bréfi 14. nóvember 2001 skoraði varnaraðili á sóknaraðila að greiða innan sjö sólarhringa leigu fyrir september og október á því ári og tók fram að hann myndi annars rifta leigusamningnum og fylgja riftun eftir með útburðargerð án frekari viðvörunar. Með bréfi 11. desember 2001 skoraði varnaraðili á nýjan leik á sóknaraðila að standa skil á ógreiddri leigu, nú einnig fyrir nóvember, og ítrekaði að hann myndi að öðrum kosti rifta samningnum. Sóknaraðili varð ekki við áskorunum varnaraðila og með bréfi 8. janúar 2002 rifti sá síðastnefndi leigusamningnum með vísan til 1. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. II. Krafa sóknaraðila um að kröfu varnaraðila um heimild til útburðargerðar verði hafnað er í fyrsta lagi reist á því að sá síðastnefndi hafi aðeins afhent hluta húsnæðisins á umsömdum tíma. Vegna þessa hafi sóknaraðili þurft að innrétta húsnæðið til bráðabirgða og kostnaður af því numið 1.342.779 krónum. Í öðru lagi hafi varnaraðili ekki afhent húsnæðið í því ástandi, sem um hafi verið samið. Hafi sóknaraðili þurft að framkvæma margt, sem varnaraðila hafi borið að gera, auk þess sem ýmsu sé enn ólokið og húsnæðið haldið göllum. Hafi kostnaður af þessum sökum numið 977.609 krónum. Kveðst sóknaraðili hafa reynt að ná samkomulagi við varnaraðila vegna þessa án árangurs. Í þriðja lagi hafi varnaraðili ekki boðið sóknaraðila greiðslu fyrir fastar innréttingar í húsnæðinu samhliða riftun á leigusamningnum. Nái riftun fram að ganga sé um óréttmæta auðgun varnaraðila að ræða, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1965, bls. 466, en samtals sé kostnaður sóknaraðila vegna innréttinganna 43.355.120 krónur. Krafa varnaraðila um að hinn kærði úrskurður verði staðfestur er reist á því að sóknaraðili hafi ekki greitt leigu fyrir húsnæðið frá því í ágúst á síðastliðnu ári. Varnaraðili mótmælir því að húsnæðið hafi ekki verið afhent á réttum tíma og bendir á að sóknaraðili hafi ekki gert athugasemdir vegna þessa þegar húsaleigusamningurinn var undirritaður um tveimur mánuðum eftir að húsnæðið var afhent. Þá mótmælir varnaraðili því að hann beri ábyrgð á kostnaði sóknaraðila af því að innrétta húsnæðið til bráðabirgða, auk þess sem sóknaraðili hafi fyrst krafist þess að fá þann kostnað greiddan í framhaldi af því að varnaraðili rifti leigusamningnum. Kveður varnaraðili það sama eiga við um annan kostnað, sem sóknaraðili telji sig hafa borið vegna vanefnda varnaraðila. Samkvæmt 16. gr. húsaleigulaga hafi sóknaraðili átt að gera varnaraðila skriflega grein fyrir aðfinnslum sínum í stað þess að ráðast einhliða í framkvæmdir við húsnæðið. Varnaraðili hafi engu að síður boðist til að greiða hluta kostnaðarins, en sóknaraðili hafnað tilboðinu. Þá mótmælir varnaraðili því að honum sé óheimilt að rifta leigusamningnum án þess að bjóða sóknaraðila greiðslu fyrir þær innréttingar, sem séu í húsnæðinu. Eftir leigusamningnum hafi sóknaraðila verið heimilt að innrétta húsnæðið og hafi hann gert það á sinn kostnað án ábyrgðar varnaraðila. III. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga er leigusala rétt að rifta leigusamningi ef leigjandi greiðir ekki leigu á réttum gjalddaga og sinnir ekki innan sjö sólarhringa skriflegri áskorun um greiðslu, enda hafi slík áskorun verið send eftir gjalddaga og leigusali þar tekið fram að hann muni beita riftunarheimild sinni. Í málinu er óumdeilt að sóknaraðili hefur ekki greitt varnaraðila leigu fyrir september, október og nóvember 2001. Var varnaraðila því heimilt að rifta leigusamningnum, enda hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að hann hafi átt rétt til frádráttar frá leigunni samkvæmt 1. mgr. 36. gr. húsaleigulaga. Heimild leigusala til riftunar og til að krefjast umráða yfir húsnæði sínu er ekki háð því að hann bjóði leigutaka uppgjör á því, sem sá síðastnefndi gæti átt rétt til vegna loka leigumála. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Café List ehf., greiði varnaraðila, Serinu ehf., 75.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 321/2008
|
Ærumeiðingar Meiðyrði Ómerking ummæla Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá
|
Ó höfðaði mál á hendur G vegna ummæla sem birtust á vefsíðu hans. Krafðist Ó þess að ummælin yrðu ómerkt og að G yrði gert að fjarlægja þau af vefsvæði sínu. Þá krafðist Ó miskabóta og fjárhæðar til að standa straum af birtingu dómsins í dagblöðum og þess að G yrði gert að birta forsendurnar og dómsorðið á vefsvæði sínu. Talið var að skoða mætti skrif G sem lið í almennri umræðu um stjórnmál í aðdraganda alþingiskosninga, en þau birtust í miðli sem opinn var hverjum sem vildi kynna sér þau. Ó hafi tekið þátt í þeirri umræðu á sama vettvangi. Talið var að ummæli G hafi verið ályktanir sem hann hafi talið sig geta reist á orðum Ó og yrði því ekki slegið föstu að þær hafi verið með öllu staðlausar. Það hafi verið á valdi hvers þess, sem kynnti sér greinar þær sem ummælin birtust í, að móta sér sjálfstæða skoðun á því hvort gildisdómar G hafi verið á rökum reistir, en gagnvart þeim sem ekki hafi verið sama sinnis hafi orð hans dæmt sig sjálf. Vegna þessa og að gættum rétti hans samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar voru ummælin ekki ómerkt. Af þeirri niðurstöðu leiddi að aðrar kröfur Ó voru ekki teknar til greina. Var G því sýknaður af kröfum Ó.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í héraðsdómsstefnu greinir stefndi frá því að hann sé framkvæmdastjóri og eigandi Íslenskra almannatengsla ehf. Þar er því lýst að það félag hafi meðal annars sinnt verkefnum við almannatengsl fyrir ýmis erlend fyrirtæki, sem hafi verið með starfsemi hér á landi. Meðal þeirra hafi verið ítalska félagið Impregilo SpA, sem var verktaki við gerð Kárahnjúkavirkjunar. Jafnframt þessu sé stefndi ræðismaður fyrir El Salvador á Íslandi. Í málinu liggur fyrir að í aðdraganda alþingiskosninga vorið 2007 fjallaði stefndi um ýmis málefni varðandi þær á vefsvæði á sínum vegum með heitinu www.omarr.blog.is. Þar birtust einnig tilsvör og athugasemdir frá fjölmörgum mönnum við einstakar greinar, sem stefndi lét frá sér fara. Áfrýjandi ber því við að stefndi hafi á þessum vettvangi verið eindreginn og yfirlýstur stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins og hafi verið vísað til vefsvæðis hans á titilsíðu fréttavefs Morgunblaðsins í lista yfir „vinsæl blogg“. Stefndi hafi í þessum skrifum sínum beint spjótum mjög að flokki Vinstri grænna og einstökum mönnum, sem skipað hafi sæti á framboðslistum hans við kosningarnar. Meðal efnis af áðurnefndu vefsvæði stefnda, sem lagt hefur verið fram í málinu, er útskrift af grein, sem mun hafa birst 18. apríl 2007 og óumdeilt er að stafi frá honum. Í fyrirsögn þessarar greinar var varpað fram spurningu um hvort Paul Nikolov, sem eftir gögnum málsins átti sæti ofarlega á framboðslista Vinstri grænna í Reykjavíkurkjördæmi norður við alþingiskosningarnar, vildi að nafngreindur maður „rotni í fangelsi“. Sá maður, íslenskur að uppruna, mun á þeim tíma hafa afplánað refsingu í Bandaríkjunum fyrir brot, sem hann hafði verið sakfelldur fyrir á unglingsaldri. Í grein stefnda var vikið að því að birst hafi um tveimur árum áður á tiltekinni vefsíðu skrif um mál þessa manns. Nokkru eftir það hafi birst á annarri vefsíðu tilsvar einhvers, sem ekki hafi nafngreint sig, en þar hafi komið fram sterkar skoðanir um þetta mál og sæi höfundur þeirra „ekki kjánaleg mistök óharðnaðs unglings sem annað en barnaníð af verstu gerð.“ Lítið væri að segja við slíkum skrifum ónafngreindra manna, sem níði af nafngreindu fólki skóna, en spurt var hvort sá málflutningur væri „sæmandi upprennandi þingmanni“ ef höfundurinn væri frambjóðandi stjórnmálaflokks í alþingiskosningum. Með nánar tilteknum hætti var í lok greinarinnar gefið til kynna að þessi skrif stöfuðu frá fyrrnefndum Paul Nikolov. Þá liggur einnig fyrir útskrift af annarri grein af vefsvæði stefnda, sem mun hafa birst 22. apríl 2007. Í henni var vikið að því að Paul Nikolov hafi á vefsvæði sínu gert að umtalsefni beint lýðræði og sagst hafa heillast af Íslandi vegna ríkra möguleika á því, enda væri unnt að fletta upp farsímanúmerum þingmanna eða senda þeim tölvupóst og panta viðtal. Benti stefndi á að hann hafi eitt sinn ætlað að hringja í Paul Nikolov af ákveðnu tilefni, en símanúmer hans hafi ekki verið í símaskrá og ekki hafi heldur reynst fært að finna netfang hans. Spurt var í lok greinarinnar hvort þetta væri beint lýðræði að hætti Vinstri grænna. Í málinu liggur fyrir mynd af síðu úr Fréttablaðinu 24. apríl 2007, þar sem undir fyrirsögninni „Spurning dagsins“ sagði eftirfarandi: „Ómar, er skítt að vera á Kárahnjúkum?“ Í framhaldi af því kom svofellt svar: „Þeir sem gleyma að þvo sér um hendurnar geta lent í djúpum.“ Neðan við þetta var eftirfarandi skýring: „Fjörutíu verkamenn við Kárahnjúka voru óvinnufærir á föstudag út af niðurgangi og uppköstum. Heilbrigðisyfirvöld telja hreinlæti ábótavant. Ómar Valdimarsson er upplýsingafulltrúi Impregilo.“ Stefndi hefur ekki vefengt í málinu að ofangreint svar sé frá sér komið. Í málatilbúnaði áfrýjanda kemur fram að hann hafi verið stuðningsmaður flokks Vinstri grænna í alþingiskosningunum 2007 og talið sér misboðið af umfjöllun um forystumenn hans á vefsvæði stefnda. Áfrýjandi birti 24. apríl 2007 grein á vefsvæði sínu www.ulfarsson.blog.is með fyrirsögninni „Aðal rasisti bloggheima“. Stefndi telur þessa fyrirsögn geyma meiðyrði í sinn garð og jafnframt þau ummæli í grein áfrýjanda, sem eru auðkennd með skáletri hér að neðan, en hún var í heild svohljóðandi: „Ég hef rætt töluvert um rasisma hér og bent á nokkra frambjóðendur frjálslyndra sem hika ekki við að bera útlendingahatur sitt á borð hér í bloggheimum. Nú hef ég fundið einn til, svæsnari en hinir lagðir saman, talsmann impreglio á Íslandi sem einmitt var í fréttum í gær vegna ömurlegs aðbúnaðar starfsmanna sinna og átti afar smekklaust komment varðandi það mál allt í fréttablaðinu í dag .. en hvaða máli skiptir það, þessir útlendingar lesa hvorteðer ekki íslensku blöðin. Nú hefur þessi ágæti piltur einsett sér að koma í veg fyrir það að fyrsti nýbúinn verði kjörinn á alþingi íslendinga. Hann ber á hann illa framsettan róg með dassi af samsæriskenningum um að hann hafi gerst sekur um gálgahúmor, ekki ósvipaðan og hann sjálfur gerðist sekur um í fréttablaðinu í dag. Þessi drengur virðist vera sérlega viðkvæmur fyrir húmor, hann stóð fyrir krossför gegn Jóni Gnarr á sínum tíma, þegar honum ofbauð annars afar fínt grín Jóns. Það hlýtur að vera óþolandi að lenda í klónum á svona tepru sem kýs að sjá ekki samfélagsgagnrýnina í einföldu gríni, heldur túlka allt svona bókstaflega til þess að hampa sjálfum sér í fjölmiðlum. Rógburðurinn og samsæriskenningarnar um aðild Pauls að gálgahúmor var ekki nóg fyrir þennan sjálfkjörna siðapostula heldur fann hann líka að því að ekki væri hægt að finna símanúmer Pauls í símaskránni, þar af leiðandi væru lýðræðishugmyndir VG fallnar um sjálfa sig. Ég vogaði mér að biðja hann í kommentakerfi hans um að hætta að drulla svona yfir sjálfan sig trekk í trekk, hann væri orðinn aðhlátursefni hér á vefnum en hinn lýðræðiselskandi Ómar R Valdimarsson kaus að stroka ummæli mín af síðu sinni og meina mér aðgang að kommentakerfi sínu. Hér fer maður fullur af mótsögnum. Ég mæli með því að þið ágæta fólk látið í ykkur heyra á kerfinu hans svo að útlendingahatur hans standi þar ekki óhaggað.“ Stefndi höfðaði mál þetta 14. maí 2007 og krafðist þess að framangreind ummæli áfrýjanda yrðu ómerkt og honum gert að fjarlægja þau af vefsvæði sínu, að áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða sér 2.000.000 krónur í miskabætur og 800.000 krónur til að standa straum af birtingu forsendna dóms í málinu og dómsorðs í þremur dagblöðum og að áfrýjandi yrði skyldaður til að birta forsendurnar og dómsorðið á vefsvæði sínu. Auk þessa krafðist stefndi að tiltekin ummæli í annarri grein áfrýjanda, sem birtist á vefsvæði hans 24. apríl 2007, yrðu ómerkt og honum gert að fjarlægja þau. Í hinum áfrýjaða dómi var hafnað kröfum stefnda varðandi þau ummæli og eru því ekki efni til að greina hér frá þeim, enda unir hann við niðurstöður héraðsdóms. Þar var á hinn bóginn fallist á kröfur hans um ómerkingu þeirra ummæla, sem að framan greinir, og var áfrýjanda gert að fjarlægja þau af vefsvæði sínu ásamt því að birta þar forsendur og dómsorð hins áfrýjaða dóms. Áfrýjandi var enn fremur dæmdur til að greiða stefnda 300.000 krónur í miskabætur með nánar tilteknum vöxtum auk málskostnaðar, en hafnað var kröfu stefnda um greiðslu kostnaðar af birtingu forsendna dómsins og dómsorðs í dagblöðum. II Grein áfrýjanda, sem málið varðar, var birt í miðli, sem var opinn án endurgjalds sérhverjum þeim, sem kaus að kynna sér hana. Fallast verður á með áfrýjanda að þessi skrif megi skoða sem lið í almennri umræðu um stjórnmál í aðdraganda alþingiskosninganna 2007. Stefndi tók þátt í þeirri umræðu á sama vettvangi, meðal annars með þeim greinum, sem birtust á vefsvæði hans og áður var lýst. Hann hefur ekki andmælt fyrrgreindum staðhæfingum áfrýjanda um þá andstæðu tauma, sem þeir drógu hvor fyrir sitt leyti í þessari umræðu. Þegar litið er til greinar áfrýjanda í heild og þá einkum þeirra atriða sem hann setti ummælin, sem stefndi krefst að verði ómerkt, í samhengi við er ljóst að áfrýjandi skírskotaði aðallega í þeim efnum annars vegar til áðurgreindra orða, sem höfð voru eftir stefnda í Fréttablaðinu í svari við svokallaðri spurningu dagsins, og hins vegar til skrifa um Paul Nikolov, sem birtust á vefsvæði stefnda 18. og 22. apríl 2007. Í grein áfrýjanda var sýnilega lagt út frá því að verkamennirnir við Kárahnjúka, sem getið var í skýringum Fréttablaðsins með spurningunni til stefnda, hafi verið útlendingar. Því hefur ekki verið borið við í málinu að sú tilgáta áfrýjanda hafi ekki verið á rökum reist, þótt ekki hafi verið vikið að þjóðerni þessara verkamanna í umfjöllun blaðsins eða svari stefnda. Þá var því haldið fram í grein áfrýjanda að stefndi hafi einsett sér að koma í veg fyrir að fyrsti svokallaði nýbúinn næði kjöri til Alþingis. Af samhenginu er ljóst að áfrýjandi hafi þar átt við Paul Nikolov. Í áðurnefndum greinum stefnda, þar sem deilt var af nokkrum þunga á þann mann, var ekki rætt um erlendan uppruna hans, sem nafn hans gefur þó til kynna. Því hefur á hinn bóginn ekki verið andmælt, sem haldið er fram í málatilbúnaði áfrýjanda og að nokkru var vikið að í niðurlagi greinar hans frá 24. apríl 2007, að stefndi hafi á vefsvæði sínu áskilið sér rétt til að fjarlægja af því athugasemdir eða tilsvör annarra við skrifum sínum og hann hafi að auki gert það í raun. Í gögnum málsins er útskrift af slíkum tilsvörum, sem munu hafa birst í 22 liðum í framhaldi af grein stefnda frá 18. apríl 2007, og var þar lítið sem ekkert lýst andstöðu við efni hennar. Meðal þessara tilsvara virðist hafa verið látin standa óáreitt athugasemd frá nafngreindum manni, sem lýsti þeirri skoðun að „það sannast sem sagt er, það á hvorki að leyfa útlendingum né glæpamönnum að bjóða sig fram til Alþingis“. Í aðdraganda alþingiskosninganna 2007 voru málefni útlendinga, sem búsettir voru eða störfuðu hér á landi, meðal þeirra samfélagsmála, sem til umræðu voru. Að frátöldu orðalagi í fyrirsögn greinar áfrýjanda sneru ummæli hans, sem krafist er í málinu að ómerkt verði, beinlínis að því að stefndi hafi gerst ber að útlendingahatri. Í þeim efnum vísaði áfrýjandi sem áður segir til ummæla, sem höfð voru eftir stefnda í Fréttablaðinu 24. apríl 2007, og umfjöllunar stefnda í tveimur greinum á vefsvæði sínu um frambjóðanda við alþingiskosningarnar, sem mun vera af erlendu bergi brotinn. Líta verður svo á að þetta hafi verið ályktanir, sem áfrýjandi taldi sig geta reist á orðum stefnda sjálfs, og verður ekki slegið föstu að þær hafi verið með öllu staðlausar. Eins og áfrýjandi setti þessar ályktanir fram var á valdi hvers þess, sem kynnti sér grein hans, að móta sér á þeim grunni sjálfstæða skoðun á því hvort gildisdómar hans væru á rökum reistir, en gagnvart þeim, sem ekki voru sama sinnis, dæmdu orð áfrýjanda sig sjálf. Þótt þessi ummæli áfrýjanda hafi verið hvöss verða þau af þessum sökum og að gættum rétti hans samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar ekki ómerkt. Í fyrirsögn greinar áfrýjanda bar hann stefnda sem fyrr segir á brýn að vera „aðal rasisti bloggheima“. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð að tökuorðið „rasisti“ geti talist hafa einhlíta merkingu á íslensku, en úr því að áfrýjandi valdi þetta orð í fyrirsögn greinar sinnar verður að ætla að hann hafi með réttu eða röngu talið það skírskota til þeirrar afstöðu til útlendinga, sem meginefni greinarinnar var helgað. Að því virtu eru ekki heldur efni til að ómerkja tilvitnuð orð í fyrirsögn greinarinnar. Af öllu framansögðu leiðir að aðrar kröfur stefnda verða ekki teknar til greina. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfum stefnda, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Gaukur Úlfarsson, er sýkn af kröfum stefnda, Ómars R. Valdimarssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 24. janúar sl. er höfðað 14. maí 2007. Stefnandi er Ómar R. Valdimarsson, Barmahlíð 54, Reykjavík. Stefndi er Gaukur Úlfarsson, Fálkagötu 13, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Þess er krafist að eftirfarandi ummæli í stafliðum A til C, sem stefndi er höfundur að og birti á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is, þriðjudaginn 24. apríl 2007, klukkan 13:59, verði dæmd dauð og ómerk, og stefnda verði gert skylt með dómi að fjarlægja ummælin af vefsvæðinu: 1. A. „Aðal Rasisti Bloggheima“ B. „Nú hef ég fundið einn til, svæsnari en hinir lagðir saman, talsmann Impreglio (sic) á Íslandi ...“ 2. Þess er krafist að eftirfarandi ummæli í staflið A, sem stefndi er höfundur að og birti á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is, þriðjudaginn 24. apríl 2007, klukkan 22:20, verði dæmd dauð og ómerk, og stefnda verði gert skylt með dómi að fjarlægja ummælin af vefsvæðinu: A. „Sem betur fer skapaði ég mér vinnu þar sem ég þarf ekki að svara fyrir alþjóðlegt glæpagengi í fjölmiðlum.“ 3. Gerð er krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda krónur 2.000.000 króna í miskabætur og beri dómkröfurnar vexti frá 24. apríl 2007 til 22. júní 2007, samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en dráttarvexti samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 4. Einnig er gerð krafa þess efnis að stefnda verði gert skylt að birta forsendur og dómsorð á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is þegar dómur gengur í málinu, sbr. 22. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. 5. Þá er þess einnig krafist að stefndi verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi lýsir málsatvikum með þeim hætti að hann hafi birt umfjöllun á vefsvæði sínu, www.omarr.blog.is, 18. apríl 2007 undir yfirskriftinni „Vill Paul Nikolov að Aron Pálmi Ágústsson rotni í fangelsi?“ Þar var fjallað um afstöðu eins frambjóðanda stjórnmálaflokks, sem bauð fram til Alþingis 2007, til máls Arons Pálma Ágústssonar, sem afplánar dóm í Bandaríkjunum fyrir kynferðisbrot. Þann 22. apríl birti stefnandi síðan umfjöllun á sama vefsvæði undir yfirskriftinni „Beint lýðræði dagsins“, en þar hafi verið fjallað um hugmyndir þessa sama frambjóðanda um „beint“ lýðræði um leið og lýst hafi verið erfiðleikum stefnanda við að hafa samband við frambjóðandann. Umfjöllun stefnanda um frambjóðandann hafi verið mjög hófsöm í alla staði. Stefndi hafi tekið þessa umfjöllun um frambjóðandans óstinnt upp og þann 24. apríl 2007 hafi stefndi birt umfjöllun um stefnanda á vefsvæði sínu, www.ulfarsson.blog.is, undir yfirskriftinni „Aðal Rasisti Bloggheima“. Þar er stefnandi sagður vera svæsnari útlendingahatari en tiltekinn fjöldi útlendingahatara lagður saman. Í niðurlagi umfjöllunarinnar hafi stefndi síðan hvatt fólk til að láta í sér heyra á vefsvæði stefnanda svo að útlendingahatur stefnanda stæði þar ekki óhaggað. Síðar þennan sama dag, 24. apríl sl., hafi stefndi höggvið aftur í sama knérunn með ummælum sem birtust sem athugasemd á vefsvæði stefnda þar sem stefndi hafi lýst því yfir að vinna stefnanda fælist í því að svara fyrir alþjóðlegt glæpagengi í fjölmiðlum. Að kvöldi, 24. apríl sl., hafi stefnandi haft samband við stefnda og óskað eftir því að stefndi fjarlægði framangreind ummæli af vefsvæðinu. Að öðrum kosti væri stefnanda nauðugur einn kostur að leita réttar síns. Stefndi hafi ekki séð ástæðu til þess að verða við þessum óskum stefnanda en hafi skrifað í staðinn nýjan pistil á vefsvæði sitt með fyrirsögninni „Ómar R. Valdimarsson Ætlar að kæra mig ©“, þar sem hann hafi hreykt sér af því að vera aðeins búinn að vera í ,,blogglandi“ í rúmar tvær vikur og það væri strax búið að hóta honum málssókn. Daginn eftir, 25. apríl sl. klukkan 11:18, hafi stefndi ruðst fram á ritvöllinn á nýjan leik og skrifað pistil á vefsvæði sitt sem bar yfirskriftina „Hvenær Kemur Kæran?“ Þar hafi stefndi lýst því að hann hefði vaknað ofurspenntur þá um morguninn vegna yfirvofandi símtals frá lögfræðingi/lögfræðingum stefnanda. Síðar þennan sama dag, klukkan 14:25, hafi stefndi enn á ný skrifað pistil á vefsvæði sitt undir yfirskriftinni „Ég Bíð Og Bíð ómar ..“, þar sem stefndi hafi lýst yfir vonbrigðum með það hvað málshöfðun stefnanda tæki langan tíma, en stefndi vonaði að stefnandi fyndi smugu þann daginn til að standa við stóru orðin um málshöfðunina. Að kvöldi 25. apríl sl., klukkan 22:00, hafi stefndi síðan birt athugasemd á vefsvæðinu kaninka.net/stefan, þar sem hann sagði „hótanir“ stefnanda um málssókn vera innantómar og gott ef ekki að þær lífguðu bara svolítið upp á daginn. Þar sem stefndi hafi ekki sinnt ítrekuðum áskorunum þess efnis að fjarlægja hin umstefndu ummæli af vefsvæði sínu, né ábendingum frá stjórnendum www.blog.is, sé stefnanda nauðugur einn sá kostur að höfða dómsmál þetta til að ná fram rétti sínum. Stefndi telur málavöxtum lýst að takmörkuðu leyti í stefnu og sóknarskjölum og telur að mál þetta eigi sér lengri og meiri forsögu en þar komi fram og telur nauðsynlegt að lýsan aðdraganda samskipta aðila máls þessa í nokkru máli. Stefnandi hafi, í aðdraganda alþingiskosninganna vorið 2007, verið mjög afkastamikill í skrifum á vef Morgunblaðsins og hafi haldið þar úti vefsíðu sem nefndist „omarr.blog.is“. Raunar hafi það pláss, sem stefnandi hafði, verið sett undir það sem Morgunblaðið nefndi „vinsæl blogg“ og ætla megi að skrif stefnanda hafi því verið mikið lesin, eins og raunar komi fram í birtum heimsóknum á vefsíðu hans. Fram komi í skrifum stefnanda að hann sé eindreginn og yfirlýstur stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins og beiti sér í skrifum sínum mjög harkalega gegn flokki Vinstri grænna og einstökum forsvarsmönnum þess flokks. Fram komi einnig að stefnandi sé upplýsingafulltrúi verktakans Impregilo sem annist framkvæmdir við virkjun á Kárahnjúkum og megi þar að einhverju leyti rekja andúð hans á flokki Vinstri grænna, en eins og alkunna sé, hafi sá flokkur beitt sér eindregið gegn virkjunum á hálendi Íslands, og þá gegn virkjunum á Kárahnjúkasvæðinu. Einnig komi fram í skrifum stefnanda mjög afturhaldssöm viðhorf m.a. til kvenna og umhverfismála. Stefndi hafi verið stuðningsmaður flokks Vinstri grænna í alþingiskosningum vorið 2007 og megi vissulega skoða samskipti aðila máls þessa í því ljósi, a.m.k. að hluta til. Nauðsynlegt sé að taka dæmi af skrifum stefnanda og rétt að taka fyrst almenn dæmi og síðar dæmi af þeim skrifum sem endanlega hafi orðið tilefni að orðum stefnda og samskiptum aðila málsins eins og þeim sé lýst í sóknargögnum. Á vefsíðu sinni, þann 23. febrúar 2007, sé stefnandi að biðja almættið um að forða þjóðinni frá vinstri stjórn og fullyrði að Ögmundur Jónasson, þingmaður Vinstri grænna, reki banka úr landi og eftir verði eingöngu hundasúrur og fjallagrös til útflutnings og þjóðin muni síðan nærast á útsýninu einu saman. Svo megi vænta skattahækkana. Á vefsíðu þann 1. mars 2007, birti stefnandi skopmynd af Steingrími J. Sigfússyni, formanni Vinstri grænna, þar sem texti segi að hann vilji stofna netlögreglu og fylgi grein með þar sem talað sé niðrandi um Steingrím. Fram komi að þennan dag hafi 135.320 manns heimsótt vefsíðu stefnanda. Nokkur viðbrögð hafi orðið við þessum skrifum stefnanda og flest einhliða svívirðingar í garð formanns Vinstri grænna og sé þetta nefnt sérstaklega þar sem stefnandi hafi áskilið sér vald á vefsíðu sinni til að eyða öllum óviðurkvæmilegum skrifum. Á vefsíðu 11. mars 2007 hafi birst skætingur í garð Sóleyjar Tómasdóttur, ritara Vinstri grænna, sem greinilega sé ætlað að vera fyndinn, en lýsi best viðhorfi stefnanda til kvenna og baráttu sumra þeirra í jafnréttismálum. Ýmsir hafi haft þörf fyrir að lýsa viðhorfum sínum og látið ýmis orð falla, s.s. „brjálæðingar“, „netlögreglustjóri“, auk nokkurra klámfenginna athugasemda og sé enn vísað til þess að stefnandi hafði áskilið sér rétt til að eyða færslum af síðu sinni en hafi ekki gert það hér frekar en í öðrum sambærilegum tilvikum. Á vefsíðu þann 29. mars 2007 sé enn birt skopmynd af Steingrími J. Sigfússyni, formanni Vinstri grænna, þar sem hann eigi að vilja banna Internetið og fylgi því að venju ýmsar athugasemdir. Á vefsíðu þann 3. apríl 2007 sjái stefnandi ástæðu til að afbaka myndskeið úr indverskri kvikmynd þar sem bæði birtist fordómar gagnvart konum og einhliða barningur um ætluð viðhorf formanns Vinstri grænna til Internetsins. Svo virðist sem stefnandi hafi til þess dags fengið 166.187 heimsóknir á vefsíðu sína. Á vefsíðu þann 6. apríl 2007 birtist mjög gamaldags viðhorf stefnanda til umhverfismála þar sem tekið sé undir rök helstu afturhaldsmanna í þeim efnum. Allmargar athugasemdir hafi fylgt en ekki sé ástæða til að setja þær með skjölum málsins. Á vefsíðu þann 10. apríl 2007 komi enn fram endurtekningar á útúrsnúningi á orðum Ögmundar Jónassonar, þingmanns Vinstri grænna, með tilheyrandi athugasemdum og fram komi að þá sé komin 172.791 heimsókn á vefsíðu stefnanda. Á vefsíðu þann 23. apríl 2007 birtist sjónarmið stefnanda í þá átt að stefna Vinstri grænna muni færa líf landsmanna aftur til landnámsaldar og fylgi að venju athugasemdir lesanda vefsíðunnar. Á vefsíðu þann 23. apríl 2007 sjái stefnandi enn ástæðu til að niðurlægja Sóleyju Tómasdóttur, ritara Vinstri grænna, og birti myndband á vefsíðu sinni þar sem allt sé afbakað og gert afkáralegt. Að venju fylgi athugasemdir lesenda sem flestir taki undir með stefnanda og sumir bæti raunar um betur. Heimsóknir á síðu stefnanda séu þá 186.138. Á vefsíðu þann 6. maí 2007 sé enn birt myndband með skætingi um formann Vinstri grænna sem endi á orðunum „kjósið fúla á móti þann 12. maí“ og fullyrt að Vinstri grænir vilji helst af öllu fjölga umhverfisslysum. Á vefsíðu þann 12. maí 2007 sé enn birt mynd þar sem fólki sé hótað landauðn ef kosið sé til vinstri þann 12. maí s.l., og enn birt í því samhengi mynd af formanni Vinstri grænna. Fleiri vefsíður sýni, svo ekki sé um villst, að stefnandi máls þessa sé eindreginn stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins. Á vefsíðu 4. maí 2007 birti stefnandi aulafyndni um málfarsleg vandræði pólskra verkamanna. Nokkur fréttaflutningur spratt af veikindum verkamanna við virkjanirnar að Kárahnjúkum. Blaðamaður Fréttablaðsins leitaði til stefnanda, blaðafulltrúa Impregilo, verktaka við virkjanaframkvæmdirnar og sem svar við spurningu um hvort „skítt“ sé að vinna á Kárahnjúkum þá komi einfalt svar á þá leið að þeir sem hirði ekki um hreinlæti geti lent í „djúpum skít“. Ýmsum hafi fundist þetta svar kaldranalegt og niðurlægjandi gagnvart þeim sem höfðu veikst. Nokkrir höfðu í framhaldinu hörð orð um stefnanda án þess að það sé frekar rakið hér. Stefndi kveðst hafa fylgst með skrifum stefnanda og hafi eðlilega verið verulega misboðið vegna þessa einhliða óhróðurs um Vinstri græna og forystumenn þeirra, sem þar birtust, enda skrif og áróður stefnanda kominn langt út fyrir það sem megi telja eðlilega pólitíska gagnrýni og raunar ekki hægt að jafna því við annað en það sem verst gerist í pólitískri umræðu. Sumt sé hreinlega barnalegt. Steininn hafi þó tekið úr þegar stefnandi hafi ákveðið að ráðast gegn Paul Nikolov, einum frambjóðanda Vinstri grænna, en hann hafi skipað sæti ofarlega í öðru Reykjavíkurkjördæminu. Stefnandi tengi áðurnefndan frambjóðanda við skrif manns sem skrifi undir dulnefninu „Jadetree“ en þau skrif séu um málefni Arons Pálma Ágústssonar, íslensks ríkisborgara, sem hafi verið dæmdur til þungrar refsingar í Texasríki í Bandaríkjunum, en saga þess máls sé alþekkt. Í skrifum stefnanda sé því með ákveðnum hætti komið á framfæri að Paul Nikolov sé höfundur þessara skrifa og sé fjallað á mjög niðrandi hátt um hann á vefsíðunni. Talsverð viðbrögð hafi orðið við þessum skrifum. Stefnandi hafi kosið að leggja þau ekki fram en þau séu lögð fram af stefnda. Þar komi m.a. fram að banna eigi útlendingum og glæpamönnum að bjóða sig fram til þings, sumir séu „kjaftstopp“, talað um að frambjóðandinn hafi ógeðfelldar skuggahliðar, vafi leiki á hvert sálarástand Paul Nikolovs sé, bréfin séu hræðileg og rétt að senda þau til allra fjölmiðla, afneitun Paul Nikolovs á skrífunum sé fáránleg, skrifin séu bæði ótrúleg og skammarleg o.s.frv. o.s.frv. Stefnandi hafi sömuleiðis vitað að ámóta skrif um Paul Nikolov höfðu áður komið fram á árinu 2006 þar sem einhver sem nefnir sig Alda Kalda skrifi á vefsíðu sinni nokkurn veginn það sama og stefnandi hafi raunar sett á sína síðu um sama mál og sé fullyrt að stefnandi hafi sótt hugmyndina að skrifum sínum á þessa vefsíðu. Þá sé fullyrt að stefnandi hafi vitað að Paul Nikolov hafi neitað því að vera höfundur þessara skrifa og því slegið fram fullyrðingum sínum gegn betri vitund og eingöngu komið þessum skrifum á framfæri til að ófrægja einn frambjóðanda VG sem lið í þeirri krossferð sem lýst sé hér að framan. Paul Nikolov komi aftur að leiðréttingu á framangreindum fullyrðingum og sé sú framsetning hógvær og eðlileg í alla staði. Þrátt fyrir þetta höggvi stefnandi í sama knérunn þann 11. maí 2007, daginn fyrir kosningarnar, og endurtaki fyrri fullyrðingar og tali um neyðarfundi hjá VG Þess er krafist að ummæli í kröfulið 1, sem sé að finna á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is. og stefndi beri ábyrgð á, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt, verði dæmd dauð og ómerk. Það að stefndi skuli leyfa sér að kalla stefnanda rasista, sem ástundi útlendingahatur sé grafalvarleg aðdróttun að æru stefnanda. Ummælin séu þar að auki algjörlega úr lausu lofti gripin og hreinlega hugarburður stefnda, sem fái hvergi neina stoð í raunveruleikanum. Stefnandi sé framkvæmdastjóri og eigandi íslenskra almannatengsla ehf., sem sjái meðal annars um almannatengsl fyrir ýmis fjölþjóðleg fyrirtæki sem numið hafi land á Íslandi, auk þess sem stefnandi sé ræðismaður El-Salvador á Íslandi. Stefnandi sjái þannig um öll málefni tengd almannatengslum fyrir ítalska fyrirtækið Impregilo, sem sé aðalverktaki á Kárahnjúkum, en hjá fyrirtækinu starfi fólk frá öllum heimsálfum og af ýmsum kynþáttum. Allt tal stefnda þess efnis að stefnandi sé „rasisti“ eða útlendingahatari séu því eingöngu innantóm orð. Það að stefndi skuli kalla stefnanda, sem sé talsmaður þessa fjölþjóðlega fyrirtækis á Íslandi, rasista sé því alvarlegur hlutur. Stefndi hafi hins vegar ekki látið sér það nægja heldur hafi bætt um betur og sagt berum orðum að stefnandi væri svæsnari rasisti en tiltekinn hópur rasista samanlagður. Til að kóróna svo skömm sína hafi stefndi skorað á lesendur vefsvæðis síns að heimsækja vefsvæði stefnanda og láta þar í sér heyra svo að „útlendingahatur“ stefnanda stæði þar ekki óhaggað. Til þess beri fyrst að líta að í þeirri umfjöllun stefnanda, sem virðist vera kveikjan að þeim skrifum stefnda, sem innihaldi hin umstefndu ummæli, sé ekki neitt að finna sem hægt sé að kalla rasisma, kynþáttahyggju eða kynþáttahatur og geti réttlætt það að stefnandi sé kallaður rasisti, útlendinga- eða kynþáttahattari. Stefnandi hafi heldur ekki á öðrum stað né tíma látið sér nokkuð það um munn fara, sem ýtt geti stoðum undir þær fullyrðingar stefnda að stefnandi sé svæsinn rasisti og útlendingahatari. Það verði að telja að ummæli stefnda varði við 234., 235., og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga enda ljóst að ummæli stefnda séu ærumeiðandi og þar að auki óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Ummæli í kröfulið 2 A Þess er krafist að ummæli í kröfulið 2, sem sé að finna á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is. og stefndi beri ábyrgð á, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt, verði dæmd dauð og ómerk. Stefnda virðist ekki hafa fundist nóg að gert með því að kalla stefnanda svæsinn rasista, sem legði stund á útlendingahatur, því síðar þann sama dag hafi hann látið þau orð falla um stefnanda að hann ynni fyrir alþjóðlegt glæpagengi. Hér sé á nýjan leik um alvarlega aðdróttun að ræða að æru stefnanda þar sem stefndi ásaki hann um að vera málsvara alþjóðlegs glæpagengis. Með þessum orðum sé stefndi að saka stefnanda um þátttöku í alþjóðlegri glæpastarfssemi sem sé refsiverð háttsemi, sem margra ára fangelsi liggi við, og þar að auki siðferðilega ámælisverð háttsemi í augum flestra. Með þessu vegi stefndi alvarlega að æru stefnanda, og sem fyrr séu ummælin algjörlega úr lausu lofti gripin og ósönn. Það verði að telja að ummælin varði við 234., 235., og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga enda ljóst að ummæli stefnda séu hreinn uppspuni og þar að auki óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Hvað varðar frekari rökstuðning fyrir ómerkingu ofangreindra ummæla vísist til umfjöllunar í málsatvikum og málsástæðum hér að ofan. Miskabótakrafa Stefnandi byggir á því að tilvitnuð ummæli stefnda, sem viðhöfð hafi verið á vefsvæði stefnanda hafi fengið mjög á stefnanda andlega, enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem bæði séu rangar og bornar fram án þess að stefndi hafi nokkuð haft fyrir sér. Einnig sé ljóst að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna, þar sem því sé haldið fram um hann að hann sé svæsinn kynþáttahatari og þáttakandi í alþjóðlegri glæpastarfsemi. Eins og áður hafi komið fram sjái stefnandi um almannatengsl fyrir fjölþjóðleg fyrirtæki og sé þar að auki ræðismaður erlends ríkis á Íslandi og því sé það grafalvarlegur hlutur fyrir hann að sitja undir því ámæli að vera svæsinn kynþáttahatari. Það að stefndi skuli halda því fram um stefnanda að hann vinni fyrir alþjóðlegt glæpagengi sé einnig alvarleg aðdróttun að æru stefnanda og hafi skaðað hann og fyrirtæki sem hann reki. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á miskabótum sé einnig vísað til grunnraka að baki 234., 235. og 236. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vísað sé til 2. mgr. 15. laga nr. 57/1956 um prentrétt varðandi varnaraðild stefnda, en hann sé höfundur umfjöllunarinnar um stefnanda. Með vísan til þess er hér að framan segi sé ljóst að stefndi beri refsi- og fébótaábyrgð á efni umfjöllunar um stefnanda. Hvað varðar tjáningarfrelsi stefnda vísi stefnandi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar þegar brotið sé gegn mannorði annarra manna. Þess sé krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi og sé krafan byggð á 130 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess sé krafist að dæmdur málskostnaður beri virðisaukaskatt. Um lagarök, vísi stefnandi til 234., 235., 236. gr. og 1. og 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem og grunnraka þeirra sem búi að baki framangreindum lagagreinum. Einnig vísi stefnandi til laga nr. 57/1956, um prentrétt, einkum 2. mgr. 15. gr. laganna. Þá vísi stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna, s.s. sakarreglunnar. Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé byggða á IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Þá sé krafa um málskostnað byggð á 130. gr. l. nr. 91/1991. Eins og rakið sé í málavaxtalýsingu hafi stefnandi verið iðinn við að koma að áróðri gegn framboði Vinstri grænna vegna alþingiskosninganna nú sl. vor. Seint verði talið að málefnaleg sjónarmið hafi ráðið þar ferð heldur sé framsetningin öll á neikvæðum nótum og beri helst keim af því sem verst sjáist í bandarískri stjórnmálabaráttu. Undir lok kosningabaráttunnar ákveði stefnandi að koma höggi á einn frambjóðandann á afar ísmeygilegan og neikvæðan hátt. Hér eigi í hlut nýr Íslendingur sem raunar hafi vald á íslenskri tungu en þó ekki fullkomið. Af þeim sökum eigi hann erfiðara með að svara fyrir sig og taka til varna. Þá virðist sem í engu hafi verið tekið tillit til þess af hálfu stefnanda að umræddur frambjóðandi hafi neitað aðild sinni að þeim skrifum sem urðu tilefni árása stefnanda heldur sé gefið í með frekari fullyrðingar og árásir. Stefnandi hafi því með skrifum sínum gefið tilefni til viðbragða og harðra andsvara og í ljósi þess verði að skoða orð stefnda og þau orð verði stefnandi að þola. Stefnandi leggi til skrif sín sem þátt í stjórnmálaumræðu, þó svo skrifin séu ekki stórbrotin, og eðlilegt að líta á hann sem „opinbera persónu“, eins og skilgreiningar á slíku hugtaki séu notaðar í málum af þeim toga, sem mál þetta snúist um. Dómaframkvæmd sýni að slíkir einstaklingar verði að þola hvassari gagnrýni og harðari orðaskipti en aðrir einstaklingar, sem ekki láti til sína taka á opinberum vettvangi. Orð stefnda séu eðlilegur gildisdómur um skrif stefnanda og þar sé ekki verið að vísa til refsiverðrar háttsemi á annan hátt. Í dómaframkvæmd, m.a. hjá Mannréttindadómstól Evrópu, sé litið svo á að ríkar heimildir séu til að láta í ljós gildisdóma ef ekki sé um að ræða fullyrðingu um refsiverða háttsemi. Í kröfugerð stefnanda séu tínd til fjögur atriði úr skrifum stefnda og rétt að fjalla um þau í þeirri röð eins og sett er fram í stefnu. Í fyrsta lagi sé gerð krafa um ómerkingu orðanna „aðal rasisti bloggheima“. Stefndi gefi sér að orðið „rasisti“ sé það sem stefnandi hnjóti um en hvorki orðin „aðal“ né „bloggheima" en væntanlega sé lítil þörf á að ómerkja slík almenn orð. Orðið rasisti hafi ýmsar merkingar og hafi stefndi notað þau í ýmsu samhengi. Þann 17. apríl 2007 skrifi hann um sjónarmið Frjálslynda flokksins en talsmenn þess flokks hafi verið ásakaðir um andúð gegn útlendingum í aðdraganda kosninganna vorið 2007. Orð stefnda í þessum skrifum séu að mestu endurtekningar á orðum annarra. Þann 20. apríl 2007 fjalli stefndi um viðhorf tiltekinna stjórnmálamanna sem höfði sérstaklega til kvenna í stjórnmálabaráttu og nefni að þau sjónarmið geti verið „rasísk“. Um skilning á orðinu „rasisti“ sé einnig vísað til álits Kristjáns Árnasonar, prófessors í íslenskri málfræði á dskj. nr. 39 og enskrar orðabókarskilgreiningar, en þar komi m.a. fram að orðið þurfi ekki að hafa aðra merkingu en þá að átt sé við hleypidómafullan mann, sem ekki þoli skoðanir sem fara gegn hans eigin. Í öðru lagi sé krafist ómerkingar á orðunum „Nú hef ég fundið einn til, svæsnari en hinir lagðir saman, talsmann Impregilo á Íslandi.“ Stefnda sé ekki ljóst hvað hér sé átt við, en setninguna verði að tengja við skrif stefnda á vefsíðu 17. apríl 2007 og 24. apríl 2007 þar sem fjallað sé um talsmenn Frjálslynda flokksins, þetta sé almennt orðað og gildisdómur um viðhorf stefnanda. Þá sé ómerkingarkrafan allt of víðtæk. Varla vilji stefnandi fá þau orð ómerkt að hann sé talsmaður Impregilo en um þau störf stefnanda komi fram skýrar yfirlýsingar í sóknargögnum. Í þriðja lagi sé krafist ómerkingar á orðunum „Ég mæli með því að þið ágæta fólk látið í ykkur heyra á kerfínu hans svo að útlendingahatur hans standi þar ekki óhaggað.“ Hér sé einnig um almennt orðalag að ræða og settur fram eðlilegur gildisdómur um skrif stefnanda, sem hafi gefið ærið tilefni til andsvara og viðbragða, sbr. framlögð gögn. Einnig sé krafa þessi allt of víðtæk og erfitt að átta sig á ætluðum misgerðum. Að lokum sé krafist ómerkingar á orðunum „sem betur fer skapaði ég mér vinnu þar sem ég þarf ekki að svara fyrir alþjóðlegt glæpagengi í fjölmiðlum“. Í stefnu séu þessi orð oftúlkuð og langt í frá hægt að leggja þann skilning í orðin að stefnandi taki þátt í alþjóðlegri glæpastarfsemi. Eins og sjáist af samhenginu sé hér bein tenging við fyrirtækið Impregilo og þá atburði sem komu upp í framhaldi af umræðum um aðbúnað starfsmanna félagsins í aðrennslisgöngum Kárahnjúkavirkjunar. Þá sé hreinlega einnig verið að vísa til þess að í fjölda tilvika hafi verið talað og skrifað í þá átt að með þessum stórfelldu framkvæmdum á hálendinu væri í raun verið að vinna hryðjuverk á náttúru landsins. Ef einhver ætti að fetta fingur út í þessi orð sé það fyrirtækið Impregilo sjálft en ekki stefnandi. Impregilo sé ekki aðili að þessu máli og beri því að sýkna vegna aðildarskorts. Allt að einu sé tjáningarfrelsi stefnda varið af 73. gr. laga nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en sáttmálinn hafi verið lögfestur, sbr. 1ög nr. 62/1994. Stefndi nýti málfrelsi sitt til að svara harkalega skrifum stefnanda sem beinst hafi gegn stjórnmálaflokki sem hann styður. Hann taki upp hanskann fyrir frambjóðanda Vinstri grænna, sem sé af erlendu bergi brotinn, þar sem honum sé alvarlega misboðið enda skrif stefnanda langt umfram eðlileg og málefnaleg stjórnmálaskrif. Ljóst sé að dómar hafi fallið undangengin ár í Hæstarétti Íslands og við Mannréttindadómstól Evrópu sem leyfi orðfæri og framsetningu í rituðu máli sem sé í mörgum tilvikum harðari og óvægnari en það sem hér sé fjallað um. Því séu sýknukröfur ítrekaðar. Stefndi vísar til 80. gr. 1aga nr. 91/1991 XXV kafla 1aga nr. 19/1940, einkum 241. gr. laganna, 73. gr. 1. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1ög nr. 62/1944, dóma Hæstaréttar Íslands í málunum 206/1977, 92/1991, 498/1993, 383/1994, 9/1997,280/1997, 272/2000, 181/2005, dóms Héraðsdóms Reykjaness 25.4.2007 og nokkurra dóma Mannréttindadómstóls Evrópu. Niðurstaða Stefnandi hélt úti vefsíðu á vef Morgunblaðsins sem nefndist www.omarr.blog.is. Stefnandi var afkastamikill í skrifum fyrir alþingiskosningar vorið 2007 og var yfirlýstur stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins. Stefndi var hins vegar stuðningsmaður Vinstri grænna. Greinaskrif stefnanda sneru oft og tíðum að stjórnmálum og hafði hann ákveðnar skoðanir á flokki Vinstri grænna sem hann lét óspart í ljósi á vefsíðu sinni. Hinn 18. apríl 2007 birti stefnandi umfjöllum á vefsvæði sínu undir yfirskriftinni „Vill Paul Nikolov að Aron Pálmi Ágústsson rotni í fangelsi?“ Í greininni er fjallað um afstöðu Pauls Nikolov, sem var í framboði til Alþingis 2007, til máls Arons Pálma Ágústssonar. En þar er gefið til kynna að Paul Nikolov, undir notendanafninu „jadetree“ og „grapevine“ hvetji til skrifa um að Aron Pálmi eigi að rotna í fangelsi. Þann 22. apríl 2007 birti stefnandi umfjöllun um hugmyndir þessa sama manns um „beint“ lýðræði og um leið lýsti stefnandi því hversu erfitt væri að ná í Paul Nikolov. Stefndi brást við þessum skrifum þann 24. apríl 2007 með því að birta færslu á vefsvæði sínu, www.ulfarsson.blog.is. Yfirskrift færslunnar var „Aðal Rasisti Bloggheima“ þar sem stefnandi er sagður vera svæsnari útlendingahatari en tiltekinn fjöldi útlendingahatara lagður saman. Í niðurlagi færslunnar hvetur stefnandi fólk til að láta heyra í sér á vefsvæði stefnanda svo að útlendingahatur stefnanda stæði þar ekki óhaggað. Síðar sama dag gerði stefndi athugasemd á vefsvæði sínu þar sem hann lýsti því yfir að vinna stefnanda fælist í því að svara fyrir alþjóðlegt glæpagengi í fjölmiðlum. Að kvöldi sama dags hafði stefnandi samband við stefnda og bað hann að fjarlægja ofangreindar færslur. Að öðrum kosti myndi hann leita réttar síns. Stefndi varð ekki við óskum stefnanda. Í kjölfarið skrifaði hann nýja grein inn á vefsvæði sitt með fyrirsögninni „Ómar R. Valdimarsson ætlar að kæra mig“. Daginn eftir, 25. apríl 2007, skrifaði stefndi nýjan pistil á vefsvæði sitt sem bar yfirskriftina „Hvenær kemur kæran?“ Þar lýsir stefndi því að hann bíði eftir kæru á hendur sér vegna skrifa sinna um stefnanda. Síðla sama dags skrifaði stefndi á ný færslu á vefsvæði sitt með yfirskriftinni „Ég bíð og Bíð Ómar“. Þar lýsir stefndi vonbrigðum sínum yfir því að stefnandi hafi ekki enn kært sig. Í 73. gr. stjórnarskrárinnar er mönnum tryggt tjáningarfrelsi. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar má aðeins setja tjáningarfrelsinu skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda og mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Í XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er að finna ákvæði til verndar ærumeiðingum og friðhelgi einkalífs. Þar segir einnig, í 241.gr. laganna, að í meiðyrðamáli megi dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk ef sá krefst þess sem misgert er við. Í 1. kröfulið í stefnu krefst stefnandi þess að eftirfarandi ummæli stefnda, sem birt voru 24. apríl 2007 kl. 13:59 á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is verði dæmd dauð og ómerk og að stefnda verði gert skylt með dómi að fjarlægja ummælin af vefsvæðinu: A. „Aðal Rasisti Bloggheima“ B. „Nú hef ég fundið einn til, svæsnari en hinir lagðir saman, talsmann Impreglio (sic) á Íslandi ...“ C. „Ég mæli því með því að þið ágæta fólk látið í ykkur heyra á kerfinu hans svo að útlendingahatur hans standi þar ekki óhaggað.“ Ljóst er að málsaðilar höfðu ekki sömu stjórnmálaskoðanir og studdu hvor sinn stjórnmálaflokkinn í aðdraganda alþingiskosninga 2007. Telja verður samkvæmt því sem fram hefur komið að framangreind ummæli stefnda um stefnanda megi rekja til umfjöllunar stefnanda um frambjóðandann Paul Nikolov, sem áður er rakin. Telja verður að í hugum flestra hafi orðið rasisti neikvæða merkingu og taki til aðila sem haldinn er fjandskap í garð fólks sem er af öðrum kynþætti en hann sjálfur. Sama er að segja um orðið útlendingahatur, þ.e. hatur á útlendingum. Í umfjöllun stefnanda um Paul Nikolov er hvergi fjallað um frambjóðandann sem útlending eða minnst á erlendan uppruna hans. Hefur ekki verið sýnt fram á í málinu að stefnandi hafi á öðrum stað eða tíma látið sér nokkuð um munn fara sem ýtt geti undir þær fullyrðingar stefnda að stefnandi sé svæsinn rasisti og útlendingahatari. Ummæli stefnda um stefnanda verður því að telja tilefnislaus. Vísað er til þess að stefnandi er talsmaður fyrirtækisins Impregilo á Íslandi, sem er fjölþjóðlegt fyrirtæki, og sá hann um öll málefni tengd almanntengslum. Þá er fram komið að stefnandi er framkvæmdastjóri og eigandi Íslenskra almannatengsla ehf. sem sér um almannatengsl fyrir ýmis fjölþjóðleg fyrirtæki sem hafa numið land á Íslandi. Þá ber þess einnig að geta að stefnandi er ræðismaður El-Salvador á Íslandi. Í ljósi þessa verður að telja ummæli stefnda mjög meiðandi fyrir stefnanda. Þótt stefnandi hafi tekið þátt í stjórnmálaumræðu á vefsíðu sinni, og sinnt þeim störfum sem að framan er getið, verður ekki fallist á að stefnandi sé opinber persóna í þeim skilningi að hann verði að þola meiri og sterkari gagnrýni en gengur og gerist. Er óumdeilt að stefndi er höfundur þeirra skrifa þar sem umdeild ummæli birtust og ber hann ábyrgð á þeim. Eru framangreind ummæli um stefnanda ærumeiðandi, þau eru óviðurkvæmileg og tilhæfulaus og til þess fallin að sverta ímynd hans. Teljast þau varða við 235. gr. laga nr. 19/1940. Ber að ómerkja þau, sbr. 241. gr. sömu laga. Í 2. lið kröfugerðar sinnar krefst stefnandi að eftirfarandi ummæli sem stefndi er höfundur að og birt voru á vefsvæðinu www.ulfarsson.blog.is, þriðjudaginn 24. apríl 2007, klukkan 22:20, verði dæmd dauð og ómerk, og stefnda verði gert skylt með dómi að fjarlægja ummælin af vefsvæðinu: A. „Sem betur fer skapaði ég mér vinnu þar sem ég þarf ekki að svara fyrir alþjóðlegt glæpagengi í fjölmiðlum.“ Sama dag, og skömmu áður en þessi ummæli birtust, hafði stefndi fjallað um stefnanda sem talsmann Impregilo á Íslandi. Verða ummæli stefnda ekki skilin öðruvísi en svo að hann telji fyrirtækið vera alþjóðlegt glæpagengi og vegur hann þannig að starfi stefnanda. Ummælin beinast hins vegar ekki að persónu eða æru stefnanda. Teljast þau ekki ærumeiðandi eða móðgandi í garð stefnanda og ber því að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra. Samkvæmt framansögðu eru ummæli í fyrsta kröfulið dæmd dauð og ómerk. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert skylt með dómi að fjarlægja ummælin af vefsíðu sinni. Ummæli sem birtast í dagblaði eða tímariti er ekki unnt að eyða eða fjarlægja. Auðvelt er hins vegar að fjarlægja skrif sem birst hafa á vefsíðu. Eðli máls samkvæmt verður þessi krafa stefnanda því tekin til greina. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert skylt að birta forsendur dóms þessa og dómsorð á vefsvæði sínu þegar dómur gengur í málinu. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til 22. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Í 1. mgr. umræddrar greinar segir: „Nú er höfundi eða útgefanda (ritstjóra) dæmd refsing, ummæli ómerkt eða fébætur dæmdar vegna efnis í blaði eða tímariti, og má þá ákveða í dómi, eftir kröfu þess, sem misgert er við, að tiltekinn hluti dómsins skuli birtur í ritinu.“ Í 2. mgr. segir að útgefanda (ritstjóra) sé skylt að birta framangreindan hluta dóms eftir kröfu dómhafa í fyrsta tölublaði, sem út kemur, eftir að dómur er birtur, og í síðasta lagi í öðru tölublaði, ef um dagblað er að tefla. Í 3. mgr. greinarinnar segir að birta skuli dómshlutann án endurgjalds og prenta hann með sama letri og meginmál ritsins og á þeim stað í tímaritinu, að eftir verði tekið. Eins og ákvæðið ber með sér tekur það til birtingar efnis í blöðum eða tímaritum en ekki til efnis sem birt er á vefsíðum. Ekki er til að dreifa lagaákvæðum um slík tilvik. Telja verður að efnislega sé um sambærileg tilvik að ræða enda staðreynd að mörg dagblöð eru gefin út á vefmiðlum. Með lögjöfnun frá 22. gr. laga nr. 57/1956 ber því að taka til greina þá kröfu stefnanda að stefnda verði gert skylt að birta forsendur dóms og dómsorð á vefsvæði sínu þegar dómur gengur. Er krafan tekin til greina eins og hún er fram sett. Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna. Eins og áður er rakið felst í ummælum samkvæmt 1. kröfulið aðdróttun sem telja verður að sé virðingu stefnanda til hnekkis. Í þeim felst meingerð gegn persónu stefnanda og æru. Ber því að fallast á kröfu stefnanda um miskabætur. Eftir atvikum þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Vaxtakröfu er ekki mótmælt sérstaklega. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Eftirfarandi ummæli eru dæmd dauð og ómerk: A. „Aðal Rasisti Bloggheima“ B. „Nú hef ég fundið einn til, svæsnari en hinir lagðir saman, talsmann Impregilo á Íslandi ...“ C. „Ég mæli því með því að þið ágæta fólk látið í ykkur heyra á kerfinu hans svo að útlendingahatur hans standi þar ekki óhaggað.“ Ber stefnda, Gauki Úlfarssyni, að fjarlægja ummælin af vefsvæði sínu www.ulfarsson.blog.is. Ber stefnda jafnframt að birta forsendur og dómsorð dóms þessa á vefsvæði sínu www.ulfarsson.blog.is. Stefndi, Gaukur Úlfarsson, greiði stefnanda, Ómari Valdimarssyni, 300.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. apríl 2007 til 22. júní 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 33/2022
|
Eignarréttur Hefð Traustfang Jörð Þinglýsing Gjafsókn Sérstök sameign
|
Ágreiningur málsaðila laut að eignarrétti að jörðinni Bjarnastöðum í sveitarfélaginu Norðurþingi. V krafðist þess að viðurkennt yrði að hún sem eigandi Sigtúna væri eigandi helmings alls lands Bjarnastaða. Byggði hún á því að helmingshlutur jarðarinnar hafi fylgt afsali fyrir Sigtúnum. H og E reistu sýknukröfu sína á því að þau hefðu fyrir traustfang öðlast eignarrétt að allri jörðinni, auk þess sem þau hefðu fyrir hefð öðlast þann eignarrétt, sbr. lög nr. 46/1905 um hefð. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að H og E hefðu eignast Bjarnastaði alla á grundvelli traustfangs. Vísað var til þess að réttindi samkvæmt þinglýstri skiptayfirlýsingu 16. júní 1939 sem V byggði rétt sinn á gengi framar rétti sem H og E fengu síðar með afsali til þeirra 14. júní 1981 er afhent var til þinglýsingar 19. sama mánaðar. Því næst var tekið til skoðunar hvort H og E hefðu öðlast eignarétt að allri jörðinni á grundvelli hefðar en V vefengdi að eigandi eignar í sameign gæti unnið hefð á hluta sameiganda síns. Í dómi Hæstaréttar kom fram að engin almenn regla stæði í vegi hefðar við þær aðstæður en annað gæti leitt af sérreglum um tiltekin réttindi. Þá hefði í fyrri úrlausnum Hæstaréttar verið fallist á hefð þótt eign hefði verið í sérstakri sameign. Vísað var til þess að ef sameigandi ætti að geta unnið hefð á fasteign yrði nýting hans að vera umfram það sem leiddi af almennum reglum um sérstaka sameign og því yrðu gerðar enn ríkari kröfur en ella svo fullnægt yrði skilyrðum hefðar um eignir í slíku eignarhaldi. Að teknu tilliti til nánar tilgreindra vitnaskýrslna í héraði og fyrir Landsrétti var talið ósannað að H og E hefðu verið í vondri trú um rétt sinn til allrar jarðarinnar og voru þau því talin uppfylla huglæg skilyrði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Auk þess var talið að hagnýting þeirra á jörðinni og ráðstafanir varðandi hana hafi verið með öllu átölulausar og án nokkurrar aðkomu af hálfu fyrri eiganda Sigtúna. H og E voru talin hafa haft Bjarnastaði alla í óslitnu eignarhaldi í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 í meira en 20 ár frá afhendingu jarðarinnar 20. júní 1981 þar til eignarhald þeirra var vefengt í árslok 2009. Voru H og E því talin hafa unnið hefð á jörðinni í heild sinni. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur og H og E sýknuð af kröfu V um að viðurkennt yrði að hún væri eigandi helmings jarðarinnar Bjarnastaða.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2022. Hún krefst þess að viðurkennt verði að hún sem eigandi Sigtúna, með landnúmer 154209, sé eigandi helmings alls lands Bjarnastaða, með landnúmer 154141, til jafns við stefndu. Þá krefst hún þess að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum.3. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt.Ágreiningsefni4. Í málinu deila aðilar um eignarrétt að jörðinni Bjarnastöðum í sveitarfélaginu Norðurþingi. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að með afsali fyrir Sigtúnum hafi fylgt helmingshlutur í fyrrnefndu jörðinni. Stefndu byggja aftur á móti á því í fyrsta lagi að þau hafi fyrir traustfang eftir þinglýsingareglum öðlast eignarrétt að allri jörðinni. Verði hins vegar talið að áfrýjandi eigi rétt til hálfrar jarðarinnar telja þau í öðru lagi að sá réttur skuli víkja fyrir rétti þeirra samkvæmt þinglýstu afsali fyrir henni, sbr. 18. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í þriðja lagi reisa stefndu kröfu sína á að þau hafi fyrir hefð öðlast eignarrétt að jörðinni allri, sbr. lög nr. 46/1905 um hefð.5. Með héraðsdómi var fallist á með stefndu að þau hefðu á grundvelli hefðar öðlast eignarrétt að allri jörðinni og var sú niðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar.6. Leyfi til að áfrýja málinu var veitt 27. maí 2022 með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-58. Til grundvallar því lá meðal annars að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þinglýsingareglur og hefð.Málsatvik7. Með bréfi 24. febrúar 1936 sótti Baldur Öxdal um lán og styrk frá Nýbýlasjóði til að stofna nýbýli í landi jarðarinnar Austaralands í Öxarfjarðarhreppi. Tók hann fram í erindinu að hann hefði nokkur undanfarin ár búið sem leiguliði á hálfri jörðinni. Með bréfi 28. september sama ár var Baldri tilkynnt að Nýbýlastjórn ríkisins hefði ákveðið að veita honum framlag úr Nýbýlasjóði til að reisa nýbýlið. Í tilefni af umsókn Baldurs var Nýbýlastjórn sent degi síðar afsal sem hann hafði fengið fyrir landi jarðarinnar. Væntanlega var hér um að ræða afsal 1. september 1936 þar sem Margrét Pálsdóttir afsalar Baldri 1/6 hluta Austaralands. Með samningi Baldurs við Nýbýlastjórn 2. nóvember 1936 var nýbýlið stofnað í landi jarðarinnar Austaralands og á hálfri eyðijörðinni Bjarnastöðum. Nýbýlinu var hvorki þá né síðar afmarkað sérstakt land eða þinglýst gögnum um stofnun þess sem sjálfstæðrar fasteignar. Með bréfi Nýbýlastjórnar 23. júní 1937 var samþykkt að nýbýlið fengi nafnið Sigtún.8. Með yfirlýsingu 16. júní 1939 vegna skipta á dánarbúi Páls Jóhannessonar lýstu erfingjar hans því yfir að samkvæmt skiptagerð þeirra og eldri eignarheimildum skyldu jarðirnar Austaraland og Bjarnastaðir skiptast milli erfingja þannig:Margrét Pálsdóttir á 1/2 Austaraland. Kristjana Pálsdóttir á 1/6 Austaraland. Baldur Öxdal á 1/3 Austaraland og 1/2 Bjarnastaði. Bjarni Benediktsson Austaralandi á 1/2 Bjarnastaði.9. Með bréfi 19. september 1953 sótti Bjarni Benediktsson um að stofna nýbýli. Í beiðninni var ekki tilgreint hvert skyldi vera land nýbýlisins en þó tók hann fram að hann ætti hálft landið. Af samhenginu er ljóst að átt var við jörðina Bjarnastaði. Þá sagði í bréfinu að landskipti hefðu ekki farið fram og tilgreindi Bjarni að hann teldi þau óþörf vegna eignarhalds síns á jörðinni. Meðal málsgagna er einnig ódagsett umsókn Bjarna á eyðublaði frá Nýbýlastjórn ríkisins þar sem óskað var eftir samþykki til stofnunar nýbýlis úr landi jarðarinnar Bjarnastaða. Þar kom fram að því fylgdi 3,3 hektara tún og hálf jörðin. Ekki verður séð að gögnum um stofnun nýbýlisins hafi verið þinglýst.0. Á skattframtali ársins 1953 tók Bjarni fram að hann ætti hálfa jörðina Bjarnastaði. Aftur á móti veðsetti hann alla jörðina með veðskuldabréfi 3. desember 1955 vegna láns frá Ræktunarsjóði Íslands. Undir bréfið ritar Baldur Öxdal eftir umboði en á því kom ekki fram samþykki hans fyrir veðsetningunni sem annars eiganda jarðarinnar.1. Hinn 10. desember 1960 afsalaði Baldur Öxdal Sigtúnum „ásamt eignarhluta [...] í Austara-Landi“ til Páls Sigtryggssonar. Afsalið var móttekið 3. febrúar 1961 til innfærslu í veðmálabók og þinglýsingar á manntalsþingi Öxarfjarðarhrepps 1961.2. Aftur veðsetti Bjarni alla jörðina Bjarnastaði með veðskuldabréfi 16. janúar 1961 fyrir láni frá Byggingarsjóði. Undir bréfið ritar eins og við fyrri veðsetningu Baldur Öxdal eftir umboði. Á bréfinu var ekki gert ráð fyrir undirritun eins og jörðin væri í sérstakri sameign en þegar hér var komið sögu hafði Baldur selt Sigtún eins og rakið hefur verið.3. Páll Sigtryggsson afsalaði Sigtúnum 12. nóvember 1973 til sonar síns, Sigtryggs Pálssonar, „með öllum gögnum og gæðum“. Afsalið var móttekið 20. sama mánaðar til innfærslu í veðmálabók og þinglýsingar á manntalsþingi Öxarfjarðarhrepps 1974.4. Hinn 14. júní 1981 afsöluðu Bjarni Benediktsson og eiginkona hans Magnea K. Bjarnadóttir jörðinni Bjarnastöðum til stefndu. Eins og hér hefur verið rakið hafði Magneu ekki verið getið í eldri eignarheimildum um jörðina. Tekið var fram að jörðin væri seld og afsöluð „með öllum mannvirkjum svo sem húsum, ræktun, girðingum og gögnum og gæðum, sem jörðinni fylgja og eiga að fylgja“. Einnig kom fram að seljendur lýstu stefndu „rétta og löglega eigendur jarðarinnar“. Þá sagði að kaupandi hefði kynnt sér landamerkin eins og þeim væri lýst í landamerkjaskrá og væru þau ágreiningslaus. Enn fremur var tekið fram að afhending eignarinnar miðaðist við 20. júní 1981. Afsalið var móttekið til þinglýsingar og fært í þinglýsingabók 19. júní 1981 með athugasemd um að ekki væri í því getið tveggja veðskulda. Sama dag og afsalið var gefið út var gerður samhljóða kaupsamningur um jörðina en þar kom fram að kaupverðið væri 130.000 krónur. Einnig sagði að kaupandi tæki við jörðinni 20. júní 1981 og lýsti því yfir „að hann tæki hana til fullrar ábúðar og nytja frá þeim tíma“. Annar votta á afsalinu og kaupsamningnum var fyrrgreindur Sigtryggur Pálsson sem þá var eigandi Sigtúna eins og rakið hefur verið.5. Í skattframtali stefndu árið 1982 kom fram að þau hefðu á árinu 1981 keypt „býlið Bjarnastaði“ í Öxarfirði af Bjarna og Magneu.6. Að ósk stefnda Halldórs útnefndi sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslu 18. júní 1981 tvo óvilhalla og hæfa menn til að meta til peningaverðs jörðina Bjarnastaði. Hinn 10. júlí sama ár gáfu stefndu út veðskuldabréf að fjárhæð 100.000 krónur og kom fram að lánveitingin væri til jarðarkaupa. Til tryggingar láninu var jörðin sett að veði. Veðskuldabréfinu var þinglýst á jörðina 28. sama mánaðar.7. Með bréfi 29. mars 1983 var stefnda Halldóri tilkynnt að Stofnlánadeild landbúnaðarins hefði fallist á umsókn hans um lán til byggingar votheys- og þurrheyshlöðu. Í niðurlagi bréfsins var tekið fram að með umsókninni hefði vantað veðleyfi meðeiganda jarðarinnar. Meðal málsgagna er umboð stefnda Halldórs 9. september 1982 á stöðluðu eyðublaði til nafngreinds manns til að taka fyrir sína hönd við „hámarksláni á votheys- og þurrheyshlöðu“ með veði í Bjarnastöðum. Stefndi Halldór ritaði á umboðið á línu fyrir útgefanda en þar fyrir neðan hefur stefnda Elín ritað nafn sitt. Stefndu gáfu síðan út veðskuldabréf til Stofnlánadeildarinnar 16. nóvember 1983 fyrir láninu sem tryggt var með 1. veðrétti í jörðinni samhliða öðru láni frá sama lánveitanda. Í bréfinu var tekið fram að Bjarni Benediktsson og Kaupfélag Norður-Þingeyinga hefðu veitt veðleyfi og var það gert til að hleypa láninu fram fyrir kröfur þeirra í veðröð. Veðskuldabréfinu og umboðinu var þinglýst á jörðina 23. desember 1983 án athugasemda og áskilnaðar um að veðsetningin yrði samþykkt af þáverandi eiganda Sigtúna. Að þessu gættu verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að ábending lánveitanda um að veðleyfi meðeiganda vantaði hafi beinst að því að stefndi Halldór stóð einn að lánsumsókninni þótt stefnda Elín væri sameigandi en þau hafi síðan bæði tekið lánið.8. Eftir að Sigtryggur Pálsson keypti Sigtún af föður sínum árið 1973 mun hann hafa ræktað upp fjögurra hektara tún í landi Bjarnastaða. Stefndu kannast við að hafa verið upplýst um að samkomulag væri um þessa hagnýtingu hans við kaup þeirra á jörðinni árið 1981. Við skýrslutöku fyrir Landsrétti greindi Sigtryggur frá því að hann hefði nýtt túnið fyrstu árin eftir kaup stefndu en hætt því þegar hann brá búi árið 1985. Eftir það munu stefndu hafa nýtt þessa ræktun.9. Með ódagsettu skjali afsalaði Sigtryggur Pálsson eignarrétti sínum að Sigtúnum til Öxarfjarðarhrepps. Tekið var fram í afsalinu að Sigtún væru nýbýli frá árinu 1939 gerð úr þriðjungi af óskiptu landi Austaralands og hálfri jörðinni Bjarnastöðum. Einnig sagði að landamerki væru ágreiningslaus eftir landamerkjabók og kaupandi tæki við Sigtúnum 1. janúar 1988 en væntanlega mun hafa verið átt við 1. janúar 1989. Afsalið var móttekið til þinglýsingar og fært í þinglýsingabók 22. febrúar 1989.20. Með samningi 30. mars 1989 seldi Öxarfjarðarhreppur Sigtún til Silfurstjörnunnar hf. Tekið var fram að jörðin væri nýbýli frá árinu 1939 og henni tilheyrði þriðjungur af óskiptu landi Austaralands og helmingur af óskiptu landi Bjarnastaða. Þá var í samningnum lýst landamerkjum beggja jarðanna. Einnig sagði þar að kaupandi hirti allan arð af eigninni frá 1. janúar 1989 og bæri frá sama tíma allar skyldur af henni. Kaupsamningurinn var móttekinn til þinglýsingar og færður í þinglýsingabók 14. september 1989. Hinn 30. apríl 1989 gaf seljandi út afsal til kaupanda á grundvelli samningsins en þar var samhljóða ákvæði um að jörðin væri nýbýli frá árinu 1939 mynduð úr þriðjungi af óskiptu landi Austaralands og helmingi af óskiptu landi Bjarnastaða. Afsalið var móttekið til þinglýsingar og fært í þinglýsingabók 2. febrúar 1990.21. Með bréfi byggingarfulltrúa Þingeyinga 17. október 2003 var stefnda Halldóri tilkynnt að byggingarnefnd hefði 18. september sama ár samþykkt umsókn hans um að byggja litla virkjun í Vaðkotsá á landsvæði sem tilheyrir jörðinni Bjarnastöðum. Einnig var tekið fram í erindinu að sveitarstjórn Öxarfjarðarhrepps hefði á fundi 24. sama mánaðar samþykkt afgreiðslu byggingarnefndar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aflað hafi verið samþykkis eiganda Sigtúna fyrir framkvæmdunum en þegar ráðist var í þær var Silfurstjarnan hf. eigandi þeirra, eins og áður er rakið. Með kaupsamningi og afsali 20. desember 2005 seldu stefndu 2/3 hluta virkjunarinnar til Gunnars Andrésar Jóhannssonar, eiginmanns áfrýjanda, og annars manns en Gunnar keypti Sigtún nokkrum árum síðar. Í samningnum var tekið fram að virkjunin væri stöðvarhús með vélbúnaði, stíflu og aðrennslis- og dreifilögn. Samningnum var þinglýst 30. janúar 2006.22. Hinn 16. desember 2006 afsalaði Silfurstjarnan hf. Sigtúnum „ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber“ til Landsár ehf. Afsalinu mun hafa verið þinglýst en ekki kemur fram í gögnum málsins hvenær það var gert.23. Landsá ehf. afsalaði síðan Sigtúnum 31. desember 2009 til fyrrnefnds Gunnars. Í afsalinu var tekið fram að eigninni væri afsalað ásamt húseignum og „öllu því sem jörðinni fylgir og fylgja ber og þ.m.t. hlunnindum“. Þá var tekið fram að eignin væri afhent sama dag og afsalið var gefið út en frá þeim tíma greiddi Gunnar skatta og önnur gjöld af eigninni og hirti af henni arð. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 19. febrúar 2010 og fært í þinglýsingabók 22. sama mánaðar.24. Skipulags- og byggingarfulltrúi Norðurþings ritaði stefnda Halldóri bréf 18. mars 2015 í tilefni af umsókn hans um byggingarleyfi vegna svonefndrar óleyfisbyggingar til ferðaþjónustu sem reist hafði verið í landi Bjarnastaða. Í erindinu kom fram að stefndu hefðu mótmælt með bréfi 23. janúar sama ár að þeim yrði gert að skila inn uppáskrifuðu samþykki sameiganda vegna umsóknar um leyfið. Um afgreiðslu skipulags- og byggingarnefndar segir síðan að nefndin teldi að ekki yrði annað ráðið af þinglýstum gögnum en að Bjarnastaðir væru óskiptir í skilningi laga og ekki hefðu verið lögð fram gögn sem sönnuðu annað. Af þeirri ástæðu yrði ekki fallist á að veita byggingarleyfi á óskiptu landi nema til kæmi formlegt samþykki sameiganda. Af þessu tilefni ritaði umræddur Gunnar svohljóðandi bréf 27. maí 2015 til byggingarfulltrúa:Ég undirritaður Gunnar Jóhannsson [...] eigandi jarðarinnar Sigtún í Öxarfirði sem er í óskiptu landi 1/3 úr Austaralandi og 1/2 Bjarnastaðir staðfesti hér með að ég samþykki að meðeigendur mínir af Bjarnastöðum þau Elín Maríusdóttir og Halldór Olgeirsson hafa samþykki mitt fyrir byggingu þeirri sem þegar hefur verið sett niður og er í óskiptu landi okkar að Bjarnastöðum og er gistiálma úr gámaeiningum. Það hefur orðið að samkomulagi hjá okkur að við munum ganga til skipta á jörðinni og komi land það sem húsið stendur á í minn hlut þá hafa þau leyfi til 30 ára fyrir húsinu án endurgjalds.Jafnframt ritaði Gunnar samhljóða yfirlýsingu á teikningar 2. júní 2015 af byggingunni. Þær teikningar fékk stefndi Halldór með tölvubréfi samdægurs og samkvæmt gögnum málsins voru þær framsendar til Gunnars með tölvubréfi 4. þess mánaðar án athugasemda.25. Með bréfi 29. maí 2018 fór Gunnar þess á leit við sýslumanninn á Norðurlandi eystra að skipaðir yrðu landskiptamenn á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941 til að skipta með eigendum öllu sameiginlegu landi jarðarinnar Bjarnastaða. Tekið var fram í bréfinu að jörðin væri að jöfnum hlutum í eigu Gunnars annars vegar og stefndu hins vegar. Þessari beiðni andmæltu stefndu með bréfi 11. september 2018, meðal annars á þeim grundvelli að þau ættu alla jörðina.26. Gunnar Andrés Jóhannsson höfðaði mál þetta í héraði en hann lést 10. september 2019. Eins og áður greinir var áfrýjandi eiginkona hans og fékk hún leyfi til að sitja í óskiptu búi 28. október sama ár. Tók hún því við aðild málsins.Þinglýsingabækur27. Þann tíma sem þinglýst gögn málsins spanna hafa þinglýsingabækur verið þrenns konar. Fyrst voru þinglýst gögn færð í innbundna bók og mun hún hafa verið notuð fram á sjötta áratug síðustu aldar. Þá var tekin upp lausblaðabók með síðum fyrir hverja eign. Loks urðu þinglýsingabækur rafrænar í kjölfar breytinga á þinglýsingalögum með lögum nr. 45/2000.28. Í elstu gerð þinglýsingabókar var fyrsti eigandi Bjarnastaða tilgreindur Páll Jóhannesson á grundvelli skjals 16. apríl 1888. Næsta eignarheimild var fyrrgreind yfirlýsing 16. júní 1939 vegna skipta á dánarbúi hans. Í því skjali sagði að Bjarni Benediktsson og Baldur Öxdal hefðu erft jörðina hvor að hálfu leyti en partur Baldurs væri nú Sigtún og vísað til blaðsíðutals í bókinni um þá eign. Jafnframt var skiptayfirlýsingin tilgreind með færslum um jörðina Austaraland. Um eignarhluta Baldurs í henni sagði að sá partur jarðarinnar væri nú nýbýlið Sigtún og vísað til viðeigandi blaðsíðu í bókinni. Þar var ekki tilgreind eignarheimild Sigtúna heldur vísað til færslna um Austaraland og Bjarnastaði en hins vegar voru þar tilgreindar þrjár veðsetningar Sigtúna 13. desember 1939 fyrir lánum frá Nýbýlasjóði, Ræktunarsjóði og Kreppulánasjóði.29. Í lausblaðabókinni var Bjarni Benediktsson fyrst tilgreindur sem eigandi Bjarnastaða á grundvelli skiptayfirlýsingarinnar 16. júní 1939. Í athugasemd við þá færslu sagði „1/2 Bjarnastaða að fornu 1/2 nú Sigtún“. Við þessa færslu var svigi án tilgreiningar um hvenær hann var settur. Því næst var tilgreind sem eignarheimild afsalið til stefndu 14. júní 1981. Í bókinni var blað um Sigtún þótt eigninni tilheyrði ekki afmarkað land heldur hlutar óskipts lands jarðanna Bjarnastaða og Austaralands, auk þess sem engum gögnum hafði verið þinglýst um stofnun nýbýlisins. Fyrsti eigandi var tilgreindur Baldur Öxdal samkvæmt skiptayfirlýsingunni 16. júní 1939. Í athugasemd við færsluna var skráð: „1/3 Austaraland 1/2 Bjarnastaðir“. Því næst voru tilgreind afsalið 10. desember 1960 til Páls Sigtryggssonar, afsalið 12. nóvember 1973 til Sigtryggs Pálssonar, ódagsetta afsalið til Öxarfjarðarhrepps og loks kaupsamningurinn 30. mars 1989 og afsalið 30. apríl sama ár til Silfurstjörnunnar hf.30. Meðal málsgagna eru veðbandayfirlit vegna jarðarinnar Bjarnastaða 15. nóvember 2007 og 12. júní 2012 úr rafrænni þinglýsingabók. Þar voru stefndu tilgreind sem eigendur samkvæmt afsalinu til þeirra 14. júní 1981. Aftur á móti var í engu getið um rétt eiganda Sigtúna til jarðarinnar. Á veðbókarvottorði 18. desember 2018 úr sama gagnagrunni er á hinn bóginn tilgreind undir liðnum „efnisatriði“ skiptayfirlýsingin frá 16. júní 1939 og efni hennar rakið. Einnig er eftirfarandi tekið fram um skjalið:Skráning eignarhlutfalla í þinglýsingakerfið er ekki rétt – Fyrri skráning í efnisatriði og skjalið sjálft er rétt.Þrátt fyrir þessa breytingu í þinglýsingabók, sem ekki liggur fyrir hvenær var gerð, eru stefndu eftir sem áður tilgreind einu eigendur jarðarinnar á grundvelli afsalsins 14. júní 1981. Samkvæmt veðbókarvottorði 18. desember 2018 er skiptayfirlýsingarinnar frá 16. júní 1939 jafnframt getið í þinglýsingabók um Sigtún og efni hennar rakið.31. Samkvæmt gögnum málsins hafa stefndu frá því að þau keyptu jörðina Bjarnastaði 14. júní 1981 veðsett hana sautján sinnum, síðast 19. desember 2017. Þar af eru meðal málsgagna veðskuldabréf 10. júlí 1981, 16. nóvember 1983 og 19. desember 2017 en samkvæmt þeim var öll jörðin veðsett. Af öðrum gögnum verður ekki ráðið hvort aðrar veðsetningar hafa náð til jarðarinnar í heild eða verið bundnar við helming hennar. Auk þess kemur þar ekkert fram um að við þinglýsingu hafi verið gerð athugasemd um að skort hafi heimild sameiganda stefndu til veðsetninga. Þá liggur ekki fyrir að Gunnar Andrés Jóhannesson eða fyrri eigendur Sigtúna hafi vefengt þessar ráðstafanir á þeim grundvelli að þeir ættu helming Bjarnastaða.NiðurstaðaUm eignarhald jarðarinnar Bjarnastaða32. Samkvæmt þinglýstri skiptayfirlýsingu 16. júní 1939 komu Bjarnastaðir að jöfnu í hlut Baldurs Öxdals og Bjarna Benediktssonar við dánarbússkipti fyrri eiganda jarðarinnar. Þótt Bjarni hafi ekki undirritað yfirlýsinguna verður lagt til grundvallar að hún sé í samræmi við það sem ákveðið var við skiptin enda hefur það hvorki verið vefengt né neitt það komið fram sem bendir til annars. Jafnframt er til þess að líta að Bjarni taldi fram á skattframtali sínu árið 1953 að hann ætti hálfa jörðina og sótti um 19. september sama ár að stofna nýbýli á hálfri jörðinni.33. Áfrýjandi leiðir rétt sinn frá Baldri en stefndu frá Bjarna, svo sem rakið hefur verið. Jafnframt er þess að gæta, eins og fyrr greinir, að Bjarni átti aðeins helmingshlut í jörðinni í sameign með öðrum og gat því að réttu lagi aðeins ráðstafað þeim hluta hennar. Kemur þá til skoðunar hvort stefndu hafa á öðrum grundvelli öðlast eignarrétt að allri jörðinni eftir þeim málsástæðum sem þau hafa teflt fram til stuðnings sýknukröfu sinni.Þinglýsing34. Stefndu halda því fram að þau hafi fyrir traustfang öðlast eignarrétt að allri jörðinni. Þinglýsingalög hafa að geyma traustfangsreglur um þau réttindi yfir fasteignum sem háð eru þinglýsingu eftir því sem nánar er lýst í lögunum. Af þeim leiðir að viðsemjandi í góðri trú, sem þinglýst hefur réttindum sínum, getur öðlast rétt í samræmi við samninginn þótt sá réttur fari í bága við eldri óþinglýst réttindi þriðja manns. Þetta helgast af þeim áreiðanleika sem þinglýsingabækur hafa að lögum.35. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga hefur sá þinglýsta eignarheimild sem þinglýsingabók nefnir eiganda á hverjum tíma. Af þessu leiðir að þriðja manni er yfirleitt óhætt að eiga skipti við þinglýstan eiganda vegna eignar og má í þeim efnum meðal annars vísa til 34. gr. laganna um heimild til að taka við greiðslum. Jafnframt þarf grandlaus viðsemjandi þinglýsts eiganda venjulega ekki að sæta þeirri mótbáru að heimildarbréf fyrirrennara hans sé ógilt, sbr. 33. gr. laganna. Í samræmi við þetta verður skjal ekki fært í fasteignabók ef útgefanda þess brestur þinglýsta heimild til að ráðstafa eign á þann veg er í því greinir eða hann skortir skriflegt samþykki þess er slíkrar heimildar nýtur, sbr. 1. mgr. 24. gr. laganna. Það sem hér er rakið hefur verið nefnt áreiðanleiki þinglýsingabóka á jákvæða vísu.36. Í þinglýsingareglum felst einnig að ganga má út frá því að þinglýsingabók greini frá tilvist allra réttinda yfir eign og því þurfi grandlaus þriðji maður ekki að virða réttindi sem ekki koma fram í bókinni. Þetta má leiða af 1. mgr. 29. gr. laganna en þar segir að réttindum yfir fasteign skuli þinglýsa svo að þau haldi gildi gegn þeim sem reisa rétt sinn á samningum um eignina og gegn skuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign. Hefur þetta verið nefnt áreiðanleiki þinglýsingabóka á neikvæða vísu.37. Áreiðanleiki þinglýsingabóka sætir ákveðnum takmörkum og má meðal annars leiða þær af reglum 15. gr. þinglýsingalaga um forgangsáhrif þinglýsinga. Þau áhrif teljast frá þeirri tímasetningu þegar skjal er afhent til þinglýsingar, enda sé það tækt til þinglýsingar. Hliðstæð regla var áður í 8. gr. eldri laga nr. 30/1928 um þinglýsing skjala og aflýsing. Hér eru áhrifin miðuð við afhendingu skjals til þinglýsingar en ekki færslu þess í þinglýsingabók. Af því leiðir að þinglýsingargildi skjals helst þótt það sé ekki fært í þinglýsingabók og gengur það framar ósamrýmanlegu skjali sem síðar var afhent og var á þeim tíma í samræmi við þinglýsingabók.38. Með þinglýsingu skiptayfirlýsingarinnar 16. júní 1939 var ráðstöfun á jörðinni Bjarnastöðum aflað réttarverndar. Í ráðstöfuninni fólst, eins og rakið hefur verið, að Baldur Öxdal fékk þriðjungshlut í Austaralandi og helmingshlut í Bjarnastöðum. Áður hafði hann gert samning 2. nóvember 1936 við Nýbýlastjórn ríkisins um stofnun nýbýlis á þessum jarðarhlutum en það hafði fengið nafnið Sigtún. Áfrýjandi leiðir rétt sinn frá þessari eignarheimild með óslitinni röð þinglýstra afsala frá Baldri til Gunnars Andrésar Jóhannssonar, eiginmanns áfrýjanda. Á því leikur enginn vafi að með þessum ráðstöfunum á Sigtúnum, sem hér hafa verið raktar, var ætlunin sú að ráðstafa á hverjum tíma óskiptum eignarhlutum afsalsgjafa í jörðunum Austaralandi og Bjarnastöðum.39. Skiptayfirlýsingin 16. júní 1939 var upphaflega færð á viðeigandi stað í þinglýsingabók með upplýsingum um jarðirnar Austaraland og Bjarnastaði. Þegar síðar var tekin upp lausblaðabók fengu Sigtún sérblað þótt þeim hefði ekki verið afmarkað sérstakt land og því ekki um sjálfstæða fasteign að ræða. Í stað þess hefði að réttu lagi áfram átt að færa upplýsingar um eignarhald býlisins og ráðstafanir á því á blöð jarðanna Austaralands og Bjarnastaða. Að því er varðaði Bjarnastaði var Bjarni Benediktsson einn tilgreindur eigandi á blaði fyrir þá eign og ekkert getið sameiganda hans á hverjum tíma eftir því sem Sigtúnum hafði verið ráðstafað. Í þeim efnum var ófullnægjandi eftirfarandi skráning í dálki fyrir athugasemdir: „1/2 Bjarnastaða að fornu 1/2 nú Sigtún“. Í þeirri skráningu gat hvorki falist að jörðinni hefði verið skipt né að hún væri í sérstakri sameign Bjarna og eiganda Sigtúna. Þessi skráning hafði heldur engin áhrif við síðari þinglýsingar eins og rakið hefur verið.40. Umræddur annmarki við þinglýsingu á hálfri jörðinni Bjarnastöðum, sem var upphaflega í eigu Baldurs Öxdals, breytir engu um þá réttarvernd sem aflað hafði verið fyrir þeim hlut í jörðinni með þinglýsingu skiptayfirlýsingarinnar 16. júní 1939. Forgangsáhrifin miðast við afhendingu skjalsins til þinglýsingar en af því leiðir að þau réttindi ganga framar rétti sem stefndu fengu síðar með afsali til þeirra 14. júní 1981 er afhent var til þinglýsingar 19. sama mánaðar, sbr. 15. gr. og 1. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga. Um þetta má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 4. febrúar 2010 í máli nr. 237/2009. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þá málsástæðu þeirra að þau hafi fyrir traustfang öðlast eignarrétt að allri jörðinni.Hefð41. Stefndu reisa kröfu sína um sýknu einnig á því að þau hafi öðlast eignarrétt að allri jörðinni á grundvelli hefðar, sbr. lög nr. 46/1905. Halda þau því fram að þegar málið var höfðað í héraði 12. ágúst 2019 hafi verið liðinn fullur hefðartími með meira en 20 ára óslitnu eignarhaldi þeirra á jörðinni.42. Áfrýjandi hefur vefengt að eigandi eignar í sérstakri sameign geti unnið hefð á hluta sameiganda síns. Fyrir hendi er engin almenn lagaregla sem stendur í vegi hefðar við þær aðstæður en annað getur leitt af sérreglum um tiltekin réttindi, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Jafnframt hefur Hæstiréttur fallist á hefð þótt eign hafi verið í sérstakri sameign, sbr. dóm réttarins 9. nóvember 2006 í máli nr. 386/2006. Einnig var í dómi réttarins 13. desember 2007 í máli nr. 152/2007 talið að þetta atriði stæði ekki í vegi hefðar en henni var hins vegar hafnað af öðrum ástæðum. Þótt ekki sé útilokað samkvæmt þessu að eigandi eignar í sérstakri sameign geti unnið hefð á hlut meðeiganda síns er þess að gæta að yfirleitt geta not eins eiganda á sameign ekki skapað honum eignarrétt á grundvelli hefðar og samhliða rutt rétti sameiganda úr vegi. Er þá til þess að líta að hverjum sameiganda eru heimilar tilteknar ráðstafanir og nýting sameignar án þess að þurfa að ráðfæra sig við sameigendur sína eða afla samþykkis þeirra, meirihluta eða allra. Skiptir þar mestu nýting og ráðstafanir sem fram geta farið sameigendum að bagalausu. Eigi sameigandi þannig að geta unnið hefð á fasteign, eins og reynir á í þessu máli, verður nýting hans að vera umfram það sem leiðir af almennum reglum um sérstaka sameign og því verða gerðar enn ríkari kröfur en ella svo að fullnægt verði skilyrðum hefðar um eignir í slíku eignarhaldi.43. Að framangreindum sjónarmiðum gættum um þá sérstöku stöðu sem uppi var vegna sameignarhalds Bjarnastaða árið 1981, þegar stefndu var afsöluð jörðin, ber þessu næst að víkja að skilyrðum hefðar í 2. gr. laga nr. 46/1905. Með hliðsjón af atvikum málsins verður fyrst fjallað um huglæga afstöðu stefndu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna, en síðan um hlutlægan áskilnað, sbr. 1. mgr. 2. gr. þeirra.44. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að stefndu hafi ekki getað unnið hefð að helmingi jarðarinnar vegna vitneskju þeirra um rétt eiganda Sigtúna. Af þeirri ástæðu sé ekki fullnægt huglægum skilyrðum hefðar. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 verður hefð ekki unnin ef maður hefur náð umráðum eignar með glæp eða óráðvandlegu atferli. Þessi áskilnaður hefur í síðari dómaframkvæmd verið túlkaður á þann veg að bein vitneskja um réttmætt eignartilkall annars manns standi hefð í vegi en óverulegt gáleysi geri það ekki. Um þetta má meðal annars vísa til dóma Hæstaréttar 11. desember 1987 í máli nr. 83/1986 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1656, 11. október 2001 í máli nr. 80/2001 og fyrrgreindan dóm í máli nr. 152/2007.45. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið var Bjarni Benediktsson einn tilgreindur eigandi Bjarnastaða í þinglýsingabókum þegar stefndu festu kaup á jörðinni 14. júní 1981. Jafnframt var hún öll seld með kaupsamningi og afsali þann dag og afsalinu þinglýst 19. sama mánaðar án athugasemda um að seljanda skorti heimild til að ráðstafa hálfri jörðinni. Við meðferð málsins í héraði gaf skýrslu Stefán Vignir Skaftason, sem samdi umrædd skjöl, en hann var um árabil formaður Jarðanefndar Suður-Þingeyjarsýslu og mun oft hafa komið í hans hlut að annast slíka skjalagerð. Fyrir dómi staðhæfði hann að ekkert hefði komið fram við kaupin um réttindi eiganda Sigtúna til Bjarnastaða enda hefði þá ekki verið gengið frá kaupunum með þessu móti. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti gaf síðan skýrslu Sigtryggur Pálsson, sem var eigandi Sigtúna þegar stefndu keyptu Bjarnastaði, en hann ritaði bæði undir kaupsamninginn og afsalið sem vitundarvottur. Aðspurður kvaðst hann ekki muna hvort til tals hefði komið við kaupin að Bjarnastaðir væru að hálfu leyti í hans eigu. Hann hafði þó beint tilefni til að vekja máls á því þegar hann var viðstaddur samningsgerðina og vottaði skjöl sem báru skýrlega með sér að allri jörðinni væri ráðstafað.46. Að því virtu sem hér hefur verið rakið er ósannað að stefndu hafi verið í vondri trú um rétt sinn til allrar jarðarinnar þegar þau festu kaup á henni og fengu hana afhenta 20. júní 1981. Í því tilliti breytir engu þótt stefndu kannist við að hafa við kaupin fengið upplýsingar um að Sigtryggur hefði ræktað upp og nýtt spildu á jörðinni, enda gat sú hagnýting í ljósi atvika við samningsgerðina ekki gefið tilefni til að ætla eða kanna nánar hvort hann ætti bein eignarréttindi að jörðinni. Þvert á móti rennir þetta stoðum undir að stefndu hafi fremur verið í góðri trú um rétt sinn til allrar jarðarinnar, enda hefði ella ekki verið ástæða til að upplýsa þau um tilgreinda hagnýtingu hluta hennar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefndu hafi eftir þetta tímamark og fram til þess tíma þegar Gunnar Andrés Jóhannsson eignast jörðina á árinu 2009 fengið vitneskju um að eignarhald þeirra kynni að sæta slíkri takmörkun. Verða stefndu því talin uppfylla huglæg skilyrði hefðar, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905, en sönnunarbyrði um að þeim sé ekki fullnægt hvílir á þeim sem vefengir hefð.47. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 er skilyrði fyrir hefð á fasteign 20 ára eignarhald. Í því felst að sá sem hefðar eign hafi haft svo víðtæk umráð fasteignar að þau bendi til beins eignarréttar. Jafnframt þarf hann að hafa útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Frá því stefndu fengu Bjarnastaði afhenta 20. júní 1981 hafa þau setið jörðina og stundað þar búskap. Jafnframt hafa þau frá sama tíma talið eignina fram til skatts og greitt af henni gjöld. Einnig hafa þau staðið í framkvæmdum á jörðinni og reistu á henni virkjun á árunum eftir síðustu aldamót. Enn fremur hafa þau margsinnis veðsett jörðina án athugasemda um að skort hafi samþykki sameiganda að jörðinni. Þá hefur áfrýjandi ekki rennt neinum stoðum undir að ólíku gegni um mismunandi svæði jarðarinnar með tilliti til umráða þannig að stefndu hafi ekki haft þau að hluta hennar eða útilokað aðra frá þeim. Þvert á móti sýnist jörðin hafa verið nýtt með þeim hætti sem unnt hefur verið á hverjum tíma, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 80/2001 og dóm réttarins 14. október 2004 í máli nr. 193/2004.48. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að umrædd hagnýting jarðarinnar og ráðstafanir varðandi hana hafi með öllu verið átölulausar og án nokkurrar aðkomu af hálfu fyrri eigenda Sigtúna sem Gunnar leiddi rétt sinn frá þegar hann eignaðist Sigtún með afsali 31. desember 2009. Búskap lauk í Sigtúnum 1985 og af hálfu áfrýjanda hefur ekki annað verið nefnt til sögunnar um möguleg afnot eigenda þeirra af landi Bjarnastaða eftir þann tíma en útivist og rjúpnaveiði. Ekkert liggur hins vegar fyrir um umfang eða tilhögun þess. Jafnframt hefur með engu móti verið gert sennilegt að fyrri eigendur Sigtúna hafi í nokkru tilliti komið fram gagnvart stefndu vegna jarðarinnar og hagnýtingar hennar í krafti sameignar að jörðinni og verður því að leggja til grundvallar að umráð stefndu og nýting hafi verið rýmri en leiðir af rétti þeirra til nýtingar eignar í sérstakri sameign.49. Samkvæmt öllu þessu höfðu stefndu haft Bjarnastaði alla í óslitnu eignarhaldi í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 í meira en 20 ár frá afhendingu jarðarinnar 20. júní 1981 þar til Gunnar vefengdi eignarhald þeirra eftir að hann fékk afsal fyrir Sigtúnum í árslok 2009.50. Af hálfu áfrýjanda hefur því verið hreyft að hefð verði ekki unnin á fasteign ef 18. gr. þinglýsingalaga eigi við þannig að réttindi eftir fyrr þinglýstu skjali þurfi að víkja fyrir síðar þinglýstum réttindum. Á þetta verður ekki fallist enda er slíkan fyrirvara hvergi að finna í lögum. Eftir framansögðu verður því fallist á með stefndu að þau hafi unnið hefð á jörðinni í heild sinni en af því leiðir að ekki þarf að fjalla um varnir þeirra á grundvelli 18. gr. þinglýsingalaga.51. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um að sýkna stefndu af kröfu áfrýjanda um að hún eigi helming alls lands Bjarnastaða á móti stefndu. Einnig verða staðfest ákvæði dómsins um málskostnað og gjafsókn.52. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Um gjafsókn fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Vigdís Þórarinsdóttir, greiði 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Halldórs Svans Olgeirssonar og Elínar Maríusdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talið málflutningsþóknun lögmanns þeirra 1.200.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=0bf5cf18-1812-495c-9c1c-d00cb521b493&verdictid=2aa4e681-d060-4fc2-9c28-a0cfe55920b6
|
Mál nr. 537/2017
|
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðuneytisins um að framselja X til Póllands. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæran hafði borist héraðsdómi eftir að frestur 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna, var liðinn.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og KarlAxelsson. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. ágúst2017, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðuneytisins frá 13. júní sama árum að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr.13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmtupphafsmálslið 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 24.gr. laga nr. 13/1984, er kærufrestur þrír sólarhringar og byrjar hann að líðafrá því aðili fékk vitneskju um úrskurð. Tók fresturinn að líða þegar viðuppkvaðningu hins kærða úrskurðar, þar sem varnaraðila hafði verið tilkynnt aðúrskurður yrði þá upp kveðinn. Kærufrestur var því liðinn þegar kæra barst héraðsdómi.Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti.Eftir2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun réttargæslumanns varnaraðila, sem ákveðin er að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun réttargæslumanns varnaraðila,Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. ágúst 2017I Með bréfiríkissaksóknara 6. júlí sl. var vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur kröfuvarnaraðila, X, um að skorið verði úr um það hvort skilyrði laga um framsalværu fyrir hendi vegna ákvörðunar dómsmálaráðuneytisins 13. júní 2017, en þarvar fallist á beiðni pólskra dómsmálayfirvalds um að framselja varnaraðila. Umlagaheimild var í þessu efni vísað til II. kafla laga nr. 13/1984, um framsalsakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, og til 1. mgr. 2. gr. laga nr. 88/2008,um meðferð sakamála. Af hálfusóknaraðila er þess krafist að ákvörðun dómsmálaráðuneytisins frá 13. júní2017, um að framselja varnaraðila til Póllands, verði staðfest. Af hálfuvarnaraðila er þess krafist að framsalskröfunni verði hafnað. Þá er krafistréttargæsluþóknunar úr ríkissjóði að mati dómsins að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts.II Í máli þessuer leitað endurskoðunar á ákvörðun dómsmálaráðuneytisins 13. júní 2017 þar semfallist var á beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um að framselja varnaraðila tilPóllands. Í upphafi munu pólsk yfirvöld hafa lýst eftir varnaraðila í Schengenupplýsingakerfinu. Varnaraðili var í kjölfarið boðaður til skýrslutöku hjálögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 18. nóvember 2016. Þar staðfesti hann aðlýsingin og handtökuskipun sem henni fylgdi ættu við hann. Hann kannaðist hinsvegar ekki við þau tilvik sem voru tilefni handtökuskipunarinnar. Varnaraðilivar því næst úrskurðaður í farbann. Hefur hann sætt farbanni síðan þá, nú síðastmeð úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2017, en farbann samkvæmt þeimúrskurði fellur úr gildi 8. september nk. Í framhaldi afþessu bárust tvær framsalsbeiðnir frá pólskum dómsmálayfirvöldum, annars vegarfrá saksóknara í Bialystok 25. nóvember 2016 og hins vegar frá saksóknara íVarsjá 29. sama mánaðar. Í fyrrgreindu beiðninni er óskað framsals ávarnaraðila með vísan til Evrópuráðssamnings um framsal sakamanna. Þar kemurfram að til meðferðar hjá saksóknaraembættinu sé mál nr. [...] þar semvarnaraðili sé grunaður um refsiverða háttsemi sem þar er lýst í þremur liðum.Í fyrsta lagi kemur þar fram að varnaraðili sé grunaður um rán 18. febrúar 2004í [...], í félagi við aðra nafngreinda einstaklinga, með því að veitast aðtilgreindum manni með ofbeldi með þeim afleiðingum að hann hlaut áverka ávinstri augabrún, marbletti á vinstri handlegg og bólgið auga. Varnaraðili erþar borinn sökum um að hafa, ásamt hinum einstaklingunum, tekið [...] bifreiðað andviði 60.000 PLN sem og skráningarskjöl tveggja annarra tilgreindrabifreiða. Í beiðninni kemur fram að háttsemi þessi varði við 1. mgr. 280. gr.pólskra hegningarlaga. Í öðru lagi er varnaraðila gefið að sök rán í Varsjá, ífélagi við aðra, með því að veitast að nafngreindri konu 31. mars 2004 meðofbeldi þar til hún varð hjálparvana og síðan tekið tösku sem innihélt 24.000PLN, eins og nánar er lýst í beiðninni. Þar kemur fram að háttsemi þessi varðivið 1. mgr. 280. gr. pólskra hegningarlaga. Í þriðja lagi segir í beiðninni aðvarnaraðili sé grunaður um rán, í félagi við aðra, sem framið var 9. febrúar2002 í Varsjá með því að hóta nafngreindum starfsmönnum tilgreindrar heildsölumeð skotvopni og taka 44.750 PLN til tjóns fyrir heildsöluna auk farsíma einsstarfsmannanna, eins og nánar er lýst í beiðninni. Fram kemur að háttseminvarði við 2. mgr. 280. gr. pólskra hegningarlaga. Í beiðninni er því lýst að A,sem sagður er vitorðsmaður varnaraðila í framangreindum brotum, hafi ítrekaðlýst þátttöku varnaraðila í þeim. Þá hafi vitni staðfest framburð A. Síðariframsalsbeiðninni 29. nóvember 2016 er einnig reist á fyrrgreindumEvrópuráðssamningi. Þar kemur fram að saksóknaraembættið í Varsjá hafi tilmeðferðar mál nr. [...], þar sem varnaraðili sé grunaður um refsiverða háttsemisem er nánar lýst í fimm töluliðum. Í fyrsta lagi rán 2. ágúst 2004 í [...],nálægt Varsjá, í félagi við aðra nafngreinda einstaklinga og í skipulagðribrotastarfsemi, með því að veitast að nafngreindum manni með hótunum og ofbeldiog haft af honum að minnsta kosti 90.000 bandaríkjadollara í reiðufé ásamtfarsíma að andvirði 700 PLN, eins og nánar er lýst í beiðninni. Kemur þar framað brotið varði við 1. mgr. 280. gr., sbr. 1. mgr. 65. gr. pólskrahegningarlaga. Í öðru lagi fíkniefnabrot með því að hafa ótilgreindan dag í lokjanúar og byrjun febrúar 2005, í félagi við aðra nafngreinda einstaklinga og ískipulagðri brotastarfsemi, dreift einu kílógrammi af amfetamíni í sölu- ogágóðaskyni í Varsjá, eins og nánar er lýst í beiðninni. Fram kemur í beiðninniað brotið varði við 1. og 3. mgr. 56. gr. pólsku fíkniefnalaganna, sbr. 1. mgr.65. gr. pólsku hegningarlaganna. Í þriðja lagi tilraun til ráns 2. júní 2004 íVarsjá með því að hafa, í félagi við aðra nafngreinda einstaklinga og ískipulagðri brotastarfsemi, veist að nafngreindum manni með hótunum og ofbeldií því skyni að fá hann til þess að afsala sér eignum, einkum tveimur bifreiðum,sem er nánar lýst í beiðninni, auk reiðufjár sem nam 50.000 PLN, en án árangursþar sem maðurinn náði að flýja. Í beiðninni segir að brotið varði við 1. mgr.13. gr. og 1. mgr. 65. gr. pólskra hegningarlaga. Í fjórða lagi fjársvik meðþví að hafa, í félagi við aðra nafngreinda einstaklinga og í skipulagðribrotastarfsemi, sviðsett 27. október 2004 innbrot í bílskúr í [...]íbúðabyggingunni í [...], og þjófnað á [...] bát að andvirði 30.000 PLN, í þvískyni að svíkja út vátryggingabætur úr tryggingu farartækisins hjá tilgreinduvátryggingarfélagi, eins og nánar er lýst í beiðninni. Fram kemur að brotiðvarði við 1. mgr. 298. gr., sbr. 1. mgr. 65. gr. pólskra hegningarlaga. Ífimmta og síðasta lagi er varnaraðila gefin að sök þátttaka í skipulögðumbrotasamtökum á tímabilinu maí 2004 til júní 2006 í Varsjá, [...] og annarsstaðar á því svæði, en markmið samtakanna hafi falið í sér auðgunarbrot, einsog fjárkúgun og vopnuð rán, auk líkamsárása og frelsissviptinga sem og söluskotvopna og sölu og dreifingu fíkniefna, eins og nánar er lýst í beiðninni. Erbrot þetta talið varða við 2. mgr. 258. gr. pólskra hegningarlaga. Íframsalsbeiðninni kemur fram að ástæða þess að varnaraðili sé talinn viðriðinnbrotin sé einkum framburður tveggja annarra einstaklinga sem aðild áttu aðþeim, þeirra B og A. Er þar talið að framburður þeirra veiti sterkar líkur áþví að varnaraðili hafi gerst sekur um þau brot sem honum eru gefin að sök. Í málinuliggur fyrir úrskurður héraðsdómara í Varsá frá 13. október 2009 um aðvarnaraðili skuli hnepptur í 14 daga varðhald í kjölfar handtöku hans. Á þeimforsendum hafi saksóknari í Varsjá gefið út eftirlýsingu á hendur varnaraðila16. október 2009. Bæði úrskurður héraðsdómara og eftirlýsingin liggja fyrir ímálinu í enskri þýðingu. Í málinuliggur einnig fyrir úrskurður héraðsdómara Bialystok 30. júní 2011 þess efnisað varnaraðili skuli sæta 14 daga varhaldi í kjölfar handtöku. Á þeim grunnihafi saksóknari í Bialystok gefið út eftirlýsingu á hendur varnaraðila annarsvegar 2. ágúst 2011 og hins vegar 24. nóvember 2016. Tilefni þess að eftirhonum var lýst í seint á árinu 2016 var að í fyrri eftirlýsingunni var ekkivikið að þeirri háttsemi sem varnaraðili er grunaður um að hafa framið 9.febrúar 2002, sbr. lýsingu í framsalsbeiðni í þriðja lið. Þessi gögn liggjafyrir í málinu í enskri þýðingu, en þau fylgdu framsalsbeiðninni. Auk þessaragagna fylgdu beiðnunum viðeigandi lagaákvæði á pólsku og ensku ásamt ljósmyndaf varnaraðila. Þá er evrópsk handtökuskipun meðal gagna málsins. Eftir aðframsalsbeiðnirnar bárust íslenskum yfirvöldum var varnaraðila kynnt efniþeirra 5. janúar 2017. Upplýsti varnaraðili þá að hagir hans væru óbreyttir, enað fjölskylda hans liði illa yfir málinu. Þvertók hann fyrir að hafa gerstsekur um þau brot sem honum voru gefin að sök og hafnaði framsalsbeiðnunum. Þáneitaði hann því sem þar kæmi fram að hann hefði verið í felum. Kvaðst hannhafa verið á Íslandi í tíu ár, dvalið hér löglega og aldrei verið í felum. Framkemur í gögnum málsins að efni 7. gr. laga nr. 13/1984 hafi verið kynnt fyrirvarnaraðila við yfirheyrsluna auk þess sem honum voru veittar leiðbeiningar umframvindu málsins og rétt hans til þess að leita úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur um það hvort skilyrði laga fyrir framsali væru fyrir hendi efráðuneytið kæmist að þeirri niðurstöðu að hann skyldi framseldur til Póllands. Ríkissaksóknarisendi innanríkisráðuneytinu gögn málsins ásamt álitsgerð 16. mars 2017 umlagaskilyrði framsals. Í álitsgerðinni er komist að þeirri niðurstöðu aðefnisskilyrði laga nr. 13/1984 væru uppfyllt. Þannig lytu báðar beiðnirnar aðbrotum sem gætu varðað meira en eins ár fangelsi samkvæmt íslenskum lögum, sbr. 1. mgr. 3. gr.laganna. Þá lægju fyrir úrskurðir dómara í Póllandi um 14 daga varhaldvarnaraðila í kjölfar handtöku hans og því væri skilyrði 2. mgr. 3. gr. lagannaeinnig fyrir hendi. Þá væri ekkert fram komið í málinu sem gæfi til kynna aðgrunur um refsiverða háttsemi varnaraðila fullnægði ekki grunnreglum íslenskralaga um rökstuddan grun, refsiverða háttsemi eða lögfulla sönnun sakar, sbr. 5.mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Í álitsgerðinni er bent á að ætluð brot, semtiltekin væru í töluliðum 1, 3, 4 og 5 í framsalsbeiðni 29. nóvember 2016, ogöll brotin sem tilgreind væru í framsalsbeiðni 25. nóvember 2016 væru fyrndsamkvæmt íslenskum lögum. Hins vegar væri brot sem tiltekið væri í tölulið 2 íframsalsbeiðninni 29. nóvember 2016 ófyrnt að íslenskum lögum. Því næst errakið að samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984 skyldu pólsk lög gilda um roffyrningarfrests. Samkvæmt 102. gr. pólsku hegningarlaganna rofnaði hann þegarmálsmeðferð gegn viðkomandi hæfist. Af gögnum málsins mætti ráða að málsmeðferðvegna brota sem lýst væri í framsalsbeiðni 29. nóvember 2016 hefði hafist ísíðasta lagi 16. október 2009 þegar varnaraðili hefði verið eftirlýstur af saksóknara,þ.e. innan fyrningarfrests umræddra brota. Þá hefði málsmeðferð hafist vegnabrota sem lýst væri í framsalsbeiðni 25. nóvember 2016 annars vegar 2. ágúst2011 í síðasta laga varðandi liði I og II, og hins vegar 24. nóvember 2016varðandi brot sem lýst væri í III lið í framsalsbeiðninni. Af þessu leiddi aðfullnægt væri ákvæði 1. mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984 um að brotin væru ófyrnd.Jafnframt var komist að þeirri niðurstöðu að 8. og 10. gr. laga nr. 13/1984stæðu ekki í vegi fyrir framsali. Þá teldust formskilyrði 12. gr. sömu lagauppfyllt. Eins og framhefur komið tók dómsmálaráðuneytið ákvörðun þess efnis að fallast áframsalsbeiðni pólskra yfirvalda 13. júní 2017. Í niðurstöðukaflaákvörðunarinnar er fjallað um hvort aðstæður, sem lýst er í 7. gr. laga nr.13/1984, ættu við í málinu þannig að efni væri til þess að synja um framsal afmannúðarástæðum. Þar segir orðrétt eftirfarandi:Ráðuneytið hefur lagtheildstætt mat á aðstæður varnaraðila með tilliti til sjónarmiða 7. gr. laganr. 13/1984. Varnaraðili er 40 ára pólskur ríkisborgari sem verið hefurbúsettur hér á landi frá árinu 2007. Varnaraðili á fjölskyldu hér á landi enhann er kvæntur og á eitt ungt barn. Varnaraðili hefur unnið síðan hann kom tilÍslands og starfar nú hjá fyrirtækinu [...] Að auki vinnur hann hjá [...] þarsem hann er einnig hluthafi. Varnaraðili kvað heilsufar sitt og fjölskyldunnarvera mjög gott. Þegar málsatvik eru virt heildstætt ogtekið er tillit til ákvarðana ráðuneytisins í sambærilegum málum þykja ekkinægjanlegar ástæður fyrir hendi til að réttmætt sé að synja um framsal ágrundvelli 7. gr. laga nr. 13/1984. Við það mat hefur ráðuneytið haft tilhliðsjónar að ekki má beita 7. gr. nema í alveg sérstökum tilfellum því annarsmissir framsalskerfið gildi sitt í alþjóðlegu samstarfi á sviði afbrotamála. Íþví sambandi vísar ráðuneytið m.a. til þess að varnaraðili er grunaður umhegningar- og fíkniefnalagabrot í Póllandi og hafa pólsk yfirvöld metið það svoað þau hafi hagsmuni af því að fá hann framseldan til meðferðar málanna þar ílandi. Í ákvörðuninnier einnig vísað til þess að varnaraðili hafi ekki lagt fram nein gögn tilstuðnings þeirri málsástæðu sinni að hann væri hafður fyrir rangri sök. Þá berisamkvæmt athugasemdum við 5. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 að leggja erlendandóm eða ákvörðun um handtöku eða fangelsum til grundvallar við meðferð áframsalsmáli. Neitun varnaraðila á sakargiftum leiddi út af fyrir sig ekki tilþess að íslensk yfirvöld krefðust frekari sönnunargagna. Þá var það matráðuneytisins að fjölskylduhagir varnaraðila gætu einir og sér ekki leitt tilsynjunar á framsali á grundvelli 7. gr. laga nr. 13/1984. Í greinargerðríkissaksóknara er framangreindum málsatvikum og ákvörðunum lýst. Tekið er framað sakavottorð varnaraðila sé hreint og hann hafi engin ólokin mál í kerfilögreglu. Ákvörðun ráðuneytisins hafi verið kynnt varnaraðila 30. júní 2017 hjálögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Samdægurs hafi varnaraðili krafistúrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Um skilyrðiframsals samkvæmt I. og II. kafla laga nr. 13/1984 vísar ríkissaksóknari tilfyrrgreindrar álitsgerðar frá 16. mars 2017 sem og til ákvörðunardómsmálaráðuneytisins 13. júní 2017.III Af hálfuvarnaraðila er á því byggt að hann sé saklaus af þeim ætluðu brotum sem pólskyfirvöld reisa framsalskröfur sínar á. Varnaraðili byggir einnig á því aðhagsmunir varnaraðila af því að vera ekki framseldur séu ríkari en hagsmunirpólskra yfirvalda af því að fá hann framseldan. Er á því byggt að réttinum beriað leggja mat á þessa hagsmuni. Aðstæður varnaraðila séu með þeim hætti að hannhafi verið búsettur hér á landi í tæp ellefu ár og hafi stundað hér vinnu allanþann tíma. Hann hafi ávallt staðið skil á opinberum gjöldum, tekið þátt íþjóðfélaginu og verið góður og gegn þegn hér á landi. Varnaraðili eigi fimm áragamla stúlku sem hafi fæðst á Íslandi. Þá sé varnaraðili í hjúskap. Kveður hanneiginkonu sína haldna kvíða og að hún fái stundum kvíðaköst. Hún sé undir læknishendivegna þessa og taki kvíðastillandi lyf samkvæmt læknisráði. Varnaraðili leggurfram læknisvottorð þessu til stuðnings. Þá vísar varnaraðili til þess að þauhjónin eigi íbúð að [...] í Hafnarfirði þar sem þau búi. Þau greiði af tveimuráhvílandi fasteignalánum sem muni fara í vanskil verði varnaraðili framseldur.Fari svo blasi við að fasteignin verði seld nauðungasölu, enda hafi eiginkonavarnaraðila enga burði til þess að standa í skilum. Framsal nú myndi því raskaaðstæðum varnaraðila verulega og hljóti það að vega þyngra en hagsmunir pólskrayfirvalda af því að fá varnaraðila framseldan vegna gamalla, ætlaðra brotavarnaraðila, sem hann neiti að hafa framið. Í þessusambandi leggur varnaraðili áherslu á að fimmtán ár séu liðin frá því að fyrstaætlaða brotið eigi að hafa verið framið og ellefu ár frá því að það síðastaeigi að hafa átt sér stað. Þá leggur varnaraðili fram sakavottorð sitt fráPóllandi sem beri með sér að hann hafi aldrei brotið af sér þar í landi. Bendirhann á að sú staðreynd samrýmist varla því að hann eigi að hafa verið meðlimurí glæpasamtökum. Jafnframt tekur varnaraðili fram að hann hafi komið tilÍslands í góðri trú, en hann hafi ekki verið að flýja réttvísina í Póllandi.Hann hafi ekki verið eftirlýstur af pólskum yfirvöldum við komuna til Íslandsog kveðst hann ekki hafa farið huldu höfði á hér á landi. Þegar íslensklögregluyfirvöld hafi haft samband við hann hafi það komið honum í opnaskjöldu. Hafi hann talið að engin sakamál gegn honum hafi verið óafgreidd í Póllandi.Þá veki það furðu að pólsk yfirvöld hafi ekki sett sig í samband við hann allanþann tíma sem varnaraðili hafi dvalið hér á landi. Varnaraðilileggur áherslu á að ráðuneytinu beri að gæta meðalhófs þegar ákvarðanir eruteknar um framsal. Telur hann að meðalhófs hafi ekki verið gætt þegar fallisthafi verið á framsalsbeiðni pólskra yfirvalda.IV Samkvæmt 1.mgr. 1. gr. laga nr. 13/1984 er heimilt að framselja mann sem er grunaður,ákærður eða dæmdur í erlendu ríki fyrir refsiverðan verknað að fullnægðumskilyrðum laganna. Framsalsbeiðni pólskra yfirvalda er reist á Evrópusamningium framsal sakamanna frá árinu 1957 sem Ísland fullgilti árið 1984 og Póllandárið 1993. Samkvæmt þeim samningi eru aðilar hans skuldbundnir til framsals aðfullnægðum tilteknum skilyrðum. Eins og rakiðhefur verið liggja fyrir í málinu tvær beiðnir pólskra yfirvalda þar sem fariðer fram á að varnaraðili verði framseldur vegna gruns um að hann hafi gerstsekur um samtals átta brot á pólskum hegningarlögum. Gerð er grein fyrirbrotunum í beiðnunum og hefur þeim verið lýst hér að framan. Öll brotin varðafangelsi í meira eitt ár samkvæmt íslenskum lögum og því eru uppfyllt skilyrði1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Varnaraðilihefur kannast við að framsalsbeiðnin beinist að sér en neitar að hafa gerstsekur um þau brot sem þar er lýst. Í framsalsbeiðnunum kemur fram að grunur umaðild varnaraðila að umræddum brotum sé m.a. reistur á framburði annarrasakborninga í þessum málum auk vitna. Í málinu liggja fyrir úrskurðir héraðsdómaraí Póllandi þar sem varnaraðila er gert að sæta varðhaldi í kjölfar handtöku.Skilyrðum 2. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 er því fullnægt og engin rökstuddástæða er til að ætla að beiðnin fullnægi ekki grunnreglum íslenskra laga umrökstuddan grun, refsiverða háttsemi eða lögfulla sönnun, sbr. 5. mgr. 3. gr.laga nr. 13/1984. Varnaraðilihefur ekki byggt á því að 9. gr. laga nr. 13/1984 standi í vegi fyrir framsali,en með vísan til 2. mgr. ákvæðisins verður að leggja til grundvallar aðfyrningarfrestur brotanna hafi, í samræmi við pólsk lög, rofnað á þeim tíma semfram kemur í álitsgerð sóknaraðila til ráðuneytisins. Fallist er á meðsóknaraðila að ætluð sök varnaraðila sé af þessum sökum ófyrnd í öllum tilvikumþannig að 1. mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984 standi ekki í vegi fyrir framsalihans. Á því er byggtaf hálfu varnaraðila að synja beri um framsal á grundvelli þeirra atriða semkomi í 7. gr. laga nr. 13/1984. Í ákvæðinu segir að í sérstökum tilvikum megisynja um framsal ef mannúðarástæður mæla gegn því svo sem aldur, heilsufar eðaaðrar persónulegar aðstæður. Í ákvörðun dómsmálaráðuneytisins 13. júní sl. erfjallað um það hvort slíkar aðstæður séu fyrir hendi og hvort þær eigi að valdaþví að synja beri um framsal varnaraðila. Eins og rakiðhefur verið, og fram kemur í ákvörðun ráðuneytisins, hefur varnaraðili veriðbúsettur hér á landi í rúm tíu og hálft ár með eiginkonu sinni og er dóttirþeirra fædd hér á landi. Þá hefur hann alla tíð verið virkur þátttakandi íatvinnulífi hér á landi, eins og þar kemur fram. Með ákvörðun ráðuneytisins vartekin rökstudd afstaða til þess hvort þessi atriði og eftir atvikum aðrarpersónulega aðstæður eigi að leiða til þess að hafna skuli framsalsbeiðnunum afmannúðarástæðum. Ekki verður betur séð en að niðurstaða ráðuneytisins hafibyggst á málefnalegum sjónarmiðum þar sem litið hafi verið heildstætt tilþeirra atriða sem þýðingu geta haft í þessu sambandi. Verður í því efni vegapersónulegar aðstæður varnaraðila og fjölskyldu hans á móti hagsmunum pólskra yfirvaldaí ljósi sakargifta. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins verða slík persónulegsjónarmið að vera sérstaklega rík til þess að þau vegi þyngra en hagsmunir ertengjast framgangi réttvísinnar í viðkomandi ríki. Ekki verðurséð að upplýsingar um heilsufar eiginkonu varnaraðila hafi legið fyrir í málinuþegar ákvörðun var tekin. Dómurinn telur að ráðuneytinu hafi þó ekki borið aðkalla sérstaklega eftir þeim upplýsingum, en varnaraðili hafði við yfirheyrsluhjá lögreglu upplýst að heilsufar hans og fjölskyldu hans væri gott. Þá telurdómurinn að þær upplýsingar breyti ekki fyrrgreindri niðurstöðu ráðuneytisins.Sama gildir um þær upplýsingar sem lagðar hafa verið fram um fjárhagsaðstæðurfjölskyldunnar. Ekki er því efni til þess að hnekkja mati ráðuneytisins um aðundantekningarregla 7. gr. laga nr. 13/1984 eigi ekki að leiða til þess aðhafna beri beiðnum pólskra yfirvalda um að varnaraðila verði framseldur tilPóllands vegna gruns um aðild hans að þeim átta brotum sem þar er lýst. Færdómurinn ekki sé að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 breytiþessari niðurstöðu. Samkvæmtframansögðu er ekkert fram komið í máli þessu sem gefur til kynna að skilyrðumfyrir framsali varnaraðila í samræmi við beiðni pólskra yfirvalda séu ekkifyrir hendi. Ákvörðun dómsmálaráðuneytisins verður því staðfest um að hannskuli framseldur til Póllands. Samkvæmt 2.mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist þóknun réttargæslumanns og annarsakarkostnaður málsins úr ríkissjóði. Með hliðsjón af umfangi málsins í heildþykir þóknun réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar hdl.,hæfilega ákveðinn 550.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Ákvörðundómsmálaráðuneytisins frá 13. júní 2017, um að framselja varnaraðila, X, tilPóllands, er staðfest. ÞóknunBrynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumannsvarnaraðila, 550.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 337/2013
|
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Vextir Viðbótarkrafa Fullnaðarkvittun
|
R og L hf. greindi annars vegar á um hvort tiltekið lán sem R hafði tekið hjá forvera L hf. teldist lán veitt í íslenskum krónum tryggt með gengi erlendra gjaldmiðla svo í bága færi við ákvæði 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og hins vegar hvernig haga skyldi uppgjöri vegna tveggja annarra lána sem L hf. taldi að væru ólögmæt gengistryggð lán. Hæstiréttur féllst á það með R að samningsform það sem notað var fyrir fyrstnefnda lánssamninginn hafi verið eins og það sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011. Þá var einnig fallist á það með R að ætlan samningsaðila hefði verið sú að greiðslur á gjalddaga lánsins yrðu í íslenskum krónum, svo sem raunin varð. Hins vegar hefði lánsfjárhæðin verið greidd út í evrum auk þess sem eftirstöðvar lánsins hefðu í öllum tilvikum verið tilgreindar í evrum í þeim fimm viðaukum sem gerðir höfðu verið við lánssamninginn. Veittu viðaukarnir vísbendingu um það að viðhorf samningsaðila að lánið hefði verið veitt í evrum og væri það til samræmis við það hvernig lánsfjárhæðin hefði verið greidd R. Að því gættu réði það ekki úrslitum að R hefði samkvæmt samningnum verið heimilt að inna afborganir af hendi í íslenskum krónum. Var því þannig hafnað að lánið færi í bága við 14., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001. Að því er varðaði tilhögun uppgjörs samkvæmt tveimur síðargreindu lánssamningunum rakti Hæstiréttur að í þremur tilgreindum dómum réttarins hefði verið áréttuð sú meginregla kröfuréttar um að kröfuhafi, sem hefði fengið minna greitt en hann hefði átt rétt til ætti kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt hefði verið. Frá meginreglunni væru þó undantekningar, m.a. um að fullnaðarkvittun gæti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glataði frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslur yrði þó af þeim sökum einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að umræddir lánssamningar hefðu verið gerðir annars vegar til tveggja ára og hins vegar til þriggja ára og skyldu þeir greiðast í einu lagi við lok þeirra, en vextir skyldu greiðast á tólf mánaða fresti. Í báðum tilvikum virtist sem R hefði greitt vexti einu sinni en ekki oftar fyrr en við uppgjör lánssamninganna. Var það mat Hæstaréttar að ekki hefði myndast slík festa við framkvæmd lánssamninganna að unnt væri að víkja frá meginreglu kröfuréttar um að L hf. hefði átt rétt á viðbótargreiðslu úr hendi R vegna vangoldinna vaxta. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu L hf.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2013. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 115.953.000 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum frá 30. apríl 2010 til 28. júní 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að teknu tilliti til innborgunar 63.665.938 krónur 4. nóvember 2011. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 16.954.244 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Landsbanki Íslands hf. veitti áfrýjanda lán á árunum 2006 og 2007 samkvæmt þremur lánssamningum sem mál þetta varðar. Fyrsta lánið samkvæmt lánssamningi nr. 5984 var veitt 25. október 2006, annað lánið 10. apríl 2007 samkvæmt lánssamningi nr. 7570 og það þriðja 10. september 2007 samkvæmt lánssamningi nr. 9310. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tók stefndi meðal annars við réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. samkvæmt framangreindum lánssamningum. Skilmálum lánanna var breytt að því er laut að gjalddögum og greiðslu vaxta með sérstökum viðaukum. Voru gerðir fimm viðaukar við lánssamning nr. 5984, einn við lánssamning nr. 7570 og tveir við þann sem bar númerið 9310. Áfrýjandi greiddi með uppgjöri, sem miðað var við 30. apríl 2010 þótt það færi fram síðar, skuld sína samkvæmt öllum þremur lánssamningunum, sem málið varðar, og einum til. Sérstakt samkomulag var gert af þessu tilefni 22. september 2010 þar sem fram kom að áfrýjandi hefði selt einkahlutafélaginu InfoCapital hluti sína Creditinfo Group hf. og kaupverðið hefði meðal annars verið greitt með yfirtöku kaupandans á skuldum áfrýjanda samkvæmt fjórum lánssamningum þar á meðal þeim þremur sem áður greinir. Í 2. gr. samkomulagsins sagði að áfrýjanda og InfoCapital ehf. væri kunnugt um að reynt hefði á þá málsástæðu fyrir dómi að lánssamningar Landsbanka Íslands hf., eins og þeir sem bankinn gerði við áfrýjanda, uppfylltu ekki skilyrði laga nr. 38/2001, án þess að dæmt hefði verið um hana fyrir Hæstarétti Íslands. Kæmi á hinn bóginn til þess að Hæstiréttur teldi að lánssamningar sem væru að öllu leyti sambærilegir að mati stefnda og þeir sem áfrýjandi gerði og samkomulagið tók til, fælu í sér ólögmæta gengistryggingu væru aðilar samkomulagsins sammála um að áfrýjanda skyldi heimilt að ráðstafa kröfu, sem hann þannig kynni að eignast, til lækkunar á skuld samkvæmt lánssamningi sem InfoCapital ehf. gerði við stefnda til fjármögnunar kaupanna. Stefndi tilkynnti áfrýjanda með bréfi 7. nóvember 2011 að lánin samkvæmt tveimur af samningunum þremur væru að mati bankans með ,,ólögmætri gengistryggingu“. Í samræmi við ákvæði laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, hefði bankinn endurreiknað lánin samkvæmt þeim lánssamningum. Við endurútreikninginn hefði verið miðað við að lánin bæru frá upphafi lægstu óverðtryggða vexti sem Seðlabanki Íslands birti, sbr. 10. gr. síðarnefndu laganna. Kom fram að endurútreikningurinn leiddi til þess að ofgreiðsla áfrýjanda samkvæmt lánssamningi nr. 7570 næmi 10.551.575 krónum en samkvæmt lánssamningi nr. 9310 næmi hún 53.114.363 krónum eða samtals 63.665.938 krónum. Var þessi fjárhæð færð sem greiðsla inn á lán InfoCapital ehf. með vísan til framangreinds samkomulags. Með bréfi stefnda 7. ágúst 2012 tilkynnti hann áfrýjanda að athugun ,,í framhaldi af niðurstöðu Hæstaréttar í máli bankans gegn þrotabúi Motormax, máli nr. 155/2011“ hefði leitt til þeirrar niðurstöðu að lán samkvæmt samningi nr. 5984 teldist ekki fara í bága við ákvæði 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu ætlaðra oftekinna greiðslna samkvæmt framangreindum þremur samningum. Eru ágreiningsefni málsins tvíþætt. Annars vegar er deilt um hvort lánið sem áfrýjandi tók 25. október 2006 samkvæmt samningi nr. 5984 teljist lán veitt í íslenskum krónum tryggt með gengi erlendra gjaldmiðla svo í bága fari við áðurgreind lagaákvæði. Hins vegar er deilt um hvernig haga skuli uppgjöri frá stefnda vegna þeirra tveggja lána, sem hann taldi sjálfur að væru ólögmæt gengistryggð lán. Hluti þessa ágreinings er jafnframt deila um hvernig haga skuli uppgjöri samkvæmt lánssamningi nr. 5984 ef hann teldist fela í sér ólögmæta gengistryggingu. II Áfrýjandi telur að lán það sem hann fékk með samningi nr. 5984 hafi verið í íslenskum krónum og bundið gengi erlends gjaldmiðils. Lánssamningurinn hafi því farið í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001. Í því sambandi bendir hann meðal annars á, að á forsíðu samningsins hafi lánsfjárhæðin verið tilgreind í íslenskum krónum. Hvergi í samningnum hafi hún verið tilgreind í hinum erlenda gjaldmiðli heldur aðeins hlutfall hans og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Hann kveður lánið hafa verið greitt út og endurgreitt í íslenskum krónum og hafi þessi greiðsluháttur verið ráðgerður í lánssamningnum. Þá hafi verið í samningnum ákvæði um myntbreytingu sem hann telur sýna að tilvísun í samningnum til erlendrar myntar hafi falið í sér ,,,,viðmið“ sem miðaðist við ,,gengisskráningu ... á íslensku krónunni“.“ Áfrýjandi leggur áherslu á að það form lánssamnings nr. 5984, sem notað var, hafi verið nákvæmlega eins og formið sem var grundvöllur ágreinings í dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011. Í þeim dómi hafi verið talið að lánið hefði verið veitt í íslenskum krónum en bundið gengi erlendra gjaldmiðla og því farið í bága við áðurnefnd lagaákvæði. Hann leggur einnig áherslu á að mesta þýðingu hafi hvernig skuldbinding um veitingu láns sé orðuð í samningnum en önnur atriði svo sem hvaða háttur sé hafður á útborgun þess og efni viðauka við lánssamninginn, þótt gerðir séu, hafi minni þýðingu. Hann bendir þó einnig á að það form, sem notað var til útfyllingar þegar lántaki óskaði eftir greiðslu á lánsfjárhæðinni hafi verið það sama og lántakinn notaði í málinu sem dæmt var með framangreindum dómi Hæstaréttar. Fallist er á með áfrýjanda að samningsform það sem notað var fyrir lánssamning nr. 5984 hafi verið, að því leyti sem hér getur skipt máli, eins og það sem var fjallað um í hæstaréttarmálinu nr. 155/2011. Þannig stóð á forsíðu samningsins: „ISK 50.000.000,- Lánssamningur“. Í meginmáli hans sagði meðal annars að áfrýjandi og og Landsbanki Íslands hf. ,,gera með sér svohljóðandi Lánssamning um fjölmyntalán til 1 árs að jafnvirði kr. 50.000.000,- ... í neðanskráðri mynt; EUR 100%. Fjárhæð gjaldmiðilsins ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirrar erlendu myntar eða jafngildi hennar í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Þá verður einnig fallist á með áfrýjanda að af grein 2.2. í lánssamningnum, sem mælti fyrir um að lántaki óskaði eftir að tilgreindur íslenskur reikningur hans hjá bankanum yrði skuldfærður fyrir afborgunum og vöxtum, að ætlan samningsaðila hafi verið sú að greiðslur á gjalddaga lánsins yrðu í íslenskum krónum. Sú varð og raunin að því leyti sem þessar greiðslur voru inntar af hendi. Svo sem fram er komið var lánssamningurinn gerður 25. október 2006. Þann dag voru tölvupóstsamskipti milli áfrýjanda og starfsmanns bankans, sem hófust með svofelldri fyrirspurn starfsmannsins til áfrýjanda: ,,Í hvaða myntkörfu viltu fá þessar 50 millur? Svar óskast sem fyrst ef það á að vera hægt að senda af stað í dag.“ Svar áfrýjanda var: ,,Evrum“. Í síðari tölvupóstsamskiptum þeirra þennan dag var staðfest að öll fjárhæðin skyldi vera í evrum. Sama dag undirritaði áfrýjandi beiðni um útborgun samkvæmt lánssamningnum. Þar sagði meðal annars á hinu prentaða formi: ,,Vinsamlegast greiðið útborgunarfjárhæð inn á neðangreindan reikning“ en svo var handskrifað á formið ,,í samræmi við meðfylgjandi skjal“. Af skjalinu, sem vísað var til, leiðir að greiðslan átti að fara fyrir milligöngu RaiffeisenZentralbank Österreich AG í Vín inn á reikning áfrýjanda nr. 36110443 við tiltekinn banka í Tbilisi, Georgíu. Á kvittun viðskiptavinar útgefinni af Landsbanka Íslands hf. sama dag sem bar heitið: ,,Erlend millifærsla“ kom fram að fjárhæðin 584.123,09 evrur miðað við gengi 85,53 hafi verið millifærð á framangreindan reikning áfrýjanda við áðurnefndan banka í Tbilisi. Á skjalinu var einnig tilgreint að heildarfjárhæð til greiðslu væri 49.960.048 krónur. Af framangreindum samskiptum við frágang lánssamningsins og þeim hætti, sem hafður var við útborgun lánsins verður ekki dregin önnur ályktun en sú, að lánsfjárhæðin hafi verið greidd áfrýjanda í evrum. Sú var ekki raunin í dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011, en þar var lánsfjárhæðin greidd út í íslenskum krónum, en á hinn bóginn var sá háttur hafður á við útborgun láns sem um var fjallað í dómi Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012. Við úrlausn um hvort samningur sé um lán í erlendri mynt, svo sem heimilt er, eða um sé að ræða lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendrar myntar hefur Hæstiréttur í dómum sínum fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þess lánssamnings þar sem skuldbindingu þeirri, sem lántaki tekst á hendur, er lýst. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis lánssamningurinn er að þessu leyti hefur verið lagt mat á atriði, sem lúta að því hvernig hann er efndur og framkvæmdur að öðru leyti. Einkum er litið til þess hvernig aðilar mega efna aðalskyldur sínar. Í því tilviki, sem hér er til úrlausnar verður lagt til grundvallar að lánsfjárhæðin hafi verið greidd út í evrum. Í þeim fimm viðaukum sem gerðir voru við lánssamninginn 30. október 2007, 10. janúar og 10. júlí 2008, 10. ágúst 2009 og 4. maí 2010 í því skyni að breyta skilmálum hans um gjalddaga höfuðstóls og vaxta voru í öllum tilvikum tilgreindar eftirstöðvar lánsins í evrum. Í engu tilviki voru eftirstöðvar tilgreindar í íslenskum krónum. Þótt fallist sé á með áfrýjanda að viðaukarnir einir og sér geti ekki breytt því hvernig upphaflega var samið um þá mynt sem lánið var í, veita þeir vísbendingar um það viðhorf samningsaðila að lánið hafi verið veitt í evrum, og er það til samræmis við það hvernig lánsfjárhæðin var greidd áfrýjanda. Að þessu gættu ræður það ekki úrslitum að áfrýjanda var samkvæmt samningnum heimilt að inna af hendi afborgarnir í íslenskum krónum. Sú var einnig framkvæmdin með endurgreiðslu lánsins, sem var grundvöllur dóms Hæstaréttar í máli nr. 66/2012, þótt samningsskilmálar hafi þar miðað við endurgreiðslu í erlendri mynt. Samkvæmt þessu verður því hafnað að lánið samkvæmt samningi nr. 5984 hafi farið í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001. III Áfrýjandi gerir kröfu um endurgreiðslu vegna oftekinna vaxta stefnda af lánum samkvæmt samningum nr. 7570 og 9310, sem stefndi hefur sjálfur viðurkennt að hafi verið veitt í íslenskum krónum en bundin gengi erlendra gjaldmiðla og því farið í bága við tilgreind ákvæði laga nr. 38/2001. Stefndi hafi við endurútreikning lánanna miðað við að þau skyldu frá upphafi bera vexti samkvæmt 4. gr. laganna, sem Seðlabanki Íslands auglýsi samkvæmt 10. gr. þeirra. Þeir séu verulega hærri en þeir LIBOR vextir að viðbættu 2,35% álagi sem lánin skyldu bera samkvæmt upphaflegum skilmálum samninganna. Áfrýjandi kveðst við greiðslu af lánunum tveimur hafa staðið skil á þeim vöxtum sem stefndi sjálfur hafi reiknað út. Hann hafi fengið tilkynningar frá stefnda um gjalddaga sem sýndu hvaða fjárhæð hann ætti að greiða í vexti í erlendum myntum. Hann hafi síðan greitt stefnda íslenskar krónur miðað við gengi erlendu myntanna á greiðsludegi og fengið kvittun fyrir. Þar hafi komið fram hvernig greiðslu hans hafi verið ráðstafað meðal annars vegna vaxta. Áfrýjandi telur að stefnda hafi borið að áskilja sér rétt til frekari vaxtagreiðslna en hann krafðist upphaflega af lánunum ef hann vildi hafa uppi slíka kröfu síðar. Áfrýjandi vísar til þess að aðilar hafi samið um að uppgjör miðaðist við 30. apríl 2010. Það hafi verið fyrir gildistöku laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, en lagabreytingin hafi öðlast gildi 29. desember 2010. Hún geti því ekki skipt máli við úrlausn þess ágreinings sem hér er til meðferðar, heldur gildi 18. gr. laganna eins og hún var fyrir breytinguna. Fyrirmæli greinarinnar leiði til þess að stefndi sé bundinn við þá innheimtu vaxta sem hann hafi sjálfur reiknað út og gefið greiðslukvittun fyrir. Almennar reglur kröfuréttar leiði til sömu niðurstöðu. Áfrýjandi kveður atvik þessa máls, að því leyti sem hér hafi þýðingu, vera sambærileg þeim sem Hæstiréttur hafi dæmt um 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 og 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013. Af því leiði að stefnda hafa verið óheimilt að áskilja sér hærri vexti en hann hafði áður reiknað og innheimt fyrir viðkomandi tímabil. Áfrýjandi hafi verið í góðri trú um að hann hafi innt af hendi fullnaðargreiðslu hverju sinni. Rangar fjárhæðir hafi verið að rekja til þess að lagaákvæði voru túlkuð á rangan hátt. Hann hafi einnig átt í viðvarandi skuldasambandi við stefnda. Áfrýjandi telur hvorki skipta máli að lánin hafi verið greidd að fullu né að gerðir hafi verið viðaukar við lánssamningana, sem breyttu greiðsluskilmálum þeirra. Hann bendir einnig á að í sérstöku ákvæði, grein 2.2., í samkomulagi um uppgjör lánssamninganna hafi honum verið ákveðnar tilteknar heimildir ef samningarnir yrðu taldir fela í sér skilmála um ólögmæta gengistryggingu lána í íslenskum krónum. Í þeim þremur dómum Hæstaréttar, sem áfrýjandi vísar til, reyndi á hvort kröfuhafi gæti eftir almennum reglum kröfuréttar krafið skuldara um viðbótargreiðslur vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem skuldarinn hafði þegar greitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun og þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Í dómunum var áréttuð sú meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangoldið er. Frá meginreglunni séu þó undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslur verði þó af þeim sökum einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Þau atriði sem líta verði til við mat á því hvort svo standi á séu í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú og þannig hvorki vitað né mátt vita að greiðslur hans voru ófullnægjandi þegar hann innti þær af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu. Í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Í því sambandi skipti einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hve langur tími leið frá því að mistök hafi komið fram og þar til krafa sé uppi höfð, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert umfang viðbótarkröfu sé. Ekkert eitt þessara atriða var sagt geta ráðið úrslitum um það hvort kröfuhafi eigi rétt á viðbótargreiðslu heldur ráði þar heildstætt mat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari væru rökin til að víkja mætti frá meginreglunni. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 voru atvik þau að hjón höfðu tekið lán hjá fjármálafyrirtæki sem síðar var talið fara í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001. Lánið hafði verið veitt 26. janúar 2006 og skyldi greiðast með 120 jöfnum afborgunum á 30 árum. Hjónin höfðu greitt 20 afborgarnir og alltaf haldið láninu í skilum. Upphafleg lánsfjárhæð var 19.200.000 krónur, en krafa fjármálafyrirtækisins um vangoldna vexti nam 6.585.934 krónum. Í dómi réttarins í máli nr. 464/2012 deildu sveitarfélag og fjármálafyrirtæki um hvort fjármálafyrirtækið ætti rétt til viðbótargreiðslu í samræmi við framangreinda meginreglu vegna láns sem talið var veitt í íslenskum krónum en bundið gengi erlendra gjaldmiðla og því ólögmætt. Lánið hafði verið veitt til 20 ára og skyldi það greiðast með 80 jöfnum afborgunum. Sveitarfélagið hafði greitt 17 afborganir og alltaf haldið láninu í skilum. Krafa fjármálafyrirtækisins um viðbótargreiðslu nam 56.394.471 krónu en upphafleg lánsfjárhæð var 200.000.000 krónur. Í dómi réttarins í máli nr. 50/2013 deildu lítið iðnfyrirtæki og fjármálafyrirtæki um hvort hinu síðarnefnda væri heimilt að krefjast viðbótargreiðslu vegna ætlaðra vangoldinna vaxta þess fyrrnefnda af láni, sem talið var ólögmætt af sömu ástæðum og í fyrri málunum. Lánið var veitt til sjö ára og skyldi greiða það með 84 afborgunum á eins mánaðar fresti. Greiddar höfðu verið 40 vaxtagreiðslur af láninu og var það í skilum til 1. júní 2010. Krafa fjármálafyrirtækisins um vangoldna vexti nam 1.255.081 krónu en upphafleg lánsfjárhæð var 4.547.959 krónur. Í öllum framangreindum dómum var niðurstaða Hæstaréttar á þann veg að skuldarar lánanna hefðu fengið fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu vaxta og afborgana hverju sinni. Hefði í öllum tilvikum verið komin slík festa á greiðslur af lánunum að rétt væri með vísan til framangreindra röksemda að víkja frá meginreglu kröfuréttar og synja um rétt fjármálafyrirtækis til viðbótargreiðslu vaxta. Í máli því sem hér er til úrlausnar er deilt um rétt til viðbótargreiðslu fjármálafyrirtækis vegna tveggja lánssamninga. Lánssamningurinn 10. apríl 2007, nr. 7570, kvað á um veitingu láns að fjárhæð 27.700.000 krónur sem greiða skyldi í einu lagi 2. apríl 2010. Vexti skyldi þó greiða á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn 2. apríl 2008. Áfrýjandi virðist einu sinni, 27. mars 2009, hafa greitt 2.649.420 krónur í vexti af láninu og svo við uppgjör þess sem miðaðist við 30. apríl 2010 þótt það hafi í raun farið fram síðar. Gerður var einn viðauki við lánssamninginn þar sem samið var um nýjan gjalddaga höfuðstóls 2. apríl 2012. Vextir skyldu reiknast frá 6. apríl 2010 og áfram greiða þá á tólf mánaða fresti næst 2. apríl 2011. Álag á LIBOR vexti var hækkað með viðaukanum úr 2,35% í 4%. Lánið, sem veitt var 10. september 2007 með samningi nr. 9310, var að fjárhæð 101.500.000 krónur. Lánið skyldi greiða í einu lagi 8. september 2009 en vexti á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn 8. september 2008. Áfrýjandi virðist hafa greitt vexti af láninu 8. september 2009 en ekki oftar fyrr en við uppgjör þess. Vextirnir voru 10.157.312 krónur. Gerðir voru tveir viðaukar við lánssamninginn. Með hinum fyrri 10. ágúst 2009 var lánstíminn lengdur til 8. september 2011 og átti þá að greiða lánið í einu lagi, en vextir greiðast á tólf mánaða fresti frá 8. september 2008. Síðari skilmálabreytingin var gerð 4. maí 2010. Þar var umsamið að áfallnir vextir skyldu bætast við höfuðstól lánsins 8. september 2010 og vextir frá þeim tíma greiðast í lok lánstímans 8. september 2011. Við mat á því hvort fallast beri á kröfu áfrýjanda og víkja þannig frá áðurnefndri meginreglu kröfuréttar, en samkvæmt henni hefði stefnda hefði verið rétt að krefjast viðbótarvaxta, verða framangreindar staðreyndir um framkvæmd lánssamninganna tveggja lagðar til grundvallar. Samkvæmt þeim fer fjarri að nokkur sú festa hafi myndast við framkvæmd lánssamninganna að líkja megi atvikum við þau sem voru til úrlausnar í áðurnefndum þremur dómum Hæstaréttar. Þegar atvik málsins eru metin heildstætt og tekið tillit til óhagræðis áfrýjanda af greiðslu viðbótarkröfu stefnda, sem nam samkvæmt gögnum málsins um 25.000.000 krónum en lánsfjárhæðirnar voru 129.200.000 krónur, verður ekki fallist á með honum að skilyrði séu til þess að víkja frá meginreglu kröfuréttar um að stefndi hafi átt rétt á þeirri viðbótargreiðslu vegna vangoldinna vaxta, sem hann áskildi sér með bréfi 7. nóvember 2011. Í dómum Hæstaréttar hefur því verið hafnað að lög nr. 151/2010 geti verið grundvöllur endurkröfu í tilvikum eins og hér er til úrlausnar. Koma þau þegar af þeirri ástæðu því ekki til álita hér. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, skal hvor aðila bera sinn kostnað af rekstri málsins. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2013. Mál þetta, sem var dómtekið 13. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Reyni Finndal Grétarssyni, Kaldaseli 19, Reykjavík. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík og stefna málsins var birt 27. júní 2012. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 115.953.000 krónur með 8,5% ársvöxtum af 115.959.804 krónum frá 30. apríl 2010 til 1. júní 2010, en með 8,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. ágúst 2010, en með 7,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. okt. 2010, en með 6,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóv. 2010, en með 6,3% ársvöxtum frá þeim degi til 1. des. 2010, en með 5,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. jan. 2011, en með 5,55% ársvöxtum frá þeim degi til 1. feb. 2011, en með 5,5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars 2011, en með 5,25% ársvöxtum frá þeim degi 1. nóv. 2011, en með 5,4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. des. 2011, en með 5,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. jan. 2012, en með 5,4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 2012, en með 5,65% ársvöxtum frá þeim degi til þingfestingardags 28. júní 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; allt að teknu tilliti til innborgunar að fjárhæð 63.665.938 krónur þann 4. nóv. 2011. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 16.954.244 krónur með 8,5% ársvöxtum af 16.954.244 krónum frá 30. apríl 2010 til 1. júní 2010, en með 8,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. ágúst 2010, en með 7,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. okt. 2010, en með 6,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóv. 2010, en með 6,3% ársvöxtum frá þeim degi til 1. des. 2010, en með 5,75% ársvöxtum frá þeim degi til 1. jan. 2011, en með 5,55% ársvöxtum frá þeim degi til 1. feb. 2011, en með 5,5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars 2011, en með 5,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóv. 2011, en með 5,4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. des. 2011, en með 5,25% ársvöxtum frá þeim degi til 1. jan. 2012, en með 5,4% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 2012, en með 5,65% ársvöxtum frá þeim degi til þingfestingardags 28. júní 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar að skaðalausu úr hendi stefnda. Stefndi, Landsbankinn hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist stórfelldrarlækkunar á öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. I Stefnandi er menntaður lögfræðingur. Hann er einnig stofnandi, einn helsti eigandi og framkvæmdastjóri Creditinfo Group hf. Félagið mun vera leiðandi fyrirtæki í miðlun fjárhags- og viðskiptaupplýsinga en hjá því starfa um 200 manns í 11 löndum. Stefndi er fjármálafyrirtæki sem tók við réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. okt. 2008 vegna þessara samninga. Stefndi kveður að þekking og reynsla stefnanda af fjármálamörkuðum, jafnt innlendum sem erlendum, hafi verið grundvöllur þess að honum buðust hinar háu lánveitingar í erlendum myntum frá Landsbanka Íslands hf. Mál þetta er vegna þriggja lánssamninga sem gerðir voru 25. október 2006, 10. apríl 2007 og 10. september 2007. Stefnandi byggir á því að um ólögmæt gengistryggð lán sé að ræða. Stefndi hefur fallist á það að hluta. Stefnandi krefst endurgreiðslu á því er hann telur að hann hafi ofgreitt. Lánið 25. október 2006, lánssamningur 5984. Þann dag tók stefnandi lán að jafnvirði 50.000.000 kr. hjá LBI í evrum að öllu leyti. Lánið var til eins árs og samkvæmt gr. 2.1 átti hinn 31. október 2007 að greiða lánið upp að fullu með einni greiðslu. Samkvæmt gr. 2.2 átti að skuldfæra reikning stefnanda fyrir afborgun/vöxtum. Samkvæmt gr. 3.1 voru vaxtakjör lánsins breytileg og jafnhá LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni auk 2,35% vaxtaálags. Í gr. 4.1 er að finna myntbreytingarheimild þar sem segir að lántaki geti óskað þess að myntsamsetningu lánsins verði breytt þannig að það miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir en upphaflega hafi verið samið um. Ágreiningur er með aðilum um það hvernig útborgun lánsins var háttað. Stefnandi kveður að Landsbanki Íslands hafi greitt út andvirði lánsins í krónum og hafi 49.960.048 krónur komið til útborgunar til stefnanda að teknu tilliti til kostnaðar. Þeim krónum hafi síðan verið skipt yfir í evrur á genginu 85,53 krónur fyrir hverja evru og gefin hafi verið út sérstök kvittun til stefnanda því til staðfestingar að hann hafi selt hinar lánuðu krónur og keypt evrur. Þær evrur sem hafi verið keyptar hafi síðan verið sendar til TBIL Business Bank í Georgíu og lagðar þar inn á reikning stefnanda. Stefndi mótmælir þessu og kveður að LBI hafi sent tilkynningu með SWIFT-skeyti til Raiffeisen Bank International AG, Vín, Austurríki og óskaði eftir að 584.123,09 evrur yrðu millifærðar inn á bankareikning stefnanda hjá hinum georgíska banka TBIL. Samtímis hafi LBI sent greiðslufyrirmæli með SWIFT-skeyti til Bank Austria (nú Unicredit Bank Austria AG) og óskað eftir því að bankinn færði áðurnefnda fjárhæð af bankareikningi LBI til Raiffeisen svo hann gæti greitt hana inn á bankareikning stefnanda hjá TBIL. Í heildina voru gerðir fimm viðaukar við samninginn og með þeim voru gerðar breytingar á gjalddögum, vaxtadögum og greiðslu vaxta. Stefnandi innti enga greiðslu af hendi í samræmi við upphaflega skilmála samningsins þar sem greiðslur hans byggðu ávallt á viðaukum við lánssamninginn. Greiðslur frá stefnanda runnu ýmist inn á gjaldfallna vexti eða höfuðstól kröfunnar. Í viðaukunum var höfuðstóll og vextir tilgreindir í evrum. Lánið 10. apríl 2007, lánssamningur 7570. Þann dag tók stefnandi fjölmyntalán hjá LBI, þ.e evrur, Bandaríkjadollara, svissneska franka og japönsk jen að jafnvirði 27.700.000 kr. Stefndi taldi að um ólögmætt gengistryggt lán væri að ræða og endurreiknaði lánið miðað við lægstu óverðtryggðu vexti Seðlabankans. Inneign stefnanda eftir útreikninginn var 10.551.575 kr. og var henni skuldajafnað við lán InfoCaptital ehf. samkvæmt samkomulagi 22. október 2010. Lánið 10. september 2007, lánasamningur 9310. Þann dag tók stefnandi fjölmyntalán til eins árs að jafnvirði 101,5 milljónir króna í evrum, Bandaríkjadollar, svissneskum frönkum og japönskum jenum. Stefndi taldi einnig að um ólögmætt gengistryggt lán væri að ræða og endurreiknaði lánið miðað við lægstu óverðtryggðu vexti Seðlabankans. Inneign stefnanda eftir útreikninginn var 53.114.363 kr. og var henni skuldajafnað við lán InfoCaptital ehf. samkvæmt samkomulagi 22. október 2010. Hinn 3. nóvember 2010 voru lánssamningar nr., 5984, 7570 og 9310 skráðir uppgreiddir. Hinn 7. nóvember 2011 sendi stefndi stefnanda bréf og samrit til InfoCapital. Í bréfinu kom fram að stefndi mæti það svo að samningar nr. 7570 og 9310 kvæðu á um ólögmæta gengistryggingu og að eftirstöðvar lánssamninganna hefðu verið endurreiknaðar í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001 og lægstu óverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birtir, sbr. 10. gr. sömu laga. Niðurstaða endurútreikningsins var sú að ofgreiðsla vegna þessara tveggja lánssamninga hefði numið 63.665.938 kr. eins og að framan greinir. Hinn 7. ágúst 2012 sendi stefndi stefnanda bréf þar sem kom fram að stefndi mæti það svo að lánssamningur stefnanda nr. 5984 félli ekki undir fordæmisgildi dóms Hæstaréttar Íslands frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 stefndi gegn þrotabúi Motormax ehf. Af þeirri ástæðu myndi stefndi ekki endurreikna framangreindan lánssamning. II Stefnandi byggir á því að lánssamningurinn frá 25. október 2006 hafi verið lán í krónum sem hafi verið bundið gengi erlends gjaldmiðils. Lánssamningurinn brjóti því í bága við ákvæði 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu, sbr. jafnframt V. kafla laganna í heild sinni. Þessu til frekari stuðnings bendir stefnandi m.a. á, að á forsíðu samningsins hafi verið lánsfjárhæð tilgreind í íslenskum krónum. Hvergi í samningnum hafi verið getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlenda gjaldmiðli, heldur aðeins um hlutföll hans og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Lánið hafi verið greitt út og endurgreitt í íslenskum krónum og þessi greiðsluháttur hafi verið ráðgerður í samningnum. Þá hafi í samningnum verið ákvæði um myntbreytingu sem sýni að myntsamsetning samningsins hafi falið í sér „viðmið“ sem miðaðist við „gengisskráningu ... á íslensku krónunni“. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafi nú þegar viðurkennt að lánssamningarnir frá 10. apríl 2007 og 10. september 2007 hafi verið ólögmæt gengistryggð lán í andstöðu við 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Sú viðurkenning sé staðfest í bréfi stefnda dags. 7. nóvember 2011 og með þeim greiðslum sem þar sé vitnað til. Við hana sé því stefndi bundinn, en til vara byggir stefnandi á því að lánin séu í reynd ólögmæt enda gildi um þau m.a. öll sömu sjónarmið og hafi verið rakin vegna lánsins frá 25. okt. 2006. Stefnandi byggir á því að við útreikning á því sem hann hafi ofgreitt stefnda verði að horfa til þess, að hann hafi á sínum tíma greitt stefnda þá vexti sem stefndi hafi sjálfur reiknað út. Stefnandi hafi þannig fengið sendar tilkynningar frá stefnda um gjalddaga sem hafi sýnt hvaða fjárhæð hann ætti að greiða í vexti í erlendum myntum talið. Stefnandi hafi síðan greitt stefnda krónur miðað við gengi erlendu myntanna á greiðsludegi og fengið kvittun fyrir greiðslunni. Þar hafi komið fram hvernig greiðslu hans hafi m.a. verið ráðstafað til greiðslu vaxta. Stefndi hafi þannig sjálfur annast alla útreikninga og útbúið kvittanir vegna lánanna. Stefnda hafi því borið að áskilja sér rétt til frekari vaxtagreiðslna en hann hafi reiknað sér á sínum tíma ef hann hefur viljað geta gert kröfu um slíkt síðar meir. Hann hafi hins vegar engan slíkan áskilnað gert og við það sé hann bundinn. Þá tekur stefnandi fram að í 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu, eins og hún hafi hljóðað fyrir setningu laga nr. 151/2010 sem tóku gildi 29. des. 2010, segi að teldist samningur „um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu“ ógildur „og hafi endurgjald verið greitt ber kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefur þannig ranglega af honum haft“. Þar hafi einnig sagt að miða skyldi við vexti samkvæmt 4. gr. laganna „eftir því sem við getur átt“. Stefnandi telur þessi fyrirmæli leiði til þess, að kröfuhafi sé bundinn við þá innheimtu vaxta sem hann hafi sjálfur reiknað út og gefið greiðslukvittun fyrir. Hann geti ekki vænst þess að geta krafið skuldara um vexti samkvæmt 4. gr. laganna komi síðar í ljós að þeir vextir, sem kröfuhafinn hafi reiknað út, hafi verið lægri. Heimildin til að heimta vexti samkvæmt 4. gr. geti ekki náð til þess. Breyti í því samhengi engu þótt kröfuhafi þurfi að endurgreiða skuldara oftekið endurgjald í formi útreiknaðra gengisbreytinga gjaldmiðla, enda hafi 18. gr. verið fortakslaus um að slíkt oftekið endurgjald bæri að endurgreiða. Almennar reglur kröfuréttarins leiði hér einnig til sömu niðurstöðu. Þá telur stefnandi að lög nr. 151/2010 skipti engu fyrir úrlausn málsins, enda hafi öllum greiðslum stefnanda vegna lánanna verið lokið 30. apríl 2010 áður en lög nr. 151/2010 hafi tekið gildi. Þá geti lög nr. 151/2010 þar fyrir utan ekki vikið til hliðar þeim reglum sem hafi falist í 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu og almennum reglum kröfuréttar. Með því væri brotið gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hún feli m.a. í sér að með almennum lögum sé ekki unnt, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem hafi gilt þegar til þeirra hafi verið stofnað og af þeim hafi verið greitt. Í tilviki stefnanda hafi verið stofnað til lánanna á árinu 2006 og 2007 og síðustu greiðslur vegna þeirra hafi verið inntar af hendi í apríl 2010. Af þeim sökum verði ekki horft til laga nr. 151/2010 við úrlausn málsins. Stefnandi reiknar út aðalkröfu sína með eftirfarandi hætti: Lánið 25. október 2006, lánssamningur 5984. Stefnandi hafi greitt í heild sinni inn á höfuðstól þessa láns 78.789.906 krónur og hafi þeim greiðslum lokið 30. apríl 2010. Í því tilliti verði hins vegar að líta til þess, að hluti þess höfuðstóls hafi verið vaxtagreiðsla að fjárhæð 3.222.418 krónur sem hafi verið bætt við höfuðstól lánsins hinn 31. okt. 2007 samkvæmt sérstökum samningi þar að lútandi. Að þeirri fjárhæð frádreginni hafi höfuðstólsgreiðslur stefnanda verið 75.567.488 krónur. Stefnandi líti svo á að óheimilt hafi verið að hækka höfuðstól lánsins með viðmiðun í erlendri mynt. Því hafi stefnda einungis verið heimilt að innheimta höfuðstólsgreiðslur að fjárhæð 50.035.000 krónur. Samkvæmt því hafi stefndi oftekið höfuðstólsgreiðslur umfram þá fjárhæð, eða 25.532.488 krónur. Stefnandi líti svo á að vaxtagreiðslur hans vegna lánsins fram til 30. apríl 2010 hafi falið í sér fullnaðaruppgjör á vöxtum til stefnda og skipti þær greiðslur engu fyrir útreikning kröfu hans. Lánið 10. apríl 2007, lánasamningur 7570. Stefnandi hafi greitt í heild sinni inn á höfuðstól þessa láns 48.407.161 krónu og þeim greiðslum hafi lokið 30. apríl 2010. Höfuðstóll lánsins í íslenskum krónum hafi verið 27.700.000 krónur. Stefnandi líti svo á að óheimilt hafi verið að hækka höfuðstól lánsins með viðmiðun í erlendri mynt. Því hafi stefndi oftekið mismun þessara fjárhæða eða sem svarar 20.707.161 krónu. Stefnandi líti svo á að vaxtagreiðslur hans fram til 30. apríl 2010 eða 2.848.739 krónur hafi falið í sér fullnaðaruppgjör á vöxtum til stefnda og skipti þær greiðslur engu fyrir útreikning kröfu hans. Lánið 10. september 2007, lánssamningur 9310. Stefnandi hafi greitt í heild sinni inn á höfuðstól þessa láns 171.220.155 krónur og þeim greiðslum hafi lokið 30. apríl 2010. Höfuðstóll lánsins í íslenskum krónum hafi verið 101.500.000 krónur. Stefnandi líti svo á að óheimilt hafi verið að hækka höfuðstól lánsins með viðmiðun í erlendri mynt. Því hafi stefndi oftekið mismun þessara fjárhæða eða sem svarar 69.720.155 krónum. Stefnandi líti svo á að vaxtagreiðslur hans fram til 30. apríl 2010 eða 21.201.753 krónur hafi falið í sér fullnaðaruppgjör á vöxtum til stefnda og skipti þær greiðslur engu fyrir útreikning kröfu hans. Séu fjárhæðirnar hér að framan teknar saman, megi sjá að stefndi hafi oftekið samtals 115.959.804 krónur hinn 30. apríl 2010. Stefndi hafi hins vegar aðeins endurgreitt stefnanda 63.665.938 krónur og það ekki fyrr en 4. nóvember 2011. Dómkröfur stefnanda miðist þannig við að hann fái það greitt sem ofgreitt hafi verið að teknu tilliti til innborgunarinnar 4. nóvember 2011. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt til vaxta samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu, sem birtir séu samkvæmt 10. gr. laganna, af þeim fjárhæðum sem hann hafi ofgreitt. Miði stefnandi í því sambandi við almenna vexti óverðtryggðra útlána og byggist kröfugerð hans á því. Hafni dómurinn aðalkröfunni gerir stefnandi varakröfu um endurgreiðslu á þeim fjármunum sem hann teljist hafa ofgreitt vegna lánsins 25. október 2006 miðað við að lánið hafi frá útborgun þess borið óverðtryggða útlánsvexti sem Seðlabanka Íslands hafi birt samkvæmt 10. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Stefnandi hafi reiknað út stöðu lánsins hinn 30. apríl 2004 þessu til samræmis. Útreikningurinn miðist við að vextir séu höfuðstólsfærðir árlega, í fyrsta skipti 25. október 2007 en þá hafi verið liðið ár frá útborgun lánsins. Greiðslum sé ráðstafað fyrst til greiðslu vaxta en svo inn á höfuðstól. Ekkert tillit sé tekið til tilkynningar- eða vanskilagjalds. Miðað sé við reglu 2. mgr. 12. gr. laga um vexti og verðtryggingu um að telja skuli 360 daga í hverju ári. Niðurstaða útreikningsins sé sú að stefnandi hafi 30. apríl 2010 ofgreitt 16.954.244 krónur og geri hann varakröfu um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar. Krafan miðist svo við að stefnandi eigi rétt til vaxta samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu eins og þeir séu birtir samkvæmt 10. gr. laganna frá þeim degi. Um lagarök vísar stefnandi einkum til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar, og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Kröfugerð stefnanda um dráttarvexti byggist á 4. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. Jafnframt er henni til stuðnings vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í fjórða lagi sé sýknukrafa stefnda byggð á því að rangt sé að líta svo á að stefndi sé að krefja um viðbótarvexti og að sjónarmið um fullnaðarkvittanir komi í veg fyrir slíka viðbótarkröfu. Það tilvik sem hér sé til umfjöllunar feli ekkert slíkt í sér enda teljast lánssamningar nr. 5984, 7570 og 9310 að fullu greiddir og stefndi hafi ekki haft uppi neinar viðbótarkröfur á hendur stefnanda vegna þeirra. Hér sé það þvert á móti stefnandi eða lántakinn sem hafi uppi kröfur um endurgreiðslu fjár úr hendi stefnda sem lánveitanda. Dómar Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 þar sem niðurstaðan hafi oltið á því hvort sjónarmið um fullnaðarkvittanir ættu rétt á sér eða ekki, eigi því ekki við um það tilvik sem hér sé til úrlausnar. Stefndi hafnar því með öllu að dómar Hæstaréttar Íslands frá 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og/eða 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 hafi fordæmisgildi gagnvart lánssamningum nr. 5984, 7570 og 9310. Þeir hafi fjallað um langtímalán þar sem samið hafi verið um reglulegar afborganir, annars vegar til 30 ára í máli nr. 600/2011 og hins vegar til 20 ára í máli nr. 464/2012. Af framangreindu sé ljóst að ekkert skilyrði undantekningarreglunar um fullnaðargildi kvittana eigi við í máli þessu. Stefndi mótmælir því sem komi fram í stefnu að stefnda hafi borið að áskilja sér rétt til frekari vaxtagreiðslna en hann hafi reiknað sér á sínum tíma ef hann vildi geta gert kröfu um slíkt síðar meir. Í sjötta lagi sé sýknukrafa stefnda byggð á því að stefnandi eigi ekki endurkröfurétt á hendur stefnda þar sem fullnaðaruppgjör hafi þegar farið fram. Það sé meginregla í kröfurétti að skuldari sem greitt hafi kröfuhafa hærri fjárhæð en honum hafi borið eigi endurkröfu á hendur kröfuhafanum um mismuninn þar á. Þá hafi verið kveðið á um það í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, þar til henni hafi verið breytt með lögum nr. 151/2010, að ef samningur um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti teldist ógildur og hefði endurgjald verið greitt bæri kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefði þannig ranglega af honum haft. Við ákvörðun endurgreiðslu skyldi miða við vexti skv. 4. gr., eftir því sem við gæti átt. Eftir að lögum nr. 38/2001 hafi verið breytt með lögum nr. 151/2010 sé mælt fyrir um það í 5. mgr. 18. gr. að kröfuhafa beri að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafi ranglega af honum haft vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar. Það sé vitaskuld forsenda þess að stefnandi geti átt endurkröfu á hendur stefnda á grundvelli reglna um rétt til endurgreiðslu ofgreidds fjár, eða ákvæðis 18. gr. laga nr. 38/2001, að stefnandi hafi greitt meira en honum hafi borið að gera. Ljóst sé af dómum Hæstaréttar í málum nr. 471/2010 og 604/2010 að leggja verði til grundvallar að stefnanda beri að greiða óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands, sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 af lánssamningum nr. 5984, 7570 og 9310. Ljóst sé að fjárhæð Seðlabankavaxta sem reiknaðir séu samkvæmt framansögðu sé hærri en fjárhæð þeirra vaxta sem samið hafi verið um í samningum nr. 5984, 7570 og 9310. Þar sem fjárhæð þeirra vaxta sem tilgreindir séu í lánssamningunum sé lægri en fjárhæð þeirra vaxta sem nota eigi í stað þeirra samkvæmt framansögðu sé ekki hægt að halda því fram að stefnandi hafi greitt hærri fjárhæð í vexti en honum hafi borið. Reglur um endurgreiðslu ofgreidds fjár og sérákvæði laga nr. 38/2001 eigi því ekki við, enda ekki um ofgreiðslu vaxta að ræða. Sjónarmið um fullnaðargreiðslu hafi ekkert vægi í þessu sambandi svo sem áður hafi verið rökstutt. Með vísan til framangreinds verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda og dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, sbr. ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Til vara er gerð krafa um stórkostlega lækkun dómkrafna. Til stuðnings varakröfu sinni byggir stefndi á sömu málsástæðum og hér að framan. Að því er varði aðalkröfu stefnanda byggir stefndi á því að lækka beri hana í samræmi við eftirfarandi forsendur. Stefndi byggir varakröfu sína varðandi lánssamning nr. 7570 sérstaklega á því að stefnandi eigi aðeins fullnaðarkvittanir vegna þess láns fram til 27. mars 2009 en á þeim degi hafi stefnandi síðast greitt af láninu. Hinn 6. apríl 2010 hafi vextir verið lagðir við höfuðstól lánsins og byggir stefndi á því að slíkt jafngildi ekki greiðslu úr hendi stefnanda og geti sjónarmið um fullnaðarkvittanir ekki staðið í vegi fyrir leiðréttingu á slíkri færslu. Við útreikning á þeirri fjárhæð sem hafi bæst við höfuðstól lánsins miði stefndi við sölugengi stefnda á þeim degi sem færslan hafi farið fram, sbr. inngangsákvæði lánssamningsins sem kveði á um að greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skuli hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga. Krafa stefnanda miðað við þessar forsendur geti aldrei orðið hærri en 15.783.503 kr. Telji dómurinn að stefndi eigi rétt til endurreiknings allt til uppgreiðslu lánsins hinn 30. apríl 2010 sé þess krafist að krafa stefnanda vegna þessa lánssamnings verði aldrei hærri en 16.713.865 kr., þar sem leiðrétt hafi verið vegna greiðslu sem stefnandi hafi ranglega talið sem afborgun af höfuðstól. Stefndi byggir sérstaklega á því varðandi lánssamning nr. 9310 að greiðslur vaxta séu ranglega færðar sem afborganir af höfuðstól í stefnu. Ef leiðrétt sé fyrir þessum færslum geti krafa stefnanda vegna þessa lánssamnings aldrei orðið hærri en 57.425.841kr. Stefndi byggir einnig sérstaklega á því varðandi lánssamning nr. 5984 að greiðslur vaxta séu ranglega færðar sem afborganir af höfuðstól í stefnu. Ef leiðrétt er fyrir þessum færslum geti krafa stefnanda vegna þessa lánssamnings aldrei orðið hærri en 23.145.894 kr. Að því er varði varakröfu stefnanda byggir stefndi á því að lækka beri hana í samræmi við niðurstöður stefnda sem fram komi í C-lið í dskj. nr. 55. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Þessu til stuðnings sé vísað til 18. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu þar sem kveðið sé á um að nota skuli vexti skv. 1. málsl. 4. gr. laganna við endurreikning lánssamninga. Hér sé um að ræða sérákvæði sem gangi framar almennu ákvæði 5. gr. sömu laga. Um lagarök vegna sýknukröfu vísast til ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og reglna fjármunaréttar um rangar og brostnar forsendur. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að teknu tilliti til virðisaukaskatts í samræmi við lög nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. IV Í máli þessu heldur stefnandi því fram að hann hafi ofgreitt stefnda hina umstefndu fjárhæð vegna þriggja lánssamninga sem stefndi og Landsbanki Íslands hf. gerðu sín á milli 25. október 2006, 10. apríl 2007 og 10. september 2007. Kröfur sínar byggir stefnandi á því að samningarnir séu ólögmæt gengistryggð lán. Því krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum það sem ofgreitt var. Stefndi hafnar rökum stefnanda. Mótmælir hann því að í fyrsta lánssamningnum sé um ólögmætt gengistryggt lán að ræða. Stefndi viðurkennir að hinir tveir samningarnir hafi verið ólögmætir og hefur stefndi endurgreitt stefnanda það sem stefndi telur að stefnandi hafi ofgreitt. Eins og að framan greinir tók stefnandi fyrsta umdeilda lánið hinn 25. október 2006 þ.e. lánssamning 5984. Ágreiningur er með málsaðilum um það hvort hér sé um lögmætt erlent lán að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán. Við skoðun á samningnum er í fyrsta lagi litið til þess að um er að ræða fjölmyntalán til eins árs að jafnvirði 50.000.000 kr. að öllu leyti í evrum. Í öðru lagi er lánið greitt út í evrum. Það má ráða af því að í beiðni um útborgun á lánssamningnum fór stefnandi fram á að lánið yrði greitt inn á erlendan bankareikning í hans eigu. Þessu til staðfestingar liggur fyrir kvittun frá stefnda um erlenda millifærslu þar sem stefndi millifærir evrur af eigin bankareikningi yfir á hinn erlenda bankareikning stefnanda. Því er hafnað að nefnd kvittun sé fyrir kaupum stefnanda á gjaldeyri svo sem stefnandi heldur fram. Í þriðja lagi ber texti samningsins það einnig með sér að um erlent lán sé að ræða. Í fjórða lagi er vaxtaskuldbindingin í LIBOR-vöxtum. Í fimmta lagi greiddi stefnandi af láninu í evrum en gögn málsins bera það með sér að hann keypti evrur af stefnda til að standa við skuldbindingar sínar. Í sjötta lagi tilgreina viðaukar við lánssamninginn höfuðstól og vexti í evrum. Þegar allt framangreint er virt verður lagt til grundvallar að hér hafi verið tekið gilt lán í evrum. Af því leiðir að hafnað er kröfu um endurgreiðslu vegna þessa láns. Stefndi hefur viðurkennt að lánssamningur dags. 10. apríl 2007, þ.e. lánssamningur 7570 og lánssamningur dags. 10. september 2007, þ.e. lánssamningur 9310 hafi verið ólögmætir. Þar fór útborgun lánsfjárhæðarinnar fram í íslenskum krónum inn á reikning stefnanda hér á landi. Stefndi hefur viðurkennt að um nefnda lánssamninga skuli fara svo sem um íslenska lánssamninga hafi verið að ræða með gengisviðmiði sem fari í bága við 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi hefur þegar endurútreiknað nefnda lánssamninga og endurgreitt stefnanda samtals 63.665.938 kr., sem gert var 4. nóvember 2011. Stefndi er bundinn af endurreikningi þessum og leggur hann það til grundvallar í málatilbúnaði sínum. Málsástæður stefnanda ber helst að skilja svo, að stefnandi telji sig ekki þurfa að greiða þá vexti er lagðir voru til grundvallar í endurútreikningi stefnda. Þegar lánin voru í innheimtu hjá stefnda hafi hann reiknað út afborganir og vexti og sé stefndi bundinn við þann útreikning, enda hafi hann ekki áskilið sér rétt til frekari vaxtagreiðslna en þeirra sem hann hafi reiknað sér á sínum tíma. Þá telur stefnandi að ákvæði 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu eins og það hljóðaði fyrir setningu laga 151/2010 leiði til þess að kröfuhafi sé bundinn við þá innheimtu vaxta sem hann hafi sjálfur reiknað út og gefið fullnaðarkvittun fyrir. Í forsendum dóms Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 kom meðal annars fram að umsamin vaxtakjör af gengisbundnu láni hefðu ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem fyrir lægi að óheimilt hefði verið að kveða á um. Þegar virt væri að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt og bein og órjúfanleg tengsl væru milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti, væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hefðu aldrei verið skráðir LIBOR-vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Í samningnum væri hins vegar ákveðið að skuldin bæri vexti. Var komist að þeirri niðurstöðu að um þá skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að stefndi hafi við endurútreikning hinna ólögmætu lána lagt til grundvallar dómafordæmi Hæstaréttar Íslands og reiknað sér vexti allt frá upphafi lánssamninganna samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Skiptir hér engu þótt endurútreikningurinn hafi farið fram fyrir gildistöku laga nr. 151/2010. Við aðalmeðferð málsins mótmælti lögmaður stefnda sem nýrri málsástæðu því er fram kom hjá lögmanni stefnanda, að 13. gr. vaxtalaga leggi höfuðáherslu á með hvaða hætti skuldbinding skuldara sé orðuð. Hann telur þessa málsástæðu of seint fram komna þar sem hennar sé ekki getið í stefnu. Þá telur lögmaðurinn málsástæðuna haldlausa. Hér er um lagarök að ræða. Með vísan til þess sem að framan greinir er sjónarmiðum stefnanda hafnað. Málsgrundvöllur stefnanda er ekki byggður á því að endurútreikningur stefnda á hinum umdeildu lánum sé rangur. Þá stóð stefndi stefnanda skil á hinni ofgreiddu fjárhæð hinn 4. nóvember 2011. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að stefnandi eigi ekki frekari kröfur á hendur stefnda vegna lánssamninga þeirra er gerðir voru 25. október 2006, 10. apríl 2007 og 10. september 2007. Stefndi er því sýknaður af aðalkröfu og varakröfu stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað svo sem greinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Landsbankinn hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Reynis Finndals Grétarssonar. Stefnandi, Reynir Finndal Grétarsson, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 800.000 kr.
|
Mál nr. 440/1999
|
Ómerking Heimvísun
|
M, sem naut einkaleyfis á aðferð til framleiðslu á fjölmorfuðu kristölluðu formi fínesteríðs, höfðaði mál gegn O og krafðist þess að dæmt yrði að honum væri óheimilt að nota þá aðferð við framleiðslu fínesteríðs, sem um gat í einkaleyfinu, og bjóða, setja á markað og nota með öðrum hætti fínesteríð, sem framleitt væri með aðferðinni. Við upphaf aðalmeðferðar í héraði kom fram að O framleiddi ekki efnið heldur keypti það frá fyrirtæki á Indlandi. Talið var að nauðsynlegt hefði verið að fram færi samanburður á eiginleikum framleiðsluaðferða M og indverska fyrirtækisins og fengið álit kunnáttumanna á því hvort eitthvað og þá hvað skildi þær að. Hefði formanni héraðsdóms verið rétt eftir að ný gögn höfðu komið fram í upphafi aðalflutnings, sem áhrif gátu haft á niðurstöðuna, að fresta málinu í þessu skyni. Þar sem þetta hafði ekki verið gert og ný gögn um þetta höfðu komið fram, sem héraðsdómur hafði ekki metið, þótti ekki verða hjá því komist að ómerkja héraðsdóm ex officio og vísa málinu til frekari meðferðar í héraði og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 29. október 1999. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnda og dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fjölmörg ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt, þar á meðal matsgerð dómkvaddra matsmanna 4. apríl 2000 og endurrit vitnamáls fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 18. sama mánaðar, en þá staðfestu matsmenn gerðina og aðilum gafst kostur á að fá nánari skýringar þeirra á henni og spyrja um atriði varðandi hana. I. Einkaleyfastofan veitti 19. desember 1997 stefnda einkaleyfi á aðferð til framleiðslu á fjölmorfuðu kristölluðu formi fínasteríðs. Fékk einkaleyfið númerið 1671. Í héraðsdómi er einkaleyfiskröfu stefnda lýst, en umfang einkaleyfisverndar ákvarðast af einkaleyfiskröfum, sbr. 39. gr. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi. Stefndi hefur markaðssett fínasteríð í þessu formi undir vörumerkinu PROSCAR. Áfrýjandi hóf í ársbyrjun 1998 að selja lyfjafræðilegar samsetningar sem innihalda fínasteríð undir vörumerkinu FINOL. Hafði stefndi þá þegar samband við áfrýjanda og bað hann að upplýsa með hvaða hætti fínasteríðið í lyfi hans væri framleitt. Í svarbréfi áfrýjanda var því haldið fram, að hann teldi þá aðferð, sem notuð væri við framleiðsluna, ekki brjóta í bága við einkaleyfi stefnda. Með bréfi 13. mars 1998 sendi áfrýjandi síðan stefnda álitsgerð Chas. Hude A/S þessa efnis. Stefndi féllst ekki á þessa afstöðu áfrýjanda og höfðaði því mál þetta. Krefst hann þess að áfrýjanda verði dæmt óheimilt að nota þá aðferð við framleiðslu fínasteríðs, sem um getur í einkaleyfi stefnda. Jafnframt verði honum dæmt óheimilt að bjóða, setja á markað og nota með öðrum hætti fínasteríð, sem framleitt sé með aðferð sem brjóti í bága við einkaleyfða aðferð stefnda. Í greinargerð áfrýjanda í héraði er því haldið fram að hann noti hefðbundna aðferð við framleiðslu fínasteríðs, svokallaða indverska aðferð, sem ekki hafi verið sótt um einkaleyfi á. Í héraðsdómi er því síðan lýst að við aðalmeðferð málsins hafi verið lagt fram efnagreiningarvottorð frá júní 1999 varðandi framleiðslu fínasteríðs, sem framleitt sé af Cipla Ltd., Mumbai á Indlandi og það jafnframt upplýst að áfrýjandi noti fínasteríð frá þessum framleiðanda við framleiðslu sína. Af gögnum málsins kemur fram að við upphaf aðalmeðferðar hafi áfrýjandi óskað eftir fresti til þess að fá færi á að fá dómkvaddan matsmann. Þessu hafi verið neitað af hálfu stefnda og dómsformaður því hafnað beiðninni. Frekari tilmæli áfrýjanda varðandi samkomulag um frest í þessu skyni báru ekki árangur. II. Að framan er því lýst hvernig grundvöllur málsins breyttist við upphaf aðalflutnings á þann hátt að fram kom að áfrýjandi framleiddi ekki sjálfur og hafði ekki framleitt efnið fínasteríð. Héraðsdómur dæmdi þó að honum væri þessi framleiðsla óheimil. Fyrir héraðsdómi lá annars vegar einkaleyfiskrafa stefnda og hins vegar lýsing Cipla Ltd. á framleiðsluaðferð þeirra á fínasteríði. Var nauðsynlegt að fram færi samanburður á eiginleikum þessara aðferða og fengið álit kunnáttumanna á því hvort eitthvað og þá hvað skildi þær að. Þessi samanburður hefur nú farið fram eftir uppkvaðningu héraðsdóms með ítarlegri matsgerð. Héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, hefur ekki gefist kostur á að fara yfir matsgerðina. Þótt fallast verði á það að áfrýjandi hefði átt að leggja skýrari grunn að málatilbúnaði sínum strax frá upphafi, var formanni héraðsdóms rétt eftir að ný gögn höfðu komið fram í upphafi aðalflutnings, sem áhrif gátu haft á niðurstöðuna, að fresta málinu svo að kostur gæfist á að afla samanburðar á þeim framleiðsluaðferðum, sem í málinu greinir. Þar sem þetta var ekki gert og nú hafa komið fram gögn þessa efnis, sem héraðsdómur hefur ekki metið, þykir ekki verða hjá því komist að ómerkja héraðsdóm ex officio og vísa málinu til frekari meðferðar í héraði og dómsálagningar að nýju. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera ómerkur og er málinu vísað heim í hérað til frekari meðferðar og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. október 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 20. september sl., var höfðað með stefnu, birtri 13. nóvember 1998. Stefndi er Omega Farma ehf., kt. 581290-1289, Skútuvogi 1h, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda: Að stefnda verði dæmt óheimilt að nota þá aðferð við framleiðslu fínasteríðs sem stefnanda var veitt einkaleyfi á með einkaleyfi nr. 1671. Einnig að stefnda verði dæmt óheimilt að bjóða, setja á markað og nota með öðrum hætti fínasteríð sem framleitt er með aðferð sem brýtur gegn hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda, skv. einkaleyfi nr. 1671, sem og að eiga eða hafa fínasteríð framleitt með þeirri aðferð í fórum sínum, að viðlögðum 50.000 kr. dagsektum er renni til stefnanda og verði fullnægingarfrestur skyldunnar 15 dagar frá uppkvaðningu dóms. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að sæta sektum að fjárhæð kr. 500.000 skv. ákvæði 57. gr. einkaleyfalaga nr. 17/1991. Stefnandi krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða stefnanda hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu uppfinningar stefnanda og skaðabætur skv. 58. gr. einkaleyfalaga nr. 17/1991, samtals að fjárhæð 3.000.000 kr. með dráttarvöxtum frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að allar fínasteríð afurðir í fórum stefnda framleiddar andstætt hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda verði eyðilagðar skv. 59. gr. einkaleyfalaga nr. 17/1991. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Þann 19. desember 1997 veitti Einkaleyfastofan stefnanda einkaleyfi á uppfinningunni “Aðferð til framleiðslu á fjölmorfuðu kristölluðu formi fínasteríðs.” Einkaleyfið fékk númerið 1671 en hafði áður haft umsóknarnúmerið 4094. Í ágripi einkaleyfisins er því lýst hvað felst í hinni nýju uppgötvun, er þar segir: “Lýst er nýrri aðferð til framleiðslu á fjölmorfuðu kristölluðu formi I af fínasteríði sem tekur til kristöllunar úr blöndu af fínasteríði í lífrænum leysi og 0% eða meira miðað við þyngd af vatni, þannig að magn lífræns leysis og vatns í blöndunni sé nægilegt til að valda því að farið sé fram úr (exceeded) leysni óleysta forms fínasteríðsins (form I) og að óleysta form fínasteríðsins sé minna leysanlegt en sérhvert annað form fínasteríðs í lausninni, sem síðan er fylgt eftir með því að endurheimta fasta fasann sem myndast og að fjarlægja leysinn úr honum.” Einkaleyfiskröfur stefnanda eru svohljóðandi: “1.Aðferð til framleiðslu á fjölmorfuðu formi I af 17ß-(N-tert-bútýlkarbamóýl)-4-aza-5a-androst-1-en-3-ón á raunverulega hreinu formi, sem e i n k e n n i s t a f: (1)kristöllun úr blöndu af fínasteríði í lífrænum leysi og 0% eða meira miðað við þyngd af vatni, þar sem lífræni [sic] leysirinn og 0% eða meira miðað við þyngd af vatni eru valin úr: (a) ísediksýru og a.m.k. 83% þyngdarpósent [sic] vatns í leysisblöndunni; (b) etýl asetati og mest 3,5 mg/mL vatns í leysisblöndunni, og (c) ísóprópýl asetati og mest 1,6 mg/mL vatns í leysisblöndunni: (2)að endurheimta fasta fasann sem fæst; og (3)að fjarlægja leysinn úr honum.” Að sögn stefnanda er hér lýst aðferð til að búa til nægilega hreint Form I af fínasteríði. Aðferðin felist í því að endurkristalla eða kristalla blöndu af fínasteríði í lífrænum leysi og hugsanlega örlitlu magni af vatni. Einn af uppgefnu leysunum sé ísóprópýl asetat að viðbættum í mesta lagi 1.6 mg/mL af vatni. Síðan sé fasta efnið, þ.e. Form I, síað frá og þurrkað. Stefnandi segir fínasteríð hafa verið markaðssett af stefnanda undir vörumerkinu PROSCAR og notað til meðhöndlunar á gelgjubólum, óeðlilegum hárvexti hjá konum og sérstaklega góðkynjaðri óhóflegri vefjamyndun vegna fjölgunar frumna í blöðruhálskirtli (benign prostatic hyperplasia). Í árslok 1997 kveðst stefnandi hafa komist á snoðir um að stefndi myndi í byrjun árs 1998 hefja framleiðslu og sölu á lyfjafræðilegum samsetningum sem innihéldu fínasteríð. Frá ársbyrjun 1998 hafi stefndi selt lyfjafræðilegar samsetningar sem innihalda fínasteríð undir vörumerkinu FINOL. Stefnandi kveðst tafarlaust hafa haft samband við stefnda og beðið hann að upplýsa með hvaða hætti fínasteríðið í lyfi hans væri framleitt, þ.e. hvaða aðferð væri notuð við framleiðsluna. Í svarbréfi stefnda kemur fram að hann telur ekki að sú aðferð sem hann noti við framleiðslu fínasteríðs brjóti gegn einkaleyfi stefnanda nr. 1671. Með símbréfi 13. mars 1998 sendi stefndi stefnanda álitsgerð Chas Hude þar sem því er haldið fram að framleiðsla stefnda brjóti ekki gegn einkaleyfi stefnanda. Stefnandi féllst ekki á afstöðu stefnda. Af hálfu stefnanda er byggt á því að stefndi noti þá aðferð sem stefnanda var veitt einkaleyfi á, með einkaleyfi nr. 1671, til að búa til Form I af fínasteríði, þ.e. með endurkristöllum á fínasteríði í leysinum ísóprópýl asetati. Þetta telur stefnandi brjóta í bága við ákvæði einkaleyfalaga nr. 17/1991 með síðari breytingum. Stefndi segist búa til Form I af fínasteríði með því að leysa blöndu af fínasteríði í metýlen klóriði (díklórómetan). Lausnin sé síðan þurrkuð þannig að hún innhaldi ekkert vatn og konsentreruð, þ.e. leysirinn fjarlægður. Þá falli Form I út þannig að lausnin verði þykk grugglausn. Síðan sé ísóprópýl asetati bætt út í lausnina, hún hituð í 78° C til að leysa upp kristalla og endurkristalla til að hreinsa þá og að lokum kæld í 10° C og síuð. Stefndi telji þannig að þar sem Form I af fínasteríði kristallist í metýlen klóríðinu hafi kristöllunin átt sér stað áður en ísóprópýl asetatinu var bætt úr í. Því noti stefndi ekki hina einkaleyfðu aðferð stefnanda við framleiðsluna. Stefnandi heldur því hins vegar fram að mjög erfitt sé að ná fínasteríði úr lausn með metýlen klóríði, þar sem um þykka og illhræranlega grugglausn sé að ræða. Þá sé leysni fínasteríðsins í þeim leysi mjög mikil, líka við 10°C. Þetta hafi komið í ljós við rannsóknir stefnanda. Fínasteríð sé aftur á móti illleysanlegt í ísóprópýl asetati. Stefnandi telur að með því að nota ísóprópýl asetat við kristöllunina sé stefndi í raun að nota hina einkaleyfðu aðferð stefnanda, skv. einkaleyfi nr. 1671. Þetta hafi verið kannað á tilraunastofum stefnanda í Bandaríkjunum og þá komið í ljós að vegna mikillar leysni fínasteríðs í metýlen klóríði væri nauðsynlegt að bæta ísóprópýl asetati út í til að ljúka kristölluninni. Af þessum sökum telur stefnandi að stefndi noti í raun hina einkaleyðfu aðferð nr. 1671 við framleiðslu fínasteríðs, sem selt er undir vörumerkinu FINOL. Stefnandi byggir á því að þar sem fínasteríð kristallist ekki nema að mjög takmörkuðu leyti í metýlen klóríði, þ.e. verði að þykkri og illhræranlegri grugglausn, sé stefndi í raun að fara í kringum einkaleyfi nr. 1671 með því að nota metýlen klóríð til frumkristöllunar. Alltaf þurfi að bæta ísóprópýl asetati út í lausnina til að kristalla fínasteríðið að fullu. Stefnandi lítur svo á að með þessu hagnýti stefndi sér á ólögmætan hátt þá grunnhugmynd við framleiðslu fínasteríðs, sem stefnandi hafi einkaleyfi á. Þótt hægt sé að útfæra hugmyndina á ýmsa vegu breyti það ekki þeirri staðreynd að ísóprópýl asetat sé nauðsynlegt til að kristalla fínasteríðið til fulls og þar með framleiða vöru sem hæf sé til markaðssetningar (svonefnd jafngildiskenning í einkaleyfarétti). Um lagarök vísar stefnandi fyrst og fremst til einkaleyfalaga nr. 17/1991 með síðari breytingum, aðallega 3. gr., 57. gr., 58. gr., 59. gr. og 64. gr. a. Þá vísar stefnandi til vaxtalaga nr. 25/1987, aðallega III. kafla, með síðari breytingum, og ákvæða laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, með síðari breytingum. Við mat á skaðabótafjárhæð verði að hafa í huga eðlilegt leyfisgjald ef stefnandi veitti stefnda leyfi til að nota hina einkaleyfðu aðferð við framleiðslu fínasteríðs. Myndi slíkt leyfi þá vera til lengri tíma og leyfisgjald varla undir hinni stefndu fjárhæð. Þá verði að líta til þess tíma og fjármuna sem stefnandi þurfi að verja til að koma sölu á lyfinu PROSCAR í eðlilegt horf á ný eftir það tjón sem stefndi hafi valdið stefnanda á markaðnum með framleiðslu á lyfinu FINOL, sem framleitt sé með hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda. Með tilliti til þessa sé fjárhæð skaðabótakröfu reiknuð út frá upplýsingum úr bókinni IDM (Icelandic Drug Market), þar sem upp sé gefin sala lyfjanna PROSCAR annars vegar og FINOL hins vegar fyrir 2. ársfjórðung 1998 og heildarsala það sem af er árinu 1998, þ.e. fram til 30. júní 1998. Þar komi fram að stefndi hafi selt lyfið FINOL fyrir 1.732.000 kr. fyrri helming ársins. Stefnandi byggir á því að sala stefnda á lyfinu FINOL hafi valdið samsvarandi samdrætti á sölu stefnanda á lyfinu PROSCAR fram til þingfestingardags og gerir því kröfu um 3.000.000 kr. greiðslu úr hendi stefnda, skv. ákvæði 58. gr. einkaleyfalaga nr. 17/1991. Stefndi kveðst hafa hafið undirbúning á framleiðslu á lyfjaefninu fínasteríð á árinu 1996 og sótt um skráningu þess hjá lyfjaeftirliti (svo). Stefndi kveðst nota hefðbundna aðferð við framleiðsluna. Ekki hafi verið sótt um einkaleyfi hér á landi fyrir þeirri aðferð sem hann notar, en framleiðsluaðferð þessi sé kölluð indverska aðferðin. Stefndi hafi hafið sölu og markaðsfærslu á lyfjum sem innihalda fínasteríð í ársbyrjun 1998. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi á því byggð að stefnandi hafi ekki lagt fram gögn er sýni með ótvíræðum hætti að kröfur hans eigi við rök að styðjast. Stefnandi byggi kröfur sínar á gögnum sem eingöngu stafi frá honum sjálfum. Þá byggir stefndi á því að sú aðferð sem hann beiti við framleiðslu á lyfjaefninu fjölkrystölluðu (polymorphic) fínasteríði sé frábrugðin þeirri aðferð sem lýst er í einkaleyfi nr. 1671. Við lestur á lýsingu einkaleyfis 1671 komi skýrt í ljós að fínasteríð sé fyrst leyst upp í einum af viðkomandi leysum (ísediki, ethýl asetati eða ísóprópýl asetati). Í dæmi þrjú á bls. 11 í einkaleyfi nr. 1671 sé tekið dæmi um framleiðslu á formi I fyrir alla þrjá leysana. Þegar um er að ræða ediksýru þá sé fínsteríð leyst upp í ísediki (við herbergishita) og síðan sé ákveðnu magni af vatni bætt út í lausnina. Við það falli út Form I af fínasteríði. Sama niðurstaða fáist einnig fyrir hina tvo leysana, þ.e. etýl asetat og ísóprópýl asetat. Í tilfellinu etýl asetat og ísóprópýl asetat þá sé fínasteríð einnig leyst upp í viðkomandi leysi. Þar sem leysni fínasteríðs sé hins vegar lítil í þessum leysum þá sé fínasteríð endurkristallað í þeim við nánast vatnsfirrtar aðstæður. Niðurstaðan sé því sú að einkaleyfi 1671 taki aðeins til framleiðslu á formi I þegar til staðar sé einn lífrænn leysir eða hugsanlega mögulegar samsetningar af þeim leysum sem tilgreindur séu í einkaleyfinu (t.d. ediksýra/ethýl asetat, ethyl asetat/ísopropýl asetat o.s.frv.). Hvergi í kröfum að einkaleyfi 1671 sé minnst á metýlen klórið né mögulegar samsetningar af þeim leysi. Þegar um sé að ræða ísóprópýl asetat þá sé aðeins sótt um einkaleyfi fyrir kröfunni “ (c) ísóprópyl asetati og mest 1.6mg/ml vatns í leysiblöndunni.” Leysablandan 13% metýlen klórið í ísoprópýl asetati geti því á engan hátt fallið undir fyrrgreindar kröfur. Um þetta vísar stefndi til framlagðrar skýrslu Chas. Hude A/S. Á bls. 7 í einkaleyfi segi: “Workup of the crude finasteride is conventional as well as the apparatus used to carry out the process. In general, chromatography on silica gel and/or crystallzation from a suitable solvent, e.g. methylen chloride/ethyl acetate og acetic acid/water can serve to purify the finasteride.” Í lauslegri þýðingu þá segi að “hreinsa megi grófa blöndu af fínasteríði með hefðbundnum hætti, þ.e. krómatografíu á kísilsúlu og/eða kristöllun í metýlen klóríði/etýl asetat eða í ísediki/vatnsblöndu.” Hvergi sé minnst á þessa kristöllun í kröfum að einkaleyfi 1671. Ástæðan sé einfaldlega sú að endurkristöllun í metýlen klóríð/etyl (svo) sé “hefðbundin” og vel þekkt leið. Í þessu sambandi er vakin athygli á því að umfang einkaleyfis markist af þeim kröfum sem fram koma í því, sbr. 2. mgr. 8. gr. og 39. gr. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi. Þar sem leysni fínasteríðs sé áþekk í etýl asetati og ísóprópýl asetati, við herbergishita, og þar sem þessir tveir leysar teljist til sama efnaflokks (alífatískir esterar), þá megi leiða líkum að því að þar sem metýlen klóríð, etýl asetat blanda dugi vel við endurkristöllun á fínasteríði, og þar sem hegðun og leysni fínasteríðs sé áþekk í etýl asetati og ísóprópýl asetati, þá muni metýlen klóríð/ísóprópýl asetat blanda reynast vel við endurkristöllun á fínasteríði og slík endurkristöllun sé einnig “hefðbundin/vel þekkt”. Með sömu rökum þá gildi engan veginn að endurkristöllun í metýlen klóríð/ísóprópýl asetati falli undir einkaleyfi 1671, þar sem fyrrgreint einkaleyfi feli aðeins í sér endurkristöllun í einum lífrænum leysi (má innihalda vatn) en ekki leysablöndu (blöndu af tveim lífrænum leysum, metýlen klóríði annars vegar og ísóprópýl asetati hins vegar) við vatnsfríar aðstæður. Niðurstaðan sé því sú að notkun leysablöndunnar metýlen klóríð/ísóprópýl asetat stangist ekki á við einkaleyfi 1671. Í stefnu komi fram mikill misskilningur á þeirri aðferð sem stefndi noti við framleiðslu á formi I af fínasteríði. Aðferðin sem stefndi noti við framleiðslu á formi I sé eftirfarandi: (a)Lausnin er meðhöndluð með “akvtívum (svo) kolum” (aflitun) (b)Lausnin í (a) er filtruð og síðan meðhöndluð með “alumina” (hlutleysing) (c)Lausnin í (b) er eimuð (metýlen klóríð eimað í burtu að hluta) uns eftir þykk (svo) grugglausn (thick slurry) (d)Saman við grugglausnina í (c) er bætt ísóprópýl asetati uns suðumark lausnarinnar verður 78°C (um 13% metýlen klóríð í ísóprópýl asetati) (e) Lausnin í (d) er síðan kæld niður í 10°C en við það fellur út form I af fínasteríði. Botnfallið er síðan filtrað frá. (f)Botnfallið er refluxað í nokkrar klukkustundir og þurrkað afar vandlega til að losna við hugsanlega leysaleifa. Þannig er framleiðsluaðferð stefnda lýst í greinargerð en í skjali, sem lagt hefur verið fram af hálfu stefnda sem dskj. 22, eru settar fram leiðréttingar á þessari lýsingu og breytast liðir (e) og (f) eftir þessa breytingu þannig: (e)Botnfallið er refluxað í nokkrar klukkustundir og síðan er kælt niður í 10°C. (f)Filtrun á lausninni í (e) og síðan þurrkað vandlega á hávakúmi. Af hálfu stefnda er því haldið fram að hverjum efnafræðingi ætti að vera ljóst að liðir (a), (b) og (c) teljist ekki til endurkristöllunar. Liðir (d) og (e) teljist á hinn bóginn til hinnar hefðbundnu endurkristöllunar og þar með aðgreiningu/framleiðslu á Formi I af fínasteríði. Þess misskilnings gæti einnig af hálfu stefnanda að mjög erfitt sé að ná fínasteríði úr lausn með metýlen klóríði, þar sem um þykka og illhræranlega grugglausn sé að ræða. Þá sé leysni fínasteríðsins í þeim leysi mjög mikil, líka við 10°C og vegna mikillar leysni fínasteríðs í metýlen klóríði væri nauðsynlegt að bæta ísóprópýl asetati út í til að ljúka kristölluninni. Þessu mótmælir stefndi og heldur því fram að aðferð sú sem notuð er sé vel framkvæmanleg. Er í því sambandi vísað til framlagðrar skýrslu stefnanda og skýrslu Rannsóknastofu í lyfjafræði, dags. 19. jan. 1999. Verði niðurstaða dómsins sú að talið verði að framleiðsluaðferð stefnda brjóti í bága við einkaleyfi stefnanda er á því byggt að skilyrði fyrir refsiviðurlögum og til greiðslu skaðabóta séu ekki fyrir hendi, þar sem hvorki sé um að ræða ásetningsbrot, né gáleysisbrot af hálfu stefnda. Stefndi hafi leitað eftir sérfræðiráðgjöf, sbr. skýrslu Chas Hude. Niðurstaða þess sérfræðings hafi verið að framleiðsluaðferð stefnda bryti hvorki í bága við einkaleyfi nr. 1671 né við einkaleyfisumsókn nr. 4286 sem sé í eigu stefnanda. Engar kröfur séu þó gerðar á grundvelli einkaleyfisumsóknarinnar. Stefndi hafi því verið í góðri trú um að framleiðsla hans á fínasteríði bryti ekki í bága við rétt stefnanda. Af þeirri ástæðu séu hvorki skilyrði til beitingar refsiviðurlaga skv. 57. gr. einkaleyfalaga nr. 17/1991 né til greiðslu skaðabóta á grundvelli 58. gr. sömu laga. Þar fyrir utan sé skaðabótakrafa stórlega vanreifuð og ekki í neinu samræmi við þá hagsmuni sem um sé að ræða. Heildartekjur stefnda af sölu á FINOL á árinu 1998 hafi numið 2.930.798 kr., en ekki hafi verið tekið saman hvort um hagnað hafi verið að ræða eða ekki. Þá liggi ekki fyrir gögn um tekjuskerðingu stefnanda vegna hins meinta brots. Sýknukröfu sína styður stefndi einkum við ákvæði einkaleyfalaga nr. 17/1991. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 130. gr. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi dr. Ulf Dolling, starfsmaður stefnanda, Mark Jonathan Voaden, starfsmaður stefnanda, Guðmundur Gunnar Haraldsson prófessor, dr. Hafrún Friðriksdóttir, starfsmaður stefnda og Björn Kristinsson, starfsmaður stefnda. Við aðalmeðferð málsins var lagt fram af hálfu stefnda efnagreiningarvottorð, dags. í júní 1999, varðandi framleiðslu fínasteríðs, sem framleitt er af Cipla Ltd., Mumbai, Indlandi. Jafnframt var upplýst af hálfu stefnda að við framleiðslu sína noti stefndi fínasteríð frá þessum aðila. Þessar upplýsingar ganga þvert á það sem fram hefur verið haldið af hálfu stefnda, bæði í greinargerð og skjölum málsins. Í áðurnefndu efnagreiningarvottorði frá því í júní 1999 er gerð grein fyrir útliti, eiginleikum og hreinleika efnisins og því lýst sem “white to off white crystalline powder”, sem er nákvæmlega sama lýsing og í viðurkenndri handbók (The Merck Index Twelfth Edition 1996, bls. 691). Í vottorði Cipla er magn metylenklóríðs í fínasteríði 483,5 ppm, en kröfur eru gerðar um að hámark sé 500 ppm. Fram kom hjá Birni Kristinssyni að ef efnið væri framleitt með einkaleyfðu aðferðinni þá væri ekki methylen klórið til staðar. Við framleiðslu á töflunum sé efnið leyst upp í ethanoli og síðan sé því dreift yfir hjálparefni og svo sé ethanolið fjarlægt í lofttæmi. Ethanol hafi hærra suðumark heldur en methylen klóríð. Það hafi tæplega 80° suðumark á meðan methylen klórið hafi 40°. Þannig rífi ethanolið í burtu með sér leifarnar af methylen klórið. Sérstaklega aðspurt sagði vitnið að efnið sé ekki þvegið, það sé bara þurrkað. Þar sem í gæðavottorðinu frá Cipla er talað um magn methylene klórið sé það magn methylene klórið sem mælist eftir þurrkunina. Fram kom hjá þessum starfsmanni stefnda að mjög erfitt sé að segja til um það hvort það sé Form I eða Form II í FINOL töflunum. Hins vegar taldi vitnið að í Proscar töflunum sé örugglega Form I af finasteríði. Ekki hafa verið lögð fram nein gögn því til stuðnings að ethanolið rífi í burtu með sér leifarnar af methylen klórið. Þær tilraunir sem stefndi kveðst hafa gert til þess að sýna fram á hreinleika fínasteríðsins, þ.e á hvern hátt methylen klóríð hverfur við framleiðslu taflanna eru ekki fullnægjandi að áliti hinna sérfróðu meðdómenda. Þeir telja þær rannsóknir heldur ekki sýna hvort Form I sé til staðar í FINOL töflunum. Auðvelt hefði verið fyrir stefnda að láta efnagreinar FINOL töflurnar með tilliti til leysa og ákvarða kristalform efnisins eftir að það var leyst í ethanóli og þurrkað. Það hefur ekki verið gert. Hinir sérfróðu meðdómendur eru sammála því sem fram kom hjá dr. Dolling, að ef sú aðferð hefði verið notuð, sem stefndi segir notaða við framleiðslu fínasteríðsins, þá fyndist methylen klórið í töflunum. Þar sem stefndi hefur ekki sýnt fram á að fínasteríðið, sem hann notar við framleiðslu sína, hafi ekki verið framleitt með aðferð sem brýtur gegn hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda, sbr. einkaleyfi nr. 1671, ber samkvæmt 64. gr. a. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi með síðari breytingum, að líta svo á að fínasteríðið, sem stefndi notar, hafi verið framleitt með aðferð sem brýtur gegn hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 17/1991 er stefnda óheimilt án samþykkis stefnanda að nota þá aðferð við framleiðslu fínasteríðs sem stefnanda var veitt einkaleyfi á með einkaleyfi nr. 1671. Jafnframt er stefnda óheimilt að bjóða, setja á markað og nota með öðrum hætti fínasteríð sem framleitt er með aðferð sem brýtur gegn hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda, samkvæmt einkaleyfi nr. 1671, sem og að eiga eða hafa fínasteríð, framleitt með þeirri aðferð, í fórum sínum, að viðlögðum dagsektum sem ákveðast 25.000 krónur, er renni til stefnanda og greiðist fyrst að liðnum 15 dögum frá uppkvaðningu dóms þessa. Eins og málið liggur fyrir þykir ekki sannað að um ásetning hafi verið að ræða af hálfu stefnda eða viðskiptavinar hans, Cipla Ltd., að skerða einkarétt stefnanda skv. einkaleyfi nr. 1671 og verður stefndi því ekki dæmdur til greiðslu sekta sbr. 57. gr. einkaleyfalaga. Þegar litið er til álitsgerðar Chas Hude verður að telja að stefndi hafi mátt ætla að fínasteríðið, sem hann notar við framleiðslu sína, bryti ekki í bága við einkaleyfi stefnanda, enda þótt hinar villandi upplýsingar stefnda um framleiðanda efnisins allt fram til aðalmeðferðar málsins kunni að gefa annað til kynna. Hvorki hefur verið sýnt fram á hverju tjón stefnanda né hagnaður stefnda nemur. Þegar litið er til framlagðra skjala, þ.e. yfirlits úr Icelandic Drug Market 02/1998, söluyfirlits fyrir tímabilið 1998 til júní 1999 og yfirlits, dags. 25. janúar 1999, fyrir tímabilið 1. jan. 1998 til 31. des. s.á., en samkvæmt því yfirliti virðist sala stefnda á þessu tímabili hafa numið 2.930.798 kr., þykir hæfilegt að stefndi greiði stefnanda 1.000.000 krónur sem endurgjald, sbr. 2. mgr. 58. gr. laga nr. 17/1991. Fjárhæð þessa greiði stefndi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá uppkvaðningu dóms þessa. Með vísan til þess sem að framan er rakið varðandi gáleysi stefnda er ekki fallist á kröfu stefnanda um að allar fínasteríðafurðir í fórum stefnda framleiddar andstætt hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda verði eyðilagðar, sbr. 1. mgr. 59. gr. laga nr. 17/1991 in fine. Stefndi greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 500.000 krónur. Málið dæma Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari, dr. Sigmundur Guðbjarnarson prófessor og dr. Vilhjálmur Skúlason fyrrum prófessor. D ó m s o r ð: Stefnda, Omega Farma ehf., er óheimilt að nota þá aðferð við framleiðslu fínasteríðs sem stefnanda, Merck & Co., var veitt einkaleyfi á með einkaleyfi nr. 1671. Stefnda er óheimilt að bjóða, setja á markað og nota með öðrum hætti fínasteríð sem framleitt er með aðferð sem brýtur gegn hinni einkaleyfðu aðferð stefnanda, samkvæmt einkaleyfi nr. 1671, sem og að eiga eða hafa fínasteríð, framleitt með þeirri aðferð, í fórum sínum, að viðlögðum dagsektum sem ákveðast 25.000 kónur er renni til stefnanda og greiðist fyrst að liðnum 15 dögum frá uppkvaðningu dóms þessa. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 29/1999
|
Kærumál Dánarbússkipti Skiptastjóri
|
V krafðist þess að S, skiptastjóra í dánarbúi H, yrði vikið úr starfi samkvæmt 47. gr. laga nr. 21/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Einnig krafðist V skaðabóta úr hendi S. Héraðsdómur hafnaði kröfu V um að S yrði vikið úr starfi en vísaði kröfum hans að öðru leyti frá dómi. Niðurstaða héraðsdóms var staðfest en fyrir Hæstarétti krafðist V ekki breytingar á þeirri niðurstöðu héraðsdóms að vísa skaðabótakröfunni frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 1998, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. janúar 1999. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 1998, þar sem skaðabótakröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi og hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði vikið úr starfi skiptastjóra í dánarbúi Helga Jakobssonar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Krefst sóknaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og tekin til greina krafa hans um að varnaraðila verði vikið úr starfi skiptastjóra í greindu dánarbúi. Hann krefst hins vegar ekki breytingar á þeirri niðurstöðu héraðsdómara að vísa skaðabótakröfunni frá dómi. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar þykir mega staðfesta hann. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 1998. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 18. nóvember sl. var þingfest 25. september sl. Sóknaraðili, Viðar Helgason, kt. 151160-4689, Länna Gård, Skogås, Svíþjóð, krefst þess að varnaraðila, Sigurmar K. Albertssyni hrl., skiptastjóra í dánarbúi Helga Jakobssonar, verði umsvifalaust vikið úr starfi. „Þess er og krafist að varnaraðili bæti að fullu, eftir almennum skaðabótareglum, það efnahagslega tjón sem aðferðir hans hafa valdið dánarbúinu ásamt uppkomnu tjóni fyrir erfingja og kröfuhafa í sambandi við atvinnurekstur.“ Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili, Sigurmar K. Albertsson hrl., krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila um skaðabætur verði vísað frá dómi og kröfu um að sér verði vikið úr starfi skiptastjóra verði hrundið. Til vara er þess krafist að sýknað verði af skaðabótakröfunni og kröfu um brottvikningu úr starfi skiptastjóra verði hrundið. Þá er krafist málskostnaðar. „Jafnframt telur varnaraðili sig knúinn til að gera kröfu um að honum verði heimilað að draga frá væntanlegum arfshluta sóknaraðila fjármuni til skuldajafnaðar við málskostnað á grundvelli meginsjónarmiða a og b liða 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.“ II. Málavextir eru þeir að 27. maí 1997 lést faðir sóknaraðila, Helgi Jakobsson pípulagningameistari, er síðast var til heimilis að Skeiðarvogi 85 í Reykjavík. Sóknaraðili krafðist þess að bú Helga yrði tekið til opinberra skipta og úrskurður um það kveðinn upp 10. nóvember 1997 og varnaraðili skipaður skiptastjóri. Með bréfi til dómsins 4. maí 1998 fundu tveir erfingja Helga og tveir kröfuhafar í dánarbúið að störfum skiptastjóra. Var sóknaraðili annar erfingjanna. Í þinghaldi 19. júní sl. voru þessar aðfinnslur bornar undir varnaraðila og svör hans við þeim bókuð. Í þinghaldi 22. júní greindi dómari frá þeirri niðurstöðu sinni að ekki væru efni til að víkja skiptastjóra frá störfum þar eð hann hefði sinnt starfi sínu í samræmi við skyldur sínar samkvæmt skiptalögum. Sóknaraðili vildi ekki una þessari niðurstöðu og krafðist úrskurðar um hana samkvæmt 3. mgr. 47. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Barst krafan dóminum 23. júní sl. og var þingfest eins og áður segir. III. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi vanrækt starf sitt sem skiptastjóri á þann hátt að hann hafi með því valdið dánarbúinu, erfingjum og kröfuhöfum bæði beinu og óbeinu efnahagslegu tjóni. Þá hafi varnaraðili einnig á margvíslegan hátt brotið þau lög og þær reglur sem honum hafi borið skylda til að fylgja í starfi sínu sem skiptastjóri. Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili hafi gefið utanaðkomandi aðila eignir dánarbúsins að Bryggjuvör 1 án vitundar eða heimildar frá sóknaraðila eða þeim lögerfingja, er hafi gert tilboð í lausaféð. Sóknaraðili kveður varnaraðila hafa staðfest skriflega að hann hafi fengið peningatilboð í lausaféð frá tveimur lögerfingjum og kröfuhöfum, en þrátt fyrir það hafi hann gefið utanaðkomandi aðila allt lausaféð, bæði eignir dánarbúsins og persónulegar eigur annarra. Fyrir utan lausafé, sem var eign dánarbúsins, hafi verið um að ræða persónulegar eigur annarra í geymslu að Bryggjuvör 1 sem varnaraðili hafi einnig gefið án heimildar. Hluta af þessum persónulegu eigum hafi erfingjar og kröfuhafar fengið til baka með leyfi hins nýja eiganda. Þetta lausafé, sem var eign dánarbúsins og sem varnaraðili gaf, hafi verið nothæf verkfæri, tól og atvinnutæki pípulagningarmanna ásamt miklu af óflokkuðu efni til pípulagna. Þessir hlutir hafi verið ætlaðir til nota í atvinnurekstri, sem einn erfingjanna ásamt tveimur kröfuhöfum stundi. Þessar aðgerðir varnaraðila hafi ekki bara valdið dánarbúinu efnahagslegu tjóni heldur einnig valdið atvinnurekstri þessara manna tjóni. Sóknaraðili kveðst hafa gefið varnaraðila möguleika á að bæta úr þessari vanrækslu en varnaraðili sé búinn að staðfesta skriflega að hann ætli sér ekki að gera það. Þá byggir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi ekki kært refsivert athæfi í dánarbúinu þrátt fyrir beiðnir og ítrekanir um það frá sóknaraðila og öðrum lögerfingjum. Varnaraðili hafi fengið vitneskju um hið refsiverða athæfi í dánarbúinu sem skiptastjóri og honum hafi verið skylt að tilkynna það ríkislögreglustjóra. Þetta hafi hann ekki gert þrátt fyrir að í bréfi lögreglustjórans í Reykjavík frá 16. mars 1998 hafi hann bent varnaraðila á skyldu til að tilkynna um refsivert athæfi í samræmi við ákvæði laga um skipti á dánarbúum o.fl. Á meðan búið sé undir opinberum skiptum sé það skiptastjóri einn sem geti kært slíkt. Varnaraðili hafi þannig alvarlega vanrækt starf sitt og skyldu sína með því að tilkynna ekki um hið refsiverða athæfi. Hið refsiverða athæfi felist m.a. í því að einn af erfingjunum, eiginkona Helga heitins, hafi a.m.k. tvívegis reynt að leyna eignum í dánarbúinu og sé um að ræða verulegar fjárhæðir, á að giska 2,5-3 milljónir króna sem vitað sé um í dag. Sóknaraðili telur hér líklega vera um auðgunarbrot að ræða auk skilasvika og skattalagabrota og hafi varnaraðili ekki tilkynnt þetta til lögreglu. Varnaraðili hafi einnig fengið vitneskju um að lögmaður hafi gert dómsátt fyrir hönd dánarbúsins án þess að hafa umboð frá sóknaraðila, sem sé lögerfingi í búinu, og án þess að tilkynna þetta til lögreglu. Sóknaraðili og annar lögerfinginn kveðast margoft hafa skilað inn beiðnum og ítrekað þær um að hugsanlegar eignir dánarbúsins í Færeyjum séu kannaðar tafarlaust. Þetta hafi fyrst verið tekið upp eftir að búið var tekið til opinberra skipta, á skiptafundi 14. nóvember 1997, og hafi þessar kröfur, sem séu á rökum reistar, verið ítrekaðar margoft. Í þessu sambandi bendir sóknaraðili á að skiptastjóra hafi verið kunnugt um það að eiginkona Helga Jakobssonar, sem sé færeyskur ríkisborgari, hafi reynt að leyna verulegum eignum, er búið var í einkaskiptum. Um sé að ræða á að giska eina milljón króna á bankareikningi í Færeyjum. Í lok janúar 1998 hafi komið í ljós að konan hafi aftur reynt að leyna skiptastjóra eignum, m.a. rúmlega 1,5 milljón króna á gjaldeyrisreikningi á Íslandi. Skiptastjóra var einnig afhent uppkast af skiptagerningi á milli konunnar og fyrrverandi eiginmanns hennar í Færeyjum, þar sem hennar hluti er áætlaður á að giska 7 milljónir króna við skilnaðinn 1995. Skiptastjóri sé skyldugur, lögum samkvæmt, að kanna tafarlaust eignir búsins og sjá til þess að skiptum verði lokið án ástæðulauss dráttar. Honum beri einnig skylda til að gæta þess að réttindi búsins fari ekki forgörðum, enda hafi hann alla möguleika til að fá dómsúrskurð um að athuga eignir búsins í Færeyjum. Fullt tilefni sé til þess þegar ljóst sé að tvívegis hafi verið reynt að leyna eignum í búinu. Það er álit sóknaraðila að varnaraðili hafi vanrækt starf sitt sem skiptastjóri á margvíslegan hátt og framferði hans og aðgerðir verið slíkar að dánarbúið og erfingjar hafi beðið tjón af. Varnaraðili hafi brotið á móti þeim lögum og reglum sem honum beri skylda til að fylgja sem skiptastjóri. Krefst sóknaraðili þess að honum sé umsvifalaust vikið úr starfi með vísan til ákvæða í lögum um skipti á dánarbúum o.fl. Þá er farið fram á að varnaraðili bæti að fullu það tjón sem hann hefur valdið eftir almennum skaðabótareglum. IV. Varnaraðili kveðst, þegar eftir skipun sína sem skiptastjóri í framangreindu búi, hafa hafist handa við að tryggja hagsmuni þess, bæði með könnun á eignum búsins, varðveislu þeirra og innköllun krafna auk annarra starfa sem nauðsynleg voru. Í búinu hafi verið tvær fasteignir, íbúð að Skeiðarvogi 85 og iðnaðarhúsnæði að Bryggjuvör 1 í Kópavogi. Auk þessa tvær nær verðlausar bifreiðar, innbú, verkfæri, vélar og tæki auk annars lausafjár svo og viðskiptakröfu á hendur Hveragerðisbæ og fjármuna á bankareikningum. Í beiðni um leyfi til einkaskipta hafi erfingjar Helga Jakobssonar talið að verðmæti lausafjármuna búsins næmi alls 100.000 krónum. Fasteignin að Bryggjuvör 1 hafi verið sett á fasteignasölu af hálfu sóknaraðila og annarra erfingja í ágúst 1997. Fasteignasölunni hafi verið afhentir lyklar að húseigninni og fulltrúum hennar falið að annast sölu og sýningu eignarinnar. Auk þess hafi bróðir sóknaraðila, Reynir Helgason, svo og þeir Sigurður Stefánsson og Jónas Helgi Ólafsson haft lyklavöld að eigninni og frjálsan aðgang að henni og þeim munum sem þar voru, en þessir þrír menn höfðu allir unnið við pípulagnir hjá Helga heitnum Jakobssyni. Sigurður Stefánsson er stjúpsonur Helga heitins og Jónas Helgi systursonur Sigurðar. Eftir að varnaraðili var skipaður skiptastjóri kveðst hann ekki hafa talið það þjóna hagsmunum búsins að breyta aðgangi þessara manna að fasteigninni eins og að framan er lýst. Fyrsti skiptafundur í búinu hafi verið haldinn 14. nóvember 1997 og hafi þá komið upp ágreiningur meðal erfingja um eignarhald að Bryggjuvör 1 auk verkfæra og annarra hluta, sem þar voru. Því hafi verið haldið fram af sóknaraðila, og þeim sem honum tengdust, að eignin hefði, ásamt lausafé, verið seld úr búinu rétt fyrir andlát Helga Jakobssonar. Varnaraðila tókst ekki að jafna þennan ágreining og vísaði honum til Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem ekki var fallist á eignartilkall sóknaraðila. Við upphaf skiptanna hafi verið til staðar upplýsingar um bankareikninga Malenu Andreasen, ekkju Helga heitins Jakobssonar, á Íslandi og í Færeyjum. Á skiptafundinum hafi komið fram krafa af hálfu lögmanns sóknaraðila þess efnis að varnaraðili kannaði eignir Malenu í Færeyjum. Á þessum fundi kveðst varnaraðili hafa lagt fyrir lögmann Malenu að afla skilnaðarsamnings hennar og fyrrum eiginmanns hennar. Lögmanninum hafi ekki tekist að afla þessara gagna og hafi því varnaraðili tekið það að sér. Eftir mikinn eftirrekstur hafi honum borist í ágúst sl. drög að skilnaðarsamningnum. Í ljós hafi komið að um var að ræða nær tíu ára gamlan skilnað. Varnaraðili kveðst samstundis hafa sent samninginn til lögmanna erfingjanna og jafnframt kynnt þeim þá afstöðu sína að ekki væri þörf á að eyða meiri tíma í þessa eignakönnun. Á skiptafundi 2. september sl. hafi engar athugasemdir verið gerðar við þessa afstöðu varnaraðila af hálfu viðkomandi lögmanna. Á skiptafundinum 14. nóvember 1997 kveðst varnaraðili jafnframt hafa verið upplýstur um það að tæki, vélar og ýmislegt lauslegt hefði verið að Bryggjuvör 1, sem tengst hafi rekstri fyrirtækis Helga heitins Jakobssonar, HJ pípulögnum. Þáverandi lögmaður sóknaraðila hafi upplýst að Reynir Helgason og samstarfsmenn hans, áðurnefndir Sigurður og Jónas Helgi, hefðu talsvert af þessum munum í fórum sínum. Varnaraðili kveðst hafa óskað eftir að tekinn yrði saman listi yfir öll þau verkfæri og lausafé sem um hafi verið að ræða. Þessi listi hafi borist síðar og hafi verið merkt á honum við þá muni sem þessir menn höfðu í fórum sínum en aðrir munir hafi átt að vera að Bryggjuvör 1. 14. janúar 1998 hafi komið tilboð í Bryggjuvör 1 en ekki hafi verið fallist á það og nokkrum dögum síðar hafi borist annað tilboð, sem samþykkt hafi verið, bæði af hálfu varnaraðila og erfingja. Samkvæmt kauptilboðinu átti eignin að afhendast strax en við undirritun kaupsamningsins 27. febrúar sl. var samið um afhendinguna 1. mars sl. Sóknaraðila hafi verið kunnugt um sölu eignarinnar þegar 19. janúar sl. og hafi honum jafnframt verið kunnugt um afhendingardag hennar eftir að hann hafi verið endanlega ákveðinn. Varnaraðili kveðst hafa staðið í þeirri trú, m.a. á grundvelli samskipta við sóknaraðila og aðra kunnuga, að þau verkfæri og annað lausafé sem enn hafi verið að Bryggjuvör 1 væru verðlaus. Ljóst var að hagsmunir búsins kröfðust þess að húsnæðið yrði rýmt vegna sölunnar og 2. mars sl. hafi varnaraðila verið tilkynnt um þann vilja sóknaraðila og fyrrgreindra aðila, sem höfðu lyklavöld að húsnæðinu, að fjarlægja innanstokksmuni þar gegn því að fá að eiga þá. Er kaupandi eignarinnar hafi orðið þess áskynja hafi hann boðist til þess að greiða 50.000 krónur fyrir munina og fá að halda þeim. Sóknaraðili, ásamt fyrrnefndum mönnum, hafi þá boðist til að greiða sama verð fyrir hlutinn og fjarlægja þá. Er hér var komið sögu hafi lögmaður Malenu Andreasen gert þá kröfu að verðmæti munanna yrði kannað áður en frekar yrði aðhafst. Þá hafi maður nokkur verið fenginn til að meta þá og hafi hann farið á staðinn en þá komið í ljós að flest verðmætt í húsinu hafði verið fjarlægt þaðan af Reyni Helgasyni og fyrrgreindum Sigurði og Jónasi Helga. Kveðst varnaraðili hafa reynt að ná tal af þeim og sóknaraðila í gegnum lögmann þeirra en án árangurs. Ekki hafi því orðið af mati á verðmæti munanna að svo stöddu. Síðar hafi komið í ljós að sóknaraðili og félagar hans hafi verið reiðubúnir til að greiða 75.000 krónur fyrir munina en tilboð þar að lútandi hafi ekki borist varnaraðila fyrr en um seinan. Varnaraðili kveður kaupanda eignarinnar hafa haft samband við sig 4. mars sl. og gert þá kröfu að húsnæðið yrði rýmt og afhent í lögmætu formi í samræmi við kaupsamning og afsal. Þá tilkynnti hann jafnframt varnaraðila að hann hefði fallið frá fyrra kauptilboði sínu í munina. Kveður varnaraðili kaupandann hafa haft í hyggju að flytja munina á brott og hreinsa húsnæðið á kostnað dánarbúsins, kveðst hann því hafa óskað eftir stuttum fresti og fengið matsmanninn aftur til að meta þá muni sem enn hafi verið á staðnum. Matsmaðurinn hafi tilkynnt sér skömmu síðar að umræddir munir væru það verðlitlir að það svaraði hvorki kostnaði að meta þá né fjarlægja. Í því skyni að stofna ekki fasteignaviðskiptunum í voða og stofna ekki til óþarfa kostnaðar búsins við flutning munanna kveðst varnaraðili hafa tekið þá ákvörðun að kaupandi eignarinnar mætti eiga munina gegn því að rýma sjálfur húsnæðið. Þessi ráðstöfun hafi verið gerð með samþykki lögmanns Malenu Andreasen. Í því skyni að fullvissa sig um verðmæti þess sem eftir var í Bryggjuvör 1 kveðst varnaraðili hafa fengið fulltrúa sinn til að fara á staðinn 11. mars sl. og meta munina til verðs. Niðurstaða hans hafi verið í raun sú sama og matsmannsins, en teknar hafi verið myndir af vettvangi, sem séu meðal gagna málsins. Fulltrúinn hafi gefið út verðmat í maí sl. m.a. vegna málatilbúnaðar sóknaraðila. Fyrir utan þá muni sem framangreindir menn höfðu þá þegar fjarlægt úr húsnæðinu afhenti kaupandi þess þeim nokkra muni til viðbótar, auk þess sem þeim var boðið að koma á tilteknum dögum og fjarlægja annað lauslegt, sem þeir töldu nothæft, en þeir hafi ekki nýtt sér þetta. Því sem eftir var í húsnæðinu var því ráðstafað af hálfu kaupanda þess en eins og fram kemur í bréfi, sem er á meðal gagna málsins, hafi verið talsverður kostnaður samfara förgun munanna og hreinsun húsnæðisins en þessi kostnaður hafi ekki fallið á dánarbúið vegna ráðstafana varnaraðila. Kröfu sína um að vísa beri skaðabótakröfunni frá dómi byggir varnaraðili í fyrsta lagi á því að hún sé ekki tæk til efnismeðferðar í málinu á grundvelli laga um skipti á dánarbúum o. fl. Í öðru lagi byggir varnaraðili á því að sóknaraðili eigi ekki aðild að skaðabótakröfunni eins og hún sé sett fram, enda byggi sóknaraðili hluta skaðabótakröfu sinnar á meintu tjóni sem athafnir varnaraðila hafi valdið öðrum en sóknaraðila sem séu menntaðir í pípulögnum og hafi atvinnu af þeim starfa. Í þriðja og síðasta lagi byggir varnaraðili frávísunarkröfu sína á því að skaðabótakrafa sóknaraðila sé algjörlega vanreifuð, bæði hvað varðar bótagrundvöll og fjárhæð kröfugerðar og hún því ekki tæk til efnismeðferðar í þessu horfi. Að öðru leyti byggir varnaraðili á því að engin rök séu til þess að taka kröfur sóknaraðila til greina og málareksturinn sé eingöngu til þess fallinn að auka kostnað við skiptin og draga skiptalok í búinu. Kveður varnaraðili jafnframt aðgerðir sínar við skiptastjórn hafa verið í samræmi við góða starfshætti, enda hafi honum borið sem skiptastjóra að tryggja hagsmuni búsins í hvívetna, m.a. með því að stofna ekki til óþarfa kostnaðar við skiptin. Varnaraðili kveður fullyrðingar sóknaraðila um ráðstafanir varðandi inanstokksmuni að Bryggjuvör ekki eiga við rök að styðjast. Varnaraðili hafi gert það sem nauðsynlegt hafi verið til að tryggja hagsmuni búsins og athafnir hans verði síður en svo taldar grundvöllur þess að honum verði vikið úr starfi. Hann bendir á að þessar ráðstafanir sínar hafi verið samþykktar af hálfu Malenu Andreasen, sem átt hafi helming hinna umdeildu muna á grundvelli 6. gr., sbr. VIII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 og þriðjung að auki á grundvelli 2. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Hið meinta tjón sóknaraðila væri af þessum sökum þegar orðið óverulegt, einkum að teknu tilliti til þess hvert verðmæti munanna var, m.a. að mati sóknaraðila og annarra sem til þekktu. Þá byggir varnaraðili jafnframt á því að röksemdir sóknaraðila, er lúti að afhendingu persónulegra eigna annarra, eigi ekki við rök að styðjast, enda hafi engum slíkum kröfum verið lýst í búið né hafi með nokkrum hætti verið sannaður eignaréttur utanaðkomandi aðila á nokkrum munum sem hér um ræðir. Þá verði ekki litið fram hjá því að viðkomandi aðilum hafi verið gefinn kostur á að taka þessa hluti og þeir nýtt sér það. Varðandi vanrækslu á að kæra Malenu Andreasen fyrir að hafa reynt að leyna eignum við skiptin tekur varnaraðili fram að sóknaraðili hafi sjálfur kært Malenu og lögmann, er unnið hafi fyrir Helga heitinn Jakobsson, til lögreglu. Lögreglustjórinn í Reykjavík hafi svarað þessari kæru með bréfi 16. mars sl. þar sem fram komnar kærur eru kynntar og jafnframt er sérstaklega tekið fram að ekki sé krafist frekari aðgerða í málinu. Varðandi vanrækslu á að kanna eignastöðu Malenu í Færeyjum þá tekur varnaraðili fram að kröfur sóknaraðila að þessu leyti séu algjörlega vanreifaðar. Varnaraðili hafi sinnt starfi sínu að þessu leyti með óaðfinnanlegum hætti eins og gögn málsins beri eindregið með sér. Þá beri að hafa í huga varðandi þetta atriði að varnaraðili hafi ekki sömu heimildir til athafna og aðgerða erlendis og hér á landi. Varðandi varakröfu sóknaraðila bendir varnaraðili á, að verði talið að krafa til greiðslu skaðabóta komist að í málinu, sé alfarið sé ósannað að athafnir varnaraðila hafi valdið búinu eða einstökum erfingjum tjóni. Sóknaraðili hafi ekki fært sönnur á eða rökstutt með fullnægjandi hætti hverra bóta sé krafist. Þá verði ekki fram hjá því litið að meint tjón vegna starfa varnaraðila er ekki á hans ábyrgð þar sem hinir meintu tjónþolar hafi augljóslega ekki takmarkað tjón sitt með neinum hætti svo sem þeim hafi verið skylt. Efnisleg skilyrði fyrir bótaskyldu varnaraðila séu þar af leiðandi ekki fyrir hendi. V. Krafa sóknaraðila um að varnaraðila verði vikið frá skiptastjórn byggist á tveimur atriðum. Hið fyrra varðar meðferð varnaraðila á hluta af lausafé að Bryggjuvör 1 og hið síðara snýr að upplýsingaöflun varnaraðila varðandi eigur Malenu Andreasen í Færeyjum. Varðandi fyrra atriðið þá heldur sóknaraðili því fram að varnaraðili hafi gefið lausaféð eða látið henda því, eins og rakið var hér að framan. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu þeir Reynir Helgason, bróðir sóknaraðila, Sigurður Stefánsson, hálfbróðir hans og Jónas Helgi Ólafsson, systursonur Sigurðar en þessir þrír unnu lengi hjá Helga heitnum Jakobssyni við pípulagnir og höfðu allan þann tíma óheftan aðgang að Bryggjuvör 1. Þá kom og fram hjá þeim að þeir höfðu hug á að kaupa lausafé af dánarbúinu og höfðu boðið 50.000 krónur í það í upphafi. Hafi þeir gefið lögmanni sínum umboð til að bjóða allt að 100.000 krónur í það án þess að hann þyrfti að ráðfæra sig við þá en sjálfir kváðust þeir vel hafa getað hugsað sér að bjóða 4 - 500.000 krónur í munina. Meðal gagna málsins er bréf þáverandi lögmanns framangreindra þriggja manna og sóknaraðila um boð þeirra í lausaféð að Bryggjuvör 1. Í því kemur fram að þeir hafi fyrst boðið það að þeir eignuðust hlutina gegn því að fjarlægja þá, næsta boð hafi verið á sömu nótum að viðbættum 50.000 krónum og þeir hafi verið tilbúnir að hækka sig í 75.000 krónur en þá hafi atburðarásin tekið aðra stefnu eins og segir í bréfinu. Í IV. kafla hér að framan var lýst aðdraganda að sölu Bryggjuvarar 1 og hvernig hagsmunir búsins kröfðust þess að það yrði rýmt þegar eftir að það hafði verið selt. Í ljósi þess að framangreindir menn höfðu, allt frá andláti Helga Jakobssonar, haft óheftan aðgang að húsnæðinu auk þess sem þeim hafði gefist kostur á að fjarlægja það, sem þeim tilheyrði, úr húsinu, verður ekki talið að varnaraðili hafi brotið af sér gagnvart þeim með því að leyfa kaupanda hússins að ráðstafa því, sem eftir hafði orðið. Þá hefur og þeirri fullyrðingu varnaraðila ekki verið hnekkt, að hér hafi verið um að ræða verðlitla muni og jafnvel hafi þurft að greiða með förgun þeirra. Verður að hafa í huga að ekki hafa verið leidd önnur vitni í málinu en framangreindir þrír menn, er allir hafa hagsmuna að gæta í málinu og tengjast auk þess sóknaraðila. Loks ber boð þessara manna í munina ekki með sér að þeir hafi talið þessa hluti verðmikla. Samkvæmt framanrituðu er það því niðurstaðan að meðferð varnaraðila á umræddu lausafé getur ekki valdið því að honum verði vikið frá skiptastjórn í búinu. Varðandi eigur Malenu Andreasen í Færeyjum er fyrst til að taka að í beiðni um einkaskipti á dánarbúinu eru ekki tilgreindir neinir bankareikningar en sóknaraðili er meðal þeirra, sem undirrita beiðnina. Á fyrsta skiptafundi 14. nóvember 1997 tók lögmaður sóknaraðila fram að til væri bankabók í færeyskum banka á nafni Malenu og jafnframt óskaði hann eftir að kannað yrði hvort Malena ætti eignir í Færeyjum. Í framhaldi af þessu beindi varnaraðili því til lögmanns Malenu að gefin yrði yfirlýsing um hugsanlegar eigur hennar í Færeyjum. Næsti skiptafundur var haldinn 10. desember og er bókað að tilgangur hans sé að afla upplýsinga um eignir dánarbúsins og þá sérstaklega Malenu Andreasen. Eftir Malenu er bókað að hún eigi ekki aðrar eignir í Færeyjum en bankabók og sé ljósrit af henni í gögnum málsins. Hún kvaðst hafa átt í skilnaðarmáli í Færeyjum, skiptum í því sé lokið og stafi bankabókin frá þeim. „Malena segist ekki eiga aðrar eignir en voru í búi hennar og Helga s.s. bankabækur eða samsvarandi eignir.“ Á skiptafundi 12. febrúar 1998 er bókað að lögmaður Malenu muni kanna hjá henni hvort bankabækur, sem upplýsingar hafi fengist um, séu á heimilinu svo og lykill að bankahólfi. Þá tók lögmaðurinn fram að reikningur í Landsbankanum, skráður á Malenu, væri í raun eign sonar hennar, er búsettur væri í Færeyjum. Kvaðst hann mundu útvega gögn er styddu þetta. Á fundinum óskaði varnaraðili eftir því að lögmaður Malenu útvegaði skiptagerning á milli hennar og fyrrverandi eiginmanns hennar. Á skiptafundi 29. júní sl. upplýsti varnaraðili að hann hefði margítrekað reynt að ná til fyrrverandi lögmanns Malenu í Færeyjum en ekki tekist. Þá kvaðst hann ekki kannast við að hafa tekið við afriti eða uppkasti af skiptagerningi á milli hennar og eiginmannsins í Færeyjum. Og á skiptafundi 2. september sl., þar sem lögmaður sóknaraðila var viðstaddur, er bókað að ekki séu gerðar athugasemdir við upplýsingar frá Færeyjum um skilnað Malenu og fyrri eiginmanns hennar. Þá er meðal gagna málsins bréf frá varnaraðila til lögmanns sóknaraðila þar sem fram kemur að ágreiningslaust sé að í vörslu Malenu séu þrír bankareikningar, er teknir verði með í frumvarp að væntanlegri úthlutun þegar þar að komi. Enn fremur hefur verið lagt fram endurrit úr dómabók Færeyja og kemur þar fram að Malena og fyrri eiginmaður hennar skildu á og borð á sæng 1990 og fengu lögskilnað 1992. Í lögskilnaðarleyfinu segir að búi þeirra hafi ekki verið skipt heldur muni því annaðhvort skipt einka- eða opinberum skiptum. Af því, sem nú hefur rakið um aðgerðir varnaraðila til að upplýsa um eigur Malenu Andreasen í Færeyjum, og með vísan til þess, er segir í IV. kafla hér að framan, verður ekki séð að hann hafi á nokkurn hátt vanrækt skyldur sínar sem skiptastjóri. Hér verður ekkert um það fjallað hvernig hún stóð að því að upplýsa um eigurnar eða hvenær, en ljóst má vera að varnaraðili getur ekki borið ábyrgð á því, hafi eitthvað verið vantalið eða seint fram talið af hennar hálfu í þeim efnum. Þá er Malena ekki aðili þessa máls og engin gögn verið lögð fram af hennar hálfu í málinu. Samkvæmt öllu framanrituðu er það niðurstaða dómsins að hafna kröfu sóknaraðila um að víkja varnaraðila frá skiptastjórn í dánarbúi Helga Jakobssonar. Í málinu krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði vikið frá skiptastjórn, sbr. 3. mgr. 47. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991 og hefur verið farið með málið samkvæmt ákvæðum XVII. kafla laganna, sbr. 121. gr. þeirra. Samkvæmt 4. mgr. 48. gr. laganna skal skiptastjóri bæta tjón, sem hann kann að valda öðrum í starfi eftir almennum skaðabótareglum. Ekki er í þessum ákvæðum að finna heimild til handa þeim er krefjast brottvikningar skiptastjóra, til að hafa jafnframt uppi skaðabótakröfur á hendur honum í sama máli og verður þar af leiðandi að vísa skaðabótakröfum sóknaraðila frá dómi. Loks verður sóknaraðili úrskurðaður til að greiða varnaraðila 200.000 krónur í málskostnað. Kröfu varnaraðila um að honum verði heimilað að draga frá væntanlegum arfshluta sóknaraðila fjármuni til skuldajafnaðar við málskostnað á grundvelli meginsjónarmiða a og b liða 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er hafnað, enda eru kröfur þessar ekki af sömu rót runnar og ekki hefur verið sýnt fram á að nefndir liðir einkamálalaganna eigi við um sóknaraðila. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Skaðabótakröfu sóknaraðila, Viðars Helgasonar, er vísað frá dómi en að öðru leyti er kröfum hans hafnað og skal hann greiða varnaraðila, Sigurmar K. Albertssyni hrl., 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 591/2017
|
Miskabætur Skaðabætur Stjórnsýsla Stöðuveiting Rannsóknarregla Dómstóll
|
Á var einn af 33 umsækjendum um embætti dómara við Landsrétt og meðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum um dómstóla hafði talið hæfasta til að gegna því embætti. Þegar dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um þá 15 umsækjendur sem skipa skyldi dómara vék ráðherra frá niðurstöðum nefndarinnar varðandi fjóra umsækjendur og var Á ekki á meðal þeirra sem lagt var til að yrðu skipaðir. Alþingi samþykkti tillögur ráðherra og höfðaði Á í kjölfarið mál þetta á hendur Í og krafðist í fyrsta lagi ógildingar á ákvörðunum ráðherra, í öðru lagi viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í og í þriðja lagi miskabóta. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 451/2017 var úrskurður héraðsdóms um að vísa viðurkenningarkröfu Á frá dómi felldur úr gildi, en niðurstaða hans um frávísun á ógildingarkröfunni staðfest. Var því einungis deilt um viðurkenningu á bótaskyldu Í og rétt Á til miskabóta. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að það væri óskráð meginregla að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eða embætti beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Áður hefði sú skylda hvílt á ráðherra dómsmála að sjá til þess að þau atriði sem máli skiptu við það mat væru nægjanlega upplýst. Við gildistöku reglna um dómnefndir til að meta hæfni umsækjenda um dómaraembætti hefði þeirri rannsóknarskyldu hins vegar að verulegu leyti verið létt af ráðherra og þess í stað lögð á herðar sjálfstæðrar og óháðrar dómnefndar. Samkvæmt því hefði verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd að ef dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um að vikið yrði frá áliti dómnefndar, væri óhjákvæmilegt að sú ákvörðun væri reist á frekari rannsókn ráðherrans eftir 10. gr. stjórnsýslulaga. Að þessu gættu taldi Hæstiréttur ljóst að dómsmálaráðherra hefði að lágmarki borið að gera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndin hafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra ekki gert tillögu um og hins vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem ráðherra gerði tillögu um í þeirra stað. Gögn málsins bæru á hinn bóginn ekki með sér að slík rannsókn hefði farið fram af hálfu ráðherra. Samkvæmt því hefði málsmeðferð hans verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga og af því leiddi að það sama ætti við um meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þar sem ekki hefði verið bætt úr þeim annmörkum sem málsmeðferð ráðherra var haldin. Með því að Á hafði ekki lagt fram fullnægjandi gögn til sönnunar á því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þessa var viðurkenningarkröfu hans hafnað, en hins vegar var talið að fullnægt væri skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga til að dæma Á miskabætur úr hendi Í og voru þær ákveðnar 700.000 krónur.
|
Mál þetta dæma Þorgeir Örlygssonhæstaréttardómari, Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari, IngibjörgBenediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari, Kristinn Bjarnasonhæstaréttarlögmaður og Stefán Már Stefánsson prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar19. september 2017. Hann krefst í fyrsta lagi viðurkenningar á bótaskyldustefnda vegna þeirra ákvarðana dómsmálaráðherra að leggja ekki til við Alþingi aðáfrýjandi yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt og að leggja ekki til viðforseta Íslands að áfrýjandi yrði meðal þeirra 15 sem skipaðir yrðu í starfdómara við Landsrétt. Í öðru lagi krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði sér1.000.000 krónur í miskabætur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinu greinir aðila á um lögmæti ákvarðanadómsmálaráðherra í aðdraganda þess að skipaðir voru 15 dómarar við Landsrétt íjúní 2017. Dómkröfur áfrýjanda þær sem að framan greinir eru á því reistar aðákvarðanir dómsmálaráðherra hafi verið haldnar verulegum annmörkum og þvíólögmætar. Þær hafi verið byggðar á ólögmætum sjónarmiðum, rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins hafi ekki verið gætt þegar vikið var frá umsögn dómnefndarum hæfni umsækjenda um dómaraembættin, ófullnægjandi rökstuðningur hafi legið tilgrundvallar þeim ákvörðunum, hvorki efnislegt mat né samanburður hafi fariðfram á verðleikum umsækjenda og ekki hafi verið gætt andmælaréttar áfrýjandavið málsmeðferðina.Að meginstefnu reisir stefndi málsvörnsína á því í fyrsta lagi að áfrýjandi beini spjótum sínum ranglega að ákvörðunumdómsmálaráðherra, sem einungis hafi gert tillögur til Alþingis um veitingudómaraembættanna, en þingið hafi farið með hið endanlega ákvörðunarvald um þaðhverjir yrðu lagðir til sem dómaraefni við forseta Íslands. Í öðru lagi hafiverið annmarkar á umsögn dómnefndar um umsækjendur um þau 15 dómaraembætti semlaus voru til umsóknar, auk þess sem ráðherra hafi haft svigrúm til að víkjafrá niðurstöðum dómnefndarinnar. Í þriðja lagi hafi málsmeðferð ráðherra ekkiverið ábótavant þar sem hún hafi rannsakað málið með fullnægjandi hætti ogmálefnaleg sjónarmið legið til grundvallar niðurstöðum hennar. Í fjórða lagihafi andmælaréttur áfrýjanda ekki verið brotinn við málsmeðferðina.IIÞað er upphaf máls þessa að 10.febrúar 2017 auglýsti innanríkisráðuneytið laus til umsóknar embætti 15 dómaravið Landsrétt með umsóknarfresti til 28. sama mánaðar og var áfrýjandi meðal 33umsækjenda. Í gögnum málsins kemur fram að formaður dómnefndar samkvæmt 4. gr.a. laga nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr.50/2016 um dómstóla og lög nr. 10/2017, átti fund með dómsmálaráðherra 2. mars2017 og afhenti ráðherra þá formanninum umsóknir um dómaraembættin. Á þeim fundimun ráðherra hafa reifað þá hugmynd hvort til greina gæti komið að dómnefndinskilaði mati á til dæmis 20 hæfustu umsækjendunum sem ráðherra gæti valið ámilli og skipað í umrædd 15 dómaraembætti. Á fundi dómsmálaráðherra og formannsdómnefndar 11. maí 2017 voru ráðherra afhent drög að umsögn nefndarinnar ogvoru það sömu drög og umsækjendum um dómaraembættin voru afhent þann sama dag.Á fundinum mun ráðherra aftur hafa reifað þá hugmynd hvort til greina gætikomið að dómnefnd skilaði mati á fleiri en 15 hæfum umsækjendum. Formaðurdómnefndar sýndi og útskýrði fyrir ráðherra við sama tækifæri stigatöflu sem nefndinhafði stuðst við í störfum sínum við mat á hæfni umsækjenda og nánar verðurvikið að síðar. 2Dómnefndin skilaði dómsmálaráðherra 19.maí 2017 umsögn um umsækjendur og var hún 117 blaðsíður að lengd og skiptist ísex kafla. Í þeim fyrsta var greint frá því hverjir væru umsækjendur, í öðrumkafla var fjallað um þau sjónarmið sem nefndin byggði mat sitt á, í þriðjakafla var gerð grein fyrir málsmeðferð fyrir nefndinni, í fjórða kafla vorualmennar upplýsingar um umsækjendur og sá fimmti hafði að geyma mat áumsækjendum. Sá kafli greindist í undirkafla eftir tólf ólíkum matsþáttum þarsem umsækjendum var í lok hvers undirkafla raðað í hæfnisröð varðandi hvernmatsþátt. Af niðurstöðu dómnefndar í sjötta kafla leiddi að allir 33umsækjendurnir voru metnir hæfir en þeir 15 hæfastir sem nafngreindir voru íályktarorði umsagnarinnar. Sérhver þeirra teldist hæfari en þeir sem kæmu áeftir en ekki þætti rétt að raða þeim sérstaklega innbyrðis í sæti. Íályktarorði kom fram að áfrýjandi væri meðal þeirra 15 umsækjenda sem hæfastirværu til að gegna embætti dómara við Landsrétt. Þann 19. maí 2017 fékk ráðherra einnigafhent minnisblað um úrvinnslu dómnefndar á andmælum umsækjenda. Í framburðiformanns nefndarinnar fyrir dómi kom fram að í allmörgum tilvikum hefðu andmælileitt til breytinga á hæfnismatinu og í einu tilviki hefði umsækjandi færsttöluvert ofar án þess þó að það hefði áhrif á þann hóp sem fyrir var í 15 efstusætunum. 3Næst gerðist það í samskiptumdómsmálaráðherra og formanns dómnefndar að ráðherra ritaði þeim síðarnefndabréf 27. maí 2017 þar sem óskað var upplýsinga og gagna um hvort dómnefndinhefði rætt sérstaklega forsendur vægis einstakra matsþátta sem tilgreindir væruí umsögn nefndarinnar. Jafnframt var um það spurt hvort dómnefndin hefði tekiðtil sérstakrar umræðu þá niðurstöðu sína að einungis væri vísað til 15 hæfustuumsækjendanna en ekki fleiri. Degi síðar svaraði formaðurinn ráðherra með bréfiþar sem fram kom að skipan í einstaka matsþætti hafi orðið til þegar í kjölfarsetningar laga nr. 45/2010 um breyting á lögum um dómstóla nr. 15/1998 og hafinefndinni ekki þótt rétt að bregða út frá því sem verið hefði, enda værinokkurs virði að festa ríkti í þeim efnum. Þá hafi ekki verið tilefni til aðmeta fleiri en 15 umsækjendur hæfasta þar sem munur hafi verið á umsækjanda ífimmtánda sæti og öðrum þeim sem á eftir komu. Að frátöldum inngangi er bréfþetta í heild tekið upp í hinum áfrýjaða dómi. 4Stigatafla dómnefndar sem áður er frágreint er meðal gagna málsins. Í henni var umsækjendum raðað eftir þeim stigafjöldasem áðurnefndir tólf matsþættir gáfu samanlagt samkvæmt vægi hvers og einsþáttar í heildarstigafjölda. Raðaðist hæfasti umsækjandinn fyrstur meðstigafjöldann 7,35 og svo aðrir umsækjendur koll af kolli þar til komið var aðþeim þrítugasta og þriðja með 3,525. Í bréfi formanns dómnefndar tildómsmálaráðherra 28. maí 2017 kom fram að nefndin hafi á fleiri fundum en einumrætt vægi einstakra matsþátta sem heildarmat nefndarinnar var reist á en vægiðhafi verið það sama í formannstíð hans frá miðju ári 2013. Þá sagði í bréfinuað formaðurinn hafi tekið við svokölluðum skorblöðum frá fyrri dómnefnd semnotuð hafi verið við samlagningu og útreikninga á niðurstöðum um einstakaumsækjendur en á þessum skorblöðum hafi verið prentaðar nákvæmlega þærvægistölur í prósentum sem síðan hafi verið beitt. Skorblöðin hafi verið leystaf hólmi með stigatöflu með sama vægi einstakra þátta og áður, en notkunstigatöflu í þetta skipti hafi helgast af miklum fjölda umsækjenda. Fyrir dómi bar formaðurinn á sama vegog í síðastgreindu bréfi. Þar var hann einnig inntur eftir þeirri gagnrýni semfram hefði komið um að of mikillar nákvæmni gætti í stigatöflunni og að matiðværi of vélrænt. Formaðurinn kvað það meginreglu að finna ætti hæfastaumsækjandann en samkvæmt undantekningarreglu væri heimilt að jafnsetjaumsækjendur ef ekki sæist munur á þeim. Nefndin hafi talið rétt að fylgjameginreglunni meðan munur væri sjáanlegur og skyldi umsækjendum þá raðað. Þákvaðst formaðurinn á nefndarfundi hafa kynnt hugmyndir ráðherra um að nefndingerði ekki upp á milli 20 í stað 15 umsækjenda en það engar undirtektir fengiðog fram hafi komið efasemdir um að slíkt væri heimilt samkvæmt lögum og reglum.Komst formaðurinn svo að orði að þetta „fæli í sér að það væri verið að metahæfni 20 til þess að fylla 15 störf, þar sem ráðherra gæti þá tekið mann ítuttugasta sæti og sett hann inn í fimmtán manna hópinn og tekið mann sem aðhæfni væri metinn þess vegna númer eitt eða tvö og sett hann aftur fyrirfimmtánda mann. Þannig væri verið að færa hæfnismatið í rauninni frá nefndinni,sem hefði það lögskipaða hlutverk, í hendur ráðherra. Þannig að þessari hugmyndvar einfaldlega hafnað.“ 5Dómsmálaráðherra afhenti forsetaAlþingis 29. maí 2017 bréf með tillögum um hverja skyldi skipa dómara viðLandsrétt. Þar sagði að ráðherra hygðist að fengnu samþykki Alþingis, sbr. 2.mgr. bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016, leggja til við forseta Íslandsað nánar tilgreindir 15 einstaklingar yrðu skipaðir dómarar við Landsrétt. Voruþað þeir umsækjendur sem í stigatöflu dómnefndar höfðu raðast í sæti 1, 2, 3,4, 5, 6, 8, 9, 10, 13, 15, 17, 18, 23 og 30. Af tillögum ráðherra leiddi aðþeir umsækjendur sem höfðu raðast í sæti 7, 11, 12 og 14 í stigatöflunni voruekki á meðal þeirra sem ráðherra lagði til að skipaðir yrðu. Í stað þeirraóskaði ráðherra eftir samþykki fyrir skipun þeirra sem samkvæmt stigatöfludómnefndar höfðu raðast í sæti 17, 18, 23 og 30. Áfrýjandi hafði raðast ífjórtánda sæti með heildarstigafjölda 5,525 og af öðrum umsækjendum, semdómnefnd hafði talið í hópi 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, hafðisá í sjöunda sæti hlotið stigafjöldann 6,2, umsækjandinn í ellefta sæti 5,75 ogumsækjandinn í tólfta sæti 5,675. Af þeim umsækjendum, sem ráðherra lagði tilað skipaðir yrðu en dómnefnd ekki talið í hópi 15 hæfustu, hafði sá sautjándihlotið stigafjöldann 5,4, átjándi umsækjandinn 5,275, sá tuttugasti og þriðji 4,625og þrítugasti umsækjandinn 4,325. Bréfi dómsmálaráðherra til forsetaAlþingis 29. maí 2017 fylgdi skjal dagsett sama dag. Hafði það að geymarökstuðning ráðherra fyrir ákvörðun hennar og er efni þess í heild tekið upp íhinum áfrýjaða dómi. Þá fylgdu og með bréfi ráðherra drög að tillögum hennar til forseta Íslandsum skipun þeirra 15 umsækjenda sem ráðherra óskaði eftir að Alþingi samþykkti. 6Sama dag og dómsmálaráðherra afhentiforseta Alþingis tillögur sínar ritaði áfrýjandi forseta Alþingis bréf þar semfram kom að hann teldi embættisfærslu ráðherra við skipun dómara í Landsréttólögmæta. Var þar meðal annars vísað til lagaákvæða um störf dómnefndarinnar ogdóms Hæstaréttar 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og sagt að það leiddi afdóminum að ekki yrðu „gerðar minni kröfur til ráðherra en dómnefndarinnar umrökstuðning og innbyrðis samanburð umsækjenda. Rökstuðningur ráðherra geturekki verið á almennum nótum eða tekið til hóps manna sameiginlega eins ogdómsmálaráðherra hefur teflt fram. Ráðherra verður að rökstyðja sérstaklega fyrirhvern nafngreindan umsækjanda sem dómnefnd hefur talið hæfastan hvers vegnaráðherra leggur til að viðkomandi verði ekki skipaður og gera rökstudda tillöguum annan nafngreindan umsækjanda í staðinn ... Geti ráðherra ekki lagt framfullnægjandi gögn eða skýringar á að undirbúningur og meðferð málsins hafiverið í samræmi við lög ber að hafna tillögu ráðherra. Það hlýtur að verahlutverk Alþingis að tryggja sem best að ráðherra geti sýnt fram á með tillögumsínum að hann hafi fylgt réttum reglum við undirbúning þeirra. Annað væri ekkií samræmi við kröfur réttarríkisins um lögbundna stjórnsýslu.“ 7Í framhaldi af framangreindu fórtillaga dómsmálaráðherra samkvæmt ákvörðun forseta Alþingis til meðferðarstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins. Eins og fram kemur í hinumáfrýjaða dómi bera gögn málsins með sér að við umfjöllun nefndarinnar hafikomið fram sjónarmið um að óeðlilegt væri að ekki væru færð rök með hverjum ogeinum umsækjanda í bréfi ráðherra til forseta Alþingis. Úr varð að ráðherrasendi nefndinni minnisblað, dagsett 30. maí 2017, fjórar blaðsíður að lengd. Komþar meðal annars fram að ráðherra teldi „eftirfarandi rökstuðning lögfestan“ í21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og því aðeins væri skylt að veita samhliðarökstuðning að slíkt væri sérstaklega boðið í lögum en engin slík ákvæði væriað finna í lögum um dómstóla. Þrátt fyrir þetta teldi ráðherra rétt að geraAlþingi grein fyrir því efnislega mati sem lægi að baki tillögum hennar um aðskipa nánar tilgreinda fjóra umsækjendur sem ekki voru í hópi þeirra 15 sem dómnefndhafði talið hæfasta. Efni minnisblaðs ráðherra að frátöldum inngangi er í heildtekið upp í hinum áfrýjaða dómi. Meirihluti stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar gerði 31. maí 2017 tillögu til þingsályktunar um að Alþingisamþykkti tillögur dómsmálaráðherra um að þeir yrðu skipaðir dómarar við Landsréttsem ráðherra hafði lagt til í bréfi sínu til forseta Alþingis 29. sama mánaðar.Voru þeir þar taldir upp í stafrófsröð og raðað eftir númerum frá 1 til 15.Umfjöllun meirihlutans um tillögur dómsmálaráðherra er í heild tekin upp íhinum áfrýjaða dómi. Í áliti minnihluta þingnefndarinnarsagði að þótt ágreiningslaust væri að ráðherra hefði heimild til að víkja frámati dómnefndar, svo fremi sem Alþingi samþykkti þá tilhögun, væri ráðherraekki undanþeginn þeirri meginreglu að skipa hæfasta umsækjandann. Taldiminnihlutinn að röksemdir ráðherra í minnisblaðinu 30. maí 2017 væru ekki þærsömu og fram hefðu komið í fylgiskjalinu með tillögum ráðherra degi fyrr ogþannig „virðist svo sem rökstuðningur ráðherra taki breytingum eftir því semmálinu vindur fram. Alþingi hlýtur að gera kröfu til þess að rökstuðningurliggi allur fyrir áður en ráðherra tekur ákvörðun um tillögu sína tilAlþingis.“ Þá taldi minnihlutinn vafa leika á að ráðherra hefði haft í heiðrirannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins meðal annars vegna þess að „fjórirumsækjendur falla af listanum í stað þeirra fjögurra sem bætast við á listann.Ekki er ljóst af rökstuðningi ráðherra hvaða samanburður hefur farið fram ámilli þeirra umsækjenda sem dómnefnd telur hæfasta og falla brott úr tillöguráðherra og þeirra fjögurra sem ekki eru á meðal þeirra sem dómnefnd telurhæfasta en bætast við tillögu ráðherra ... Ljóst má vera að ráðherra telurrökstuðning sinn jafngilda fullnægjandi rannsókn en ekki er sýnt í rökstuðningiráðherra að sambærileg sérfræðiþekking liggi að baki mati ráðherra áumsækjendum og mati dómnefndar. Þá ber að nefna að mat dómnefndar erallítarlegt, 117 blaðsíður, þar sem farið er yfir hæfni einstaklinga í ólíkummatsþáttum og birt röð að loknum hverjum þætti en mat ráðherra er fjórarblaðsíður sem byggjast að miklu leyti á upplýsingum úr dómnefndaráliti umreynslu umsækjenda af dómarastörfum.“ Alþingi lauk meðferð sinni á málinu 1.júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherra voru í einu lagi bornar undiratkvæði og samþykktar með 31 atkvæði gegn 22 en átta alþingismenn greiddu ekkiatkvæði.8Tillögur dómsmálaráðherra um skipundómara við Landsrétt sem Alþingi samþykkti í atkvæðagreiðslunni 1. júní 2017voru ásamt skipunarbréfum í framhaldinu sendar forseta Íslands tilstaðfestingar. Í bréfi skrifstofustjóra Alþingis tilskrifstofu forseta Íslands 7. júní 2017, sem var svar við fyrirspurnforsetaritara frá deginum áður, var gerð grein fyrir meðferð Alþingis á tillögudómsmálaráðherra og sagði þar meðal annars: „Skrifstofa þingsins undirbjóatkvæðagreiðsluna, en áður en þingfundurinn hófst kannaði forseti Alþingis hugformanna þingflokka og fleiri þingmanna til fyrirkomulags atkvæðagreiðslunnar.Þingskjalið frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er þannig sett upp að gerð ertillaga um hvern einstakling, í tölusettum liðum, svo að atkvæðagreiðsla gætifarið fram um hvern einstakling yrði þess óskað. Í samtölum forseta viðforystumenn þingflokka kom fram að þingmenn myndu allir greiða atkvæði með samahætti um hvern einstakling í tillögunum og það sjónarmið var áréttað meðummælum ýmissa þingmanna við atkvæðagreiðsluna á þingfundinum. Þingforsetiítrekaði jafnframt formlega á þingfundinum, um leið og atkvæðagreiðslan hófst,að hún gæti farið fram um hvern og einn. Engin athugasemd kom fram um aðtillögurnar yrðu bornar upp í heild, engin ósk um uppskiptingu á tillögunefndarinnar í atkvæðagreiðslunni eins og þó oft er gert. Við því mátti t.d.búast að óskað yrði sérstakrar atkvæðagreiðslu um þá fjóra sem á skjalinu voruen ekki var gerð tillaga um í niðurstöðum dómnefndar, en svo varð ekki.“ Forseti Íslands undirritaði 8. júní2017 skipunarbréf þeirra 15 dómara við Landsrétt sem dómsmálaráðherra hafðigert tillögu um og Alþingi samþykkt. Í yfirlýsingu forseta sama dag kom fram aðhann hefði komist „að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu ekki átt sér stað viðundirbúning og tilhögun atkvæðagreiðslunnar 1. júní og hefði hún verið ísamræmi við lög, þingvenju og þingsköp.“ Í framhaldinu höfðaði áfrýjandi málþetta og eru endanlegar dómkröfur hans þær sem áður greinir. III Málsvörn stefnda er í fyrsta lagi áþví reist að áfrýjandi beini spjótum sínum ranglega að ákvörðunumdómsmálaráðherra. Ráðherrann hafi einungis gert tillögur til Alþingis umveitingu dómaraembætta við Landsrétt en þingið fari með endanlegt ákvörðunarvaldum hverjir verði lagðir til við forseta Íslands sem dómarar. Í dómi Hæstaréttar31. júlí 2017 í máli nr. 451/2017, þar sem hluta dómkrafna áfrýjanda á hendurstefnda var vísað frá héraðsdómi, kemur fram að þótt forseti Íslands sésamkvæmt stjórnarskránni að formi til æðsti embættismaður ríkisins séuráðherrar samkvæmt fastmótaðri stjórnskipunarvenju í reynd æðstu handhafarframkvæmdarvalds. Eigi þeir frumkvæði að því að framkvæma vald forseta, sbr. 13.gr. stjórnarskrárinnar, og beri að lögum sérstaka ábyrgð samkvæmt 14. gr.hennar á þeim stjórnarframkvæmdum sem undir ráðuneyti þeirra heyri. Tillagadómsmálaráðherra til forseta Íslands um skipun manns í embætti dómara ersamkvæmt síðastgreindum dómi liður í undirbúningi þeirrar stjórnvaldsákvörðunarsem í skipuninni felst. Geri ráðherra tillögu til Alþingis um að annar verðiskipaður dómari en sá sem dómnefnd hefur metið hæfastan, er sú tillaga einniglögbundinn þáttur í undirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann ídómaraembætti. Það fyrirkomulag um skipun dómara, sem mælt er fyrir um í 3.mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998, sbr. 12. gr. og 2. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða við lög nr. 50/2016, og varðar störf dómnefndar og aðkomu Alþingisað skipun í dómaraembætti, fær ekki breytt framangreindri stjórnskipunarvenju. Samkvæmtþessu var það dómsmálaráðherra en ekki Alþingi sem fór með ákvörðunarvald um þaðhverjir yrðu lagðir til við forseta Íslands sem dómaraefni við Landsrétt. Erhafnað málsástæðu stefnda sem lýtur að hinu öndverða.2Í annan stað er málatilbúnaður stefndaá því reistur að annmarkar hafi verið á umsögn dómnefndar um hæfni umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt og hafi ráðherra af þeirri ástæðu verið heimilt aðvíkja frá dómnefndarálitinu. Staðfest er sú niðurstaða héraðsdóms að þau viðmiðsem lögð voru til grundvallar af hálfu dómnefndar í áliti hennar 19. maí 2017hafi verið í samræmi við þau sjónarmið um mat á hæfni umsækjenda, sem lýst er ílögum, lögskýringargögnum og 4. gr. reglna nr. 620/2010. Lúta þau meðal annarsað starfsreynslu á sviði lögfræði hvort heldur hún varðar dómstörf, málflutning,önnur lögmannsstörf, fræðistörf eða störf innan stjórnsýslunnar, svo ogæskilegri fjölbreytni í því sambandi. Bar dómnefndinni á grundvelli þeirraviðmiða að leggja mat á eiginleika og færni hvers umsækjanda út frá fyrirliggjandiumsóknargögnum og eftir atvikum upplýsingum sem aflað var við meðferð málsinshjá nefndinni og varpað gátu ljósi á líklega frammistöðu umsækjenda í embættidómara við Landsrétt. Er dómnefndinni eins og í hinum áfrýjaða dómi greinirheimilt að setja viðmið um vægi einstakra matsþátta, svo sem hún hefur gert,enda stuðlar slíkt að samræmi í mati. Í hinum áfrýjaða dómi var komist aðþeirri niðurstöðu að annmarki hafi verið á áliti dómnefndar hvað varðar mat áfræðiskrifum sem umsækjendur lögðu fram þar sem matið hafi takmarkast viðalmenna yfirferð dómnefndarinnar. Vísar héraðsdómur meðal annars til þess að íframburði formanns nefndarinnar fyrir dómi hafi komið fram að ekki hafi veriðraunhæfur möguleiki á að fara djúpt ofan í mat á fræðiskrifum. Eðli máls samkvæmtlýtur athugun dómnefndar að þessu leyti öðrum lögmálum en þeim sem gilda þegarfræðiskrif eru ritrýnd á vettvangi æðri menntastofnana eða til birtingar í fagtímaritumþar sem ritrýni er skilyrði fyrir birtingu. Verða í þessum efnum ekki gerðarmeiri kröfur til dómnefndar en svo að hún leggi mat á virkni umsækjenda viðfræðaskrif, umfang ritverka þeirra og hvort ritin hafi hagnýtt og fræðilegt gildiá sviði lögfræði, nema sérstakt tilefni gefist til mats á öðrum grundvelli. Þáer og til þess að líta að í flestum tilvikum höfðu ritverk þau sem umsækjendur lögðufyrir dómnefndina þegar verið ritrýnd. Verður samkvæmt þessu ekki talið aðannmarki hafi verið á áliti dómnefndar hvað varðar mat á fræðiskrifumumsækjenda. Þá var einnig komist að þeirriniðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að sá annmarki væri á áliti dómnefndar að allirumsækjendur hafi fengið 5 stig í mati nefndarinnar á hæfni til að stjórnaþinghöldum og semja dóma án þess að dómnefndin legði sjálfstætt mat á þessaþætti með tilliti til framlagðra umsóknargagna af hálfu hvers umsækjanda. Umþessa matsaðferð sagði í áliti dómnefndar að hæfni til að semja dóma og stjórnaþinghöldum hefði „fengið 2,5% vægi hvor þáttur. Samtala matsþátta er 105% semmun frá 2010 hafa helgast af fjölda þeirra matsþátta sem reglur nr. 620/2010mæla fyrir um. Þeirri aðferð hefur ekki verið breytt eftir það. Við mat áþáttunum almenn starfshæfni, samning og ritun dóma og stjórn þinghalda hefur nefndin haft til hliðsjónar umsagnirmeðmælenda, umsóknargögn, önnur gögn málsins og það sem fram kom í viðtölum viðumsækjendur. Á grundvelli framangreinds hefur nefndin almennt litið svo á aðumsækjendur hafi fullt vald á þessum þáttum nema tilefni hafi gefist tilfrekari athugunar.“ Eins og að framan greinir gat hvorsíðastgreindra matsþátta numið 2,5 stigum og samanlagt 5. Með hliðsjón af þeimskýringum sem dómnefnd hefur samkvæmt framansögðu gefið á því hvernig staðiðvar að mati í þessum efnum eru ekki efni til að gera athugasemdir við þá aðferðsem dómnefnd viðhafði hvað stjórnun þinghalda varðar. Á hinn bóginn verður ekkiséð að neitt hafi staðið því í vegi að dómnefndin legði út frá umsóknargögnummat á færni hvers og eins umsækjanda til að semja dóma. Gat slíkt mat meðalannars farið fram á grundvelli þeirra dóma sem umsækjendur úr hópi dómara lögðufram, úrskurða sem starfsmenn stjórnsýslunnar áttu aðild að og lögðu fram, og meðhliðsjón af stefnum, greinargerðum og álitsgerðum sem umsækjendur úr hópilögmanna lögðu fram. Er samkvæmt því fallist á með stefnda að annmarki hafiverið á áliti dómnefndar að þessu leyti. Til þess er á hinn bóginn að líta aðþessi matsþáttur hafði óverulegt vægi í heildarstigafjölda dómnefndar, eða 2,5%meðan samtala allra matsþáttanna gat hæst orðið 105%. Af framangreindu leiðirað sá annmarki sem hér um ræðir var óverulegur og gat samkvæmt því einn og sérekki gefið tilefni til þess að vikið yrði frá dómnefndarálitinu.IVÞað er og hefur lengi verið óskráðmeginregla íslensks réttar að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eðaembætti ber hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann, sbr. til dæmis dómaHæstaréttar 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og 5. nóvember 1998 sem birtur erí dómasafni það ár á blaðsíðu 3599. Í fyrrnefnda dóminum, þar sem deilt var umlögmæti skipunar í embætti héraðsdómara, var tekið fram að samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvaldi sem veitir starf í þjónusturíkisins eða embætti að sjá til þess að atriði sem máli skipta séu nægilegaupplýst áður en það tekur ákvörðun um veitinguna. Í þeim síðarnefnda var komistsvo að orði að valdi ráðherra væru þau mörk sniðin sem leiði af lögum ogalmennum reglum í stjórnsýslurétti um undirbúning stöðuveitingar og mat á hæfniumsækjenda. 2Reglur um dómnefnd til að meta hæfniumsækjenda um dómaraembætti komu fyrst í lög með 2. mgr. 5. gr. laga nr.92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Tóku þær tilhéraðsdómara en bundu ráðherra ekki við veitingu embættis. Samkvæmtlögskýringargögnum hafði lagasetningin að markmiði að styrkja sjálfstæðidómstóla og auka traust almennings á því að dómarar væru óháðir handhöfumframkvæmdarvalds. Efnislega sömu reglur og voru í lögumnr. 92/1989 voru teknar upp í 3. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 umdómstóla. Um störf dómnefndar skyldi ráðherra samkvæmt lögunum setja nánarifyrirmæli og var það gert með reglum nr. 693/1999 um störf dómnefndar samkvæmt3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Á grundvelli þeirra setti dómnefndinverklagsreglur við mat á umsóknum sem ráðherra staðfesti 23. mars 2001. Með 3.og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 var rannsóknarskyldu þeirri sem mælt erfyrir um í 10. gr. stjórnsýslulaga við skipun í embætti héraðsdómara aðverulegu leyti létt af ráðherra og skyldan þess í stað lögð á herðar sjálfstæðrarog óháðrar dómnefndar sem skipuð var með tilliti til þess að tryggt yrði aðsérþekking væri þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda um dómaraembætti. Samkvæmt ákvæðum 3. og 4. mgr. 12. gr.laga nr. 15/1998 eins og þau voru fram til ársins 2010 batt álit dómnefndar umhæfni umsækjenda ráðherra ekki. Þótt álitið væri ekki bindandi var eigi aðsíður lagt til grundvallar í dómaframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 412/2010,að teldi ráðherra efni til að víkja frá áliti dómnefndar væri óhjákvæmilegt aðákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn eftir 10. gr. stjórnsýslulaga. Bæriráðherra þá meðal annars að taka tillit til eigin fyrirmæla í reglum nr. 693/1999um þau atriði sem ráða skyldu hæfnismati og jafnframt að tryggja aðsérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störf dómnefndarinnar. Með 2. gr. laga nr. 45/2010 var lögumnr. 15/1998 breytt og reglur um störf dómnefndar til að fjalla um hæfni umsækjendaum embætti hæstaréttar- og héraðsdómara leiddar í lög með ákvæðum 4. gr. a.laganna. Í fyrsta málslið 3. mgr. þeirrar lagagreinar kemur fram að óheimilt séað skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðalumsækjenda. Samkvæmt öðrum málslið sömu málsgreinar má þó víkja frá þessu efAlþingi samþykkir tillögur ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 4. gr. laganna. Ráðherra hefur á grundvelli 4. gr. a. sett reglur nr. 620/2010um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti og voru þærbirtar í B-deild Stjórnartíðinda 23. júlí 2010. 3Lög um dómstóla nr. 50/2016 öðlast gildi1. janúar 2018 en bráðabirgðaákvæði I, II, IV, V og VI tóku gildi 14. júní 2016.Samkvæmt 1. til 3. gr. laga nr. 50/2016 verður dómstólaskipan landsins með þeimhætti að Hæstiréttur Íslands er æðsti dómstóll þjóðarinnar, Landsrétturáfrýjunardómstóll og í héraði eru átta dómstólar með afmörkuð umdæmi. Samkvæmt 1.mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016 skyldi skipun dómara viðLandsrétt lokið eigi síðar en 1. júlí 2017 og dómarar skipaðir frá og með 1.janúar 2018. Nefnd samkvæmt 4. gr. a. laga nr. 15/1998 skyldi meta hæfniumsækjenda um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn og láta ráðherra í téumsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr. 4. gr. a. og reglur sem um nefndinagilda. Þá segir í 1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða að óheimilt sé ráðherra aðskipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðalumsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessu megi þó víkja efAlþingi samþykki tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægi að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 21. gr. laganna. Í 2. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða segir að þegarráðherra geri tillögu um skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinnskuli hann leggja tillögu sína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar.Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skuli hann senda þær forseta Íslands semskipi í embættin, sbr. 21. gr. Samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra umtiltekna skipun skuli ráðherra leggja nýja tillögu fyrir Alþingi tilsamþykktar.4Áður er gerð grein fyrir þeirrigrundvallarreglu að stjórnvaldi sem skipar í embætti ber hverju sinni að veljahæfasta umsækjandann. Til þess að tryggja að svo verði er stjórnvaldið sem fyrrsegir bundið af almennum reglum stjórnsýsluréttar um undirbúning stöðuveitingarog mat á hæfni umsækjenda. Áður en lögleiddar voru reglur umdómnefndir til að meta hæfni umsækjenda um dómaraembætti hvíldi samkvæmt 10.gr. stjórnsýslulaga sú skylda á ráðherra dómsmála að sjá til þess að atriði semmáli skiptu við mat á hæfni umsækjenda væru nægjanlega upplýst áður en ákvörðunyrði tekin um veitingu dómaraembættis. Með setningu 2. mgr. 5. gr. laga nr.92/1989, síðar 4. gr. a. laga nr. 15/1998 og nú síðast bráðabirgðaákvæði IV viðlög nr. 50/2016, sbr. og 12. gr. þeirra laga, var þessari rannsóknarskyldu léttaf ráðherra og hún þess í stað lögð á herðar dómnefndar sem skipuð er meðtilliti til þess að tryggt sé að hún hafi yfir að ráða sérþekkingu við mat áhæfni umsækjenda um dómaraembætti. Kemur rannsókn dómnefndar því að lögum ístað rannsóknar sem ráðherra hefði ella borið að framkvæma samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga.Við skipun dómaranna 15 í Landsrétt íbyrjun júní 2017 lagði dómsmálaráðherra ekki til breytingar varðandi þá ellefuumsækjendur sem raðast höfðu í sæti 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9 10, 13 og 15samkvæmt stigatöflu dómnefndar. Hæfni þeirra hafði verið metin af dómnefnd semhafði yfir að ráða sérþekkingu í þeim efnum og framkvæmdi mat sitt í samræmivið fyrirmæli 2. mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998 og reglur sem um dómnefndinagilda. Stóð samkvæmt þessu ekkert því í vegi að tillaga ráðherra um samþykkiAlþingis fyrir heimild til að skipa þessa umsækjendur yrði borin upp í einulagi við atkvæðagreiðslu á Alþingi í samræmi við ákvæði þingskaparlaga ogþingvenjur, að því tilskildu að kostur gæfist á að greiða atkvæði um hvern ogeinn sem ráðherra gerði tillögu um kæmi fram ósk um slíkt. Var málsmeðferðráðherra hvað þessa umsækjendur varðaði því ekki annmörkum háð. 5Geri dómsmálaráðherra tillögu tilAlþingis um að vikið verði frá áliti dómnefndar um veitingu dómaraembættis, svosem ráðherra er að lögum heimilt, er í ljósi þess sem áður er rakið óhjákvæmilegtað slík ákvörðun sé reist á frekari rannsókn ráðherra eftir 10. gr.stjórnsýslulaga. Skal þá tryggt að fyrir hendi sé sérþekking sambærileg þeirrisem dómnefnd býr yfir og að tekið sé tillit til fyrirmæla ráðherra í reglum nr.620/2010 um þau atriði sem ráða skulu hæfnismati. Er til þessa enn brýnniástæða en ella þegar álit dómnefndar bindur hendur ráðherra og óheimilt er aðskipa í embætti umsækjanda sem dómnefnd hefur ekki metið hæfastan nema aðfengnu samþykki Alþingis. Verður að gæta að því að við veitingu dómaraembættatekur ráðherra ekki ákvörðun um starf sem á undir boðvald hans sjálfs, heldurum stöðu sem tilheyrir þeirri grein ríkisvaldsins sem að stjórnlögum fer meðeftirlitshlutverk gagnvart öðrum greinum þess og tryggt er sjálfstæði í 1.málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Að gættu framansögðu bar ráðherra íljósi rannsóknarskyldu sinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að lágmarki aðgera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndhafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegarþeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu. Efniðurstaða þess samanburðar gat gefið tilefni til hefði ráðherra á þeimgrundvelli borið að rökstyðja þá ákvörðun sína að leita eftir samþykki Alþingisfyrir þeirri tillögu að vikið yrði frá áliti dómnefndar. Aðeins þannig hefðiAlþingi á réttum grundvelli getað rækt hlutverk sitt í ferlinu og tekið afstöðutil mats ráðherra andstætt mati dómnefndar. Samkvæmt þessu og til samræmis við þaufyrirmæli 1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016, um tillöguráðherra um heimild til að skipa annan nafngreindan umsækjanda og þau fyrirmæli2. mgr. sama ákvæðis að ráðherra skuli leggja tillögu sína um hverja skipunfyrir Alþingi, bar ráðherra að gera sjálfstæða tillögu um sérhvern þeirrafjögurra sem hún lagði til en voru ekki í hópi þeirra 15 sem dómnefnd hafðimetið hæfasta. Á þetta sér og stoð í því orðalagi niðurlagsákvæðis 2. mgr. samaákvæðis að samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skuliráðherra leggja nýja tillögu til Alþingis til samþykktar.Við úrlausn þess hvort staðið hafiverið að málum af hálfu dómsmálaráðherra í samræmi við ofangreint er fyrst tilþess að líta að gögn málsins bera ekki með sér, að fram hafi farið af hálfuráðherra eða aðila á hennar vegum sérstök rannsókn sambærileg rannsókndómnefndar á atriðum, sem vörðuðu veitingu umræddra fjögurra dómaraembætta viðLandsrétt í undanfara þess að ráðherra ákvað að víkja frá dómnefndarálitinu. Erreyndar tekið fram í málatilbúnaði stefnda að ráðherra hafi haft undir höndum öllsömu gögn og dómnefndin og að ekki hafi verið byggt á öðrum eða nýjum gögnumheldur hafi ráðherra ákveðið að ljá dómarareynslu aukið vægi. Í annan stað er þess að geta að meðtillögum dómsmálaráðherra um hverja skyldi skipa dómara við Landsrétt fylgdiskjal, sem hafði að geyma rökstuðning fyrir þeirri ákvörðun. Þar var þess fyrstgetið hvenær ráðherra hafi borist álit dómnefndar og drög að álitinu, því næst hvaðareglur giltu um störf dómnefndar, vísað var til þess að álit nefndarinnar væriyfirgripsmikið, að ítarleg umfjöllun væri í því um þá þætti sem auðvelt væri aðmeta hlutlægt og að sú veiting embætta sem lægi fyrir dómsmálaráðherra væri ánfordæma. Í framhaldinu var vikið að hlutverki Landsréttar semáfrýjunardómstóls, þess getið að dómnefnd legði reynslu af dómarastörfum aðjöfnu við reynslu af lögmanns- og stjórnsýslustörfum og tekið var fram að þrírnánar tilgreindir þættir hafi verið látnir liggja milli hluta með því að geraekki upp á milli umsækjenda hvað þá varðaði. Þá sagði að með því að gera ekkitilraun til að leggja þætti varðandi stjórnun þinghalda og samningu dóma tilgrundvallar heildarmati yrði ekki annað ráðið en að reynsla dómara hafi ekki fengiðþað vægi sem tilefni væri til og gert væri ráð fyrir í reglum nr. 620/2010.Þessu næst var vísað til bréfaskipta ráðherra og formanns dómnefndar, vikið aðþví að mat huglægra þátta væri vandasamt og ætti ekki að vera vélrænt og aðekkert í reglum nr. 620/2010 kallaði á slík vinnubrögð. Í lok fylgiskjalsinssagði að eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins væri það niðurstaða ráðherraað fleiri umsækjendur hafi komið til greina en tilteknir hafi verið í ályktarorðumdómnefndar. Þannig hafi þeir fimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komiðtil greina sem og aðrir sem bjuggu yfir áralangri dómarareynslu, alls 24umsækjendur. Samkvæmt því sem hér var rakið liggurekki fyrir að frekari rannsókn af hálfu dómsmálaráðherra hafi farið fram á atriðumsem vörðuðu veitingu þeirra fjögurra dómaraembætta sem eftir stóðu. Þáfullnægði rökstuðningur ráðherra í fylgiskjali með bréfi til forseta Alþingis29. maí 2017 og tillaga hennar til Alþingis, um skipun tilgreindra fjögurraumsækjenda í dómaraembætti í stað þeirra sem dómnefnd hafði lagt til, ekki þeimlágmarkskröfum sem að framan er lýst. Án tillits til þess hvort ráðherra gatmeð minnisblaði sínu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis 30. maí2017 bætt úr þeim annmörkum, sem voru á rannsókn hennar, rökstuðningi ogtillögugerð, hafði það minnisblað ekkert nýtt að geyma umfram það sem fram hafðikomið í áliti dómnefndar. Þá gátu sjónarmið á grundvelli laga nr. 10/2008 umjafna stöðu karla og kvenna ekki komið til álita við veitingu ráðherra á dómaraembættunumnema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður verið metnir jafnhæfir til aðgegna því. Að gættum þeim kröfum sem gera bar samkvæmt framansögðu var rannsóknráðherra ófullnægjandi til að upplýsa málið nægilega, svo ráðherra væri fært aðtaka aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið. Varmálsmeðferð ráðherra að þessu leyti því andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Leiðirþá af sjálfu sér að annmarki var á meðferð Alþingis á tillögu dómsmálaráðherraþar sem ekki var bætt úr annmörkum á málsmeðferð ráðherra þegar málið kom tilatkvæðagreiðslu á Alþingi.VAð fenginni þeirri niðurstöðu aðmálsmeðferð dómsmálaráðherra við skipun í embætti dómara við Landsrétt í júní2017 hafi verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga kemur næst til úrlausnar krafaáfrýjanda um að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna ákvarðana ráðherrans.Við fyrirtöku málsins í héraði 8.ágúst 2017 lagði stefndi fram bókun þar sem skorað var á áfrýjanda með vísantil 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að leggja framstaðfest skattframtöl sín til síðustu þriggja ára, það er vegna tekjuáranna2016, 2015 og 2014 og útprentun úr staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra fyrirfyrstu sjö mánuði árs 2017. Segir í bókuninni að verði áfrýjandi ekki viðumræddri áskorun muni stefndi byggja á því að í umræddum skjölum komi fram aðtekjur áfrýjanda hafi verið að minnsta kosti 1.773.226 krónur á mánuði eins ogfram komi í helgarblaði DV 30. júní 2017, og að fjármagnstekjur hans vegnalögmannsþjónustu hafi verið um 18.000.000 krónur á árinu 2016 og um 21.000.000krónur á árinu 2015 samkvæmt ársreikningum lögfræðistofunnar Mandat slf. enáfrýjandi hafi átt 30% hlut í félaginu. Þá segir í bókuninni að verði áfrýjandiekki við áskoruninni muni stefndi fara fram á það við dóminn að hann skýri þaðsvo að áfrýjandi samþykki framangreinda frásögn stefnda, sbr. 1. mgr. 68. gr.laga nr. 91/1991. Eins og greinir í forsendum hinsáfrýjaða dóms hefur áfrýjandi ekki orðið við áskorun stefnda um að leggja framskattframtöl sín og þar með upplýsingar um tekjur sínar þannig að unnt sé aðtaka afstöðu til þess hvort líkur séu á að hann hafi beðið fjártjón vegna þeirraákvarðana dómsmálaráðherra sem um ræðir í málinu. Er staðfest sú niðurstaðahins áfrýjaða dóms að upplýsingar sem komu fram á launaseðlum lögmannsstofunnarMandat slf. um greidd laun félagsins til áfrýjanda geti ekki verið fullnægjandisönnun að þessu leyti, enda hafa launaseðlar ekki að geyma upplýsingar umtekjur áfrýjanda af atvinnurekstri og eftir atvikum öðrum störfum. Ber þegar afþessari ástæðu að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda.VIKrafa áfrýjanda um miskabætur er á þvíreist að dómsmálaráðherra hafi með háttsemi sinni vegið að starfsheiðri hans,orðspori, reynslu og hæfni. Ráðherranum hafi mátt vera ljóst að aðgerðir hennargætu að ófyrirsynju bitnað á orðspori og starfsheiðri áfrýjanda og orðið honumþannig að meini. Þrátt fyrir það hafi ráðherra gengið fram án þess að skeytanokkuð um þessa augljósu hættu. Í þessari háttsemi ráðherra hafi falistmeingerð gegn æru áfrýjanda og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993.Eins og áður er rakið fórdómsmálaráðherra ekki eftir þeim reglum sem fylgja bar þegar hún gerði tillöguum að vikið yrði frá áliti dómnefndar varðandi veitingu áðurnefndra fjögurra dómaraembættavið Landsrétt. Var áfrýjandi sem fyrr segir í hópi þeirra fjögurra umsækjendasem ráðherra gerði ekki tillögu um. Þau atriði sem dómsmálaráðherra færði framtil stuðnings ákvörðun sinni eftir að hún var tekin og send Alþingi gátu einsog áður er rakið ekki bætt úr þeim annmarka sem fyrir hendi var á málsmeðferðhennar. Þótt ekkert sé komið fram í málinu um að ráðherrann hafi hagað gerðumsínum sérstaklega til að beina meingerð að æru eða persónu áfrýjanda höfðuákvarðanir hennar eigi að síður þær afleiðingar að bættur var hlutur einhversúr hópi fjögurra annarra umsækjenda sem dómnefnd hafði raðað lægra enáfrýjanda. Þótt ráðherrann hafi ekki í tengslum við þetta látið orð falla tilað vega að persónu eða æru áfrýjanda verður ekki fram hjá því litið að hennimátti vera ljóst að þessar gerðir gætu að ófyrirsynju bitnað á orðsporiáfrýjanda og orðið honum þannig að meini. Þrátt fyrir þetta gekk ráðherrannfram án þess að skeyta nokkuð um þessa augljósu hættu. Að þessu virtu verður aðlíta svo á að fullnægt sé skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga tilað dæma áfrýjanda miskabætur úr hendi stefnda, sbr. til hliðsjónar áðurnefndandóm Hæstaréttar í máli nr. 412/2010. Þær miskabætur eru hæfilega ákveðnar 700.000krónur.Eftir framangreindum úrslitum verðurstefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn afkröfu áfrýjanda, Ástráðs Haraldssonar, um viðurkenningu á skaðabótaskyldu viðhann. Stefndi greiði áfrýjanda 700.000krónur.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. september 2017.I.Málþetta var þingfest 14. júní 2017 og tekið til dóms 18. ágúst 2017. Stefnandigerir þá kröfu viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda,íslenska ríkisins, vegna þess tjóns sem ákvörðun dómsmálaráðherra 29. maí 2017,um að leggja ekki til að stefnandi yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt,hafði í för með sér fyrir stefnanda. Jafnframt krefst stefnandi þess aðviðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta vegna þess tjóns sem ákvörðundómsmálaráðherra um að leggja til við forseta Íslands að stefnandi yrði ekkimeðal þeirra 15 sem skipaðir verði í starf dómara við Landsrétt hafði í för meðsér fyrir hann. Stefnandigerir einnig þá kröfu stefndi greiði honum kr. 1.000.000 í miskabætur vegnaþeirrar ólögmætu meingerðar gegn æru hans sem fólst í framangreindumákvörðunum. Þá er þess krafist að íslenska ríkið verði dæmt til að greiðastefnanda málskostnað að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu úr hendistefnanda. II. MálavextirÞann10. febrúar 2017 birti innanríkisráðuneytið auglýsingu þar sem auglýst vorulaus til umsóknar 15 embætti dómara við Landsrétt. Í auglýsingunni sagði meðalannars:„Landsréttur tekur til starfa 1. janúar 2018 á grundvellilaga um dómstóla nr. 50/2016. Auglýst eru til umsóknar embætti 15 dómara. Viðdómstólinn munu starfa 15 dómarar sem uppfylla skulu hæfisskilyrði samkvæmt 21.gr. laganna. Þeir skulu skipaðir í embætti frá og með 1. janúar 2018. Launþeirra eru ákvörðuð af kjararáði. Dómnefnd um hæfni umsækjenda um embættidómara, sem starfar á grundvelli 4. gr. a laga um dómstóla nr. 15/1998, veitirráðherra umsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr. 4. gr. a laga um dómstólanr. 15/1998 og reglur nr. 620/2010. Ráðherra skal leggja tillögu sína um hverjaskipun í embætti dómara fyrir Alþingi til samþykktar.Áskilið er að í umsókn komi fram upplýsingar um 1)núverandi starf 2) menntun og framhaldsmenntun, 3) reynslu af dómstörfum, 4)reynslu af lögmannsstörfum, 5) reynslu af stjórnsýslustörfum, 6) reynslu affræðistörfum, s.s. kennslu og öðrum akademískum störfum og upplýsingar umútgefnar ritrýndar greinar og bækur, fræðilega fyrirlestra o.s.frv., 7) reynsluaf stjórnun, 8) reynslu af öðrum aukastörfum sem nýtast dómaraefni, s.s. vinnuí tengslum við undirbúning lagasetningar o.fl., 9) upplýsingar um almenna ogsérstaka starfshæfni, 10) upplýsingar um andlegt atgervi og sjálfstæði ívinnubrögðum, 11) upplýsingar um tvo fyrrverandi eða núverandi samstarfsmenneða yfirmenn sem geta veitt dómnefnd bæði munnlega og skriflega upplýsingar umstörf og samstarfshæfni umsækjanda og 12) aðrar upplýsingar sem varpað getaljósi á faglega eiginleika og færni umsækjanda sem máli skipta fyrir störflandsréttardómara.“Allssóttu 33 umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt og var stefnandi í þeimhópi. Umsóknirum embætti dómara við Landsrétt munu síðan hafa verið afhentar dómnefnd þeirrisem getið var í auglýsingu um embættin, ásamt fylgigögnum. Í framburðiGunnlaugs Claessen, formanns dómnefndarinnar, fyrir dómi kom fram að hann hefðiþann 2. mars 2017 átt fund með dómsmálaráðherra. Að sögn vitnisins mun ráðherrahafa reifað á fundinum hugmyndir um að dómnefndin skilaði ráðherra mati um t.d.20 umsækjendur sem til greina kæmi að ráðherra skipaði sem dómara viðLandsrétt. Íframburði formanns dómnefndarinnar kom einnig fram að hann hefði átt annan fundmeð dómsmálaráðherra þann 11. maí 2017 þar sem ráðherra hefðu verið afhent sömudrög að umsögn nefndarinnar og umsækjendur hefðu fengið. Samkvæmt framburðiformanns nefndarinnar var ráðherra sýnt Excel-skjal á fundinum sem dómnefndinhafði stuðst við í störfum sínum við mat á umsækjendum.Þann19. maí 2017 skilaði dómnefnd um hæfni umsækjenda um embætti dómara umsögnsinni að undangengnu andmælaferli. Niðurstaða dómnefndarinnar var að stefnandiværi meðal þeirra 15 umsækjenda sem nefndin taldi hæfasta. Í áliti dómnefndarsagði meðal annars svo: ,,Meginmarkmiðið með störfum dómnefndar er að finnahverjir umsækjenda séu hæfastir til að gegna embætti landsréttardómara. Hér aðframan hefur verið fjallað sérstaklega um þau sjónarmið sem dómnefnd ber aðlíta til við störf sín skv. 4. gr. reglna nr. 620/2010. Þessi sjónarmið hljótaeðli máls samkvæmt að hafa ólíkt vægi innbyrðis, en ekkert eitt þeirra geturráðið niðurstöðu. Niðurstaða dómnefndar er byggð á heildstæðu mati á verðleikumumsækjenda og skiptir þar mestu máli að umsækjendur hafi til að bera almenna ogvíðtæka lögfræðilega menntun, þekkingu og færni. Við mat á því að hve mikluleyti starfsreynsla umsækjenda nýtist í störfum landsréttardómara skiptir mestumáli að þeir búi yfir staðgóðri reynslu af dómstörfum, lögmannsstörfum og þeimstjórnsýslustörfum sem lúta að úrlausn ágreiningsmála. Einnig skiptir málihvort þau verkefni sem umsækjendur hafa fengist við séu fjölbreytileg, svo semhvort þeir hafi reynslu af því að beita réttarreglum á ólíkum sviðum lögfræði.Þá vegur reynslan af fyrstu starfsárunum í hverju starfi að öðru jöfnu tiltölulegaþyngst í þessu sambandi, þannig að síður er ástæða til að gera upp á milliumsækjenda með langa starfsreynslu að baki þótt einn þeirra hafi gegnt starfinokkru lengur en annar.Frá gildistöku laga nr. 45/2010 og setningu reglna nr.620/2010 hafa þeir þættir sem reglurnar mæla fyrir um að skuli metnir veriðþeir sömu og enn er lagt til grundvallar við mat á umsækjendum. Reglurnar mælafyrir um að dómnefndin skuli miða við að æskilegt sé að umsækjendur hafifjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnar. Í samræmi við fyrri framkvæmdhefur dómnefndin gefið dómstörfum, lögmannsstörfum og stjórnsýslu jafnt vægieða 20% hverjum þætti. Fræðistörf hafa fengið 10% en aðrir þættir, það er námog framhaldsmenntun, kennsla, stjórnun, reynsla af öðrum störfum sem nýtastdómaraefni, almenn starfshæfni og þekking og reynsla af réttarfari hafa vegið5% hver þáttur. Hvað varðar vægi réttarfars þá er það hið sama og áður, nema aðnánari greining hefur verið gerð á þekkingu hvers umsækjanda á þessu sviði enlengst af tíðkaðist. Þá hefur hæfni til að semja dóma og stjórna þinghöldumfengið 2,5% vægi hvor þáttur. Samtala matsþátta er 105% sem mun frá 2010 hafahelgast af fjölda þeirra matsþátta sem reglur nr. 620/2010 mæla fyrir um.Þeirri aðferð hefur ekki verið breytt eftir það. Við mat á þáttunum almennstarfshæfni, samning og ritun dóma og stjórn þinghalda hefur nefndin haft tilhliðsjónar umsagnir meðmælenda, umsóknargögn, önnur gögn málsins og það semfram kom í viðtölum við umsækjendur. Á grundvelli framangreinds hefur nefndinalmennt litið svo á að umsækjendur hafi fullt vald á þessum þáttum nema tilefnihafi gefist til frekari athugunar. Dómnefnd hefur í mati sínu á hæfni umsækjenda að því ervarðar röðun innan einstakra þátta beitt eins mikilli nákvæmni og kostur er, enmatsgrundvöllurinn er bæði fjölþættur og margbrotinn. Á hinn bóginn speglarendanlegur útreikningur í samanlögðum þáttum matsniðurstöður af mikillinákvæmni. “Samkvæmtframburði formanns dómnefndarinnar áttu hann og dómsmálaráðherra annan fundþennan dag þegar ráðherra var afhent umsögnin. Á fundinum var ráðherrajafnframt afhent minnisblað dómnefndarinnar um hvernig nefndin hefði unnið úrandmælum einstakra umsækjenda við þau drög að umsögn sem þeim hafði verið birt.Þann27. maí 2017 ritaði dómsmálaráðherra formanni dómnefndarinnar bréf. Í bréfinusagði meðal annars: „Dómsmálaráðherra hefur nú til umfjöllunar umsögndómnefndar skv. 4. gr. a laga nr. 15/1998, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV ílögum nr. 50/2016, um dómstóla, og lög nr. 10/2017, um umsækjendur um embætti15 dómara við Landsrétt, sem barst 19. maí sl. Hefur ráðherra kynnt sér umsögnina, önnur fyrirliggjandigögn sem nefndin hefur haft til umfjöllunar, lögskýringargögn og þær reglur semgilda um málsmeðferð þá sem hér er til umfjöllunar. Eftir þá ítarlegu yfirferð telur ráðherra nauðsynlegt aðafla upplýsinga frá dómnefndinni um það hvort nefndin hafi rætt sérstaklegaforsendur þess vægis á einstökum matsþáttum sem tilgreint er í umsögndómnefndar. Ef svo er, hvort fyrir liggi gögn um það. Jafnframt óskar ráðherraeftir upplýsingum um það hvort dómnefndin hafi tekið til sérstakrar umræðu þániðurstöðu nefndarinnar að í ályktunarorðum sé einungis vísað til fimmtánhæfustu umsækjenda en ekki fleiri umsækjenda, meðal annars með hliðsjón aflögum nr. 10/2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og umfjöllunarnefndarinnar þar um. Ef svo er, hvort fyrir liggi gögn um það.“ Ísvari formanns nefndarinnar til ráðherra frá 28. maí 2017 er tekið fram aðnefndin hafi rætt vægi matsþáttanna og einnig því lýst að fimmtán stöður hafiverið auglýstar og að nefndin hafi metið „jafnmarga umsækjendur hæfari en aðratil að fylla þær stöður“. Segir svo í bréfinu:„Spurningar í bréfi ráðherra eru af tvennum toga. Ífyrsta lagi „telur ráðherra nauðsynlegt að afla upplýsinga um það frádómnefndinni um það hvort nefndin hafi rætt sérstaklega forsendur þess vægis áeinstökum matsþáttum sem tilgreint er í umsögn dómnefndar. Ef svo er, hvortfyrir liggi gögn um það.“ Í annan stað „óskar ráðherra eftir upplýsingum um þaðhvort dómnefndin hafi tekið til sérstakrar umræðu þá niðurstöðu nefndarinnar aðí ályktunarorðum sé einungis vísað til fimmtán hæfustu umsækjenda en ekkifleiri umsækjenda, meðal annars með hliðsjón af lögum nr. 10/2008, um jafna stöðuog jafnan rétt kvenna og karla og umfjöllunar nefndarinnar þar um. Ef svo er,hvort fyrir liggi gögn um það. Um 1. Nefndin ræddi á fleiri en einum fundivægi einstakra matsþátta sem heildarmat var síðan reist á, sbr. bls. 115 o.áfr.í umsögn dómnefndar. Skiptin í einstaka matsþætti varð til þegar í kjölfarsetningar laga nr. 45/2010 um br. á lögum um dómstóla nr. 15/1998 þar semnúverandi matsnefnd var komið á fót og reglur settar um störf hennar. Tekiðskal fram að vægi einstakra matsþátta hefur verið hið sama þau tæpu fjögur ársem liðin eru frá því að undirritaður tók við formennsku í nefndinni í ágúst2013. Ég er af augljósum ástæðum ekki til frásagnar um hvort vægið hefur frábyrjun verið nákvæmlega hið sama og beitt hefur verið frá 2013 í einstökumþáttum. Í umræðum um þetta í nefndinni kom þá fram að einn nefndarmaður (GuðrúnBjörk Bjarnadóttir hrl.“ sat í henni sem varamaður á árinu 2012 þar sem vægieinstakra þátta var hið sama og beitt hefur verið frá 2013. Þá tók undirritaðurvið svokölluðum „skorblöðum“ frá fyrri nefnd, sem notuð voru við samlagningu ogútreikninga á niðurstöðum um einstaka umsækjendur, en á þessum eyðublöðum voruprentaðar nákvæmlega þær vægistölur í prósentum sem síðan hefur verið beitt.Nefnd „skorblöð“ hafa nú verið leyst af hólmi með þar til gerðu excel skjalimeð sama vægi í einstökum þáttum og áður en það helgast af miklum fjöldaumsækjenda nú. Niðurstaða umræðna í nefndinni um „forsendur þess vægis íeinstökum matsþáttum“ var sú að ekki væri rétt að bregða út frá því sem veriðhefur, enda væri nokkurs virði festa ríkti um það. Því bæri að forðast aðbreyta væginu þegar fyrir lægi hvernig umsækjendahópur væri samsettur og þá tilhags fyrir tiltekna umsækjendur en til óhags fyrir aðra. Að gefnu tilefni ereinnig rétt að taka fram að þar til nú hefur varla gætt merkjanlegrar óánægjutalsmanna dómara með vægi einstakra þátta þannig að nefndin yrði þess vör.Lögmenn hafa á hinn bóginn iðulega lýst óánægju með þetta sama og þá talið aðvægi einstakra þátta stæði því í vegi að lögmenn veldust í stöður dómara þráttfyrir að eiga að baki langan og farsælan starfsferil. Hvað varðar spurningu ráðherra um gögn varðandi umræður ídómnefnd um vægi einstakra þátta þá hefur undirritaður ekki séð sérstakarbókanir um það. Tekið skal fram að þá vantar fundargerðir síðustu funda fyrirstarfslok nefndarinnar þar sem málefnið var eðli máls samkvæmt einkum rætt.Samkvæmt upplýsingum þáverandi starfsmanna nefndarinnar hefur ekki gefist tímitil að færa þær fundargerðir vegna anna við önnur störf. Um 2. Nefndin tók einnig til sérstakrar umræðu þániðurstöðu hennar að í ályktarorðum sé einungis vísað til 15 hæfustuumsækjendanna en ekki fleiri úr þeirra hópi. Tilefni til slíkrar umræðu gafstþegar á grundvelli samræðna ráðherra við undirritaðan 2. mars og 11. maí þarsem ráðherra lýsti þeirri skoðun að tilgreining fleiri en 15 umsækjenda, t.d.20 gæti verið heppileg, án þess að það væri sett í samhengi við lög nr. 10/2008fyrr en nú. Í umræðum tók nefndin þá afstöðu að ekki væri rétt að fara þá leiðsem ráðherra benti á. Skiptir þá ekki máli þótt reglur nr. 620/2010 gefi færi áþví að jafnsetja tvo eða jafnvel fleiri umsækjendur þannig að ráðherra verði aðhöggva á hnútinn. Dæmi eru um það frá síðustu árum að tveir eða jafnvel þrírumsækjendur hafi verið taldir hæfastir og jafnsettir við þær aðstæður að einstaða hefur verið auglýst laus til umsóknar og dómnefnd talið sér ókleift aðgera upp á milli hinna hæfustu. Í því tilviki sem hér er til úrlausnar er slíkuekki til að dreifa. Fimmtán stöður voru auglýstar lausar til umsóknar ogdómnefnd mat jafnmarga umsækjendur hæfari en aðra til að fylla þær stöður. Húntaldi m.ö.o. að munur væri á umsækjenda í fimmtána sæti og öðrum sem komu þar áeftir. Áðurnefnt excel skjal sýnir glöggt hæfnisröð, ekki aðeins frá 1.-15.sæti heldur röðina á enda. Hæfnisröð er viðfangsefnið í störfum nefndarinnar.Hugmynd ráðherra fól aftur á móti í sér að hann gæti valið úr hópi t.d. 20umsækjenda um 15 embætti. Umsækjandi í 20. sæti hæfnismats gæti samkvæmt þvírutt umsækjanda í 5., 10., eða hvaða sæti sem er. Hugmyndin fær illa samrýmstmarkmiðum laga nr. 45/2010 um br. á lögum um dómstóla eins og þeim er lýst íathugasemdum sem fylgdu frumvarpi til þeirra laga. Þar er m.a. fjallað umleiðir til að tryggja sjálfstæði dómenda, þar sem Evrópuríki hafa farið ýmsarleiðir til að á því sameiginlega markmiði, en tillaga um skipan núverandidómnefndar tók mið að af þeirri viðleitni. Að þessu er lítillega vikið íhæfnismati dómnefndar bls. 7.Hvað varðar að öðru leyti vísun í bréfi ráðherra til laganr. 10/2008 skal áréttað að dómnefndin starfar á grundvelli reglna nr. 620/2010um hæfni umsækjanda um dómaraembætti. Nefndin metur ekki hæfni með tilliti tilþess hvort umsækjandi er karl eða kona. Í 2. kafla hæfnismats er fjallað um sjónarmiðsem nefndin byggir mat sitt á. Þar er m.a. vísað til l. nr. 10/2008 og fleirilaga sem skipta máli við störf nefndarinnar. Í fyrstnefndu lögunum segir m.a.að starf sem laust er til umsóknar, standi opið jafnt konum sem körlum, ogjafnframt að hvers kyns mismunun á grundvelli kyns, hvort heldur bein eða óbeinsé óheimil. Á slík sjónarmið kann almennt að reyna við ákvörðun ráðherra viðveitingu dómaraembættis hafi dómnefnd metið tvo eða fleiri umsækjendur jafnhæfatil að gegna því. Sú staða er hér ekki fyrir hendi. Um þetta vísast að öðruleyti til bls. 6-7 í umsögn dómnefndar 19. maí 2017. “Þann29. maí 2017 afhenti dómsmálaráðherra forseta Alþingis lista yfir tillögursínar að skipan dómara við Landsrétt. Í þeim tillögum var lagt til að Alþingiveitti dómsmálaráðherra heimild til að skipa í embætti dómara með þeim hætti aðfjórir þeirra umsækjenda sem dómnefndin hafði talið hæfasta voru ekki á meðalþeirra sem embættin skyldu hljóta. Þetta voru auk stefnanda þeir EiríkurJónsson, Jón Höskuldsson og Jóhannes Rúnar Jóhannsson. Í þeirra stað var lagttil að Alþingi veitti ráðherra heimild til að skipa í embætti fjóra aðraumsækjendur sem ekki voru meðal þeirra 15 sem nefndin hafði metið hæfasta tilað gegna starfanum. Umrökstuðning með tillögu dómsmálaráðherra var vísað til meðfylgjandi fylgiskjalsráðherra með bréfi til forseta Alþingis sem lagt var fyrir Alþingi samhliðatillögu um skipun í embætti. Í því bréfi sagði meðal annars svo: ,,Dómsmálaráðherra barst hinn 19. maí 2017 umsögndómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti, sbr. 4. gr. a.laga nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr.50/2016 um dómstóla og lög nr. 10/2017. Drög að umsögninni höfðu áður veriðkynnt ráðherra um leið og þau voru send öllum umsækjendum til andmæla. Íályktarorðum umsagnarinnar kemur fram það mat nefndarinnar að hæfastirumsækjenda séu þar tilgreindir fimmtán umsækjendur. Um störf dómnefndarinnar gilda reglur nr. 620/2010 og erí þeim m.a. getið sjónarmiða sem nefndinni er skylt að byggja mat sitt á, sbr.4. gr. Er þar vísað til þátta sem eru að mestu hlutlægir eins og náms,starfsferils, aukastarfa og félagsstarfa en einnig til þátta sem ekki verðurlagt mat á með eins hlutlægum hætti. Þar undir falla sjónarmið um almenna starfshæfni,sérstaka starfshæfni og andlegt atgervi umsækjenda. Umsögn dómnefndar er yfirgripsmikil og vísarsannarlega til nefndra þátta. Hefur nefndin tilgreint samtals tólf þætti semlagðir hafi verið til grundvallar ályktarorðum hennar. Fram kemur í umsögnnefndarinnar hvað hver þáttur hafi vegið mikið í heildarmati. Ítarleg umfjölluner um þá þætti sem auðvelt er að leggja hlutlægt mat á, eins og námsferil ogaukastörf, en minni umfjöllun um þætti sem síður falla undir hlutlægaaðferðafræði. Sú veiting embætta sem liggur fyrir dómsmálaráðherraer án fordæma. Er augljóslega einstakt að skipa þurfi fimmtán dómara í senn viðstofnun nýs dómstóls. Umsækjendur hafa fjölbreyttan bakgrunn. Að matidómsmálaráðherra er það jákvætt og gefur tilefni til þess að huga sérstaklegaað yfirbragði hins nýja dómstóls með tilliti til þeirrar þekkingar og reynslusem þar verður. Á það ber þó að líta að hinn nýi dómstóll eráfrýjunardómstóll sem hefur það hlutverk að endurskoða dóma sem kveðnir hafaverið upp í héraði. Flestum dómsmálum sem áfrýjað verður mun að öllum líkindumljúka fyrir Landsrétti án þess að koma til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.Megintilefni nýrra laga um dómstóla og tilkomu Landsréttar er að bæta úr þeimágöllum sem hafa lotið að mati á sönnunargildi munnlegs framburðar í sakamálum.Fyrir Hæstarétti hefur endurskoðun á mati undirréttar á munnlegum framburðiekki farið fram. Í umsögn dómnefndar er reynsla af dómarastörfum lögðað jöfnu við reynslu af lögmannsstörfum og reynslu af störfum í stjórnsýslunni.Ef lögð er saman reynsla af fræðistörfum og kennslu ásamt menntun þá vegur þaðjafn þungt og þrír fyrrgreindu þættirnir. Þrír matsþættir, sem sérstaklega ervikið að í reglum nr. 620/2010, eru hins vegar látnir liggja milli hluta meðþví að gera ekki upp á milli umsækjenda hvað þá þætti varðar. Um er að ræðamatsþætti er lúta að stjórn þinghalda, samningu og ritun dóma og almennastarfshæfni. Með því að gera ekki tilraun til þess að leggja tvo fyrrnefnduþættina til grundvallar heildarmati verður ekki annað ráðið en að reynsladómara fái ekki það vægi sem tilefni er til og gert er ráð fyrir í reglum nr.620/2010. Þá verður ekki fram hjá því litið, og sem m.a. kom fram í andmælumtveggja umsækjanda, að möguleikum dómara til að afla sér reynslu með aukastörfumeru verulegar skorður reistar með lögum. Með bréfi til formanns dómnefndar, dags. 27. maísl., óskaði ráðherra eftir upplýsingum um það hvort nefndin hafi rættsérstaklega forsendur fyrir vægi einstakra matsþátta. Einnig var óskað eftirupplýsingum um það hvort dómnefndin hafi tekið til sérstakrar umræðu þániðurstöðu nefndarinnar að tilgreina einungis fimmtán umsækjendur hæfasta enekki fleiri. Ráðherra barst svar frá formanni nefndarinnar, dags. 28. maí sl. Íþví kemur fram að nefndin hafi rætt sérstaklega vægi einstakra matsþátta.Niðurstaða þeirrar umræðu hafi orðið sú að ekki væri rétt að bregða út frá þvísem verið hefði, enda væri nokkurs virði að festa ríkti um þetta atriði. Hvaðvarðaði þann möguleika nefndarinnar að álykta um hæfni fleiri umsækjenda enfimmtán segir í svari formanns nefndarinnar að þótt áður hafi verið dæmi um aðtveir eða jafnvel þrír umsækjendur um eina stöðu dómara hafi verið metnirjafnhæfir þá hafi því ekki verið til að dreifa í þessu tilviki. Þannig hefðiverið munur á hæfni þess umsækjanda sem skipaði 15. sæti og þess sem næsturhonum kom. Mat á hæfni umsækjenda um starf er alltaf vandasamt.Fyrir utan hlutlæga þætti sem meta þarf er útilokað annað en að huglægir þættirkomi einnig til skoðunar. Í tilviki þegar skipa á dómara kunna ólík sjónarmiðað eiga við um skipun dómara við Hæstarétt, Landsrétt eða héraðsdóm. Þausjónarmið kunna líka að vera breytileg frá einum tíma til annars. Einaófrávíkjanlega krafan sem hlýtur að vera gerð er að til embættisins veljisthæfir einstaklingar og að þeir búi yfir kostum sem renni raunverulegum stoðumundir hið mikilvæga starf sem fram innan réttarins í samstarfi við aðra sem þarstarfa. Mat á þessu verður aldrei vélrænt og aldrei þannig að hægt sé að skiljaá milli feigs og ófeigs með einkunn upp á til að mynda 0,025 á kvarðanum 1-10.Það er ljóst af gögnum málsins, og að því gefnu að fyrirliggjandi matsþættirverði taldir eðlilegir og einkunnir umsækjenda eðlilegar, að vægi hversmatsþáttar hefur úrslitaáhrif á það hvernig umsækjendur raðast. Ekkert í reglumnr. 620/2010 um störf nefndarinnar kallar á slík vinnubrögð. Eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins, þ.m.t.umsóknir, umsögn dómnefndar, andmæli umsækjenda og vinnugögn nefndarinnar, semráðherra kallaði sérstaklega eftir, er það niðurstaða ráðherra að fleiriumsækjendur hafi komið til greina heldur en tilteknir hafi verið í ályktarorðumdómnefndar. Þannig hafi þeir fimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komiðtil greina sem og aðrir sem búa yfir áralangri dómarareynslu, alls 24umsækjendur.“Tillagadómsmálaráðherra um skipun dómara Landsréttar fór í kjölfarið til meðferðarstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis samkvæmt ákvörðun forsetaþingsins. Af gögnum málsins verður ráðið að við meðferð nefndarinnar hafi komiðfram sjónarmið um að óeðlilegt væri að ekki væru færð rök með hverjum og einumumsækjanda í bréfi ráðherra sem fylgdi tillögum ráðherra til forseta Alþingis.Ráðherra sendi nefndinni nýtt bréf, dags. 30. maí 2017, þar sem frekarirökstuðningur um hvern og einn var settur fram. Í bréfinu sagði meðal annars: „Hinn nýi dómstóll, Landsréttur, verður áfrýjunardómstóllsem mun hafa það hlutverk að endurskoða dóma sem kveðnir hafa verið upp íhéraði. Flestum dómsmálum sem áfrýjað verður til réttarins mun að öllumlíkindum ljúka fyrir Landsrétti án þess að koma til endurskoðunar fyrirHæstarétti. Fyrir liggur að skipa þarf 15 nýja dómara í einuvetfangi. Brýnt er að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi svo ogeðlilegan málsmeðferðartíma fyrir réttinum. Er það mat ráðherra að nauðsynlegtsé að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert var í matidómnefndar þannig að tryggt sé að meirihluti dómenda við Landsrétt hafihaldgóða reynslu af dómarastörfum. Var vægi þessa matsþáttar því aukið frá þvísem var í heildarmati dómnefndar. Það að veita dómarareynslu aukið vægi gerði það að verkumað neðangreindir umsækjendur, sem ráðherra gerir tillögu til Alþingis um aðskipaðir verði í embætti landsréttardómara voru að mati ráðherra einnighæfastir til viðbótar við þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta. Ákvörðun aðskipa dómara við Landsrétt er stjórnvaldsákvörðun og í stjórnsýslulögum ereftirfarandi rökstuðningur lögfestur sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Samkvæmt ákvæðinu þarf aðeins að rökstyðja ákvarðanir þegar þess er óskað innan14 daga frá því aðila var tilkynnt ákvörðunin. Endanleg ákvörðun liggur ekkifyrir þar sem afla þarf samþykkis Alþingis fyrir niðurstöðu ráðherra, sbr. þauákvæði dómstólalaga sem áður hafa verið rakin. Stjórnvöldum er ekki skylt aðveita samhliða rökstuðning nema það sé sérstaklega boðið í lögum. Allvíða ílögum má finna ákvæði sem leggja þá skyldu á stjórnvöld að láta rökstuðningfylgja ákvörðununum sínum. Ekki er að finna nein slík ákvæði í lögum um dómstólaog þá er ekki kveðið á um að ráðherra þurfi að veita samhliða rökstuðning þegarákveðið hefur verið að nýta þá heimild að leggja til nöfn annarra umsækjenda,en sem dómnefnd hefur metið hæfasta. Rökstuðningur lýtur að því hvers vegna sá eða þeir sem skipaðirvoru urðu fyrir valinu, en ekki ástæða þess að tiltekinn umsækjandi hafi ekkiverið skipaður. Þetta hefur verið staðfest m.a. í álitum umboðsmanns Alþingis. Áður hefur verið rakið að ráðherra vill í ljósi eðliþeirra skipana sem hér um ræðir, þ.e. að skipa 15 dómara við nýtt millidómstigað aukið vægi verði lagt á dómarareynslu eðli máls samkvæmt, þ.e. farsælareynslu af störfum við dómstóla. Slík sjónarmið eru bæði málefnaleg og lögmæt.Þá liggur fyrir að lög nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna ogkarla gilda um tillögu ráðherra. Þrátt fyrir framangreint telur ráðherra rétt að geraAlþingi grein fyrir því efnislega mati sem liggur að baki tillögu ráðherravarðandi neðangreinda umsækjendur. ArnfríðurEinarsdóttir starfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík áárabilinu 1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Á árunum1993-1998 var hún dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir þaðaðstoðarmaður dómara við dómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans1. mars 1999 - 1. febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnumsett héraðsdómari eða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1.febrúar 2006 en var í námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmt því hefur húnverið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í umþað bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hefur hún verið forseti Félagsdóms, enhún telur láta nærri að þar hafi verið dæmd 13 mál á ári að meðaltali átímabilinu. Þá sat hún sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Ástarfsferli hennar hefur hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkumhéraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, í almennum einkamálum aföllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hefurhún samið fjölmarga rannsóknarúrskurði. Þá má einnig nefna að Arnfríður hefur mikla reynslu afstjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðarnefndum. Hún hefur jafnframttöluverða stjórnunarreynslu en hún var skrifstofustjóri Héraðsdóms Reykjavíkurí nærfellt fjögur ár og hefur verið forseti Félagsdóms frá árinu 2010. Arnfríður á þannig 32 ára farsælan feril við dómstólalandsins og farið með dómsvald lungann af þeim tíma. ÁsmundurHelgason var í um tvö og hálft ár aðstoðarmaður dómara við Hæstarétt íslands. Hannvar skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hefur gegntembættinu í sjö ár. Á þeim tíma hefur hann dæmt í fjölmörgum einkamálum, veriðmeðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál tilmeðferðar þar sem gerð er krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðir af hálfulögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hefur verið fastur dómari í Félagsdómi fráársbyrjun 2014. Hann var ad hoc dómari í Hæstarétti íslands í einu máli. Ásmundur býr jafnframt yfir mikli reynslu af stjórnsýslustörfum.Hann starfaði til að mynda í um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og í um tvö ársem lögfræðingur á skrifstofu Alþingis, nær allan tímann sem aðallögfræðingurog þekkir því vel til stjórnsýslu. Þá liggja eftir hann töluverð fræðiskrif enhann hefur ritað bókarkafla, kennsluefni, fræðigreinar og fleira. JónFinnbjörnsson starfaði sem fulltrúi við Borgarfógetaembættið íReykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990, aðstoðarmaðurhæstaréttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993 og fulltrúi viðHéraðsdóm Reykjavíkur í fjögur ár 1993-1997. Þá var hann fjórum sinnum setturhéraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann var skipaður dómari viðHéraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón fluttist til Héraðsdóms Reykjavíkur1. mars 2001 og hefur starfað þar síðan. Hann hefur verið dómari í samtals 22ár að teknu tilliti til námsleyfis. Hann hefur á ferli sínum dæmt í bæðieinkamálum og sakamálum. Jón hefur starfað á vettvangi dómstólanna frá lokumkandídatsprófs. Hann á að baki farsælan 28 ára feril við dómstólana og nánastallan þann tíma við dómsstörf. Jón á jafnframt að baki langan kennsluferil enhann var stundakennari við lagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefurannast kennslu við réttindanám í 11 ár. Hann hefur einnig samið námsefni ísjórétti og fræðigreinar á sviði lögfræði. RagnheiðurBragadóttir hóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík aðloknu embættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1. júlí 1992starfaði hún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur.Ragnheiður starfaði sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá 15. ágúst 1997 til15. janúar 1999, en þá var hún sett til þess að gegna starfi héraðsdómara til30. júní 2001. Á þeim tíma starfaði hún sem dómari við Héraðsdóm ReykjavíkurHéraðsdóm Vesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún var skipuð dómari viðHéraðsdóm Austurlands frá 15. september 2005 og gegndi því starfi til 1.september 2008, er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness, og hefurfrá þeim tíma starfað sem héraðsdómari við þann dómstól. Ragnheiður starfaði sem sjálfstætt starfandi lögmaður umtíma áður en hún varð dómari. Á sama tíma rak hún sína eigin lögmannstofu,ýmist ein eða með öðrum. Hún hefur jafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum oghefur til að mynda tekið sæti í óbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti viðfjármálafyrirtæki og samkeppnisráði. Auk þess hefur hún annast stundakennsluvið Háskóla íslands. Þá var hún dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum2005-2008. Starfsreynsla hennar er því afar fjölbreytt. Ragnheiður á þannig að baki rúmlega 22 ára feril viðdómstólana, sem dómari, dómstjóri dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störfhennar hafa tekið til allra réttarsviða. Eins og rakið hefur verið að framan þáer það hin mikla reynsla þessara umsækjanda af störfum dómara sem lá tilgrundvallar tillögu ráðherra, ásamt því sem líta bar til laga um jafna stöðu ogjafnan rétt kvenna og karla. Ráðherra er í mati sínu bundinn af því að velja þá semhæfastir eru til að gegna embætti landsréttardómara. Í fyrirliggjandi máli eruað mati ráðherra ofangreindir fjórir umsækjendur að auki hæfastir til að gegnaembætti dómara við Landsrétt. Byggist það mat ráðherra á ítarlegri yfirferð ágögnum málsins, þ.m.t. umsókna, umsagnar dómnefndar, andmæla umsækjenda,vinnugagna nefndarinnar og með þau málefnalegu sjónarmið að leiðarljósi semáður hafa verið rakin. Ráðherra hefur ekki gert athugasemd við undirbúningmálsins af hálfu dómnefndar. Ráðherra telur dómnefnd hafa upplýst máliðnægilega og fullnægjandi rannsókn farið fram á þeim matsþáttum sem eru tilgrundarvallar niðurstöðu. Ráðherra telur rétt að vægi dómsstarfa sé þyngra endómnefnd gerði ráð fyrir. Nefndin hefur nú þegar lagt mat á þennan matsþátt ogallar upplýsingar um dómarareynslu umsækjenda liggja fyrir í gögnum málsins.Engar nýjar upplýsingar eða gögn hafa legið til grundvallar tillögu ráðherra.“Meirihlutistjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerði síðan tillögu að þingsályktun 31. maí2017 um að Alþingi samþykkti tillögur dómsmálaráðherra um að þeir einstaklingarsem ráðherra lagði til með bréfi sínu til forseta Alþingis 29. maí 2017 yrðuskipaðir dómarar við Landsrétt, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum umdómstóla, nr. 50/2016. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar sem fylgditillögunni sagði meðal annars: „Nefndin fjallaðisérstaklega um tillögur ráðherra en fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið aðef ráðherra færi ekki eftir mati dómnefndar um mat á hæfni umsækjenda væriráðherra skylt að rökstyðja mat sitt í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga.Almennar reglur um hvað leggja eigi til grundvallar við skipun í opinber störfhafa ekki verið lögfestar. Litið hefur verið svo á að það sé komið undir matiþess sem veitir starfið hvaða sjónarmið skuli leggja sérstaka áherslu á. Súóskráða meginregla stjórnsýsluréttar gildir þó um slíka ákvörðun að hún verðiað vera byggð á málefnalegum sjónarmiðum og að velja beri þann umsækjanda semtalinn er hæfastur, þannig að frjálsu mati stjórnvaldsins eru settarskorður.Fyrir nefndinni komfram að dómnefnd um hæfni telur að 33 einstaklingar uppfylli skilyrði lagannaog teljist hæfir til að gegna dómaraembætti að mati dómnefndarinnar. Fram komað við val á milli margra hæfra einstaklinga, líkt og á við um þannumsækjendahóp sem til greina kemur við val á dómurum í Landsrétt, þá skiptimiklu mat veitingarvaldshafans á því hvaða þarfir Landsrétturinn hafi umstarfskrafta. Þegar það mat hefur farið fram, sem ekki byggist í sjálfu sér áumsækjendunum heldur á því starfi sem um ræðir, þá sé næsta verk, sem ekkihefur síður þýðingu, að kanna hvernig einstakir umsækjendur falli að þeimþörfum. Þeir sem gera það best eru hæfastir. Viðurkennt er að þetta ferli erekki alltaf svona einfalt. Erfitt kann að vera, þrátt fyrir framangreint, aðgera upp á milli einstakra umsækjenda og þá þurfi að velja á milli þeirra meðhliðsjón af því hvernig þeir eru að öðru leyti bestir til að gegna því starfisem til úthlutunar er.Fyrir nefndinni komfram að ráðherra teldi að nefndin hefði sinnt störfum sínum og rannsóknarskyldumeð fullnægjandi hætti og engir formgallar hefðu verið á meðferð dómnefndar ámálinu. Eftir að dómnefnd skilaði umsögn sinni til ráðherra hafi ráðherra semveitingarvaldshafi þurft að meta tillögurnar sjálfstætt. Fram kom að ráðherrahefði hins vegar verið að hluta til ósammála vægi dómnefndarinnar á einstakamatsþáttum, m.a. varðandi þætti er lúta að dómarareynslu, þ.e. stjórnþinghalds, samningu og ritun dóma og almenna starfshæfni. Bendir ráðherra á aðmeð því að gera ekki tilraun til þess að leggja tvo fyrrnefndu þættina tilgrundvallar heildarmati verði ekki annað ráðið en að reynsla dómara hafi ekkifengið það vægi sem tilefni er til og gert er ráð fyrir í reglum nr. 620/2010um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti.“Minnihlutinefndarinnar skilaði einnig sjálfstæðu áliti sama dag þar sem lagt var til aðtillögu ráðherra yrði vísað frá. Í álitinu kom fram að minni hlutinn deildiekki um að ráðherra hefði heimild til að víkja frá mati dómnefndar svo fremisem meiri hluti Alþingis samþykkti þá tilhögun. MeðferðAlþingis á málinu lauk þann 1. júní 2017 með því að felld var með 30 atkvæðumgegn 31 tillaga minnihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins um aðtillögu ráðherra yrði vísað frá. Að því búnu fór fram atkvæðagreiðsla umtillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að Alþingi samþykkti tillögurdómsmálaráðherra. Mun forseti Alþingis hafa tilkynnt við atkvæðagreiðsluna aðtillagan yrði borin upp í heild í 15 töluliðum ef enginn hreyfði andmælum viðþví. Engin slík andmæli bárust. Var tillagan í kjölfarið borin undir atkvæði ogsamþykkt með 31 atkvæði gegn 22 en 8 greiddu ekki atkvæði.Tillögurnarvoru síðan sendar til forseta Íslands sem undirritaði skipunarbréf 15 dómaravið Landsrétt 8. júní. Forsetinn sendi frá sér yfirlýsingu sama dag þar semrakið var að hann hefði komist „að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu ekki áttsér stað við undirbúning og tilhögun atkvæðagreiðslunnar 1. júní og hún hefðiverið í samræmi við lög, þingvenju og þingsköp.“III. MálsástæðuraðilaMálsástæður stefnanda. Almenntum málsástæður og málatilbúnað stefnandaMálatilbúnaðarstefnanda byggist á því að ákvörðun ráðherra hafi verið ólögmæt og þegar afþeirri ástæðu sé fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskyldu stefnda. Stefnandibyggir kröfu sína um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda á heimild 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991. Umlíkur á tjóni vísar stefnandi til þess að hin ólögmæta ákvörðun ráðherra hafivaldið því að hann verður ekki skipaður í embætti dómara við Landsrétt sem hannhefði annars fengið hefði ef ekki hefði verið fyrir hina ólögmætu ákvörðunráðherra. Hefði stefnandi fengið skipun í embætti landsréttardómara hefðu fylgtþví umtalsverð tekjuaukning fyrir stefnanda sem og verðmæt réttindi í formistarfsöryggis og lífeyrisréttinda. Ummálsástæður til stuðnings kröfu sinni um viðurkenningu bótaskyldu vísarstefnandi til þess að dómsmálaráðherra hafi við undirbúning hinnar umdeilduákvörðunar bæði brotið gegn málsmeðferðar- og efnisreglum stjórnsýsluréttarins.Stefnandivísar í þessu sambandi til þess að dómstólar séu ein mikilvægasta stofnunsamfélagsins. Sjálfstæði dómara þurfi að virða, ekki síst með því að tryggja aðskipun þeirra ráðist eingöngu af faglegum sjónarmiðum. Af þeim sökum hafilöggjafinn komið því svo fyrir að meginreglan um skipan í dómarastörf byggist áfaglegu hæfnismati óháðrar nefndar. Af því leiði að öll frávik frá því matiþurfi að byggja á sérstökum rökstuðningi, brýnum og gagnsæjum ástæðum, sem ogvandaðri meðferð til undirbúnings ákvörðun. Geðþótti ráðherra og sjónarmiðvalin að hentugleikum í hvert sinn megi aldrei ráða. Tryggja verði að hæfastiumsækjandinn hljóti starfið og málsmeðferðin sé til þess fallin að svo verði.Stefnandiálítur að tillaga ráðherra og meðferð hennar á Alþingi sem fór eftir einföldumflokkspólitískum línum sýni að engin af framansögðum kröfum var uppfyllt.Tillaga ráðherra hafi þvert á móti verið lítt undirbúin, rannsókn uppfylltiekki kröfur stjórnsýslulaga og rökstuðningur var ófullnægjandi, almenns eðlis. Hlutverknefndar um mat á hæfi dómaraefna og heimildir ráðherra til að víkja frá matinefndarinnar Stefnandi telur að verkefni dómnefndar samkvæmt2. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998 sé að meta hæfni umsækjenda, ekki eingöngumeð tilliti til lágmarkskrafna eða almennra mælikvarða, heldur beinlínis aðgera upp á milli hæfni þeirra eftir því sem það telst á annað borð unnt. Þettasé meginreglan og ef dómnefnd kemst að þeirri niðurstöðu að einn eða fleiriumsækjendur séu hæfari en aðrir þá beri henni að leggja þá niðurstöðu tilgrundvallar. Stefnandi telur að samkvæmt ákvæðum laga nr.50/2016 sé Alþingi ekki unnt að samþykkja tillögu ráðherra um heimild til að skipaí embætti annan nafngreindan umsækjanda en þann sem dómnefnd hefur taliðhæfastan felur að mati nema ráðherra telji, og rökstyðji svo að Alþingi teljifullnægjandi, að dómnefnd hafi komist að rangri niðurstöðu, þ.e. gert mistök. Íþessu felist jafnframt að rökstuðningur ráðherra geti ekki verið almenns efnis eða tekið til hóps manna sameiginlega. Ráðherra verðiað rökstyðja sérstaklega fyrir hvern nafngreindan umsækjanda, sem dómnefndhefur talið hæfastan, hvers vegna ráðherra leggi til að viðkomandi verði ekkiskipaður og gera rökstudda tillögu um annan nafngreindan umsækjanda í staðinnog af hverju hann telst hæfariStefnanditelur ekkert vera komið fram um að ráðherra hafi talið að nefndin hafi gertmistök, að nokkuð hafi farið úrskeiðis eða hún ekki farið eftir þeim reglum semum starfsemi hennar gilda. Þvert á móti hafi ráðherra látið þess getið aðákvörðun hennar byggi á vinnu dómnefndarinnar en þó þannig að hún hafi breytttilteknum forsendum matsins. Þáhafi dómnefndin fjallað ítarlega um hæfni umsækjenda og lagt ákveðin sjónarmiðtil grundvallar sem ekki hafi verið sýnt fram á að hafi verið ómálefnaleg eðaóvenjuleg. Mat nefndarinnar sé heildstætt um þau sjónarmið sem henni bar aðleggja til grundvallar samkvæmt reglum og hún gætti því um leið að innbyrðissamræmi væri á milli umsækjenda. Með því móti var borin saman hæfni umsækjendaá eins hlutlægan og gagnsæjan hátt og unnt var. Með því hafi ekki verið að metaumsækjendur á „vélrænan“ hátt eins og segir í rökstuðningi dómsmálaráðherraheldur leitaðist nefndin við að gæta jafnræðis og beita eins takmörkuðu huglægumati og unnt er. Það er að mati stefnanda ekki galli á umsögn nefndarinnarheldur ótvíræður kostur. Stefnandi telur að ef ráðherra taldidómnefndarálitið vera haldið göllum þá hefði hún samkvæmt almennum reglumstjórnsýsluréttar átt að hafa forgöngu um að úr því yrði bætt, eftir atvikummeð því að leita nýrrar umsagnar eins og m.a. er minnst á í lögskýringargögnummeð 2. gr. frumvarpsins sem varð að lögum nr. 162/2010. Ráðherra gerði ekkertslíkt heldur valdi með ógagnsæjum hætti fjögur ný dómaraefni og gerði að sinnitillögu að viðkomandi kæmu í stað fjögurra annarra sem dómnefnd hafði metiðhæfasta. Að mati stefnanda fór ráðherra fram með þessum hætti án þess að geranokkra tilraun til að rökstyðja sérstaklega hvers vegna tilteknir einstaklingarteldust hæfari en fjórir þeirra sem nefndin hafði metið hæfasta. Hér sé því umað ræða verulegan og alvarlegan ágalla á tillögu ráðherrans sem valdi ógildinguhennar.Brotráðherra gegn rannsóknarskylduStefnanditelur í fyrsta lagi að meðferð ráðherra á málinu hafi verið haldin verulegumannmörkum. Af hálfu stefnanda er þannig byggt á því að ráðherra hafi hvorkirannsakað málið með þeim hætti sem áskilið er í 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 né gætt þess samræmis og jafnræðis sem kveðið er á um í 1. mgr. 11. gr.laganna og í 65. gr. stjórnarskrárinnar.Umrannsóknarskyldu ráðherra vísar stefnandi almennt til sjónarmiða sem fram komaí dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010. Stefnandi vísar íþessu sambandi jafnframt til þess að þar sem ráðherra hafi kosið að sendaAlþingi rökstuðning með tillögu sinni eigi sjónarmið um eftirfarandirökstuðning, sem bætt geti úr þeim ágöllum er kunna að vera á hinum upphaflegarökstuðningi með tillögunni hinn 29. maí 2017, ekki við. Telur stefnandi aðekki verði sýnt fram á fullnægjandi rannsókn nema með fullnægjandirökstuðningi. Sjónarmið um eftirfarandi rökstuðning eiga ekki við þegarákvörðun stjórnvalds byggir á bindandi umsögn og þess þá síður þegar stjórnvaldvíkur frá slíkri umsögn.Stefnanditelur enn fremur að ráðherra hafi ekki veitt honum andmælarétt samkvæmt ákvæðumstjórnsýslulaga þegar hann ákvað að skipa honum neðar í hæfnisröð en hinlögskipaða dómnefnd hafði gert.Stefnandivísar enn fremur til þess að ráðherra hafi borið að velja hæfustu umsækjendurnaum hin 15 embætti við Landsrétt. Ef ráðherra taldi meinbugi á áliti dómnefndarhafi honum samkvæmt reglum stjórnsýsluréttar borið að hafa forgöngu um að bættyrði úr annmörkum, eftir atvikum með því að leita eftir nýrri umsögn. Hvað semöðru leið bar ráðherra að rannsaka málið ítarlega og færa fram rök fyrir því aðaðrir umsækjendur væru hæfari en stefnandi. Það hafi ráðherra ekki gert. Ímálatilbúnaði stefnanda er einnig gengið út frá því að ráðherra hafi veriðóheimilt að veita tilteknum þáttum í hæfnismati aukið vægi eftir á. Stefnandi vísartil þess að dómnefnd um mat á hæfi dómaraefni hafi gefið einstaka þáttum samavægi og nefndin hefur áður gert í störfum sínum og stjórnvöld hafa samþykkt meðathugasemdalausri skipan í samræmi við umsagnir nefndarinnar í áraraðir. Hvað ráðherra snertir hafi þetta jafnframt falið ísér að ef hann taldi að gera þyrfti breytingar á nefndri stjórnsýsluframkvæmd,þá bar honum að tryggja að ráðstafanir yrðu gerðar, t.d. með að breyta reglumum starfsemi nefndarinnar, til að koma á þeirri breyttu stjórnsýsluframkvæmd.Að mati stefnanda hefði ráðherra þurft að gera þetta áður en embætti dómara viðLandsrétt voru auglýst. Stefnanditelur að af þessu leiði að ákvörðun ráðherra um að ganga fram hjá honum hafiverið ólögmæt, bæði þegar tekin var ákvörðun um að senda þinginu tillöguna ogaðrar ákvarðanir sem á eftir komu.Málsástæðurstefnanda um atbeina AlþingisStefnanditelur að ganga verði út frá því að tillaga ráðherra og meðferð Alþingis byggi á3. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998 auk bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr.50/2016, sbr. lög nr. 10/2017. Stefnandi telur að miðað við efni lagaákvæðisinsog lögskýringargögn hafi tilgangurinn með aðkomu Alþingis verið sá að veitaráðherra aukið aðhald. Því sé alls ekki unnt að skýra 3. mgr. 4. gr. a laga nr.15/1998 þannig að ólögmætt mat ráðherra og málsmeðferð öðlist lögmæti fyrir þaðeitt að Alþingi veiti samþykki sitt. Með slíkri skýringu mætti í þingræðisríkivíkja lagareglum til hliðar með því einu að pólitískur meirihluti á þingilegðist ekki gegn því. Íþessu sambandi vísar stefnandi til þess að Alþingi hafi hvorki sett né breyttlögum með samþykki sínu. Því verði dómstólar að meta ákvarðanir ráðherra meðtilliti til þeirra stjórnsýslureglna sem um þær giltu. Sama gildir umbráðabirgðaákvæði IV í lögum nr. 50/2016. Þó að Alþingi samþykki tillöguráðherra samkvæmt ákvæðinu er ekki þar með sagt að ráðherra sé óbundinn afalmennum fyrirmælum laga hvað varðar undirbúning og efni tillögu sinnar.Stefnanditelur að samþykki Alþingis sé einungis þáttur í þeirri málsmeðferð sem viðhafaskuli við skipun í viðkomandi embætti. Eftir sem áður sé ráðherra ábyrgur fyrirþeirri stjórnsýslu og málsmeðferð sem liggi til grundvallar ákvörðun. sbr. 14.gr. stjórnarskrárinnar. Þingið taki ekki ákvörðun, heldur veiti það aðeins samþykkií samræmi við fyrirmæli laga. Með því sé ábyrgð ráðherra þó óbreytt.Stefnanditelur að þar sem Alþingi hafi greittatkvæði um tillögu ráðherra í einu lagi hafiákvörðun Alþingis ekki verið tekin með þeim hætti sem skýrlega sé kveðið á um íbráðabirgðaákvæði IV laga nr. 50/2016. Fyrirmæli ákvæðisins kveða enda áum að ráðherra skuli leggja tillögu sína um hverja skipun fyrir Alþingi tilsamþykktar. Afgreiðsla Alþingis var því í andstöðu við skýr fyrirmælilagatextans. Þá hafi falist í þessari meðferð að fimmtán mismunandi tillögur,sem sumar hverjar voru afráðnar með ólögmætum hætti, voru afgreiddar í einulagi. Aðmati stefnanda leiddi þetta til verulegs annmarka á málsmeðferðinni sem viðhöfðvar við undirbúning skipunar dómara við Landsrétt og því hafi Alþingi ekkisamþykkt tillöguna á lögmætan hátt. Af því leiði jafnframt að ráðherra fékkekki lögmætt samþykki fyrir því að víkja frá niðurstöðum dómnefndar. Það hafieinnig þá þýðingu að ákvörðun ráðherra í framhaldi af umfjöllun Alþingis séólögmæt þegar af þessari ástæðu.MiskabótakrafastefnandaStefnandikveður kröfu sína um miskabætur reista á því að ráðherra hafi með háttsemisinni vegið að starfsheiðri sínum, orðspori, reynslu og hæfni. Vísar stefnandií því sambandi til þess sem fram hefur komið um að ráðherra hafi ekki fariðeftir þeim reglum sem honum bar að fylgja við ákvörðun um skipun í embættilandsréttardómara. Stefnanditelur að ráðherra hafi mátt vera ljóst að þessar gerðir hans gætu aðófyrirsynju bitnað á orðspori og starfsheiðri stefnanda og orðið honum þannigað meini. Þrátt fyrir það hafi ráðherra gengið fram án þess að skeyta nokkuð umþessa augljósu hættu. Kveðst stefnandi telja í þessari háttsemi ráðherra hafifalist meingerð gegn æru hans og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993.Málsástæður stefndaMálsástæðurstefnda um aðkomu AlþingisStefndihafnar öllum málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Stefnditelur jafnframt nauðsynlegt að taka fram í upphafi að sakarefni málsins, einsog stefnandi hafi kosið að afmarka það, varði aðeins athafnir dómsmálaráðherra en ekki ákvörðun Alþingis eða skipunforseta Íslands í embættin fimmtán. Þá tekur stefndi fram að Alþingi hafi veriðbundið af stjórnarskránni við málsmeðferð sína, sem hafi verið í fullu samræmivið stjórnarskrána og stefnandi hafi ekki ekki öðru fram. Í stefnu sé hinsvegar vikið að því að hvorki ráðherra né Alþingi sé heimilt að víkja frá þeirrireglu að skipa beri þann í embætti sem er hæfastur að sú regla sé varin af„jafnræðisákvæði stjórnarskrár“, án þess að það sé rökstutt nánar. Stefnditelur að síðastnefnd málsástæða stefnanda sé vanreifuð, auk þess sem ekki verðiekki séð að reglan um að ráða skuli hæfasta einstaklinginn eigi stoð ístjórnarskránni. Þar sé um að ræða eina af meginreglum stjórnsýsluréttarins ogAlþingi sé ekki bundið af þeim meginreglum við störf sín. Þannig kjósi Alþingit.d. umboðsmann Alþingis og ríkisendurskoðanda án þess að reglurstjórnsýsluréttarins eigi við. Hvað sem öðru líður þá hafnar stefndi því að brotiðhafi verið gegn jafnræðisreglu við málsmeðferðina. Stefnditelur einnig rétt að vekja athygli á því að dómsmálaráðherra sendi Alþingitillögur sínar um skipun 15dómaraefna. Alþingi samþykkti síðan tillögustjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um að samþykkja tillögurdómsmálaráðherra. Stefndi telur að þarna hafi bersýnilega verið um að ræða 15tillögur, þótt Alþingi hafi samþykkt þær í einni atkvæðagreiðslu. Jafnframt séljóst að ráðherra, sem gerði óumdeilanlega 15 tillögur, hafði ekki forræði áþinglegri meðferð málsins. Málsástæðurstefnda um að reglur stjórnsýsluréttarins eigi ekki við um tillögur ráðherratil AlþingisStefndihafnar því enn fremur að almennar reglur stjórnsýsluréttarins hafi gilt umtillögur dómsmálaráðherra. Vísar stefndi í því sambandi til þess að hlutverkráðherra samkvæmt stjórnarskránni sé annars vegar að fara með framkvæmdarvald,sbr. m.a. 2. gr., 1. mgr. 13. gr. og 14. gr. stjórnarskrárinnar en hins vegar sé ráðherra þátttakandi ílöggjafarstarfi Alþingis, og þar sem ráðherra geti sem slíkur getur lagt framfrumvörp og tillögur til ályktana, sbr. 38. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess aðeiga sæti á Alþingi og taka þátt í umræðum, sbr. 51. gr. Stefndi telur að ráðherra hafi meðtillögum sínum um skipun dómara fremur verið að sinna hlutverki sínu semþátttakanda í löggjafarstarfi heldur en framkvæmdavaldi. Þannig sé íbráðabirgðaákvæði IV gert ráð fyrir aðkoma ráðherra að skipun dómara viðLandsrétt sé með þeim hætti að ráðherra vinni tillögur og sendi til Alþingis,sem taki síðan afstöðu til þess hvort fallist verði á þær eða þeim hafnað.Stefndi telur að þessu ferli svipi til undirbúnings lagafrumvarps eðaþingsályktunartillögu. Þannig sé gert ráð fyrir aðkomu ráðherra að ferlinu sem ljúki með skipun dómara, en ekki aðákvörðun um slíkt sé tekin af ráðherra. Ráðherra sé því ekki ekki bundinn afreglum stjórnsýsluréttarins þegar hann undirbúi tillögur sem hann leggi fram áAlþingi, sama í hvaða formi þær eru. Endaþótt reglur stjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við telur stefndi að ráðherrahafi eftir sem áður og á öllum stigum málsins gætt að meginreglumstjórnsýsluréttar. Tillögurráðherra brutu ekki gegn hagsmunum stefnandaStefndi telur að stefnandi beini spjótum sínum að röngumathöfnum í málinu. Ef talið er að brotið hafi verið gegn hagsmunum stefnandahlýtur það að hafa verið vegna aðkomu Alþingis, en ekki ráðherra, enda varákvörðunarvaldið um það hverjir yrðu lagðir til við forseta Íslands í höndumþingsins. Tillögur ráðherra til Alþingis hafi því ekki getað falið í sérréttarbrot gagnvart stefnanda, enda hafi þær verið óskuldbindandi gagnvartþinginu. Þá sé óhugsandi að ráðherra hafi getað brotið gegn hagsmunum stefnandameð því einu að senda tillögurnar til forseta Íslands. Þar sem stefnandi höfðimálið vegna athafna rangs aðila megi segja að um nokkurs konar aðildarskort aðræða, sem óhjákvæmilega leiðir til sýknu.Sjónarmið stefnda um þýðingu málshraðaVið mat á því hvort meginreglum stjórnsýsluréttarins hafiverið fylgt í málinu telur stefndi nauðsynlegt að hafa í huga hinn fordæmalausamálshraða sem ráðherra og Alþingi þurftu að lúta í málinu. Ef ráðherra ætlar aðvíkja frá tillögum dómnefndar er meginreglan sú að hann hafi tvær vikur tilþess að undirbúa tillögu sína til Alþingis og þingið hefur síðan einn mánuð tilþess að ræða tillöguna og ákveða hvort hún verði samþykkt, sbr. 3. mgr. 4. gr.a. laga nr. 15/1998. Jafnframt sé gengið út frá því í ákvæðinu að verið sé aðskipa einn dómara úr hópi nokkurra umsækjenda, sbr. orðalagið „mann“ semdómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjanda og „annan nafngreindanumsækjanda“. Málsmeðferðin frá því að umsögn dómnefndar liggur fyrir geti þvítekið rúmlega sex vikur, jafnvel þótt aðeins sé verið að skipa í eitt embætti. Stefndi vísar til þess að samkvæmt starfsáætlun þingsins,sbr. 2. mgr. 10. gr. þingskaparlaga, átti eldhúsdagur að vera 29. maí, síðastiþingfundur 30. maí og þingi átti síðan að fresta degi síðar. Dómsmálaráðherrabarst umsögn dómnefndar 19. maí 2017, aðeins 11 dögum áður en síðastiþingfundur átti að vera. Á þessum tíma þurfti ráðherra að skoða málið og útbúatillögur sínar og þá þurfti Alþingi að fá tíma til þess að ræða málið. Að mati stefnda hlýtur að þurfa að taka tillit til þessafordæmalausa málshraða við mat á því hvort almennum reglum stjórnsýsluréttarinshafi verið fylgt. Einnig verður að hafa í huga að hér átti að skipa 15 dómaraúr hópi 33 umsækjenda, en ekki einn dómara úr hópi nokkurra umsækjenda, eins og4. gr. a. gengur út frá.Tillögurráðherra voru byggðar á málefnalegum sjónarmiðumStefnditelur að tillögur ráðherra hafi í senn byggst á málefnalegum sjónarmiðum, veriðvel ígrundaðar og rökstuddar. Í því sambandi bendir stefndi á að hafa beri íhuga að stöðuveitingar séu mjög matskenndar ákvarðanir. Þeir 33 umsækjendur semdómnefndin fjallaði hafi allir uppfyllt ströng hæfisskilyrði 21. gr. laga nr.50/2016. Erfitt sé að bera saman svo hæfa einstaklinga með afgerandi ognákvæmum hlutlægum hætti og því verði að játa ráðherra talsvert svigrúm við matá því hvaða atriði áttu að skilja á milli umsækjenda. Stefndi kveður tillögurdómsmálaráðherra hafa byggt á heildarmati á hæfni umsækjenda, að teknu tillititil þeirra sjónarmiða sem ráðherra ákvað að ljá aukið vægi umfram það sem gertvar í umsögn dómnefndarinnar. Stefndihafnar málsástæðu stefnanda um að nauðsynleg forsenda fyrir því að víkja frááliti dómnefndar sé að ráðherra telji að dómnefnd hafi „komist að rangriniðurstöðu“. Ekkert slíkt sé áskilið í þeim ákvæðum laga- ogstjórnvaldsfyrirmæla sem gilda um atvik þessa máls. Stefndivísar jafnframt til þess að í íslenskum rétti hafi ekki verið lögfestaralmennar reglur um hvaða sjónarmið stjórnvöld eigi að leggja til grundvallarákvörðun um veitingu á opinberu starfi. Meginreglan sé sú að stjórnvöld ákveðasjálf á hvaða sjónarmiðum þau byggja ákvörðun um veitingu starfs umfram þaualmennu hæfisskilyrði sem sett eru fram í lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum. Þausjónarmið þurfi þó að vera málefnaleg. Þá sé jafnframt í höndum stjórnvalds aðákveða vægi einstakra sjónarmiða. Ráðherra megi af þeim sökum víkja frádómnefndarálitinu ef fyrir því eru málefnalegar ástæður. Stefndi telur raunarað ráðherra geti ekki byggt tillögur sínar á ómálefnalegum sjónarmiðum, endaverði að ganga út frá því að Alþingi myndi hafna slíkum tillögum. Matnefndarinnar Stefndibendir á að þegar ráðherra fékk umsögn dómnefndar í hendurnar hafi henni orðiðljóst að nokkuð virtist halla á dómara. Þannig virtist dómnefndin leggjatalsverða áherslu á að umsækjandi hefði fjölbreyttan bakgrunn. Leiddi það tilþess að þeir sem hafa helgað starfsferil sinn dómstörfum komu verr út í matinefndarinnar, enda hafi þeir lítil tækifæri til að gegna aukastörfum, sbr. 26.gr. laga nr. 15/1998 og reglur nr. 463/2000. Stefnditelur einnig verða ráðið af vinnugögnum dómnefndarinnar, sem ráðherra óskaðisérstaklega eftir, að mat hennar virtist hafa verið of hlutlægt. Þannig vart.d. gert upp á milli 15. og 16. manns, þótt aðeins hafi munað 0,025 á einkunnþeirra. Stefndi telur útilokað að mat nefndarinnar hafi getað verið nákvæmt uppá þriðja aukastaf, enda sé mat á hæfni umsækjenda ekki svo nákvæm vísindi. Stefndibendir enn fremur á að fyrri umsagnir nefndarinnar séu ekki eins afgerandihlutlægar, heldur sé þar bersýnilega tekið tillit til huglægra þátta. Þannigsagði á bls. 33 í áliti dómnefndar frá árinu 2012 að nefndin hefði gætt þess ímati sínu „rétt eins og í fyrri álitum, að fara ekki út í alltof nákvæmt matvegna þess að afar erfitt er að halda samræmi þegar svo er að verki staðið þarsem matsgrundvöllurinn er bæði fjölþættur og margbrotinn“. Sambærilegt orðalaghafi verið á bls. 50 í áliti dómnefndarinnar frá 27. apríl árið 2011. Viðskipun í embætti dómara við Landsrétt hafi hins vegar kveðið við nýjan tón þarsem sagði að nefndin hefði „beitt eins mikilli nákvæmni og kostur er“ og aðendanlegur útreikningur í samanlögðum þáttum hafi speglað „matsniðurstöður afmikilli nákvæmni.“ Stefndiítrekar að allir umsækjendur hafi verið vel hæfir og samanburður á þeim aðmörgu leyti erfiður, þar sem þau höfðu fjölbreyttan bakgrunn. Í fyrri umsögnumsínum hafi dómnefndin talið jafnvel allt upp í þrjá jafnhæfa vegna einsembættis. Af þeim sökum hljóti að teljast óvenjulegt að nefndin hafi nú, viðskipun 15 manna, talið að nákvæmlega sá fjöldi væri hæfastur. Vísar stefndijafnframt til þess að dómnefndin stóð frammi fyrir nánast óteljandi möguleikumvið samsetningu 15 hæfustu manna. Stefnditelur jafnframt að sá augljósi annmarki hafi verið fyrir hendi að allirumsækjendur voru metnir jafn hæfir í tveimur mikilvægum matsþáttum, þ.e.stjórnun þinghalda og samningu og ritun dóma. Að mati stefnda geti þetta ekkistaðist. Þannig hafi nokkrir umsækjendur lítið sem ekkert komið að þinghöldum,hvorki sem lögmenn né dómarar. Þá höfðu aðrir ekki reynslu af samningu og ritundóma en þeir sem einmitt höfðu gegnt dómaraembætti. Sú ákvörðun að gera ekkiupp á milli umsækjenda í þessum flokkum hafi því komið verulega niður á þeimumsækjendum sem höfðu mikla dómarareynslu. Enn fremur vakti það spurningar aðflokkar sem eru svo veigamiklir í dómstörfum hafi einungis svarað til fimmstiga af þeim 105 stigum sem einkunnagjöf dómnefndarinnar gat náð að hámarki.Telur stefndi að þar sem allir umsækjendur fengu sömu einkunnina hafi þessirþýðingarmiklu flokkar engin áhrif haft á mat dómnefndarinnar. Stefndivísar enn fremur til þess að ráðherra taldi órökrétt að reynsla afdómarastörfum hefði sama vægi og t.d. reynsla af stjórnsýslu (20%). Stefnditelur að það hljóti að segja sig sjálft að reynsla af dómarastörfum sé bestiundirbúningurinn fyrir dómarastarf, sérstaklega á áfrýjunarstigi, og því ættislík starfsreynsla að vega þyngra í mati dómnefndarinnar en hún gerði. Súafstaða ráðherra hafi styrkst enn frekar við lestur andmæla einstakraumsækjenda. Mest áhrif höfðu andmæli Ásmundar Helgasonar og RagnheiðarBragadóttur, sem séu vönduð og vandlega rökstudd. Í ljósi þessa hafi ráðherraþótt nauðsynlegt að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert varí umsögn dómnefndar. Stefnditelur sjónarmið ráðherra um aukið vægi dómarareynslu vera bersýnilegamálefnalegt, enda var verið að skipa dómara í umrætt sinn. Þá er ítrekað aðveitingavaldshafi hafi víðtækt svigrúm við mat á því hvaða vægi einstöksjónarmið eiga að hafa þegar kemur að eins matskenndri stjórnvaldsákvörðun ogstöðuveitingu. Stefnditelur jafnframt að sérstök sjónarmið hljóti að eiga við þegar skipa á í einuvetfangi 15 dómara við nýjan dómstól. Þannig þurfti að hafa í huga að nýstofnun búi ekki yfir starfsfólki með reynslu af þeim verkefnum sem stofnuninnier lögum samkvæmt ætlað að sinna. Landsréttur á að taka til starfa 1. janúarnæstkomandi og munu mál sem dæmd verða eftir þann tíma í héraði geta sættmálskoti til Landsréttar. Þá er gert ráð fyrir því í fyrirliggjandi frumvarpiað öll ódæmd sakamál í Hæstarétti flytjist yfir til Landsréttar 1. janúar 2018.Dómarar Landsréttar fái því lítinn sem engan tíma til að koma sér inn ídómarastarfið. Til að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrsta degi sem ogeðlilegan málsmeðferðartíma hafi verið mikilvægt að ljá dómarareynslu aukið vægi.Raunar var alltaf viðbúið að stór hluti dómara við Landsrétt kæmi úr röðumhéraðsdómara eins og vikið sé að í athugasemdum í frumvarpi því er varð aðlögum nr. 50/2016. Ennfremur leiðir af lögum að ráðherra var bundin af forgangsreglu laga nr. 10/2008við skipun í embættin þegar velja átti á milli jafnhæfra umsækjenda hvorn af afsínu kyninu. Stefndi telur ljóst að það halli á konur í dómarastétt. Aðeins einkona er skipaður dómari af tíu dómurum Hæstaréttar og af 42 héraðsdómurum eru24 karlmenn og 18 konur.Meðhliðsjón af öllum framangreindum atriðum varð það niðurstaða ráðherra að byggjaá umsögn nefndarinnar um þá fimmtán sem dómnefndin taldi hæfasta, enda séráðherra samkvæmt meginreglunni bundinn af umsögn hennar, auk þess sem ráðherrataldi að þessir umsækjendur væru á meðal hæfustu umsækjenda. Með því að aukavægi dómarareynslu var ljóst að þeir hlutu einnig að teljast meðal hæfustu tilað hljóta embættin sem höfðu langa reynslu af dómarastörfum. Þau ArnfríðurEinarsdóttir, Ásmundur Helgason, Bogi Hjálmtýsson, Hildur Briem, JónFinnbjörnsson, Jónas Jóhannsson, Ólafur Ólafsson, Ragnheiður Bragadóttir ogSandra Baldvinsdóttir bættust af þeim sökum við þá niðurstöðu nefndarinnarhverjir teldust hæfastir. Samanburðurá stefnanda og þeim fjórum sem ekki voru á lista nefndarinnarStefndihafnar því að hann hafi þurft að rökstyðja hvers vegna þeir fjórir umsækjendursem voru á meðal hinna 15 hæfustu samkvæmt umsögn dómnefndar, hafi ekki verið ámeðal þeirra sem ráðherra lagði til. Vísar stefndi til þess að í fræðiskrifumog framkvæmd hafi verið gengið út frá því að fullnægjandi sé að rökstyðja hvaðameginsjónarmið réðu því hvaða umsækjendur urðu fyrir valinu. Þá sé rangt aðstilla málinu þannig upp að fjórir hafi verið teknir út og fjórir settir inn fyrirþá. Ráðherra hafi einfaldlega lagt til 15 hæf dómaraefni. Við þá tillögugerðþurfti m.a. að huga að því að Landsréttur gæti starfað með skilvirkum hætti fráfyrsta degi. Stefnandi gerir ekki ágreining um að þeir 11 sem ráðherra lagðitil og voru á meðal 15 hæfustu samkvæmt mati nefndarinnar hafi verið á meðalþeirra hæfustu til að gegna embættunum. Óþarft er því að rökstyðja hvers vegnaþeir urðu fyrir valinu. Ráðherra studdist við rökstuðning nefndarinnar að þvíleyti og vísast til þess sem þar kemur fram. Stefnditelur þó að vegna þess hvernig stefnandi hafi kosið að stilla upp málinu sérétt að bera hann saman við þá fjóra umsækjendur sem ráðherra lagði til en voruekki á meðal þeirra 15 sem dómnefndin taldi hæfasta. Einsog rakið sé á bls. 14-15 í umsögn dómnefndar frá 19. maí 2017 lauk stefnandiembættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands í mars 1990. Stefnandi hafistarfað óslitið við lögmennsku síðan þá og verið hæstaréttarlögmaður frá árinu1995. Hann hafi verið í hlutastarfi sem lögmaður og forstöðumaðurvinnuréttarsviðs ASÍ 1995-2000 og verið í hlutastarfi dósents við Háskólann áBifröst frá árinu 2002. Hann hafi kennt á námskeiði Lögmannafélags Íslandsfyrir þá sem hyggjast afla sér réttinda til að verða héraðsdómslögmenn frá 2002til 2006 og verið prófdómari í vinnurétti við lagadeild Háskóla Íslands 2000til 2004. Hann hafi einnig stundakennari í vinnurétti við sama skóla 2000-2004.Eftir stefnanda liggi þrjár tímaritsgreinar um lögfræðileg málefni, auk þesssem hann hafi haldið erindi og framsögur á fundum ýmissa félaga og stofnana. Íumsögn nefndarinnar eru rakin aukastörf stefnanda, m.a. innan stjórnsýslunnar,og vísar stefndi. Eina reynsla stefnanda af dómstörfum sé að hann hafi tekiðsæti sem dómari í Félagsdómi í fimm málum. ArnfríðurEinarsdóttir starfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík á árabilinu1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Árin 1993-1998 var húndómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir það aðstoðarmaður dómara viðdómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans 1. mars 1999 til 1.febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnum sett héraðsdómarieða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1. febrúar 2006 en varí námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmtþessu hafi Arnfríður verið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara í meira en tíu árog héraðsdómari í um það bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hafi hún veriðforseti Félagsdóms, en þar séu dæmd u.þ.b. 13 mál á ári að meðaltali. Þá hafihún setið sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Á starfsferli hennarhafi hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkum héraðsdómstólanna, þ.e.í öllum tegundum sakamála, í almennum einkamálum af öllum gerðum,ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hafi Arnfríður samiðfjölda rannsóknarúrskurða. Arnfríður hafi einnig mikla reynslu afstjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðarnefndum. Þá hafi hún töluverðastjórnunarreynslu, en hún var skrifstofustjóri Héraðsdóms Reykjavíkur ínærfellt fjögur ár og forseti Félagsdóms frá árinu 2010. Arnfríður eigi þannigað baki 32 ára feril við dómstóla landsins og hafi farið með dómsvald lungannúr þeim tíma. Stefnditelur ljóst af framangreindu að Arnfríður Einarsdóttir sé a.m.k. jafnhæf til aðgegna embætti landsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð séhliðsjón af hinni löngu reynslu hennar við dómstóla landsins. Vegnaforgangsreglu laga nr. 10/2008 hafi dómsmálaráðherra borið að skipa Arnfríði efvalið hefði staðið á milli hennar og stefnanda, enda halli á konur ídómarastétt hér á landi. Hvaðsnertir Ásmund Helgason vísar stefndi til þess að hann hafi í um tvö og hálftár verið aðstoðarmaður dómara við Hæstarétt Íslands. Hann hafi verið skipaðurdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hafi gegnt embættinu í sjö ár. Áþeim tíma hafi hann dæmt í fjölmörgum einkamálum, verið meðdómsmaður íallnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál til meðferðar þar sem gerðhafi verið krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðir af hálfu lögreglu ogákæruvalds. Ásmundur hafi verið fastur dómari í Félagsdómi frá ársbyrjun 2014og verið settur dómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Þábúi Ásmundur jafnframt yfir mikilli reynslu af stjórnsýslustörfum. Hann hafitil að mynda starfað sem lögfræðingur í um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og íum tvö ár sem lögfræðingur á skrifstofu Alþingis, nær allan tímann semaðallögfræðingur og þekki því vel til stjórnsýslu. Þá liggi eftir hannfræðiskrif en hann hafi m.a. ritað bókarkafla, kennsluefni og fræðigreinar. Stefnditelur ljóst af því sem að framan er rakið að Ásmundur Helgason sé a.m.k. jafnhæfur til að gegna embætti landsréttardómara og stefnandi. Hann hafi talsverðareynslu af dómstörfum, auk þess sem reynsla hans af stjórnsýslustörfum hafi aðmestu falist í að semja rökstuddar úrlausnir. Ráðherra hafði því val um þaðhvort hún legði til stefnanda eða Ásmund ef valið hefði staðið á milli þeirra. UmJón Finnbjörnsson vísar stefndi til þess að hann hafi starfað sem fulltrúi viðBorgarfógetaembættið í Reykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990,sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993 ogfulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur í fjögur ár 1993-1997. Þá hafi hann fjórumsinnum verið settur héraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann varskipaður dómari við Héraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón hafi síðan flusttil Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2001 og starfað þar síðan. Hann hafi á ferlisínum dæmt í bæði einkamálum og sakamálum. Jón eigi að baki 28 ára feril viðdómstólana og hann hafi nánast allan þann tíma fengist við dómstörf. Hann eigijafnframt að baki langan kennsluferil en hann hafi verið stundakennari viðlagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og annast kennslu við réttindanám í 11ár. Hann hafi hann einnig ritað námsefni í sjórétti og fræðigreinar. Aðmati stefnda er Jón Finnbjörnsson því a.m.k. jafn hæfur til að gegna embættilandsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð er hliðsjón af hinnilöngu reynslu hans við dómstóla landsins. Ráðherra hafði því val um það hvorthún legði til stefnanda eða Jón ef valið hefði staðið á milli þeirra. Stefndirekur einnig að Ragnheiður Bragadóttir hafi starfað sem fulltrúiyfirborgardómarans í Reykjavík að loknu embættisprófi 1989 til 1. júlí 1992, enfrá þeim tíma starfaði hún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við HéraðsdómReykjavíkur. Ragnheiður hafi starfað sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá15. ágúst 1997 til 15. janúar 1999, en þá hafi hún verið sett til þess að gegnastarfi héraðsdómara til 30. júní 2001 við Héraðsdóm Reykjavíkur, HéraðsdómVesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún hafi verið skipuð dómari viðHéraðsdóm Austurlands frá 15. september 2005 og gegnt því starfi til 1.september 2008, er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness þar sem húnhafi starfað síðan. Ragnheiður hafi verið sjálfstætt starfandi lögmaður um tímaáður en hún varð dómari og rekið sína eigin lögmannsstofu, ýmist ein eða meðöðrum. Hún hafi jafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum, m.a. hafi hún tekiðtekið sæti í óbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki ogí samkeppnisráði. Auk þess hafi hún annast stundakennslu við Háskóla Íslands.Hún hafi verið dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008 og eigiþannig að baki rúmlega 22 ára feril við dómstólana sem dómari, dómstjóri,dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafi tekið til allraréttarsviða. Afframangreindu sé ljóst að Ragnheiður Bragadóttir sé a.m.k. jafn hæf til aðgegna embætti landsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð erhliðsjón af hinni löngu reynslu hennar við dómstóla landsins. Vegnaforgangsreglu laga nr. 10/2008 hafi dómsmálaráðherra borið að skipa Ragnheiðief valið hefði staðið á milli hennar og stefnanda, enda halli á konur ídómarastétt hér á landi, sbr. umfjöllun að framan. Tilað draga þetta saman telur stefndi að hann hafi leitt að því nægar líkur aðfyrrgreindir fjórir einstaklingar hafi verið a.m.k. jafnhæfir og stefnandi.Ráðherra hafði af þeim sökum val um það hvort hún legði til Jón Finnbjörnsson,Ásmund Helgason eða stefnanda. Vegna forgangsreglu laga nr. 10/2008 varráðherra aftur á móti skylt að leggja til Ragnheiði Bragadóttur eða ArnfríðiEinarsdóttur í staðinn fyrir stefnanda, ef valið hefði staðið á milli þeirra.Samkvæmt þessu telur stefndi einsýnt að dómsmálaráðherra hafi ekki brotið gegnhagsmunum stefnanda, enda sé hann ekki hæfari en umræddir fjórir einstaklingartil þess að gegna embætti landsréttardómara. Þá hafi stefnandi ekki fært neinrök fyrir því hvers vegna hann ætti að teljast hæfari en þeir. Stefnditelur í því sambandi að ekki sé unnt að byggja gagnrýnislaust á matinefndarinnar, enda séu dómstólar bærir til þess að endurskoða þá niðurstöðu,auk þess sem stefnanda hafi verið ljóst þegar hann höfðaði málið aðdómsmálaráðherra hafði ákveðið að ljá dómarareynslu aukið vægi. Sú afstaðadómsmálaráðherra hafi verið málefnaleg og mat ráðherra á því hverjir uppfylltuhin málefnalegu sjónarmið best hafi verið forsvaranlegt. Stefnandi hljóti þvíað þurfa að færa rök fyrir því að hann hafi verið á meðal 15 hæfustu, og þar afleiðandi hæfari en áðurnefndir fjórir einstaklingar, þrátt fyrir aukið vægidómarareynslu. Ekkibrotið gegn málsmeðferðarreglumStefndihafnar því að rannsókn og rökstuðningi ráðherra hafi verið ábótavant. Hafaverði í huga að ekki sé gert ráð fyrir því, hvorki í 4. gr. a laga nr. 15/1998né bráðabirgðaákvæði IV, að tillaga ráðherra til Alþingis sé rökstudd. Hér má ídæmaskyni nefna að sambærilegar tillögur sem Alþingi tekur afstöðu til, eins ogt.d. um skipun umboðsmanns Alþingis, eru almennt ekki rökstuddar. Þá er þaðmeginregla stjórnsýsluréttar að rökstuðningur er eftirfarandi en ekki samhliða.Rökstuðningur ráðherra í bréfum til forseta Alþingis 29. maí 2017 og tilstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar 30. maí 2017 var því umfram skyldu. Að matistefnda getur stefnandi ekki haldið því fram að ágalli hafi verið árökstuðningi ráðherra þegar hann lét ekki reyna á heimild sína til eftirfarandirökstuðnings, sbr. til hliðsjónar 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndivísar enn fremur til þess að í ákvæðum 4. gr. a. og bráðabirgðaákvæðis IV séjafnframt gert ráð fyrir skjótum málsmeðferðartíma hjá ráðherra og þvíóeðlilegt að gerðar séu ríkar kröfur um ítarlega málsmeðferð af hans hálfu.Ráðherra þurfi einfaldlega að bera ábyrgð á tillögum sínum gagnvart Alþingi. EfAlþingi telur rökstuðning eða undirbúning ráðherra ábótavant geti þingið bættúr því við þinglega meðferð málsins eða einfaldlega hafnað tillögunum. Það hafiekki verið gert. Stefndivísar einnig til þess að ráðherra hafi haft undir höndum sömu gögn ogdómnefndin og byggt mat sitt á málefnalegum sjónarmiðum. Ekki hafi verið byggtá öðrum eða nýjum gögnum, heldur ákvað ráðherra að ljá dómarareynslu aukiðvægi. Þá hafi rannsóknarskyldunni að mörgu leyti verið létt af ráðherra með 4.gr. a. laga nr. 15/1998 og reglum nr. 620/2010. Hinn skammi tími sem ráðherrahefur til undirbúnings tillögu styðji þetta einnig, enda megi ráða af honum aðekki sé gert ráð fyrir því að ráðherra endurtaki málsmeðferð dómnefndarinnar.Stefndi hafnar því af þessum sökum að ráðherra hafi brotið gegn rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins. Þásé það ekki galli á rökstuðningi ráðherra að hann hafi ekki rökstuttsérstaklega hvers vegna þau 15 dómaraefni sem hann lagði til (af þeim 24 hæfu)hafi verið valin öðrum fremur, enda hafi það verið gert með sama hætti ogdómnefndin gerði. Niðurstaða dómnefndarinnar hafi þannig til að mynda ekkiverið rökstudd og heimfærð þannig að ljóst væri hvers vegna hún lagði til 15dómaraefni umfram aðra umsækjendur. Það hljóti að teljast ósannfærandi aðstefnandi vilji byggja á umsögn dómnefndarinnar, en haldi því á sama tíma framað aðferð sem bæði dómnefndin og ráðherra beittu feli aðeins í sér ágalla árökstuðningi og rannsókn hins síðarnefnda.Þá er ítrekað að stefnandi óskaði ekki eftireftirfarandi rökstuðningi ráðherra. Þrír aðrir umsækjendur hafi gert það en írökstuðningi til þeirra verði rökstutt hvers vegna þeir 15 sem lagðir voru tilvið forseta Íslands töldust hæfastir. Verði talinn ágalli á rökstuðningi eðarannsókn málsins eru annmarkarnir a.m.k. ekki svo verulegir að valdi því aðtillögur ráðherra teljist ólögmætar. Stefndihafnar því einnig að brotið hafi verið gegn andmælarétti stefnanda. Afstaðastefnanda til málsins lá fyrir með fullnægjandi hætti. Hann sendi inn ítarlegaumsókn og átti þess kost að gæta andmæla. Þá eigi andmælaréttur umsækjanda ekkivið um tillögu ráðherra til Alþingis, enda ljóst að ráðherra lagði ekki tilgrundvallar önnur eða ný gögn en dómnefndin gerði. Enn fremur er ljóst að hinnmikli málshraði mælti gegn því að umsækjendum yrði veittur frekariandmælaréttur. Stefndiheldur því fram að jafnvel þótt talið verði að brotið hafi verið gegnandmælarétti hafi brotið a.m.k. ekki verið svo verulegt að tillögur ráðherrateljist fyrir vikið ólögmætar, enda verði ekki séð hvaða málefnalegu andmælistefnandi gæti hafa haft gegn því að ljá dómarareynslu aukið vægi. Stefndihafnar því jafnframt að ráðherra hefði átt að óska eftir nýrri umsögnnefndarinnar. Vísar stefndi um það atriðið til þess að í athugasemdum meðfrumvarpi því er síðar varð að lögum nr. 45/2010 sé aðeins gert ráð fyrir þeimmöguleika að óska eftir nýrri umsögn ef í ljós kemur að verulegur annmarki hafiverið á undirbúningi umsagnar nefndarinnar. Ráðherra hafi hins vegar talið aðmálsmeðferð nefndarinnar hafi verið í samræmi við lög, en að nefndin hefði ekkigefið dómarareynslu nægjanlegt vægi í umsögn sinni. Af þeim sökum væri órökréttog í raun tilgangslaust að ráðherra sendi málið á ný til nefndarinnar meðfyrirmælum um það hvert efni umsagnarinnar ætti að vera. Í samræmi við það semáður er rakið verði enn og aftur að hafa málshraðann í huga. Stefndihafnar því einnig að ráðherra hafi með tillögum sínum verið að breytastjórnsýsluframkvæmd, líkt og stefnandi gefi í skyn. Ráðherra lagði umsögndómnefndarinnar til grundvallar en ákvað að ljá dómarareynslu aukið vægi. Ekkivar því verið að víkja frá stjórnsýsluframkvæmd. Þá fær stefndi ekki séð að þaðgeti skapast stjórnsýsluframkvæmd um það þótt ráðherra hafi hingað til farið aðumsögn nefndarinnar frá því að hún var sett á fót með gildistöku laga nr.45/2010. Auk þess hafi aðstæður við skipun dómara Landsréttar verið afarsérstæðar enda sé það fordæmalaust að skipaðir séu 15 dómarar við nýjan dómstólí einu lagi hér á landi. Fyrirkomulagið við skipun dómara við Landsrétt var aukþess frábrugðið því fyrirkomulagi sem leiðir af meginreglu 4. gr. a. laga nr.15/1998 eins og áður hefur komið fram, og því að engin stjórnsýsluframkvæmd varkomin á beitingu bráðabirgðaákvæðis IV. Hvaðvarðar aðferðafræði dómnefndarinnar bendir stefndi á að vægi einstakra þátta íumsögn hennar hafi ekki áður verið birt opinberlega. Því hafi ekki veriðtilefni, t.d. til þess að breyta reglunum fyrr en fyrst nú. Í þessu sambandimegi nefna að umsögn dómnefndarinnar í þessu máli virðist vera mun hlutlægarien fyrri umsagnir. Í fyrri umsögnum nefndarinnar hafi til að mynda komið framað nefndin hafi gætt þess að fara ekki út í of nákvæmt mat þar sem slíkvinnubrögð gætu leitt til þess erfitt yrði að halda samræmi. Aðmati stefnda er því ljóst að aðferðafræði dómnefndarinnar er ekki jafnfastmótuð og stefnandi heldur fram. Þessu til viðbótar verði að athuga aðgerðar voru breytingar á skipun og hlutverki dómnefndarinnar með lögum nr.45/2010. Af þeim sökum getur sú framkvæmd sem viðhöfð var fyrir þann tíma ekkihaft þýðingu að þessu leyti. Að öllu þessu sögðu telur stefndi að stefnandihafi ekki fært sönnur fyrir tilvist venju að þessu leyti og verði hann að berahallann af því, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991.Umþá málsástæðu að Alþingi hefði átt að samþykkja hvert og eitt nafnMeðvísan til þeirra sjónarmiða sem rakin eru að framan telur stefndi að þettaatriði geti ekki komið til skoðunar, enda hafi þingleg meðferð málsins ekkiverið á forræði ráðherra. Verðiþessi málsástæða talin eiga við um tillögur ráðherra vísar stefndi til þess aðþað sé alþekkt og löngu venjuhelgað, sbr. bréf Helga Bernódussonar,skrifstofustjóra Alþingis, til forseta Íslands að tillögur séu bornar upp íeinu lagi. Ljóst er því að nægjanlegt hefði verið fyrir einn þingmann að óskaeftir sérstakri atkvæðagreiðslu um hverja og eina tillögu ef talin var þörf áþví, sbr. 40. gr. þingskaparlaga. Ísama bréfi komi jafnframt fram að forseti Alþingis hafi kannað hugþingflokksformanna og fleiri þingmanna til fyrirkomulags atkvæðagreiðslunnar. Ísamtölunum kom fram að þingmenn myndu allir greiða atkvæði með sama hætti umhvern einstakling og það sjónarmið var áréttað með ummælum ýmissa þingmanna viðatkvæðagreiðsluna á þingfundinum. Þingforseti ítrekaði jafnframt formlega áþingfundinum að hún gæti farið fram um hvern og einn. Þannig sagði forseti viðatkvæðagreiðsluna að tillagan í 15 töluliðum yrði borin upp í heild ef enginnhreyfði andmælum við því. Enginn hafi hreyft slíkum andmælum. Því sé ljóst aðkosið var um 15 tillögur, þótt það hafi verið gert í einu lagi, enda vartillagan í 15 tölusettum liðum.Stefnditelur jafnframt liggja fyrir að ráðherra gerði tillögur til Alþingis (fleirtala) um skipun 15 dómara, en það varstjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem gerði tillögu(eintala) um að samþykkja tillögur (fleirtala)dómsmálaráðherra. Þannig sagði á fylgiskjali dómsmálaráðherra með bréfi tilforseta Alþingis 29. maí 2017 að gerðar væru „eftirfarandi tillögur“ tilAlþingis um að nánar tilgreindir einstaklingar yrðu skipaðir dómarar viðLandsrétt. Sagði jafnframt í áliti meiri hluta stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar að samþykktar væru „tillögur“ dómsmálaráðherra um skipunþessara manna. Ef atkvæðagreiðslan var í ósamræmi við 2. mgr.bráðabirgðaákvæðis IV var það vegna þinglegrar meðferðar málsins, og tillögustjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, en ráðherra hafði hvorki forræði áþinglegu meðferðinni né tillögu nefndarinnar. Þetta atriði hafi því engaþýðingu við mat á því hvort tillögur ráðherra hafi verið ógildanlegar eða fyriraðrar kröfur stefnanda. Aðlokum telur stefndi að verði þetta talinn annmarki á málsmeðferð þingsins þáhljóti hann að vera svo smávægilegur að hann geti aldrei valdið því að tillögurráðherra verði ólögmætar. Tilgangur ákvæðisins virðist hafa verið sá aðtillögunum yrði ekki stillt upp sem „allt eða ekkert“, þannig að þingmenn gætu,ef þeir vildu, tekið mismunandi afstöðu til einstakra dómaraefna. Gætt var aðþessum rétti við atkvæðagreiðsluna, þar sem þingmenn gátu óskað eftir sérstakriatkvæðagreiðslu um hverja og eina tillögu, sbr. umfjöllun að framan. Fyrirliggi að atkvæðagreiðslan hefði farið á sama veg ef kosið hefði verið um hvertog eitt nafn, eins og lýst er í bréfi skrifstofustjóra Alþingis, ogfyrirkomulagið hafi því engin áhrif haft á hina efnislegu niðurstöðu.Atkvæðagreiðslan var hvorki í ósamræmi við formreglur stjórnarskrárinnar nétilgang bráðabirgðaákvæðis IV, heldur var í versta falli um að ræðasmávægilegt frávik frá bókstaflegri túlkun á orðalagi ákvæðisins. Umþá málsástæðu að nefndin hafi ekki lagt mat á það hvort aðrir umsækjendur hafiuppfyllt almenn hæfisskilyrðiStefndihafnar þessari málsástæðu alfarið sem fjarstæðukenndri. Með sömu rökum megi segjaað alls óvíst sé hvort stefnandi uppfylli almenn hæfisskilyrði, enda verðurekki séð að nefndin hafi lagt sérstakt mat á það. Stefndivísar til þess að samkvæmt 3. gr. reglna nr. 620/2010 sé það ráðherra sem læturstaðreyna að umsækjendur uppfylli öll almenn hæfisskilyrði. Að því búnu séuumsóknir þeirra umsækjenda sem uppfylla skilyrðin sendar dómnefnd til umsagnar.Vikið sé að þessu á bls. 4 í áliti nefndarinnar og gerir hún ekki athugasemdvið það hvernig ráðuneytið staðreyndi hæfi umsækjenda. Af þeimsökum sé augljóst að búið var að staðfesta að umsækjendurnir 33 uppfylltualmenn hæfisskilyrði. Dómnefndin hefði að sjálfsögðu gert athugasemdir við matráðuneytisins ef tilefni hefði þótt til. Ítrekað er að einn umsækjandi var ekkitalinn uppfylla almenn hæfisskilyrði og var það borið sérstaklega undirdómnefndina. Hefði af þeim sökum verið fullt tilefni fyrir dómnefndina til þessað taka það fram ef hún teldi að aðrir umsækjendur uppfylltu ekki skilyrðin. Þávoru þeir fjórir sem ráðherra lagði til, en voru ekki á meðal þeirra semdómnefndin taldi meðal 15 hæfustu, allir héraðsdómarar. Af 2.-6. og 8. tölulið2. mgr. 29. gr. laga nr. 50/2016, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998, leiðirað dómararnir uppfylltu hæfisskilyrðin í sömu töluliðum 2. mgr. 21. gr. laganr. 50/2016. Þá liggur fyrir að allir fjórir umsækjendurnir hafa náð 35 áraaldri og hafa verið héraðsdómarar lengur en í þrjú ár, sbr. 1. og 7. tölulið 2.mgr. 21. gr. laganna. Málsástæða stefnanda um þetta sé því haldlaus með öllu. Ennfremur megi nefna að fram kom í áliti meirihluta stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar að fyrir nefndinni hafi komið fram að „dómnefnd um hæfni telurað 33 einstaklingar uppfylli skilyrði laganna og teljist hæfir til að gegnadómaraembætti að mati dómnefndarinnar“. Á meðal gesta fyrir nefndinni varGunnlaugur Claessen, formaður dómnefndarinnar. Stefndi telur að hvað sem öðrulíður verði þetta ekki talinn svo verulegur annmarki að það valdi því aðákvörðunin sé ólögmæt.SkaðabótakröfuhafnaðStefndihafnar því að hann sé bótaskyldur gagnvart stefnanda, enda sé ljóst að tillögurráðherra voru hvorki saknæmar né ólögmætar. Þá sé tjón stefnanda bæði ósannaðog vanreifað. Til þess að bótaskylda komi til greina verði stefnandi að sannaað hann hafi ótvírætt verið á meðal 15 hæfustu umsækjenda og að ekki hafifleiri verið jafn hæfir til að hljóta embættið. Stefnditelur að stefnandi hafi ekki getað vænst þess með réttu að verða skipaðurdómari við Landsrétt þótt dómnefndin hafi talið hann á meðal 15 hæfustuumsækjendanna. Ráðherra hafi þá átt eftir að skila tillögum til Alþingis ogekki lá fyrir hvers efnis þær yrðu. Jafnframt lá ekki fyrir hvort Alþingi myndihafna eða staðfesta tillögur ráðherra, auk þess sem skipunin var á hendiforseta Íslands. Ennfremur hafi ýmsir ágallar verið á efnislegu mati dómnefndarinnar, svo sem rakiðhafi verið. Þessu til viðbótar hafi væntanlega ekki farið framhjá stefnanda súumræða, m.a. í aðdraganda setningar laga nr. 10/2017, að nauðsynlegt væri aðleggja til grundvallar jafnréttissjónarmið við skipun Landsréttar. Stefnandiátti því að vera meðvitaður um að þessi sjónarmið gætu haft áhrif á samsetninguréttarins, enda hefði skipun dómara við Landsrétt ávallt verið háðmeirihlutavilja Alþingis. Þá liggur ekkert fyrir um hvort tillaga með nafnistefnanda hefði verið samþykkt af meirihluta Alþingis. Stefndibyggir einnig á öllum sömu sjónarmiðum og málsástæðum og reifuð hafa veriðvegna miskabótakröfu stefnanda. Þá hafnar stefndi því sem röngu og ósönnuðu aðráðherra hafi með háttsemi sinni vegið að starfsheiðri, orðspori, reynslu oghæfni stefnanda. Þá er því hafnað að í háttseminni hafi falist meingerð gegnæru stefnanda og persónu, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Að mati stefnda gengur ekki upp að stefnandi hafi orðið fyrir miskavegna óskuldbindandi tillagna ráðherra til Alþingis. Samkvæmt b. lið 1. mgr.26. gr. skaðabótalaga sé einungis hægt að dæma þann sem „ábyrgð ber á ólögmætrimeingerð“ til greiðslu miskabóta. Ef stefnandi varð fyrir miska vegna þess aðhann var ekki skipaður dómari við Landsrétt, hljóti það að hafa verið vegnahinna skuldbindandi ákvarðana ímálinu, þ.e. samþykktar Alþingis og/eða skipunar forsetans í embættin, en ekkier gerð krafa um miskabætur vegna þeirra. Ljóst er að ekkert í tillögunni sjálfrivó að heiðri stefnanda, enda er í henni hvergi minnst á stefnanda og ekkert semgefur til kynna að ráðherra geri lítið úr eða dragi úr starfsreynslu eða hæfnistefnanda. Þáer því hafnað sem röngu að í tillögu ráðherra til forseta Íslands hafi falistólögmæt meingerð þess fyrrnefnda gagnvart stefnanda. Eins og áður er rakiðhafði ráðherra í raun ekkert um þessa tillögu að segja, enda var hún aðeins aðfylgja eftir samþykkt Alþingis, eins og henni var skylt að lögum. Ráðherrahefði aldrei getað breytt tillögunni á þessu stigi og því útilokað að í hennihafi falist ólögmæt meingerð af hans hálfu. Tilviðbótar framangreindu er því haldið fram af hálfu stefnda að brot ámálsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins leiði almennt ekki til miskabóta. Þáhafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hefði ótvírætt verið skipaður í umræddastöðu, ef ekki hefði verið fyrir tillögu ráðherra. Þessu til viðbótar meginefna að verði talinn annmarki á rannsókn málsins er ekki þar með sagt aðráðherra hefði átt að leggja til að stefnandi yrði skipaður í embætti. Ekki erhægt að leggja til grundvallar að niðurstaða dómnefndarinnar hafi verið sú einarétta, enda hafi hún verið haldin annmörkum, eins og stefndi hefur áður rakið. Stefndivísar einnig til þess að stefnandi átti engan lögvarinn rétt til að hljótaembættið, þótt dómnefndin hafi talið hann vera á meðal 15 hæfustuumsækjendanna. Ítrekuð eru þau sjónarmið sem áður eru rakin um að stefnandihljóti að hafa áttað sig á því að samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV þurfti Alþingi aðstaðfesta skipunina. Þá átti stefnandi að vera meðvitaður um að sjónarmið umjafnrétti kynjanna gæti haft áhrif á samsetningu réttarins, enda var skipundómara við Landsrétt háð meirihlutavilja Alþingis. Aðstæður í þessu máli séuþví með allt öðrum hætti en t.d. í Hrd.412/2010. Stefndi telur jafnframt að fyrrgreindur dómur sé sérstaks eðlisþar sem komist var að þeirri niðurstöðu að aðgerðir ráðherra hafi snúið „að þvíað bæta hlut eins umsækjanda, sem dómnefndin hafði raðað lægra engagnáfrýjanda, og leggja með því grunn að þeirri ákvörðun að skipa þannumsækjanda í embættið.“ Hér er ekki það sama uppi á teningnum og er því raunarheldur ekki haldið fram af hálfu stefnanda. Ráðherra dró ekki taum ákveðinsmanns eða manna, heldur var ákveðið að leggja til grundvallar það málefnalegasjónarmið að gera dómarareynslu hærra undir höfði og eins og áður er rakið eruArnfríður, Ragnheiður, Ásmundur og Jón a.m.k. jafn hæf og stefnandi til aðgegna embættinu. Aðlokum er áréttað að lágmarksskilyrði miskabóta er verulegt gáleysi, sbr.athugasemdir með frumvarpi því er varð að skaðabótalögum. Þá er niðurlægingalmennt talið eitt helsta einkenni miskabóta. Ekkert í rökstuðningi eðaframkomu ráðherra hefur verið með þeim hætti að í því hafi falist ólögmætmeingerð gagnvart stefnanda. Hefur ráðherra raunar aldrei í tillögum sínumminnst á stefnanda. Loks telur stefndi að stefnandi hafi ekki gert tilraun tilþess að sanna þann miska sem hann telur sig hafa orðið fyrir. IV. Niðurstaða dómsins. Afmörkun sakarefnisinsEins og rakið er í kafla II hér að framan var stefnandi íhópi þeirra 15 einstaklinga sem dómnefnd sem starfaði á grundvelli 4. gr. a ílögum nr. 15/1998, um dómstóla og IV. bráðabirgðaákvæði laga 50/2016, umdómstóla, taldi á meðal 15 hæfustu umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt, sbr. álit dómnefndar frá 19. maí 2017. Stefnandivar hins vegar ekki á lista yfir þá 15 einstaklinga sem ráðherra lagði til viðAlþingi að skipaðir yrðu dómarar við Landsrétt og afhentur var forseta Alþingis29. maí 2017. Alþingi staðfesti tillögur ráðherra og voru tillögurnar sem fyrrsegir sendar forseta Íslands sem undirritaði skipunarbréf 15 dómara viðLandsrétt 8. júní 2017.Þegarlitið er til þeirra málsástæðna sem stefnandi hefur fært fram til stuðningskröfu sinni er ljóst að stefnandi telur að hann eigi rétt á skaða- ogmiskabótum úr hendi íslenska ríkisins vegna þess að ráðherra hafi gengiðframhjá honum með ólögmætum hætti þegar hún bar fram til Alþingis og síðar tilforseta Íslands tillögur sínar um hverjir skyldu skipaðir dómarar viðLandsrétt. Málatilbúnaðurstefnanda byggist í aðalatriðum á því að málsmeðferð og tillögur ráðherra hafibrotið gegn þeim reglum sem gilda um skipun dómara við Landsrétt. Í þvísambandi vísar stefnandi í fyrsta lagi til þess að ráðherra hafi ekki fylgtréttum reglum um málsmeðferð þegar hún sendi tillögur sínar til Alþingis. Telurstefnandi að tillögur ráðherra hafi ekki verið nægilega vel undirbúnar, semlýsi sér m.a. í því að meðferð ráðherra hafi ekki uppfyllt kröfurstjórnsýslulaga nr. 37/1993 um rannsókn máls og að stefnandi hafi ekki notiðandmælaréttar samkvæmt 13. gr. sömu laga. Í málatilbúnaði stefnanda er auk þessgengið út frá því að ef ráðherra taldi álit dómnefndarinnar frá 19. maí haldiðágöllum þá hafi ráðherra borið að hafa forgöngu um að bætt yrði úr þeim með þvíað leita eftir nýrri umsögn dómnefndarinnar.Stefnanditelur enn fremur að ráðherra hafi ekki rökstutt tillögur sínar til Alþingis meðfullnægjandi hætti, þar sem ekki sé útskýrt í fylgiskjali ráðherra til forsetaAlþingis, dags. 29. maí 2017, hvers vegna stefnandi hafi, ásamt þremur öðrum,verið tekinn úr hópi þeirra sem dómnefnd taldi meðal 15 hæfustu og aðrir settirí stað þeirra. Afhálfu stefnanda er því einnig haldið fram að ráðherra hafi verið óheimilt aðveita tilteknum þáttum, eins og reynslu af dómsstörfum, aukið vægi í hæfnismatidómnefndar eftir að nefndin hafði skilað áliti sínu. Þá hafi ráðherra ekkiverið heimilt að víkja frá þeirri stjórnsýsluframkvæmd sem mótast hefði meðstörfum dómnefndar með tillögum sínum til Alþingis. Stefnanditelur enn fremur að ráðherra hafi ekki lagt tillögur sínar með réttum hættifyrir Alþingi, þar sem ráðherra hafi borið að leggja fram tillögu um hvern ogeinn umsækjanda sem hún vildi að Alþingi samþykkti, en ekki sameiginlegatillögu fyrir alla umsækjendur í einu, eins og gert var.Reglanum að skipa skuli hæfasta umsækjandann sem völ er á í opinbert embætti sem ogaðrar reglur sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum eiga það sammerkt aðmeð þeim eru gerðar ákveðnar kröfur til þess hvernig stjórnvöld undirbúa slíkarákvarðanir og haga mati á hæfni umsækjenda. Af sömu reglum leiðir einnig aðstjórnvöld verða að bera saman umsækjendur á grundvelli þeirra sjónarmiða sembyggt er á við mat á hæfni og draga forsvaranlegar ályktanir um hverjir standiframar öðrum með tilliti til þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu. Þegartekin er afstaða til dómkröfu stefnanda, um að viðurkennt verði að málsmeðferðráðherra og tillögur hafi bakað honum fjárhagslegt tjón sem stefndi beri ábyrgðá, leiðir hins vegar af almennum reglum skaðabótaréttarins að stefnandi verðurmeðal annars að sýna fram á að þær reglur sem hann hefur vísað til ímálsástæðum sínum hafi verið brotnar til þess að eiga rétt til skaðabóta.Verður því hér fyrst gerð almenn grein fyrir þeim lagareglum sem í giltu umskipun dómara Landsréttar þegar atvik málsins áttu sér stað. Í kjölfarið verðurfjallað um þýðingu þess að Alþingi bar að samþykkja tillögur ráðherra um skipundómara Landsréttar í fyrsta sinn, meðal annars hvaða kröfur verða gerðar tilmeðferðar Alþingis á slíku erindi ráðherra og hvaða áhrif aðkoma þingsins hefurá gildissvið reglna stjórnsýsluréttarins. Í framhaldinu verður fjallað um þærreglur sem gilda um mat á umsækjendum um embætti dómara við Landsrétt og þvínæst hvort stefnanda hafi tekist að sýna fram á að skilyrði fyrir viðurkenningubótaskyldu og greiðslu miskabóta til hans séu fyrir hendi. 2. Lagareglur um skipun dómara Landsréttar Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016 eiga 15 dómararsæti í Landsrétti og eru þeir skipaðir ótímabundið af forseta Íslands samkvæmttillögu ráðherra.Um það hvernig staðið skuli að skipun dómara Landsréttarí fyrsta sinn er síðan fjallað nánar í IV. bráðabirgðaákvæði sömu laga en þarer kveðið á um skipun dómara við Landsrétt skuli lokið eigi síðar en 1. júlí2017 og skulu dómarar skipaðir í embættið frá og með 1. janúar 2018. Þá segir íákvæðinu að nefnd samkvæmt 4. gr. a laga um dómstóla, nr. 15/1998, skuli metahæfni umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt og láta ráðherra í té umsögnum umsækjendur í samræmi við 2. mgr. þeirrar greinar og reglur sem um nefndinagilda. Segir þar jafnframt að ráðherra sé óheimilt ráðherra að skipa ídómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda,hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessu megi þó víkja ef Alþingisamþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 21. gr. laganna. Af tilvísun IV. bráðabirgðaákvæðisins til 2. mgr. 4. gr. alaga nr. 15/1998, verður ráðið að dómnefnd skuli láta ráðherra í té skriflegaog rökstudda umsögn um umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt. Í ákvæði 2.mgr. 4. gr. a segir jafnframt að í umsögn dómnefndar skuli tekin afstaða tilþess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið, en heimilt sé aðsetja tvo eða fleiri umsækjendur jafna, en að öðru leyti setji ráðherra nánarireglur um störf nefndarinnar.Ráðherra hefur á grundvelli framangreinds ákvæðis 4.gr. a sett reglur nr. 620/2010, um störf dómnefndar sem fjallar um hæfniumsækjenda um dómaraembætti, en reglurnar voru birtar voru B-deildStjórnartíðinda 23. júlí 2010 og lúta þær m.a. að meðferð umsókna og mati áhæfni umsækjenda. Um þessar reglur verður fjallað nánar í kafla IV.4. á eftir. Í 3. mgr. 4. gr. a birtist síðan sú meginregla að ráðherra séóheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefndin hefur ekki talið hæfastanmeðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Í sama ákvæði kemur þófram að frá þessu megi þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra umheimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir aðmati dómnefndar öllum skilyrðum til að hljóta skipun í embættið. Skal ráðherraþá leggja slíka tillögu fyrir Alþingi innan tveggja vikna frá því að umsögndómnefndar er afhent honum eða innan þess tíma frá því að Alþingi kemur næstsaman eftir að umsögn er fengin. Tillagan verður þá að vera samþykkt innanmánaðar frá því að hún er lögð fram, en ella er ráðherra bundinn af umsögndómnefndar.Framangreind ákvæði 4. gr. a voru leidd í lög með 2. gr. laganr. 45/2010, um breytingu á lögum nr. 15/1998, um dómstóla. Í athugasemdum viðákvæði 2. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 45/2010 er fjallað umsjónarmið að baki aðkomu Alþingis þegar ráðherra vill afla heimildar til þessað skipa annan umsækjanda en dómnefnd hefur talið hæfastan til að gegnaembættinu. Kemur þar fram að með ákvæðinu hafi verið lögð til þau nýmæli aðdómsmálaráðherra yrði bundinn af áliti dómnefndarinnar, þótt hann hafi enn hiðformlega skipunarvald. Um tilefni reglunnar segir annars svo í athugasemdunum: „Er þessi regla í samræmi við tillögunefndarinnar sem skipuð var til að endurskoða reglur um skipun dómara. Í þessufelst að dómsmálaráðherra tekur við áliti dómnefndar þar sem fram kemur umsögnum alla umsækjendur og jafnframt afstaða nefndarinnar til þess hvaða umsækjandieða eftir atvikum umsækjendur teljist hæfastir til að verða skipaðir íembættið. Ekki er gert ráð fyrir því að dómsmálaráðherra leiti eftir afstöðuumsækjenda til niðurstöðu dómnefndarinnar, enda ætti hún að veita umsækjendumandmælarétt áður en hún tæki endanlega ákvörðun í málinu. Þó gæti komið tilþess að ráðherra þyrfti að óska eftir nýrri umsögn nefndarinnar ef í ljós kæmiverulegur annmarki á undirbúningi ákvörðunar hennar.Ef dómsmálaráðherra leggur til að annaren sá sem dómnefnd hefur talið hæfastan sé skipaður í embættið skal hann skv.3. mgr. 2. gr. bera þá tillögu fyrir Alþingi. Gert er ráð fyrir því að slíktillaga hljóti sömu málsmeðferð og nú gildir um kosningu umboðsmanns Alþingis,meðal annars að hún gangi án umræðu til þeirrar nefndar sem forseti Alþingisleggur til. Fyrir slíkri málsmeðferð er nú ekki lagastoð, en samhliða frumvarpiþessu er unnið að tillögu til breytingar á þingskapalögum, þar sem ráðgert erað mælt verði fyrir um afgreiðslu erinda sem Alþingi á samkvæmt lögum að takaafstöðu til. Þess skal getið varðandi þetta ákvæði að rétt þykir að ganga útfrá því að nægilegt verði að tillaga ráðherra fái fylgi meiri hluta á Alþingi.Er þá horft til þess að áskilnaður um aukinn meiri hluta sem nefndin, semskipuð var til að endurskoða reglur um skipun dómara, gerði tillögu um gætileitt til þess að regla um þetta yrði í reynd óvirk og hefði í för með sér aðdómnefndin færi með veitingarvald en ekki ráðherra. Verður að ætla að reglur íþeim búningi sem hér er lagður til þjóni nægilega tilgangi án þess að lengraverði gengið í þessu efni. Að öðru leyti er ástæða til að benda á að í lok 3.mgr. 2. gr. er tekið fram að ráðherra sé bundinn af umsögn dómnefndar eftillaga hans er felld á Alþingi eða nær þar ekki fram að ganga innan þessfrests sem tiltekinn er í málsgreininni. Í því tilviki gæti ráðherra ekkiauglýst dómaraembættið að nýju þannig að nýtt skipunarferli hæfist, heldur værihann eins og fram kemur í ákvæðinu bundinn af umsögn dómnefndarinnar.“ Ljóst er aðákvæði laga nr. 15/1998, og þar með 4. gr. a í sömu lögum, gilda um atvik þessmáls sem hér er til úrlausnar, að svo miklu leyti sem ekki er kveðið á um annaðí bráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016, sbr. 55. gr. sömu laga. Í því samhengiverður að horfa til þess að í IV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/2016 var settsérstök regla um að Alþingi yrði að samþykkja allar tillögur ráðherra um skipundómara við Landsrétt í fyrsta sinn, en ákvæðið er svohljóðandi: „Skipun dómara við Landsrétt skal lokiðeigi síðar en 1. júní 2017 og skulu dómarar skipaðir í embættið frá og með 1.janúar 2018. Þegar ráðherra gerir tillögu um skipun íembætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn skal hann leggja tillögu sína umhverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherraskal hann senda þær forseta Íslands sem skipar í embættin, sbr. 21. gr.Samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skal ráðherra leggjanýja tillögu fyrir Alþingi til samþykktar.“Um ástæður þess að ráðherra skyldi leggja tillögu um hverjaskipun fyrir Alþingi til samþykktar segir það eitt í athugasemdum við ákvæðiðað í ljósi þess að skipaðir yrðu samtímis 15 dómarar væri „eðlilegt að tryggjaaðkomu fleiri en eins handhafa ríkisvalds að því.“ Í umræðum í kjölfar þess aðinnanríkisráðherra mælti fyrir frumvarpinu á Alþingi sagði ráðherra hins vegarsvo um ástæðuna fyrir aðkomu Alþingis: „Í þessu frumvarpi er sérstaklega tekiðá skipun allra þessara millidómara, ef ég má orða það þannig, í Landsrétti. Þáer aðalvarnaglinn sá, sem er mjög mikilvægur fyrir ráðherra á hverjum tíma, aðþegar til stendur að skipa þennan mikla fjölda dómara sé það ekki á hendiframkvæmdarvaldsins að skipa þá alla á grundvelli reglna sem til framtíðar munugilda, heldur verði Alþingi að koma að því. Telji Alþingi að ráðherra hafi lagttil einhvern sem ekki er ásættanlegur eða Alþingi fellir sig ekki við, þarf ráðherrannað tilnefna annan hæfan. Það er ekki þannig að þá geti bara einhver komið til,það verður að koma annar hæfur sem ráðherra leggur til við Alþingi tilsamþykktar þannig að tryggt sé, sem ég held að sé algjört grundvallaratriðiþegar verið er að skipa svona mikinn fjölda í einu, að það sé ekki látið hvílaá einum ráðherra.“Um meðferð erinda af því tagi sem tillaga ráðherra um skipundómara Landsréttar var er fjallað í 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991, umþingsköp Alþingis. Þar segir að ef Alþingi berst erindi sem lýtur að málefnisem þingið verður samkvæmt stjórnarskrá eða lögum að taka afstöðu til, en erekki þingmál samkvæmt III. kafla nr. 55/1991 skýri forseti frá því á þingfundi.Er síðan mælt fyrir um það í ákvæðinu að málið gangi því næst án umræðu tilnefndar samkvæmt tillögu sem forseti gerir. Þegar nefnd hefur lokið athugunmálsins lætur hún uppi álit sitt sem er útbýtt á þingfundi, ásamt tillögu aðályktun Alþingis sem skuli rædd og afgreidd við eina umræðu eftir reglum umsíðari umræðu um þingsályktunartillögur. Ákvæði 5. mgr. 45. gr. var leitt í lög með 23. gr. laga nr.84/2011, um breytingu á lögum nr. 55/1991, um þingsköp Alþingis (nefndaskipan,eftirlitshlutverk Alþingis o.fl.). Í athugasemdum við ákvæði 23. gr. er þaðhlutverk Alþingis að taka afstöðu til skipunar í embætti dómara við þæraðstæður þar sem ráðherra telur ekki rétt að fylgja áliti dómnefndar samkvæmtlögunum tiltekið sérstaklega sem dæmi um mál sem falli undir ákvæðið. Þá er þareinnig áréttað mikilvægi þess að erindi af þessu tagi fái hraða málsmeðferð enum leið verði að tryggja að málið fái efnislega athugun á Alþingi en sé ekkiaðeins afgreitt með atkvæðagreiðslu. Í framhaldinu er rakið í athugasemdunum aðaf þeim sökum sé lagt til að eftir að forseti hafi gert grein fyrir erindinu áþingfundi gangi málið umræðulaust til einhverrar fastanefndar Alþingis tilathugunar og að hún geri tillögu að afgreiðslu Alþingis. Umræður fari fram umtillöguna í samræmi við reglur um síðari umræðu um þingsályktunartillögur. Erþá lýst því sjónarmiði að með því að þingnefnd geri tillögu að afgreiðslumálsins verði að telja að fullnægt sé áskilnaði 55. gr. stjórnarskrárinnar þarsem gerð sé krafa um að einhver þingmaður eða ráðherra flytji mál á Alþingi.3. Þýðing þess að Alþingi samþykki tillögur ráðherra um skipun dómara LandsréttarStefnandi hefur sem fyrr segir borið við þeirri málsástæðu íþessu máli að ráðherra hafi ekki lagt tillögur sínar með réttum hætti fyrirAlþingi. Telur stefnandi að ráðherra hafi borið að leggja fram tillögu um hvernog einn umsækjanda sem hún vildi að Alþingi samþykkti, en ekki sameiginlegatillögu fyrir alla umsækjendur í einu, eins og raunin var.Eins og rakið er hér að framan er í 2. mgr.bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016 kveðið á um að þegar ráðherra gerirtillögu um skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn skuli „hannleggja tillögu sína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar.“Af tilvitnuðu orðalagi ákvæðisins og þeim lögskýringargögnumsem rakin hafa verið leiðir að ráðherra gat ekki skipað neinn dómara viðLandsrétt í fyrsta skipti án þess að Alþingi hefði samþykkt hvert þeirradómaraefna sem ráðherra lagði til. Þá verður það jafnframt ráðið aflögskýringargögnum að ákvæðinu hafi verið ætlað að tryggja að Alþingi gæti hafnaðumsækjenda ef það sætti sig ekki við tillögu ráðherra og að ráðherra bæri þá aðtilnefna annan hæfan einstakling. Þrátt fyrir aðtelja verði að dómsmálaráðherra hafi samkvæmt framangreindu verið skylt að beratillögur sínar um hvert og eitt dómaraefni undir Alþingi þá verður að matidómsins ekki ráðið með skýrum hætti af bráðabirgðaákvæðinu eða ummælum ílögskýringargögnum hvort í ákvæðinu fælist krafa um að ráðherra bæri framtillögur sínar hverja í sínu lagi, þá í formi 15 sjálfstæðra erinda, eða hvortráðherra væri stætt á því að bera fram tillögur sínar um hvern og einnumsækjanda sameiginlega í einu erindi til þingsins, með þeim hætti sem ráðherragerði í máli þessu. Af þeim sökum er ekki unnt að leggja annað til grundvallar enað um tillögur ráðherra hafi að lögum farið eftir þeim almennu reglum semsettar eru um meðferð slíkra erinda í 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991, umþingsköp Alþingis. Samkvæmt því ákvæði er það í verkahring þeirrar nefndar semforseti Alþingis gerir tillögu um að taka málið til athugunar, láta uppi álitsitt sem útbýtt er á þingfundi og gera síðan tillögu að ályktun Alþingis. Rétteins og rakið er í kafla II hér að framan gekk tillaga dómsmálaráðherra umskipun dómara Landsréttar til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingissamkvæmt ákvörðun forseta þingsins. Meirihluti sömu nefndar gerði síðan tillöguað þingsályktun 31. maí 2017 um að Alþingi samþykkti tillögur dómsmálaráðherraum að þeir einstaklingar sem ráðherra lagði til með bréfi sínu til forsetaAlþingis 29. maí 2017 yrðu skipaðir dómarar við Landsrétt, sbr. ákvæði tilbráðabirgða IV í lögum um dómstóla, nr. 50/2016. Við úrlausn á ágreiningi aðila um hvernig Alþingi átti aðhaga meðferð málsins verður að hafa í huga að þegar tillögur ráðherra höfðuborist Alþingi var ákvörðunarvaldið um framhald málsins í höndumstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Sú nefnd ákvað að haga málsmeðferðinni meðþeim hætti að leggja fram eina tillögu um afgreiðslu málsins, sem fólst í þvíað Alþingi samþykkti allar tillögur ráðherra. Þá er enn fremur rétt að getaþess að við atkvæðagreiðslu um tillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar áþingfundi 1. júní 2017 benti forseti Alþingis á að tillagan yrði borin upp íheild í 15 töluliðum án þess að nokkur þingmaður hreyfði andmælum við því. Þarsem tillögur ráðherra voru samkvæmt framangreindu teknar til meðferðar Alþingisí samræmi við fyrirmæli 5. mgr. 45. gr. laga nr. 55/1991 og að Alþingi gafstþar með færi á að taka efnislega afstöðu til þeirra dómaraefna semráðherra lagði til og þá, eftir atvikum, hafna tillögu ráðherra ef hún vartalin óviðunandi, sbr. 2. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016, verðurekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að meðferð Alþingis á tillögum ráðherrahafi verið andstæð lögum. Stefndi, íslenska ríkið, hefur í máli þessu teflt fram þeirrimálsástæðu að reglur stjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við um tillögurráðherra til Alþingis. Hefur stefndi þá m.a. vísað til þess að það hafi í raunverið í verkahring Alþingis að taka hina endanlegu ákvörðun um skipun dómara,en ráðherra hafi einungis átt aðkomu að því ferli með áþekkum hætti og þegarráðherra tekur þátt í löggjafarstarfi Alþingis. Á þessi sjónarmið stefnda verður ekki fallist. Eins og vikiðer að í dómum Hæstaréttar frá 31. júlí 2017 í málum nr. 451/2017 og 452/2017eru ráðherrar samkvæmt fastmótaðri stjórnskipunarvenju æðstu handhafarframkvæmdarvalds í reynd, enda eiga þeir frumkvæði að því að framkvæma valdforseta, sbr. 13. gr. stjórnarskrárinnar, og bera að lögum sérstaka ábyrgðsamkvæmt 14. gr. hennar á öllum stjórnarframkvæmdum sem heyra undir ráðuneytiþeirra. Tillaga dómsmálaráðherra til forseta Íslands um skipun tiltekins mannsí embætti dómara er liður í undirbúningi þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem ískipuninni felst. Geri ráðherra tillögu til Alþingis um að annar verði skipaðurdómari en sá sem dómnefnd hefur metið hæfastan, er sú tillaga einnig lögbundinnþáttur í undirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti.Dómsmálaráðherra fer því í reynd með skipunarvaldið, enda fær það fyrirkomulagum skipun dómara, sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 4. gr. a laga nr. 15/1998,sbr. 2. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016, og varðar störfdómnefndar og aðkomu Alþingis að skipun í dómaraembætti, ekki breytt framangreindristjórnskipunarvenju.Að því er snertir að öðru leyti þámálsástæðu stefnda að reglur stjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við um tillögurráðherra þá orkar ekki tvímælis að ákvarðanir stjórnvalda um skipun í opinberembætti teljast ákvarðanir um rétt og skyldu í skilningi 2. mgr. 1. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Slíkar ákvarðanir falla því undir gildissviðlaganna samkvæmt sama ákvæði.Ljóst er að Alþingi getur ílöggjafarstarfi sínu tekið þá ákvörðun að almennar reglur stjórnsýsluréttarins,skráðar eða óskráðar, skuli ekki gilda að hluta eða í heild um störfstjórnvalda á ákveðnu sviði. Þar sem almennar reglur stjórnsýsluréttarins erufyrst og fremst réttaröryggisreglur, sem ætlað er að veita borgurunum tilteknaréttarvernd í samskiptum við stjórnvöld, verður hins vegar að ganga út frá þvíað Alþingi ætli sér ekki að skerða réttaröryggi borgaranna með setningu laganema unnt sé að draga þá ályktun með nokkurri vissu af texta lagaákvæða eðaeftir atvikum forsendum í lögskýringargögnum að ætlun löggjafans hafi verið súað víkja frá almennum réttaröryggisreglum stjórnsýsluréttarins, þannig aðréttarstaða borgaranna yrði lakari. Að því er varðar gildissvið stjórnsýslulaganr. 37/1993 sérstaklega er rétt að minna á þá skýringarreglu, sem orðuð var íathugasemdum við 2. gr. í frumvarpi því er síðar varð að stjórnsýslulögum, aðsérákvæði í lögum, sem gera minni kröfur til stjórnvalda en reglurstjórnsýslulaganna hljóða um, þoki fyrir hinum almennu ákvæðumstjórnsýslulaganna.Af orðalagi 12. gr., IV. bráðabirgðaákvæðislaga nr. 50/2016, sbr. 2. gr. laga nr. 10/2017, svo og þeirra lögskýringargagnasem að framan hafa verið rakin verður ekki séð að nokkur ráðagerð hafi verið umþað að vikið skyldi frá skráðum eða óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins viðskipun dómara í Landsrétt, m.a. um að ráðherra, sem fer með skipunarvaldið,beri að velja hæfasta umsækjandann í embættið. Þá verður heldur ekki séð að meðumræddum lagaákvæðum hafi verið létt af ráðherra þeim skyldum sem leiða afmeginreglum stjórnsýsluréttar og ákvæðum stjórnsýsulaga nr. 37/1993, og eftiratvikum bráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016, ákvæðum laga nr. 15/1998 svo ogþeim stjórnvaldsfyrirmælum sem sækja stoð sína í þau lög, um undirbúningstöðuveitingar og mat á hæfni umsækjenda. Af þeim sökum verður að hafna alfariðþeirri málsástæðu stefnda að reglur stjórnsýsluréttarins hafi ekki átt við umtillögur dómsmálaráðherra. 4. Mat á hæfni umsækjenda um embætti dómara við LandsréttÍ íslenskum rétti gildir sú óskráða grundvallarregla aðstjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eða embætti beri að velja hæfastaumsækjandann í starfið eða embættið, sjá hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar fráárinu 1998 sem birtur er á bls. 3599 í dómasafni réttarins það ár og dómHæstaréttar frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010. Það leiðir jafnframt af þessari grundvallarreglustjórnsýsluréttarins að ákveðnar skyldur hvíla á stjórnvaldi um undirbúningembættisveitingar og mat á hæfni umsækjenda. Þannig getur stjórnvald almenntekki slegið því föstu að það hafi valið hæfasta umsækjandann nema það hafi gertheildstæðan samanburð á framkomnum umsóknum með tilliti til þeirra krafna semlög gera til þess einstaklings sem gegna má starfinu og þeirra sjónarmiða semvalið á milli umsækjenda byggist á.Hefur þá almennt verið gengið út fráþví að stjórnvaldið sem veitir viðkomandi embætti skuli ákveða hverju sinni áhvaða sjónarmiðum ákvörðun um skipun eigi að byggjast, að því marki sem ekki ermælt fyrir um annað í lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum og óskráðar reglurstjórnsýsluréttarins fela ekki í sér takmarkanir í þessu efni. Almennt verðaþau sjónarmið að taka mið af eðli og viðfangsefnum þess embættis sem verið erað skipa í hverju sinni. Um skipun í embætti dómara Landsréttar og mat á hæfniumsækjenda gilda hins vegar að ýmsu leyti sérsjónarmið. Í 2. mgr. 21. gr. laganr. 50/2016, sem vísað er til í 1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laganna, er tildæmis kveðið á um almenn hæfisskilyrði sem einstaklingur þarf að uppfylla tilað geta orðið dómari við Landsrétt og gegnt embættinu en ákvæðið ersvohljóðandi: „Þann einn má skipa í embættilandsréttardómara sem fullnægir þessum skilyrðum: 1. Hefur náð 35 ára aldri. 2. Hefur íslenskan ríkisborgararétt. 3. Er svo á sig kominn andlega og líkamlega aðhann geti gegnt embættinu. 4. Er lögráða og hefur aldrei misst forræði ábúi sínu. 5. Hefur hvorki gerst sekur um refsivertathæfi sem má telja svívirðilegt að almenningsáliti né sýnt af sér háttsemi semgetur rýrt það traust sem dómarar verða almennt að njóta. 6. Hefur lokið embættisprófi eða grunnnámiásamt meistaraprófi í lögum. 7. Hefur starfað í minnst þrjú ár semlandsréttardómari, héraðsdómari, hæstaréttarlögmaður, prófessor eða dósent ílögum, lögreglustjóri, sýslumaður, saksóknari, ráðuneytisstjóri,skrifstofustjóri í ráðuneyti því sem fer með málefni dómstóla og réttarfars eðaumboðsmaður Alþingis eða hefur um jafnlangan tíma gegnt öðru líku starfi semveitir hliðstæða lögfræðilega reynslu. 8. Telst vera hæfur til að gegna embættinu íljósi starfsferils síns og lögfræðilegrar þekkingar.“ Í athugasemdumvið ákvæði 21. gr. laga í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 50/2016 er ekkifjallað sérstaklega um hvernig mati á hæfni umsækjenda til að gegna embættidómara Landsréttar í ljósi starfsferils viðkomandi og lögfræðilegrar þekkingarskyldi háttað. Í lögunum er það hlutverk aftur á móti lagt í hendur fimm mannanefndar sem ráðherra skipar á grundvelli 11. gr. laganna, þar sem Hæstirétturtilnefnir formann nefndarinnar en Landsréttur, Dómstólasýslan og LögmannafélagÍslands aðra þrjá, auk þess sem fimmti nefndarmaðurinn skal kosinn afAlþingi.Lýsir hlutverk dómnefndarinnar sér í því að hún lætur ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur umembætti dómara þar sem tekin er afstaða til þess hvaða umsækjandi sé hæfasturtil að hljóta embættið en heimilt sé að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna.Hvorki er í bráðabirgðaákvæðum laga nr.50/2016 né lögum nr. 15/1998 fjallað um hvaða sjónarmið dómnefndin skuli leggjatil grundvallar við mat sitt á hæfni umsækjenda. Þegar ákvæði 4. gr. anúgildandi laga nr. 15/1998 var leitt í lög með 2. gr. laga nr. 45/2010 varslíkum sjónarmiðum þó skilmerkilega lýst í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpitil laga nr. 45/2010. Þar sagði meðal annars:„Við mat á hæfnidómaraefna er til margra atriða að líta, svo sem starfsreynslu á sviðilögfræði, hvort heldur hún er á sviði dómstarfa, málflutnings, annarralögmannsstarfa, fræðistarfa eða innan stjórnsýslunnar, en almennt verðurumsækjandi að hafa til að bera almenna og víðtæka lögfræðilega menntun ogþekkingu. Rétt er einnig að líta til aukastarfa umsækjanda, svo sem til setu íúrskurðarnefndum eða annarra skyldra starfa sem nýtast dómaraefni. Almenntverður að telja umsækjanda til tekna að hafa yfir að búa fjölbreyttristarfsreynslu, þótt meta verði það hverju sinni. Dómnefndinni er einnig rétt aðlíta til og að leita sérstaklega eftir umsögnum um störf umsækjanda og þesshvort hann sé skilvirkur í störfum sínum og vinnusamur, hvort hann hafi til aðbera hæfni til að skilja aðalatriði frá aukaatriðum og setja álit sitt fram áskiljanlegan hátt, bæði munnlega og skriflega. Er í því skyni unnt að líta tilfræðirita, reynslu umsækjanda af málflutningi eða þeirra dóma sem umsækjandikann að hafa samið. Umsækjandi um dómaraembætti verður enn fremur að geta áttgóð samskipti við aðra.Reglur nr. 693/1999hafa verið settar um dómnefnd sem metur hæfi umsækjenda um héraðsdómaraembættiog starfar skv. 12. gr. dómstólalaga, auk þess sem nefndin hefur sem áður segirsett sér verklagsreglur sem voru samþykktar af dómsmálaráðherra 22. mars 2001.Gert er ráð fyrir að þau viðmið sem dómnefndin hefur stuðst við fram að þessuverði áfram í reglum um störf hennar, sem gert er ráð fyrir að ráðherra setjisamkvæmt frumvarpinu. Þau atriði sem nefndin hefur tekið tillit til eru meðalannars starfsreynsla, þátttaka í félagsstarfi, menntun, sjálfstæði,óhlutdrægni, frumkvæði og skilvirkni í störfum, stjórnun og skipulagningstarfa, vald á einkamálaréttarfari og sakamálaréttarfari, dómasamning, stjórn áþinghöldum og mannleg samskipti. Einnig hefur verið litið til persónulegrahæfileika og lífsreynslu.“Eins og vikið er að í tilvitnuðumummælum var jafnframt gert ráð fyrir að ráðherra setti nánari reglur um störfdómnefndarinnar, þar sem meðal annars yrði kveðið á um þau atriði sem nefndinskyldi leggja til grundvallar og taka mið af við mat sitt á hæfni umsækjenda,sem og reglur um meðferð mála í nefndinni. Ráðherra setti í kjölfarið reglurnr. 620/2010, um störf dómnefndar sem fjallar um hæfni umsækjenda um dómaraembætti.Reglurnar voru birtar í B-deild Stjórnartíðinda 23. júlí 2010 og eru þær enn ígildi.Í 4. gr. reglna nr. 620/2010 er fjallaðum þau sjónarmið sem mat dómnefndar skuli byggt á. Kemur þar fram að í umsögndómnefndar skuli tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi eða umsækjendur séuhæfastir til þess að hljóta umrætt dómaraembætti. Segir þar jafnframt aðdómnefnd skuli gæta þess við mat sitt að samræmis sé gætt þannig að jafnræði séí heiðri haft. Niðurstaðan skuli byggð á heildstæðu mati á grundvellimálefnalegra sjónarmiða og skuli þar byggt á verðleikum umsækjenda með hliðsjónaf menntun og reynslu, ráðvendni, hæfni og skilvirkni í starfi, meðeftirfarandi hætti:„1.Menntun,starfsferill og fræðileg þekking.Við mat á menntun, starfsferli ogfræðilegri þekkingu skal dómnefndin miða við að æskilegt sé að umsækjandi hafifjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnar s.s. reynslu af dómstörfum,málflutningi eða öðrum lögmannsstörfum, störfum innan stjórnsýslunnar eðafræðistörfum. Miðað skal við að umsækjandi hafi til að bera almenna og víðtækalögfræðilega þekkingu og menntun. Þá skal litið til þess hvort umsækjandi hefurstundað framhaldsnám.2.Aukastörf ogfélagsstörf. Dómnefnd ber einnig að líta til aukastarfa umsækjanda, svo semtil setu í úrskurðarnefndum eða annarra skyldra starfa sem nýtast dómaraefni.Loks er heimilt að líta til víðtækrar þátttöku í félagsstarfi.3.Almennstarfshæfni.Við mat á almennri starfshæfni skal litið til þess hvortumsækjandi hafi sýnt sjálfstæði, óhlutdrægni, frumkvæði og skilvirkni í starfiog hvort hann eigi auðvelt með að skilja aðalatriði frá aukaatriðum. Æskilegter að hann hafi reynslu af stjórnun. Umsækjandi skal hafa góða þekkingu áíslensku máli og eiga auðvelt með að tjá sig í ræðu og riti.4.Sérstök starfshæfni.Mikilvægt er að umsækjandi hafi einkamála- og sakamálaréttarfar á valdi sínu oggeti farið að fyrirmælum laga um samningu dóma og ritað þá á góðu máli. Hannverður að geta stjórnað þinghöldum af röggsemi og sanngirni og afgreitt þau málsem honum eru fengin bæði fljótt og af öryggi.5.Andlegtatgervi.Umsækjandi þarf að eiga auðvelt með mannleg samskipti, bæðivið samstarfsmenn og þá sem erindi eiga við hann. Gerð er krafa um að afumsækjanda fari gott orð bæði í fyrri störfum og utan starfa og að reglusemihans sé í engu ábótavant.“Um málsmeðferð dómnefndarinnar ogfrágang umsagnar hennar er síðan fjallað í 5.-8. gr. reglnanna. Þannig segir í1. mgr. 5. gr. reglnanna að umsókn umsækjanda um embætti dómara á grundvelliauglýsingar um það ásamt þeim reglum sem um það gilda marki þann grundvöll semdómnefnd byggir umsögn sína á. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. skal dómnefndin sjá tilþess að mál sé að öðru leyti nægilega upplýst áður en umsögn er veitt um hæfniumsækjanda, en við mat sitt samkvæmt 4. gr. getur dómnefndin litið til allrabirtra verka umsækjanda, s.s. fræðirita, dóma, úrskurða og annars þess háttar,þótt þau hafi ekki fylgt umsókn umsækjanda, sbr. 3. mgr. 5. gr., og þarf þáekki að gera umsækjanda sérstaklega viðvart um það fyrirfram.Í 4. mgr. 5. gr. reglnanna er gengið útfrá því að dómnefndin geti boðað umsækjendur í viðtal og krafið þá um öllnauðsynleg gögn til viðbótar þeim sem fylgdu umsókn þeirra og lagt tilgrundvallar mati sínu samkvæmt 4. gr. Þá segir í 5. mgr. 5. gr. að dómnefnd getiaflað vitneskju um starfsferil umsækjanda hjá fyrri vinnuveitendum hans ogöðrum, sem hafa átt samskipti við umsækjanda vegna starfa hans. Umsækjanda skalgefinn sjö daga frestur til þess að tjá sig um upplýsingar sem þannig er aflað.Um framsetningu umsagnar dómnefndar ersíðan fjallað í 6. gr. reglnanna en þar segir að dómnefndin skuli gefaskriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur þar sem fram komi a) rökstutt álitá hæfni hvers umsækjanda, og síðan b) rökstutt álit á því hvern eða hverja nefndin telur hæfastatil að hljóta embættið. Í 7. gr. reglnanna er síðan kveðið á um að dómnefndinskuli kynna umsækjendum drög sín að umsögn um hæfni umsækjenda og gefa þeim sjödaga frest til þess að koma að sjónarmiðum sínum. Að mati dómsins verður að leggja tilgrundvallar að dómsmálaráðherra hafi með setningu framangreindra reglna ákveðiðhvernig meðferð umsókna um embætti dómara við Landsrétt skuli háttað og meðhvaða hætti skuli að meginstefnu staðið að mati þeirra. Í samræmi við almennarreglur um starfshætti stjórnvalda eru bæði ráðherra og dómnefndin bundin afþessum reglum við mat sitt og málsmeðferð. Þar sem reglur nr. 620/2010 eru samkvæmtframansögðu bindandi fyrir ráðherra og dómnefndina kunna þær að takmarkamöguleika ráðherra og dómnefndarinnar til að haga meðferð og mati á umsóknum umdómaraembætti með öðrum hætti en þar er lýst. Í því sambandi verður að hafa íhuga að umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt áttu að geta treyst því aðvið meðferð umsókna og mat á þeim væri fylgt þeim reglum sem ráðherra hefursett á grundvelli laga. Reglur af þessu tagi stuðla þar með einnig að því aðmat á umsóknum verði samræmt, þannig að það beinist að hliðstæðum atriðum ogþau séu metin á sama hátt, eins og gera verður kröfu um með tilliti tiljafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga.Stefndi hefur í máli þessu byggt á þvíað dómsmálaráðherra hafi verið heimilt að víkja frá áliti dómnefndarinnar þarsem álit hennar hafi verið haldið annmörkum. Hefur stefndi þá vísað til þess aðráðið verði af vinnugögnum nefndarinnar að mat hennar hafi verið „of hlutlægt“.Stefndi byggir jafnframt á því að að fyrri umsagnir dómnefndarinnar að þessuleyti séu ekki „eins afgerandi hlutlægar“ heldur sé þar bersýnilega tekiðtillit til „huglægra þátta“. Vísar stefndi þá til þess að nefndin hafi gættþess í fyrri álitum að fara ekki út í „alltof nákvæmt mat vegna þess að afarerfitt [væri] að halda samræmi þegar svo [væri] að verki staðið þar semmatsgrundvöllurinn [væri] bæði fjölþættur og margbrotinn.“Að mati dómsins verður að skiljamálsástæður stefnda um þetta atriði þannig að þær beinist í reynd að þvíhvernig dómnefndin ákvað vægi einstakra þátta í hæfnismati sínu og hvernig húnlagði það mat til grundvallar við samanburð og einkunnagjöf á umsækjendum, einsog það birtist í áliti dómnefndar og Excel-skjali dómnefndarum röðun á umsækjendum sem fyrir liggur í málinu. Í gögnum málsins kemur einnigfram að ráðherra gerði sams konar athugasemdir við það vægi sem dómnefndin gafeinstökum þáttum í áliti sínu, sbr. bréf ráðherra til forseta Alþingis, dags.29. maí 2017, og minnisblað ráðherra til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar,dags. 30. maí, en ráðherra hafði áður óskað skýringa dómnefndarinnar á þessuatriði, sbr. bréf ráðherra til formanns dómnefndarinnar, dags. 27. maí 2017. Eins og áður er rakið kom fram í álitidómnefndarinnar frá 19. maí 2017 að umsækjendur gátu mest fengið 105 stig íheildareinkunn. Tók dómnefndin þar fram að í samræmi við fyrri framkvæmd hefðihún gefið dómstörfum, lögmannsstörfum og stjórnsýslu jafnt vægi eða 20 stig íhverjum þætti. Fræðistörf fengu síðan 10 stig en aðrir þættir, það er nám ogframhaldsmenntun, kennsla, stjórnun, reynsla af öðrum störfum sem nýtastdómaraefni, almenn starfshæfni og þekking og reynsla af réttarfari gátu hæstnumið 5 stigum hver þáttur. Hvað varðar vægi réttarfars var tekið fram að vægiþess hefði verið hið sama áður, nema að nánari greining hefði verið gerð áþekkingu hvers umsækjanda á þessu sviði en lengst af tíðkaðist. Þá hefði hæfnitil að semja dóma og stjórna þinghöldum fengið 2,5 stig hvor þáttur, eðasamanlagt 5 stig.Dómurinn telur ljóst að þau sjónarmiðsem lögð voru til grundvallar af hálfu dómnefndar í áliti hennar frá 19. maí2017 eru í samræmi við þau sjónarmið um mat á hæfni umsækjenda sem lýst er ílögskýringargögnum og 4. gr. reglna nr. 620/2010, og lúta m.a. að starfsreynsluá sviði lögfræði, hvort heldur hún er á sviði dómstarfa, málflutnings, annarralögmannsstarfa, fræðistarfa eða innan stjórnsýslunnar, svo og æskilegrifjölbreytni í því sambandi. Af þeimsökum verður að telja að umrædd sjónarmið séu eðli málsins samkvæmt málefnalegog þar með lögmæt. Að sama skapi verða hvorki af ákvæðumlaga nr. 15/1998, bráðabirgðaákvæðum laga nr. 50/2016, né reglum nr. 620/2010,leiddar neinar leiðbeiningar um hvernig innbyrðis vægi þessara sjónarmiða skuliháttað. Í lögskýringargögnum sem taka verður mið af við túlkun 4. gr. a laganr. 15/1998, sbr. athugasemdir við 2. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr.45/2010, er að vísu tiltekið að „almennt verði að telja umsækjanda til tekna aðhafa yfir að búa fjölbreyttri starfsreynslu“. Þar er þó jafnframt lýst þvísjónarmiði að „meta verði það hverju sinni.“ Þótt dómnefndinni sé því bæði réttog heimilt að líta til ákveðinna sjónarmiða við mat á umsækjendum gefa lögskýringargögninengu að síður til kynna að gengið hafi verið út frá því að dómnefndin legðisjálfstætt og einstaklingsbundið mat á hæfni hvers umsækjenda í samræmi viðmeginregluna um skyldubundið mat stjórnvalda sem almennt ber að leggja tilgrundvallar við meðferð umsókna um opinber embætti. Samkvæmt því sem að framan er rakið bardómnefndinni því skylda til að leggja efnislegt mat á eiginleika og færni hversog eins umsækjanda út frá fyrirliggjandi umsóknargögnum og öðrum þeimupplýsingum sem aflað var við meðferð málsins og varpað gátu ljósi á líklegaframmistöðu umsækjandans í embætti dómara við Landsrétt. Að mati dómsins er ekki unnt að takafyrir það að dómnefndin setji viðmið um vægi einstakra sjónarmiða við mat áumsækjendum, enda geta slík viðmið stuðlað að samræmi í mati á umsækjendum ogað matið beinist að faglegum verðleikum þeirra. Í ljósi skyldu nefndarinnar tilað leggja efnislegt mat á eiginleika og færni hvers umsækjanda verður þójafnframt að gera þá kröfu að matsaðferðirnar sem dómnefndin styðst við endurspegli raunverulegt og efnislegt mat á umsækjendum með það fyriraugum að hæfasti umsækjandinn til að gegna því embætti sem um ræðir hverjusinni verði skipaður.Í samræmi við framangreint og miðað við eðli þeirrarmatskenndu ákvörðunar sem skipun í embætti dómara við Landsrétt verður þvíað gæta varfærni þegar sú leið er farin við mat á umsækjendum að látaniðurstöðuna ráðast af tölulegu mati með þeim hætti sem gert er íExcel-skjali dómnefndarinnar og óumdeilt er að dómnefndin byggði á í máliþessu. Þannig verður að gæta þess að vægieinstakra viðmiða verði ekki beitt sem of fortakslausum mælikvarða þannig að áskorti að færni umsækjanda og frammistaða hans í fyrri störfum sé tekin tilathugunar. Ef dómnefndin metur til dæmis hæfni umsækjanda aðeins með tillititil þess árafjölda sem hann hefur gegnt ákveðnu starfi, fjölda þeirrafræðigreina sem hann hefur skrifað eða hversu ólíkum sviðum hann hefur starfaðá, án þess þó að reynt sé að leggja frekara mat á inntak þessara þátta á borðvið frammistöðu í þeim störfum sem umsækjandi hefur gegnt eða þá færni ílögfræðilegri greiningu og röksemdafærslu sem birtist í skrifum umsækjanda, erhætt við dómnefndin dragi þá ekki forsvaranlegar ályktanir af gögnum málsins umhæfni umsækjanda. Við skýrslutöku af formanni nefndarinnarfyrir dómi beindi dómurinn þeirri fyrirspurn til vitnisins hvort skilja mættiþann mælikvarða sem nefndin beitti við mat sitt um vægi reynslunnar afdómsstörfum, lögmannsstörfum og stjórnsýslu, þannig að umsækjendur sem hefðu starfsreynsluá öllum þessum sviðum stæðu almennt betur að vígi við mat á hæfni en þeir semhefðu einungis starfað á einu þessara sviða og hefðu ekki eins fjölbreyttareynslu. Vitnið svaraði þessari spurningu dómsins játandi, sem og þeirrispurningu dómsins hvort lögmenn sem kæmu að fjölbreyttum réttarsviðum í störfumsínum og væru virkir í málflutningi fyrir dómstólum stæðu þá lakar að vígi enþeir umsækjendur sem komið hefðu bæði að dómsstörfum og stjórnsýslu. Afframburði vitnisins varð jafnframt ráðið að dómari sem hefði komið aðfjölbreyttum álitaefnum í störfum en hefði ekki starfað í stjórnsýslu eðalögmennsku stæði almennt höllum fæti gagnvart umsækjendum sem hefðustarfsreynslu á fleiri sviðum. Aðspurður um efnislegt matdómnefndarinnar á umsóknargögnum, nánar tiltekið um hvort dómnefndin hefði haftnánara svigrúm til að meta efnislega þá dóma, úrskurði, stefnur, greinargerðirog fræðiskrif sem umsækjendur hefðu lagt fram með umsóknum sínum, svaraðiformaður dómnefndarinnar að það blasti við að ekki hefði verið hægt að faraofan „í djúpt mat á gæðum fræðiskrifa“ og það hefði „í mörgum tilvikum“ veriðtakmarkað við „yfirferð“. Í þessu tilviki hefði mat nefndarinnar verið„einstakt og engu öðru líkt“ þar sem 33 umsækjendur hefðu sótt um. Taldi formaðurmega fallast á að raunhæfur möguleiki á að fara ofan í djúpt mat á fræðiskrifumhafi ekki verið fyrir hendi. Með vísan til þess sem að framan errakið verður að telja ljóst að þegar dómnefndin lagði mat á hæfni umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt hafi hún beitt mælikvarða þar sem ólíkir flokkarstarfsreynslu á sviði dómstarfa, lögmannsstarfa og stjórnsýslu vógu umtalsvertþyngra en önnur sjónarmið sem leidd verða af lögum nr. 50/2016 og reglum nr.620/2010, eða 20 stig hver flokkur, sem samsvarar alls 60 stigum af 105mögulegum. Næstmesta vægið hafði reynsla umsækjenda af fræðiskrifum eða 10stig, en að þeirri reynslu frátalinni hafði enginn flokkur meira en 5 stigavægi. Eins og þessum mælikvörðum var stilltupp í Excel-skjali dómnefndarinnar og þegar litið er til framburðar formannsnefndarinnar fyrir dómi verður að telja hætt við því að umsækjandi sem einungishefur unnið á sviði lögmennsku, stjórnsýslu eða dómstarfa og sækir þar meðaðeins stig úr einum flokki, fái að jafnaði færri stig en umsækjandi sem hefurkomið víðar við í störfum sínum, án þess að lagt séefnislegt mat á hvort starfsreynsla fyrri umsækjandans sé engu að síðurbetri undirbúningur til að gegna embætti dómara við Landsrétt en hinfjölbreyttari starfsreynsla þess síðarnefndaRétt er að leggja áherslu á að þegar horft er til þeirrasjónarmiða sem liggja að baki mati umsækjanda samkvæmt ákvæðum laga nr.15/1998, sbr. lög nr. 45/2010, verður að telja að almennt séð hafi veriðmálefnalegt að líta til fjölbreyttrar starfsreynslu umsækjanda um embættidómara við Landsrétt. Á hinn bóginn verður ekki annað séð en að sá mælikvarðisem dómnefndin beitti og sá naumi tími sem henni var ætlaður til starfa sínshafi leitt til þess að í reynd skorti á að efnislegt mat og samanburður færufram á verðleikum umsækjenda og þar með hæfni þeirra. Í því sambandi verður aðminna á framburð formanns nefndarinnar fyrir dómi um að mat á þeim fræðiskrifumsem umsækjendur hefðu lagt fram hefði takmarkast við almenna yfirferð og ekkihefði verið raunhæfur möguleiki á að fara ofan í djúpt mat á þeim. Verður þvíað telja að mat dómnefndarinnar hafi verið haldið annmörkum að þessuleyti. Stefndi heldur því auk þess fram að umsögn dómnefndarinarhafi verið áfátt að því leyti að allir umsækjendur hafi verið metnir jafnhæfirí tveimur mikilvægum matsþáttum, þ.e. stjórnun þinghalda og samningu og ritundóma. Að mati stefnda getur þetta ekki staðist þar sem nokkrir umsækjenda hafilítið sem ekkert komið að umræddum þáttum í störfum sínum, hvorki sem lögmennné dómarar. Þá sé það álitamál að þessir veigamiklu þættir í dómsstörfum hafieinungis svarað til 5 stiga af þeim 105 stigum sem umsækjandi gat mest fengið íheild. Í framburði formanns nefndarinnar fyrir dómi kom fram að þaðmætti „sannarlega velta því fyrir sér hvort allir umsækjendur verðskuldi að fáeitthvað úr þessum liðum“, og eins og hvort umsækjendur sem „hvergi hefðu komiðnálægt réttarfari á neinu sviði“ og „aldrei staðið frammi fyrir spurningum umsamningu dóma“ hefðu „yfirhöfuð átt að fá eitthvað út úr þessum liðum“. Kvaðvitnið að þarna hefði gætt ónákvæmni í mati nefndarinnar, sem og í fyrriumsögnum nefndarinnar í tengslum við skipun í embætti dómara. Miðað við þennan framburð formanns dómnefndar fyrir dómi ogþegar horft er til umsóknargagna verður að telja sýnt að einstakir umsækjendur hafifengið 5 stig í mati nefndarinnar á hæfni til að stjórna þinghöldum og semjadóma án þess að dómnefndin legði á það sjálfstætt mat með tilliti tilumsóknargagna hvers umsækjanda. Samkvæmt því er ljóst að efnislegt mat ogsamanburður á hæfni umsækjanda að þessu leyti fór ekki fram og verður það þvíað teljast annmarki á mati nefndarinnar. Í ljósi alls þess sem að framan er rakið verður að fallast ámálsástæður stefnda um að umsögn dómnefndarinnar frá 19. maí 2017, hafi veriðhaldin efnislegum annmörkum. Verður af þeim sökum að leysa úr því álitaefnihvernig ráðherra bar að haga meðferð málsins í ljósi þessara annmarka. 5. Málsmeðferð ráðherra í kjölfar þess að umsögndómnefndar lá fyrirAfhálfu stefnanda í máli þessu er byggt á því að ef ráðherra taldi álitdómnefndarinnar frá 19. maí 2017 haldið ágöllum þá hafi ráðherra borið að hafaforgöngu um að bætt yrði úr þeim með því að leita eftir nýrri umsögndómnefndarinnar. Þá telur stefnandi jafnframt að tillaga ráðherra hafi veriðlítt undirbúin og að rannsókn ráðherra á málinu hafi ekki uppfyllt kröfurstjórnsýslulaga. Hefur stefnandi að því leyti vísað til þeirra sjónarmiða um rannsóknarskyldu semfram koma í dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og fjallaðium skipun héraðsdómara. Stefndimótmælir því að ráðherra hafi átt að óska eftir nýrri umsögn nefndarinnar.Vísar stefndi í því sambandi til þess að í lögskýringargögnum með ákvæði 12.gr. laga nr. 50/2016, sbr. athugasemdir í frumvarpi því er síðar varð að lögumnr. 45/2010, sé aðeins gert ráð fyrir þeim möguleika að óska eftir nýrri umsögnef í ljós kemur að verulegur annmarki hafi verið á undirbúningi umsagnarnefndarinnar. Þá er því mótmælt að ráðherra hafi ekki rannsakað málið nægilegavel eða vanrækt að veita stefnanda andmælarétt. Í þeim dómi Hæstaréttar frá 14. apríl2011 sem stefnandi hefur vísað til, í tengslum við málsástæður sínar um aðannmarkar hafi verið á meðferð ráðherra við skipun dómara Landsréttar, er meðalannars rakin sú almenna stefnumörkun sem fylgt hefur lagasetningu um tilvist ogstörf dómnefnda til að meta hæfni umsækjanda frá því að ákvæði um slíkardómnefndir voru fyrst lögfest með lögum nr. 92/1989, um framkvæmdarvaldríkisins í héraði, þar til ákvæði þágildandi laga nr. 15/1998 voru sett. Einsog fram kemur í dómi Hæstaréttar helgast þetta fyrirkomulag af því markmiði aðstyrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séuóháðir handhöfum framkvæmdarvaldsins. Í dómi Hæstaréttar er í kjölfariðfjallað um ákvæði þágildandi laga nr. 15/1998 um dómnefnd til að meta hæfniumsækjenda um dómaraembætti. Er þar annars vegar vísað til 3. mgr. 12. gr.laganna, um að dómnefndin skyldi skipuð þremur mönnum, einum tilnefndum afHæstarétti, öðrum af Dómarafélagi Íslands úr röðum héraðsdómara og þeim þriðjaaf Lögmannafélagi Íslands úr hópi starfandi lögmanna, sbr. 3. mgr. 12. gr.laganna. Hins vegar er í dómi Hæstiréttar vísað til 4. mgr. 12. gr. sömu laga,um að dómnefndinni beri að láta ráðherra í té rökstudda og skriflega umsögn umumsækjendur um embætti héraðsdómara, en um störf nefndarinnar skyldi ráðherraað öðru leyti setja nánari reglur.Í dómi Hæstaréttar segir síðan að meðákvæðum 3. mgr. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 hafi þeirrirannsóknarskyldu sem lögð er á stjórnvöld sem skipa í embætti með 10. gr.stjórnsýslulaga verið létt af ráðherra í verulegum atriðum, en hún hafi þess ístað verið lögð á herðar dómnefndar, sem skipað var í með tilliti til þess aðtryggt yrði að sérþekking væri þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda um embættihéraðsdómara. Þá er rakið að þótt álit dómnefndarinnar hafi samkvæmt þágildandilögum ekki verið bindandi fyrir ráðherra yrði að gæta sérstaklega að því aðrannsókn dómnefndarinnar kom lögum samkvæmt í stað rannsóknar, sem ráðherrahefði ella borið að gera. Hæstiréttur komst í framhaldinu aðþeirri niðurstöðu að ef ráðherra taldi efni til að víkja frá álitidómnefndarinnar við skipun í embætti héraðsdómara væri óhjákvæmilegt aðákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn eftir 10. gr. stjórnsýslulaga, þarsem tekið yrði meðal annars tillit til fyrirmæla hans sjálfs í reglum nr.693/1999 um þau atriði varðandi umsækjendur, sem ráða skyldu hæfnismati, ogjafnframt tryggt að sérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störfdómnefndarinnar. Í þeim efnum hefði sérstaklega borið að gæta að því að viðveitingu embættisins tók ráðherra ekki ákvörðun um starf, sem átti undirboðvald hans, heldur stöðu, sem heyrði til annarrar greinar ríkisvaldsins ogsérstakar reglur um sjálfstæði giltu um samkvæmt 1. málslið 61. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998.Með vísan til framangreinds dómsHæstaréttar verður að leggja þann skilning í málsástæðu stefnanda umað ráðherra hafi verið skylt að bæta úr annmörkum á umsögn dómnefndar, ef húntaldi slíka annmarka vera fyrir hendi, á þann veg að stefnandi telji ráðherraekki geta breytt vægi einstakra þátta í mati á umsækjendum frá því sem lagt vartil grundvallar í mati dómnefndar, án þess að dómnefndinni sé gefið á ný færi áað leggja mat á umsækjendur með vísan til breyttra forsendna matsins. Verður nútekin afstaða til þess atriðis.Fyrir liggur að ákvæðum laga nr. 15/1998hefur nú verið breytt frá því horfi sem ákvæðin voru í fyrrgreindum dómiHæstaréttar að því er snertir hlutverk og þýðingu umsagnar dómnefndar um mat áhæfni dómara, sbr. lög nr. 45/2010. Eins og fram hefur komið lýsa þessarbreytingar sér í því að umsögn nefndarinnar er nú, ólíkt því sem var, almenntbindandi fyrir ráðherra, þar sem óheimilt er að skipa í dómaraembætti mann semdómnefndin hefur ekki talið hæfastan umsækjanda, hvort heldur einn eða samhliðaöðrum, sbr. 1. málsl. 3. mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998. Sama regla gilti umskipun dómara við Landsrétt samkvæmt 3. málsl. 1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðislaga nr. 50/2016.Að sama skapi var með lögum nr. 45/2010gerð sú breyting á lögum nr. 15/1998 að ráðherra var þar veittur kostur á aðvíkja frá þeirri meginreglu sem sett er í 1. málsl. sama ákvæðis ef Alþingisamþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum til aðhljóta skipun í embættið, sbr. nú 2. málsl. 3 mgr. 4. gr. a laganna.Samsvarandi ákvæði gilti einnig um skipun dómara við Landsrétt, sbr. 4. málsl.1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016. Ljóst er að ráðherra var samkvæmtframangreindu ákvæði 1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016 heimilt aðleggja til skipun annarra umsækjenda en þeirra sem dómnefnd taldi hæfasta. Þaðbreytir hins vegar ekki því að ráðherra bar eftir sem áður stjórnskipulegaábyrgð á skipun dómara við Landsrétt, sbr. 14. gr. stjórnarskrárinnar, og varvið hana bundinn af almennum reglum stjórnsýsluréttarins, bæði hvað varðarmeðferð málsins sem og þá efnislegu ákvörðun sem ráðherra tók þegar hún lagðitil við Alþingi að tilteknir einstaklingar yrðu skipaðir í embætti dómara.Af gögnum málsins verður ekki séð aðdómsmálaráðherra hafi gert athugasemdir við það hvaða upplýsinga dómnefndinhefði aflað um umsækjendur eða að ráðherra teldi atvik málsins óljós í kjölfarþess að ráðherra fékk umsögn dómnefndarinnar frá 19. maí 2017 í hendur.Gögn málsins benda aftur á móti eindregið tilþess að þær breytingar sem tillögur ráðherra fólu í sér frá umsögn dómnefndarum hverjir væru á meðal 15 hæfustu umsækjanda hafi alfarið byggst á þvíráðherra taldi rétt að ljá reynslu umsækjanda af dómarastörfum aukið vægi fráþví sem var í heildarmati dómnefndar. Í minnisblaði ráðherra tilstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er raunar tekið sérstaklega fram aðráðherra hafi ekki gert athugasemd við undirbúning málsins af hálfudómnefndar og að ráðherra telji nefndina hafa upplýst málið nægilega og aðfullnægjandi rannsókn hafi farið fram á þeim matsþáttum sem voru tilgrundarvallar niðurstöðu. Þá er sérstaklega tiltekið að engar nýjar upplýsingareða gögn hafi legið til grundvallar tillögu ráðherra.Fyrir liggur að dómsmálaráðherra taldisamkvæmt framangreindu að það mat sem lýst er á hæfni umsækjanda í umsögndómnefndar frá 19. maí 2017 hafi verið haldið annmörkum, en eins og rakið er íkafla IV.4 hér að framan hefur dómurinn að nokkru fallist á málsástæður stefndaum það atriði.Þrátt fyrir að þessir annmarkar hafiverið á umsögn dómnefndarinnar er ekki þar með sagt að ráðherra hafi veriðsjálfsvald sett hvernig hún hagaði meðferð málsins í framhaldinu. Þegar tekiner afstaða til þess hvernig ráðherra bar að bregðast við þessum annmörkum áumsögn dómefndarinnar verður að líta til þess að í íslenskum stjórnsýsluréttihefur sú regla verið talin gilda að ef umsögn lögbundins álitsgjafa er haldinannmarka þá beri stjórnvaldinu sem tekur ákvörðun að tryggja að bætt verði úrþeim annmarka, eftir atvikum með því að afla nýrrar umsagnar áður en ákvörðuner tekin í hlutaðeigandi máli. Byggist sú regla m.a. á því að álitsumleitan séjafnan talin mikilvægur þáttur í rannsókn máls og umsögn álitsgjafa feli oft ísér nánari upplýsingar um málsatvik og málefnaleg sjónarmið sem geta haftþýðingu við úrlausn þess. Í því sambandi verður einnig að hafa íhuga að til þess að lögbundin álitsumleitan af því tagi sem mælt er fyrir um í1. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 50/2016 nái tilgangi sínum þurfaumsagnir að vera lausar við efnislega annmarka, enda kemur það jafnanstjórnvaldi að litlum notum að fá niðurstöðu lögbundins umsagnaraðila eins ogdómnefndarinnar ef á henni eru annmarkar og óvissa er um hvort hún endurspegliréttar ályktanir um hæfni umsækjanda. Þau sjónarmið sem leidd verða af IV.bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/2016 og ákvæðum laga nr. 15/1998 um hlutverkdómnefnda til að meta hæfni umsækjanda um dómaraembætti, m.a. í ljósi forsöguþessara ákvæða, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar frá 14. apríl 2011, sem áður ervitnað til, mæla enn fremur gegn því að ráðherra sem telur sýnt að umsögndómnefndar samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2016 sé haldin efnislegumannmörkum hafi óheft svigrúm til að leggja tillögur sínar fyrir Alþingi án þessað leita fyrst eftir því að dómnefndin bæti úr sömu annmörkum. Verður þá aðlíta til þess að ákvæðum laga um störf dómnefndar er ætlað að styrkjasjálfstæði dómstólanna, auka traust almennings á því að dómarar séu óháðirhandhöfum framkvæmdarvaldsins og stemma stigu við því að skipun dómara ráðistaf geðþótta eða sérstökum hagsmunum þess sem fer með veitingarvaldið hverjusinni. Með vísan til þessara sjónarmiða verður jafnframt að telja að frávik fráreglum laga nr. 15/1998 og 50/2016 og reglum stjórnsýsluréttarins leiði tilþess að stefndi verði að axla sönnunarbyrðina fyrir því að meðferð málsins hafiverið lögum samkvæm.Í ljósi þessa verður því að gera þákröfu til ráðherra sem telur að mat dómnefndarinnar sé haldið efnislegumannmörkum, m.a. um vægi einstakra matsþátta og ályktanir dómnefndarinnar umhæfni umsækjanda, að viðkomandi ráðherra hlutist til um að dómnefndin léti í ténýja umsögn þar sem tekin er afstaða til sjónarmiða ráðherra um aukið vægidómarareynslu og að efnislegt mat og samanburður færi þá eftir atvikum fram áumsækjendum með tilliti til þessarar breyttu áherslu ráðherra. Ef ráðherra ákveður hins vegar engu aðsíður að leggja tillögur um skipun dómara fyrir Alþingi án þess að afla nýrrarumsagnar dómnefndar verður að telja að ráðherra beri eftir sem áður ábyrgð áþví að málið sé nægilega upplýst og umsækjendur séu bornir saman og metnir ágrundvelli þeirra málefnalegu sjónarmiða sem leggja verður til grundvallarsamkvæmt lögum og rakin hafa verið í kafla IV.4 að framan. Eins og þar er rakið getur fortakslausbeiting tölulegs mælikvarða á hæfni umsækjenda með þeim hætti sem lýst er íExcel-skjali dómnefndar, m.a. um umsækjandi hafi starfað á mörgum starfssviðum,án þess að lagt sé efnislegt mat á færni umsækjanda út frá fyrirliggjandigögnum orkað tvímælis með tilliti til hinnar viðurkenndu reglu að stjórnvaldiberi að skipa hæfasta umsækjandann í embætti og meginreglunnar um skyldubundiðmat stjórnvalda. Með sama hætti verður að telja aðráðherra hafi ekki getað ljáð dómarareynslu umsækjanda afgerandi vægi við mat áhæfni umsækjanda án þess að ráðherra legði efnislegt mat á frammistöðuumsækjanda í þeim störfum og bæri þá frammistöðu saman við reynslu annarraumsækjanda af öðrum störfum, t.d. á sviði lögmennsku eða stjórnsýslu, sem talineru geta endurspeglað lögfræðilega þekkingu og færni. Af því tilefni er rétt að taka fram aðaf gögnum málsins verður ekki séð hvort og þá hvernig ráðherra hafi borið samanhæfni einstakra umsækjanda með tilliti til eigin sjónarmiða um aukið vægidómarareynslu. Þannig verður hvorki ráðið af þeim rökstuðningi sem fylgdi bréfiráðherra til forseta Alþingis frá 29. maí 2017 né þeim rökstuðningi sem finnamá í minnisblaði ráðherra frá 30. maí 2017 hvaða áhrif aukin áhersla ráðherraað þessu leyti hafði á umsækjendur og röðun þeirra og hvers vegna einmitt þeirfjórir umsækjendur sem upphaflega voru meðal þeirra sem dómnefnd taldi í hópiþeirra 15 hæfustu féllu út. Sá rökstuðningur sem fram kemur í bréfiráðherra 29. maí 2017 er reyndar afar óljós að þessu leyti, einkum þegar lýster þeirri afstöðu ráðherra að „fleiri umsækjendur hafi komið til greina helduren tilteknir voru í ályktarorðum dómnefndar“ og vísað er til þess að „þannighafi þeir fimmtán umsækjendur sem nefndin tiltók allir komið til greina sem ogaðrir sem [bjuggu] yfir áralangri dómarareynslu, alls 24 umsækjendur.“ Samkvæmt því sem að framan er rakiðverður ekki annað séð en að ráðherra hafi í bréfi sínu til Alþingis lýst þeirriskoðun að auk þeirra 19 umsækjenda sem nafngreindir höfðu verið í tillögumráðherra og ályktarorðum dómnefndarinnar kæmu fimm aðrir umsækjendur til greinasem ráðherra kaus að vísa ekki nánar til við meðferð málsins öðruvísi en semumsækjenda sem byggju „yfir áralangri dómarareynslu“. Í minnisblaði ráðherrasem lagt var fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd 30. maí 2017 er hins vegartilgreint að þeir fjórir umsækjendur sem ráðherra gerði tillögu um og voru ekkiá meðal 15 hæfustu umsækjenda að mati dómnefndarinnar hafi „að mati ráðherraeinnig [verið] hæfastir til viðbótar þá sem dómnefnd hafði áður metið hæfasta.“Að mati dómsins verður ekki dregin súályktun af þessum rökstuðningi að ráðherra hafi gert heildstæðan samanburð áumsækjendum með tilliti til breyttrar áherslu sinnar. Þá renna gögn málsinsekki stoðum undir að ráðherra hafi lagt efnislegt mat á umsóknir um embættidómara Landsréttar í samræmi við þau sjónarmið sem rakin eru í kafla IV.4 hér aðframan um mat á hæfni, sbr. einnig þá afstöðu sem dómurinn hefur lýst í þessumkafla um sönnunarbyrði stefnda. Af sömu ástæðu verður heldur ekki talið aðstefndi hafi sýnt nægilega fram á að einstakir umsækjendur hafi á grundvelliþeirra sjónarmiða sem ráðherra lagði til grundvallar átt að vera metnir aðminnsta kosti jafnhæfir og stefnandi þannig að sú forgangsregla sem leiddverður af lögum nr. 10/2008, um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna yrðivirk. Íljósi þessa verður að telja að meðferð ráðherra á umsóknum um embætti dómaraLandsréttar í kjölfar þess að henni barst umsögn dómnefndar og það mat semráðherra lagði í framhaldinu á umsóknirnar hafi verið haldin slíkum annmörkumað ekki séu forsendur til að fullyrða hvort ráðherra hafi lagt til skipun 15hæfustu umsækjendanna til Alþingis. Vegna þeirra málsástæðna sem teflt hefurverið fram af hálfu stefnda um að gert hafi verið ráð fyrir skjótummálsmeðferðartíma hjá ráðherra í ákvæðum laga, m.a. bráðabirgðaákvæði IV ílögum nr. 50/2016, og því sé óeðlilegt að gera ríkar kröfur um ítarlegamálsmeðferð af hans hálfu, telur dómurinn rétt að taka fram að ófullnægjandirannsókn máls og ágallar á mati stjórnvalds verða almennt ekki réttlætt ágrundvelli sjónarmiða um málshraða. Þótt sjónarmið um málshraða geti vissulegaorðið til þess að slakað verði á rannsókn mála við ákveðnar aðstæður verðurekki hjá því litið að í bráðabirgðaákvæði IV var kveðið á um að skipun dómaravið Landsrétt skyldi lokið 1. júlí 2017. Meðferð Alþingis á tillögumdómsmálaráðherra lauk hins vegar 1. júní 2017. Að virtum þessum atvikum málsinsverður ekki fallist á málsástæðu stefnda um að sjónarmið um málshraða hafiréttlætt að dregið yrði úr þeim kröfum sem gerðar yrðu til meðferðar málsinssamkvæmt ákvæðum laga og almennum reglum stjórnsýsluréttar. Stefnanditelur auk þess að á hafi skort að ráðherra veitti honum andmælarétt samkvæmtákvæðum stjórnsýslulaga áður en hún ákvað að skipa stefnanda neðar í hæfnisröðen hin lögskipaða dómnefnd hafði gert. Að því er þessa málsástæðu snertir þá bendir dómurinn á aðandmælaréttur samkvæmt ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga, og eins óskráðrimeginreglu stjórnsýsluréttarins, hefur almennt verið talinn fela í sér að aðilimáls eigi rétt á að tjá sig um nýjar upplýsingar sem fram koma um málsatvik viðmeðferð máls, eru honum í óhag og geta haft verulega þýðingu fyrir úrlausnmálsins. Ekkert kemur fram í gögnum málsins um að ráðherra hafi aflað einhverragagna eða upplýsinga til viðbótar við þau atvik sem lágu fyrir við álit nefndarum mat á hæfi dómara, dags. 19. maí 2017. Að mati dómsins eru breyttar áherslurstjórnvalds hvað snertir vægi sjónarmiða við mat á hæfni umsækjenda um embættiog það að stjórnvald dragi af þeim sökum aðrar ályktanir en ráðherra affyrirliggjandi gögnum en lögbundinn umsagnaraðili gerði ekki þess eðlis aðumsækjandi eigi sérstaklega rétt á að tjá sig um efni þeirra samkvæmt 13. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hvað sem líður að öðru leyti heimildum ráðherratil að breyta vægi sjónarmiða við mat með þessum hætti. Málsástæðu stefnanda umað andmælaréttur hans hafi ekki verið virtur er af þeim sökum hafnað. Þá verður enn fremur að hafna málsástæðustefnanda um að ráðherra hafi vikið frá stjórnsýsluframkvæmd með því að leggjaannars konar mat til grundvallar en nefndin gerði. Hefur dómurinn þá horft tilákvæðis 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um að sá semberi fyrir sig venju verði að leiða tilvist og efni hennar í ljós, en stefnandihefur aðeins lagt fram hluta þeirra umsagna sem dómnefnd samkvæmt lögum nr.15/1998 hefur skilað af sér eftir að hlutverki nefndarinnar var komið ínúverandi horf með lögum nr. 45/2010. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram áað sú stjórnsýsluframkvæmd sem hann lýsir í stefnu hafi verið til staðar.6. Bótakröfur stefnandaÞegartekin er afstaða til dómkröfu stefnanda um að viðurkennt verði að málmeðferðráðherra og tillögur hafi bakað honum fjárhagslegt tjón sem stefndi beri ábyrgðá leiðir af almennum reglum skaðabótaréttarins að stefnandi verður að sýna framá að þær reglur sem hann hefur vísað til hafi verið brotnar til þess að eigarétt til skaðabóta. Íljósi dómaframkvæmdar Hæstaréttar nægir þetta eitt og sér þó ekki til þess aðunnt sé að fallast á kröfu stefnanda, enda ber stefnandi jafnframtsönnunarbyrði fyrir því að lögmæt meðferð málsins og forsvaranlegt mat á umsóknog samanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hannyrði skipaður dómari við Landsrétt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslandsfrá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010. Það leiðir enn fremur af sama dómi aðmeðferð ráðherra á umsókn stefnanda og sú afstaða sem þar birtist þarf að hafabitnað að ósekju á orðspori stefnanda og orðið honum að meini til þess að unntsé að fallast á kröfu hans um miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Meðvísan til þess sem að framan er rakið verður að telja að stefnandi hafi sýntfram á að stjórnsýslumeðferð ráðherra hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laganr. 50/2016 sem og skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins um rannsóknmáls, mat á hæfni umsækjenda og innbyrðis samanburð þeirra. Stefnanda hefurhins vegar ekki tekist að sýna fram á að hann hafi beðið fjárhagslegt tjónvegna ákvarðana ráðherra. Verður þá að horfa til þess að stefnandi hefur ekki orðiðvið áskorunum stefnda um að leggja fram skattframtöl sín og þar með upplýsingarum tekjur sínar þannig að dómurinn geti tekið afstöðu til þess hvort líkur séuá því að hann hafi beðið tjón vegna ákvarðana ráðherra. Upplýsingar sem framkoma á launaseðlum frá Mandat slf., sem mun vera í eigu stefnanda og annarra,um greidd laun félagsins til stefnanda eru ekki fullnægjandi að þessu leyti,enda hafa launaseðlar ekki að geyma upplýsingar um tekjur stefnanda afatvinnurekstri og eftir atvikum öðrum störfum sem dómarar geta ekki tekið aðsér vegna reglna um aukastörf dómara. Aðmati dómsins hefur stefnanda heldur ekki tekist að sýna fram á að hann hefðiverið skipaður dómari við Landsrétt ef meðferð málsins hefði verið í samræmivið ákvæði laga nr. 50/2016 og þær reglur stjórnsýsluréttarins sem vísað er tilhér að framan. Í því sambandi er ekki unnt að líta framhjá því aðmálatilbúnaður stefnanda hefur í meginatriðum byggst á því að leggja hafi áttumsögn dómnefndar til grundvallar mati á hæfni umsækjenda. Þar sem dómurinnhefur hins vegar fallist á þau sjónarmið stefnda að mat dómnefndarinnar hafiverið haldið efnislegum annmörkum og verður það því ekki lagt til grundvallarniðurstöðu dómsins að þessu leyti. Þóttfallist hafi verið að nokkru leyti á málsástæður stefnanda um að meðferðráðherra á málinu eftir að hún fékk í hendur umsögn dómnefndar og mat hennar áumsækjendum hafi verið haldin annmörkum, eru þeir annmarkar að mati dómsinsekki þess eðlis að uppfyllt séu skilyrði fyrir greiðslu miskabóta til stefnanda,sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þannig verður ekki ráðiðaf umfjöllun ráðherra um tillögur hennar til Alþingis að þær hafi beinstsérstaklega að hæfni eða persónu stefnanda. Tillögurnar lutu að því að aukavægi dómarareynslu við mat á umsækjendum, sem í sjálfu sér verður að teljastmálefnalegt sjónarmið, enda þótt stefnda hafi ekki tekist að sýna fram á hvaðaefnislega mat og samanburður hafi farið fram á umsækjendum hjá ráðherra meðtilliti til þessara sem og annarra málefnalegra sjónarmiða, og að dómurinn hafiaf þeim sökum komist að þeirri niðurstöðu að meðferð og mat ráðherra hafi þvíverið haldin annmörkum. Í þessu sambandi verður jafnframt að hafa í huga aðþeir annmarkar sem voru á meðferð málsins bæði hjá dómnefndinni og ráðherravoru af því tagi að þeir áttu við um alla umsækjendur um starfið. Verður ekkiséð að þau sjónarmið sem ráðherra lýsti við meðferð málsins hafi vegið aðorðspori hans eða orðið honum að meini. Af þeim sökum verður ekki talið aðatvik í þessu máli séu sambærileg atvikum dómi Hæstaréttar frá 14. apríl 2011 ímáli nr. 412/2010, sem áður en vitnað til, þar sem fallist var á að skilyrði umgreiðslu miskabóta væru uppfyllt. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað afmáli þessu. Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi,íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Ástráðs Haraldssonar.Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 238/2005
|
Leigusamningur Verkkaup Frávísun frá héraðsdómi
|
S ehf. krafði HÍ um greiðslu eftirstöðvar reiknings vegna leigu á pramma í tengslum við vísindarannsókn og vinnu starfsmanna félagsins við stjórnun prammans, auk annars kostnaðar, sem S ehf. taldi að HÍ ætti að greiða. Vísindamennirnir, sem stóðu að rannsóknunum, mótmæltu því að greiða bæri meira en þegar hefði verið gert. Skriflegur samningur lá ekki til grundvallar þessum viðskiptum en S ehf. hafði þó látið gera drög af slíkum samningi og kynnt fyrir þeim sem stóðu að rannsókninni skömmu áður en hún hófst. Í dómi Hæstaréttar var talið að við úrlausn málsins yrði að fara eftir skýringu á samningsdrögunum og öðru því sem telja yrði sannað að aðilar hefðu samið um sín í milli. Yrði S ehf. talið bundið af drögunum og að óskýrleiki þeirra þyrfti að túlka félaginu í óhag. Þá hefðu aðrar athugasemdir vísindamannanna við reikningsgerðina en þær sem komu strax fram í tengslum við útgáfu reikningsins, ekki þýðingu, sbr. til hliðsjónar meginreglu 47. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. og 45. gr. sömu laga. Var talið að umræddur reikningur samrýmdist ekki skuldbindingum HÍ samkvæmt ofangreindu og að ekki yrði heldur ráðið af framlögðum gögnum hvert skyldi vera hæfilegt endurgjald fyrir framlag S ehf. í viðskiptunum. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað frá héraði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. júní 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Sumarið 2003 réðust Áslaug Geirsdóttir prófessor við Raunvísindadeild Háskóla Íslands og dr. Gifford H. Miller prófessor við Háskólann í Colarado í að rannsaka þróun veðurfars á Íslandi út frá kjörnum teknum úr setlögum stöðuvatnanna, Hestvatns í Grímsnesi, Hvítárvatns við Langjökul og Haukadalsvatns í Dölum. Einnig var ætlunin að taka kjarna úr botni Vatnsdalsvatns í Barðastrandarsýslu en frá því var horfið. Rannsóknir þessar voru kostaðar með styrkjum frá Rannsóknamiðstöð Íslands (Rannís) og National Science Foundation í Bandaríkjunum, svo og af sjálfsaflafé vísindamannanna. Raunvísindastofnun Háskólans hafði með höndum bókhald fyrir verkefnið og leit einnig til með því. Aðild stofnunarinnar hefur ekki verið mótmælt. Samkvæmt yfirlýsingu lögmanns áfrýjanda var það gert í fullu samráði við yfirvöld Háskóla Íslands. Verður Háskóli Íslands því talinn réttur aðili að málinu sóknarmegin samkvæmt 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísindamennirnir leigðu til rannsóknanna bor frá bandarísku fyrirtæki og pramma undir hann frá stefnda. Í málinu deila aðilar um greiðslu á eftirstöðvum reiknings vegna leigu prammans, vinnu starfsmanna stefnda, sem fylgdu prammanum, og annars kostnaðar stefnda sem hann telur áfrýjanda eiga að greiða. Skriflegur samningur var ekki gerður en af gögnum málsins kemur fram að Áslaug gekk ítrekað eftir því við fyrirsvarsmann stefnda að hann skilaði kostnaðaráætlun um verkið. Við því varð hann ekki en lagði hins vegar fram drög að samningi, sem aðilar eru sammála um að hann hafi lagt fyrir Áslaugu og dr. Miller á fundi deginum áður en farið var til borunar á vötnunum. Annar liður samningsdraganna hljóðar svo: „Lýsing: Leiga á borpramma vegna borvinnu í vötnum. Daggjaldið 120.000,- ISK miðast við vinnutímann á milli kl. 8:00 og 19:00. Daggjaldið miðast við leigu á borpramma ásamt léttabát. Notkun á borprammanum fyrir kl. 8:00 og eftir kl. 19:00 reiknast sem tímagjald 12.000,- ISK á klukkustund. Ef vinnutíminn er skemmri en 10 tímar per dag reiknast samt fullt daggjald. Vinna umfram 10 tíma per dag reiknast sem tímagjald sem þá bætist við daggjaldið. Leigugjald reiknast á meðan pramminn er ekki í heimahöfn (Kópavogshöfn) en einnig á meðan pramminn er í höfn en bundinn við verkið vegna undirbúnings- og/eða frágangsvinnu. ... . Þessi verð miðast við að umfang og lengd verksins sé samkvæmt áður afhentri verkáætlun verkkaupa. Ath.: öll verð eru án vsk. Leigutaki en ekki stjórnandi ber fulla ábyrgð á borprammanum á meðan hann er utan hafnar Kópavogs. Leigutaki sér stjórnendum borprammans fyrir fæði og húsnæði og lögbundnum matar- og kaffihléum á meðan á verkinu stendur. Verkkaupi sér stjórnendum borprammans fyrir bifreið og eldsneyti á hann meðan á verkinu stendur. Þessi bíll verði eingöngu notaður af stjórnendum borprammans á verktíma.” Þá liggur fyrir verkáætlun frá vísindamönnunum um borunina og var þar áætlað að leggja upp frá Reykjavík að kvöldi 17. júní 2003 og hefja verkið á Hestvatni 18. júní. Ætlaðir voru að lágmarki 27 dagar til verksins, en þá voru meðtaldir 6 dagar til borunar í botn Vatnsdalsvatns en þangað var aldrei farið. Boruninni átti að vera lokið 13. júlí 2003 en lauk í raun 15. júlí. Fyrirsvarsmaður stefnda sagði fyrir dómi að þar sem ekki var gert ráð fyrir launum starfsmanna sinna í samningsdrögunum hafi hann átt að setja ákvæði þar um í samninginn í samræmi við fjárhæðir, sem ritaðar eru neðst á samninginn, og koma með hann síðan til undirritunar. Áslaug og dr. Miller segja aftur á móti að þau hafi ekki sætt sig við að í drögunum væri gert ráð fyrir að daggjaldið miðaðist við notkun prammans frá 8:00 til 19:00 og hafi fremur viljað að það tæki mið af notkun hans án tillits til þess hvenær dagsins hann væri notaður. Þau hafi hins vegar fallist á fjárhæð daggjalds og tímagjalds leigunnar. Á framlögð samningsdrög er við daggjaldaákvæðið rituð samtalan 11 tímar. Þá segjast þau hafa fallist á að greiða tveimur starfsmönnum stefnda uppsettan kauptaxta en þá hafi verið við það miðað að þeir væru báðir sérfræðingar um notkun prammans. Segist Áslaug hafa staðið í þeirri trú að fyrirsvarsmaður stefnda ætlaði sjálfur að stjórna prammanum. Framlagður tölvupóstur styður þennan framburð hennar. Fram er komið að starfsmaðurinn, sem kom í stað fyrirsvarsmannsins, hafði takmörkuð vélstjórnar- og skipstjórnarréttindi og hafði unnið við starfrækslu pramma en hinir tveir, sem unnu á vegum stefnda við verkefnið hvor á eftir öðrum, höfðu engin réttindi og voru að mestu óvanir þessum störfum. Stefndi framvísaði tveimur reikningum, öðrum að fjárhæð 622.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti 15. júní 2003 og hinum að fjárhæð 3.884.400 krónur einnig að meðtöldum virðisaukaskatti 17. júlí sama ár, sem áfrýjandi greiddi. Vísindamennirnir rituðu fyrirsvarsmanni stefnda bréf 1. ágúst 2003 og gerðu athugasemdir, sem snerta frekari reikningsgerð stefnda. Umdeildur reikningur hans er ekki dagsettur fyrr en 10. september sama ár. Er ekki að fullu ljóst hvaða gögn þau höfðu þegar athugasemdirnar voru gerðar. Í fyrsta lagi sögðust þeir hafa samþykkt 120.000 króna daggjald vegna prammans, en að þær breytingar sem gera þurfti á honum hafi þau ekki átt að greiða og hafi þær átt að vera innifaldar í leigugjaldinu. Í öðru lagi hafi þeim verið sagt að pramminn yrði tilbúinn til verksins og öll tæki sem þyrfti til þess að flytja hann á borstað og festa niður með akkerum væru innifalin í leigunni og því telji þau allar viðgerðir og viðhald á ábyrgð stefnda. Reipin vegna akkeranna hafi verið léleg og ekki nægilega löng til að festa prammann örugglega meðan unnið var á Hestvatni. Því hafi starfsmaður stefnda orðið að splæsa reipin saman sem hafi skapað erfiðleika við stillingu á akkerunum og einnig hafi hnútarnir stoppað á vindunum. Telja þau lagfæringar á þessu á ábyrgð stefnda. Í þriðja og fjórða lagi hafi starfsmenn stefnda verið reynslulausir og ekki tekið leiðbeiningu bormanns, sem fylgdi bornum frá Bandaríkjunum, og hafi þetta skapað frekari vandræði við stjórn prammans og akkeranna og valdið því að borinn brotnaði. Hafi þetta allt kostað vísindamennina fjóra daga við borunina á Hestvatni og orðið til þess að hætta varð við borun á Vatnsdalsvatni. Þeim hafi hins vegar verið lofað að vanir menn yrðu fengnir að stjórn prammans. Í fimmta lagi hafi orðið miklar bilanir á vélum fylgibátanna og eigi allur slíkur kostnaður að falla innan leigugjalds. Í héraðsdómi var á þetta síðastnefnda fallist með vísindamönnunum og unir stefndi þeirri niðurstöðu. Í sjötta lagi voru gerðar athugasemdir við skráðar yfirvinnustundir starfsmanna stefnda og þær taldar vera miklu fleiri en bandaríska borstjórans, sem þó hafi unnið flestar vinnustundir. Loks segjast þau hafa gert ráð fyrir að greiða 20 daga leigu fyrir aukabát á Hestvatni og Hvítárvatni en hann hafi ekkert verið notaður á Haukadalsvatni. Þau neita hins vegar að greiða nokkuð fyrir þriðja bátinn á Hvítárvatni og halda því fram að hans hefði ekki þurft með hefði báturinn, sem upphaflega fylgdi með í leigu prammans, dugað til þess að draga hann. II. Af því sem að framan er skráð þykir niðurstaða máls þessa eiga að fara eftir skýringu á framlögðum samningsdrögum og öðru því sem telja verði sannað að aðilar hafi samið um sín í milli. Skiptir máli við þá skýringu að Áslaug hafði ítrekað skorað á fyrirsvarsmann stefnda að leggja fram kostnaðaráætlun og að ætla má að hann hafi samið og lagt samningsdrögin fyrir vísindamennina til að svara þeirri áskorun. Stefndi telst því bundinn af drögunum og óskýrleiki þeirra verður að túlkast honum í óhag. Verður ekki talið að hann geti fengið annað og meira greitt en fólgið er í þeim nema hann sýni fram á að vísindamennirnir hafi samþykkt í orði eða verki að greiða það sérstaklega. Aðrar athugasemdir þeirra við reikningsgerð stefnda en þær sem að framan eru reifaðar og komu strax fram þykja ekki geta haft þýðingu, sbr. til hliðsjónar meginreglu 47. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. og 45. gr. sömu laga. Vísindamennirnir kváðust fyrir dómi hafi gert athugasemdirnar vegna þess að samningsdrögin gerðu ráð fyrir því að daggjaldið miðaðist við að unnið yrði ákveðinn tíma dags. Áritun, sem gerð er á framlögð samningsdrög, þótt knöpp sé, styður þessa staðhæfingu þeirra. Þá verður til þess að líta að samningsdrögin, sem eins og áður segir stafa frá stefnda, bera það með sér að texti þeirra sé við það miðaður að laun stjórnanda prammans séu innfalin í leigu fyrir hann, þar sem ekkert ákvæði draganna varða laun hans. Aftur á móti eru laun starfsmanna stefnda þar með stjórnanda innheimt sérstaklega og á það fallist af áfrýjanda. Verður fyrst svo háttar til að telja eðlilegt að miða daggjaldið við hámarksnotkun prammans hvern sólarhring, sem hér virðist hafa átt samkvæmt árituninni að vera 11 klukkustundir. Tímagjald hafi því átt að reiknast hvern sólarhring eftir að 11 klukkustundum var náð. Fullt daggjald átti að greiða fyrir hvern dag eftir að farið var frá Reykjavík samkvæmt samningsdrögunum og verkáætlun vísindamannanna, sem áður er nefnd. Þá sýnist eiga að túlka samningsdrögin svo að stefndi hafi átt að fá greitt leigugjald fyrir daga til undirbúnings og frágangs. Samkvæmt framburði vísindamannanna og framlögðum tímaskýrslum stefnda þykir mega fallast á að hann eigi að fá greidda leigu fyrir þann tíma sem tók að setja borinn á prammann og taka hann af honum, 15. og 16. júní vegna undirbúnings og 16. og 17. júlí vegna frágangs. Þegar framangreint er virt þykir nægjanlega fram komið að skýra eigi samning aðila um endurgjald fyrir prammann svo sem hér hefur verið rakið og að við þetta eigi að miða í viðskiptum aðilanna. Vísindamennirnir gerðu strax 1. ágúst 2003 athugasemd vegna reikningsgerðarinnar þar sem þeir töldu að akkerisreipi og lítil reynsla stjórnanda prammans hefði kostað þá fjóra daga aukalega við Hestvatn. Þetta styðst við framburð bandaríska bormannsins fyrir rétti. Fram er þó komið að vegna þess að aukabor var til staðar, er borinn brotnaði svo sem áður er frá sagt, seinkaði óhappið borun ekki mikið. Fyrirsvarsmaður stefnda var kallaður á staðinn, reipi voru endurnýjuð og ákveðið að bandaríski bormaðurinn stjórnaði eftirleiðis útlagningu akkera. Er þetta viðurkennt. Tölvupóstur sem fram er lagður styður þá fullyrðingu vísindamannanna að þeir hafi mátt gera ráð fyrir að fyrirsvarsmaður stefnda stjórnaði sjálfur vinnu við prammann. Þetta gerði hann ekki en að framan er því lýst að sá sem til þess var fenginn hefði átt að hafa til þess færni og er ekki annað fram komið en svo hafi verið. Er því rétt að miða reikningsgerðina við það kaup sem um var samið vegna hans. Hins vegar er samningurinn óskýr um það á hvaða útseldu kaupi aðstoðarmennirnir áttu að vera og jafnframt hvernig haga átti tímaskráningu vegna verksins. Gilda því um það efni þær reglur sem tíðkanlegar eru á almennum markaði. Bar stefnda að reikna með útseldum launum ófaglærðra verkamanna vegna aðstoðarmannanna og halda tímaskráningu fyrir stjórnandann og aðstoðarmenn hans og kynna vísindamönnunum hana jafnóðum. Stefndi heldur því fram að hann byggi á framlagðri tímaskráningu stjórnanda prammans en vísindamennirnir hafa ekki viljað á hana fallast. Stjórnandi prammans hefur borið fyrir dómi að hann hafi orðið að ganga frá og sinna ýmsum aðdráttum eftir að borun lauk dag hvern og séu því vinnustundir sínar fleiri en bormannsins. Framlögð vinnustundaskráning bormannsins er ekki svo skýr að hún verði lögð til grundvallar í málinu. Verður því að taka mið af skráningu stjórnanda prammans að öðru leyti en því sem hún verður skilin svo að innheimt sé vegna vinnu við viðgerðir á því sem stefndi átti að leggja til verkefnisins og innifalið var í leigu prammans. Hins vegar verður að miða kaup aðstoðarmannanna við útselda vinnu ófaglærðra. Loks hafa vísindamennirnir gert athugasemd við leigu fyrir báta. Einn bátur átti samkvæmt samningsdrögunum að fylgja prammanum og verður ekki innheimt sérstakt endurgjald fyrir hann. Áslaug Geirsdóttir hefur viðurkennt að hafa beðið um annan bát í önnur störf og ber því áfrýjanda að greiða fyrir hann. Stjórnandi prammans hefur borið að hann hafi án samráðs við vísindamennina útvegað öflugri bát til aðstoðar við prammann við borun á Hvítárvatni þar sem sá bátur sem fylgdi hafi ekki reynst nægilega öflugur. Þar sem samningsdrögin verða ekki öðruvísi skilin en að bátur, sem nægilega var útbúinn til að ráða við prammann, hafi átt að fylgja honum verður stefnda ekki dæmt sérstakt endurgjald fyrir þennan bát. Samkvæmt samningsdrögunum og því sem viðurkennt er af vísindamönnunum átti ekki að greiða annað og meira fyrir útvegun prammans og verður því að telja að allt annað sem stefndi vill innheimta hjá áfrýjanda hafi átt að vera innifalið í leigu fyrir prammann. Á það við útselda vinnu fyrirsvarsmanns stefnda, kostnað við gerð prammans, endurbætur á honum og viðhald hans. Stefndi hefur ekki lagt fram reikning sem uppfyllir framangreint og ekki verður af framlögðum gögnum ráðið hvert skuli vera hæfilegt endurgjald fyrir framlag stefnda í heild. Máltilbúnaður áfrýjanda er ekki að heldur svo skýr að niðurstaða verði fengin um mál þetta. Verður því ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu frá héraðsdómi. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera ómerkur og er málinu vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem þingfest var 30. júní 2004, var tekið til dóms 10. febrúar sl. Stefnandi er Sjóverk ehf., Bakkabraut 5a, Kópavogi en stefndi er Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, Dunhaga 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmd til að greiða 6.495.788 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. september 2003 til greiðsludags að frádregnum 2.187.220 krónum sem greiddar voru 12. mars 2004 og 1.016.658 krónum sem greiddar voru 17. mars 2004. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. I. Málsatvik eru þau að sumarið 2003 réðist Áslaug Geirsdóttir prófessor við Raunvísindadeild Háskóla Íslands í samvinnu við dr. Gifford H. Miller við Háskólann í Colorado í Bandaríkjunum í rannsóknarverkefni sem Áslaug hafði fengið styrk til. Verkefnið fólst í rannsókn á þróun veðurfars á Íslandi með kjarnatöku úr setlögum stöðuvatna, nánar tiltekið í Hestvatni í Grímsnesi, Hvítárvatni við Langjökul, Haukadalsvatni í Dalasýslu og í Vatnsdalsvatni á Barðaströnd. Til verkefnisins þurfti að leigja bor og pramma undir hann. Borinn var leigður af bandarísku fyrirtæki og komu tveir menn á vegum þess til landsins. Annars vegar maður sem setti borinn upp á prammann og hvarf síðan af landi brott og hins vegar vitnið Vance Hiatt sem stjórnaði bornum á vettvangi. Þriðji útlendingurinn sem kom að verkefninu var Doug Schnurrenberger frá Háskólanum í Minneapolis í Bandaríkjunum. Hann vann sem sjálfboðaliði við verkefnið, fyrst og fremst með eigin rannsóknarhagsmuni í huga. Samningur tókst milli stefnanda annars vegar og Áslaugar Geirsdóttur og Gifford H. Miller hins vegar um að stefnandi leigði stefnda pramma undir setlagaborinn og að stefnandi innti ákveðna vinnu af hendi við verkefnið sem verktaki. Skriflegur samningur var ekki gerður en stefnandi lagði fram drög að skriflegum leigusamningi sem aldrei var undirritaður eða frágenginn. Svo fór að verkið hófst án þess að gengið væri frá samningsmálum að fullu. Þetta rannsóknarverkefni var fjármagnað með styrkjum, einkum frá Rannís og Nationals Science Foundation í Bandaríkjunum svo og sjálfsaflafé þeirra einstaklinga sem að því stóðu. Unnið var að þessu verkefni í júní og júlí 2003. Stefnandi sendi stefnda fljótlega reikning með ósk um greiðslu upp í væntanlegan heildarkostnað. Stefndi greiddi tvo reikninga, annan þann 23. júní 2003 að fjárhæð 638.032 krónur og hinn þann 21. júlí 2003 að fjárhæð 3.884.400 krónur eða samtals 4.522.432 krónur. Hinn umdeildi lokareikningur er að fjárhæð 6.495.788 krónur og andmælti stefndi þeim reikningi. Stefndi segir að ef þessi reikningsgerð stefnanda fái staðist sé stefndi að greiða samtals 11.018.220 krónur fyrir leigu á pramma og vinnu að umræddu rannsóknarverkefni. Telur stefndi að slík fjárhæð fái ekki staðist að teknu tilliti til forsendna aðila, efni samnings þeirra og atvika máls. Sættir voru reyndar með aðilum og greiddi stefndi tvær greiðslur vegna hins umdeilda reiknings. Þann 17. mars 2004 greiddi stefndi 1.016.658 krónur og 12. mars 2004 2.272.455 krónur eða samtals 3.289.113 krónur. Hefur stefndi þá alls greitt stefnanda vegna verkefnisins 7.811.545 krónur. Varðandi síðastnefndu greiðsluna að fjárhæð 2.272.455 krónur telur stefnandi greiðsluna eingöngu hafa numið 2.187.220 krónur. Skýrist það af því að þessi greiðsla er frá Háskólanum í Colorado sem var að fjárhæð 31.000 USD. Taldi stefndi að samkomulag hefði tekist á sáttarfundi 23. janúar 2004 um að stefnandi myndi innleysa þessa greiðslu á meðalgengi þannig að aðilar bæri gengistap að jöfnu. Stefnandi vill hins vegar ekki kannast við þetta samkomulag. Stefndi telur sig hafa greitt meira en honum sé skylt og viðræður aðila um lausn málsins hafa ekki borið árangur. II. Kjartan Hauksson, framkvæmdastjóri stefnanda, skýrði svo frá fyrir dómi að hann og hans fyrirtæki hafi langa reynslu af borun á sjó, lagningu ljósleiðara í sjó og köfun. Áslaug Geirsdóttir hafi haft samband við hann og hafi verið ákveðið að hann útvegaði og leigði vísindafólkinu pramma og önnur tæki fyrir verkið. Hann hafi átt stóran pramma sem hafi verið hentugur til verkefnisins en í ljós hafi komið að Vegagerðin hafi ekki samþykkt flutning hans upp á hálendið. Hafi þá verið ákveðið að smíða nýjan pramma sem unnt væri að taka í sundur og setja saman á borstað. Prammanum sé raðað saman með mörgum flotholtum. Á honum sé spil og vökvaaflsstöð en ekki mótor til að knýja hann áfram. Nokkurn búnað hafi þurft að setja á prammann að ósk Chris Delahunty sem hafi fylgt bornum til Íslands og komið honum fyrir á prammanum. Af gögnum málsins sést að Áslaug Geirsdóttir var í tölvupóstsamskiptum við Kjartan og óskaði eftir kostnaðaráætlun frá honum. Kjartan svarði þeirri fyrirspurn ekki en sagði að þau hefðu rætt þessi mál í síma. Hann hafi sagt henni að hann treysti sér ekki til þess að gefa föst verð þegar hann eigi undir vinnuframlagi annarra en sinna starfsmanna. Hann geti til dæmis ekki borið ábyrgð á því ef borinn bilaði eða verk tefðist eða breyttist. Daginn áður en lagt hafi verið af stað hafi þessi mál verið rædd. Hafi Kjartan, Áslaug og Gifford Miller átt fund þar sem Kjartan kvaðst hafa lagt fyrir þau drög að leigusamningi þar sem segi meðal annars: „Daggjaldið 120.000,-- ISK miðast við vinnutímann á milli kl. 8:00 og 19:00. Daggjaldið miðast við leigu á borpramma ásamt léttabát. Notkun á borprammanum fyrir kl. 8:00 og eftir kl. 19:00 reiknast sem tímagjald 12.000,-- ISK á klukkustund. Ef vinnutími er skemmri en 10 tímar per dag reiknast samt fullt daggjald. Vinna umfram 10 tíma per dag reiknast sem tímagjald sem bætist þá við daggjaldið. Leigugjald reiknast á meðan pramminn er ekki í heimahöfn (Kópavogshöfn) en einnig á meðan pramminn er í höfn en bundinn við verkið vegna undirbúnings- og/eða frágangsvinnu. Vinnupramminn verði ekki notaður í önnur verk á leigutímanum. Þessi verð miðast við umfang og lengd verksins sé samkvæmt áður afhendri verkáætlun verkkaupa. Ath.: öll verð eru á vsk. Leigutaki en ekki stjórnandi ber fulla ábyrgð á borprammanum á meðan hann er utan hafnar Kópavogs. Leigutaki sér stjórnendum borprammans fyrir fæði og húsnæði og lögbundnum matar- og kaffihléum á meðan á verkinu stendur. Verkkaupi sér stjórnendum borprammans fyrir bifreið og eldsneyti á hana á meðan á verkinu stendur. Þessi bíll verði eingöngu notaður af stjórnendum borprammans á verktímanum.“ Kjartan sagði að Áslaug og Gifford Miller hafi samþykkt þennan leigusamning og engar athugasemdir komið fram af þeirra hálfu. Rætt hafi verið um tímakaup starfsmanna stefnanda og orðið samkomulag um að þeir fengju 2.500 krónur í kaup á tímann í dagvinnu og 3.500 krónur í eftirvinnu. Þessar fjárhæðir hafi hann ritað á samninginn. Kjartan sagði að til hafi staðið að hann færði tímagjaldið inn í samninginn í tölvu sinni og að því búnu myndu aðilar skrifa undir. Af því hafi þó ekki orðið, aðallega vegna þess að fyrirsvarsmenn stefnda hafi horfið til sinna starfa úti á landi en hann sjálfur verið mjög upptekinn við verk úti á Faxaflóa þetta sumar. Á þessum fundi hafi einnig verið samþykkt af hálfu stefnda að stefnandi fengi greidda tvo daga vegna þeirra breytinga sem stefnandi hafði gert á prammanum að ósk stefndi. Hafi þurft að smíða ýmislegt aukalega til þess að koma búnaði stefnda fyrir á prammanum og hafi það verið gert eftir fyrirmælum Chris Delahunty sem sett hafi borinn upp á prammann. Hins vegar standi smíði prammans að öðru leyti fyrir utan reikningsgerð stefnanda. Í leigusamningi segir að einn léttabátur fylgi prammanum. Kjartan sagði að það hafi átt að vera nægilegt til þess að setja ankeri út og til þess að færa prammann úr stað á vatni. Á fundi aðila daginn fyrir brottför hafi Áslaug og Gifford Miller óskað eftir öðrum bát fyrir vísindafólkið til þess að geta stundað dýptamælingar, flytja borkjarna í land og til annarra snúninga. Kjartan lýsti léttabátnum sem fylgdi prammanum sem 8-10 manna opnum báti með utanborðsmótor. Viðbótarbáturinn var af sömu gerð en nokkuð minni. Þá var bætt í verkið þriðja bátnum og var sá úr áli og stærstur þeirra þriggja. Þessa tvo báta leigði stefnandi hjá Köfunarþjónustu Árna Kópssonar ehf. og er sú leiga innifalin í reikningsgerð stefnanda. Kjartan réði þrjá starfsmenn að þessu verkefni, þá Sigurð Stefánsson, Hafstein og Fróða Jóhannsson. Sagði Kjartan að Sigurður hafi verið ráðinn sem prammastjóri en hinir tveir, sem báðir hafi verið um tvítugt, verið til aðstoðar við ýmis störf úti á vatni og í landi. Sigurður hafi átt að stjórna öllum búnaði á prammanum og leggja út ankeri í nánu samstarfi við borstjórann Vance Hiatt. Það óhapp hafi hent á Hestvatni að eitt anker hafi losnað sem leitt hafi til þess að pramminn hafi færst úr stað með þeim afleiðingum að borinn hafi brotnað. Sagði Kjartan að fjögur ankeri hafi verið á prammanum sem sett hafi verið niður til þess að gera hann stöðugri á meðan borun hafi staðið yfir. Ankerin séu sett skáhalt út til þess að ná sem mestum stöðuleika og síðan sé strekkt á reipinu. Í málsvörn stefnda komi fram að stefndi telji Sigurð bera ábyrgð á þessu óhappi. Það telur Kjartan hins vegar að fáist ekki staðist. Hið rétta sé að borstjórinn Vance Hiatt hafi strekkt alltof mikið á reipinu og við það hafi ankerið skotist upp úr leirbotninum. Togvinda prammans sé miklu öflugri en hald ankerisins í slíkum botni. Því geti þetta gerst ef of mikið sé strekkt á böndum. Það sé hlutverk borstjóra að meta hvenær hann telji prammann nógu stöðugan. Þegar þetta óhapp hafi gerst hafi hann farið upp að Hestvatni og átt fund með vísindafólkinu. Hafi verið ákveðið að þau myndu alfarið stjórna útsetningu ankera og hafi það verið meinalaust af hans hálfu. Þá hafi hann útvegað þyngri ankeri og lengri reipi. Sigurður Stefánsson sagði fyrir dómi að hann væri vélstjóri að mennt og hafi verið til sjós í sjö ár sem stýrimaður og vélstjóri. Þá hafi hann réttindi til köfunar. Hann hafi unnið með Kjartani að nokkrum verkefnum, meðal annars við boranir á Faxaflóa og við boranir í Sandgerðishöfn. Hans verkefni hafi verið að setja prammann saman við vötnin og taka hann í sundur fyrir flutning. Hann hafi séð um flutning prammans milli vatna og sett hann saman á borstað. Þá hafi hann stillt prammann af með ankerum í samráði við bormann. Hann sagðist ekki hafa tekið ákvarðanir um þessi efni á eigin spýtur heldur látið bormann ráða algjörlega ferðinni enda hann sérfræðingur á þessu sviði. Aldrei hafi risið ágreiningur milli þeirra og aldrei hafi bormaður eða aðrir af rannsóknaraðilum kvartað undan hans störfum. Vinnudagurinn hafi oft verið langur og oft hafi starfsmenn stefnanda þurft að vinna lengur en hinir. Hafi þá verið unnið við ýmiskonar undirbúning fyrir næsta dag og starfsmenn stefnanda þá orðið eftir á vettvangi en aðrir farið heim á gistiheimili. Nokkuð mál væri gert úr því í greinargerð stefnda að reipi hafi slitnað og það valdið töfum. Þetta sé ekki rétt þar sem reipi hafi aðeins slitnað tvisvar sinnum og þeim þá splæst saman. Þetta hafi aðeins valdið nokkurra klukkustunda töf og fljótlega hafi Kjartan útvegað ný og lengri reipi og eftir það hafi engin vandamál komið upp í þeim efnum. Við borun á Hvítárvatni hafi hann tekið þá ákvörðun í samráði við Kjartan að fá þriðja bátinn. Hafi hann séð að öðruvísi myndi verkið ekki ganga vegna þess að veður hafi verið vont og léttabátarnir tveir ekki ráðið við verkefnið. Þetta hafi verið stór álbátur og hafi hann meðal annars verið notaður í að ýta ísjökum úr skriðjöklinum frá prammanum. Það hafi verið hans mat að þetta hafi verið nauðsynlegt til þess að verkið hefði eðlilegan framgang. Af hálfu stefnanda gáfu Fróði Jóhannesson, starfsmaður stefnanda, og Árni Kópsson einnig skýrslu fyrir dómi. III. Eins og áður sagði gerði stefnandi stefnda tvo reikninga meðan á verkinu stóð, annan að fjárhæð 638.032 krónur sem stefndi greiddi 23. júní 2003 og hinn að fjárhæð 3.884.400 krónur sem stefndi greiddi 21. júlí 2003 eða samtals 4.522.432 krónur. Kemur fram á seinni reikningnum að hann sé vegna Hestvatns og Haukadalsvatns. Lokareikningur stefnanda er að fjárhæð 6.495.788 krónur. Sundurliðast hann svo að höfuðstóll sé 5.717.500 krónur, greitt hafi verið inn á hann 500.000 krónur og virðisaukaskattur sé 1.278.288 krónur, eða samtals 6.495.788 krónur. Í tíma- og tækjaskýrslu stefnanda er reikningurinn sundurliðaður nánar. Kemur þar fram nákvæm tímaskráning starfsmanna stefnanda, þeirra Sigurðar, Fróða og Hafsteins. Þessi tímaskráning er byggð á dagbókarfærslum Sigurðar á vettvangi en þar er gerð enn frekari grein fyrir við hvað var unnið á hverjum degi, hvenær verk hófst að morgni og hvenær því lauk að kvöldi. Í þessari tímaskýrslu er jafnframt sundurliðun á vinnu Kjartans við verkefnið og gerði hann nánari grein fyrir vinnu sinni í skýrslu sinni fyrir dómi og með framlagðri vinnuskýrslu. Samtals nema umkrafðir dagvinnutímar 217 stundum á 2.500 krónur pr. klukkustund eða 542.500 krónur. Yfirvinnustundir eru 498 á 3.500 krónur klukkustundin eða 1.743.000 krónur. Samtals nemur krafa stefnanda því 2.285.500 krónur vegna vinnu starfsmanna stefnanda. Tækjaskýrsla stefnanda sundurliðast þannig: Prammi...................... 4.5 dagar x 120.000....................... 540.000 kr. Prammi........................29 tímar x 12.000............................348.000 kr. Prammi........................7.5 dagar x 120.000........................900.000 kr. Prammi........................11 tímar x 12.000............................132.000 kr. Lyftari..........................6 dagar x 25.000.............................150.000 kr. Rafsuða.......................28.5 dagar x 9.000...........................256.500 kr. Akstur.........................14 einingar x 2.500........................... 35.000 kr. Efni...................................................................................... 25.000 kr. Vesti.................................................................................... 25.000 kr. Bátaleiga og þjónusta.........................................................1.020.500 kr. Samtals 3.432.000 kr. Vinnuliður stefnukrafna nemur því 2.285.500 krónum og tækjaliður 3.432.000 krónum eða samtals 5.717.500 krónum sem er höfuðstóll reiknings stefnanda án virðisaukaskatts. Í tímaskýrslu stefnanda er sundurliðuð leiga á pramma samkvæmt þeim samningi aðila sem stefnandi heldur fram að komist hafi á. Þannig eru tíundaðar þær aukaklukkustundir sem pramminn var notaður umfram það sem getið er um í samningi og byggist sú skráning á dagbók Sigurðar Stefánssonar. Á sama hátt eru sundurliðaðir tímar sem fóru í rafsuðu, notkun lyftara og akstur. Í reikningi Köfunarþjónustu Árna Kópssonar ehf. kemur fram að léttabátur hafi verið leigður í 20 daga á 15.000 krónur á dag eða 300.000 krónur. Álbáturinn hafi verið leigður í 18 daga á 20.000 krónur á dag eða samtals 360.000 krónur. Þá er jafnframt getið um viðgerðarþjónustu í reikningnum að fjárhæð 360.500 krónur. Í fylgiskjali kemur fram og jafnframt í dómskýrslu Árna Kópssonar að þrisvar sinnum hafi þurft að fara á vettvang og skipta um mótor og skrúfu á bátunum. IV. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi eigi enga fjárkröfur á hendur honum. Öllum málsástæðum og staðhæfingum stefnanda er mótmælt sem ósönnuðum. Dagvinnu- og yfirvinnustundafjölda starfsmanna stefnanda og notkunartíma pramma og annarra tækja og sundurliðun þeirra er mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Hinum umstefndi reikningi er mótmælt sem röngum og tilhæfulausum og alltof háum og ósamrýmanlegum efni, leigu- og verksamnings aðila og þeim forsendum sem eðlilegt og sanngjarnt sé að leggja til grundvallar uppgjöri í viðskiptum aðila. Þá beri að líta til þess að forsvarsmaður stefnanda, Kjartan Hauksson, hafi atvinnu af prammaleigu og tengdri vinnu og beri að líta til þess við túlkun á leigu- og verksamningi aðila. Ekki sé ágreiningur um að daggjald skyldi vera 120.000 krónur fyrir leigu á prammanum og að notkunartími hans á daggjaldi skyldi vera 11 klukkustundir innan hvers sólarhrings. Ágreiningur sé hins vegar um hvort þessar 11 klukkustundir skyldu vera einhverjar sérstakar stundir hvers sólarhrings eða ekki. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að samið hafi verið um að þetta skyldi vera einhverjar sérstakar stundir. Sanngjarnt og eðlilegt sé að daggjald fyrir prammann sé ekki bundið tilteknum tíma dags. Samkvæmt vinnuskýrslum Vance Hiatt og Doug Schnurrenberger hafi pramminn ekki verið notaður lengur en þar komi fram. Samkvæmt samningi aðila hafi léttabátur átt að fylgja prammanum. Stefndi byggir á því að skilja beri þetta ákvæði samningsins svo að einn léttabátur hafi átt að duga til að draga prammann. Hafi það verið í samræmi við fullyrðingar forsvarsmanns stefnanda. Þær fullyrðingar hafi hins vegar ekki staðist. Þess vegna sé greiðsluskyldu vegna kostnaðar við bátaleigu mótmælt. Þá hafi komið í ljós að ekki hafi reynst öruggt að leggja út ankeri með eingöngu einum báti. Pramminn hafi því ekki talist vera verkhæfur með einum báti og því ekki í samningsbundnu ástandi. Þetta hafi forsvarsmaður stefnanda átt að vita enda verkefnið kynnt fyrir honum ítarlega. Stefndi hafi hins vegar fallist á að honum beri að greiða fyrir leigu á léttabáti sem leigður hafi verið aukalega í tíu daga á Hvítárvatni. Miklar bilanir hafi komið fram á bátum og bátamótorum. Allur kostnaður vegna léttabáts sem fylgt hafi prammanum eigi að falla undir leigugjald á prammanum. Mótmælt er greiðsluskyldu vegna viðgerðarkostnaðar og þjónustu fyrir bátana. Pramminn hafi verið leigður með stjórnanda samkvæmt samningi aðila. Ágreiningur sé um hvaða tímagjald beri að leggja til grundvallar vegna vinnu stjórnandans og aðstoðarmanna hans. Stefndi hafi samþykkt tímagjald að fjárhæð 2.500 krónur fyrir dagvinnu og 3.500 krónur fyrir yfirvinnu en forsenda þess hafi verið að það væru sérfræðingar sem ynnu á prammanum. Á daginn hafi hins vegar komið að stjórnandi prammans og aðstoðarmenn hans hafi ekki haft reynslu, þekkingu eða menntun til að stjórna prammanum. Þá hafi þeir ekki haft þekkingu til að stjórna ankerismálum við þær aðstæður sem fyrir hendi voru. Reynsluleysi starfsmanna stefnanda hafi haft dýrkeypt mistök í för með sér og ollið töfum á verkinu. Sigurður Stefánsson hafi ekki haft þekkingu til að setja út ankeri við þær aðstæður sem hafi verið á Hestvatni í júní 2003. Hann hafi ekki lagt ankerin út nógu langt miðað við dýpi vatnsins til þess að halda prammanum stöðugum með þeim afleiðingum að eitt ankeri hafi losnað og borinn brotnað. Tjónið vegna borsins hafi fengist bæst úr bandarískum vísindasjóði en tafir hafi hins vegar orðið á verkinu. Þessar tafir hafi leitt til þess að stefndi hafi þurft að hætta við að bora í fjórða vatnið sem hafi verið Vatnsdalsvatn á Barðaströnd. Greiðsluskyldu fyrir dagvinnu- og yfirvinnustundir starfsmanna stefnanda er mótmælt. Þær séu miklu fleiri en borstjórans sem þó hafi unnið lengstan vinnudag. Fara beri eftir vinnuskýrslum Vance Hiatt og Doug Schnurrenberger í þessu sambandi. Byggt er á því að vinnustundir starfsmanna stefnanda hafi ekki verið fleiri en þar komi fram. Alfarið sé hafnað greiðsluskyldu vegna umkrafinna vinnustunda Kjartans Haukssonar, forsvarsmanns stefnanda. Kjartan hafi ekkert unnið við verkefnið öfugt við það sem hann hafi í upphafi staðhæft. Einu skiptin sem hann hafi komið á staðinn hafi verið þegar tæki á hans vegum hafi bilað eða handvömm og vankunnátta annarra starfsmanna hans hafi leitt til þess að eitthvað hafi farið úrskeiðis varðandi verkefnið. Með sömu málsástæðum og rökum sé mótmælt greiðsluskyldu vegna aksturs Kjartans. Stefndi mótmælir því að honum beri að greiða leigugjald fyrir prammann á undirbúningstíma. Stefndi hafi staðið í þeirri trú að verið væri að leigja prammann tilbúinn til verkefnisins. Leigutökum hafi ekki verið gerð grein fyrir því að greiða þyrfti fyrir undirbúning prammans og fyrir breytingar sem þyrfti að gera á honum. Í þessu sambandi bendir stefndi á að Kjartan hafi samið drög að leigusamningi og hvergi í þeim samningi sé minnst á slíkan kostnað. Með sömu málsástæðum og rökum mótmælir stefndi greiðsluskyldu vegna vinnu og viðhalds á tækjum og tólum, svo sem ankerum og fleiru. Samkvæmt samningi aðila hafi pramminn átt að vera tilbúinn til verksins og tól og tæki innifalin í leigugjaldi. Reipi hafi ekki reynst nógu löng og ekki verið nógu sterk svo þau hafi slitnað. Hnútar sem hafi myndast við splæsingar hafi stoppað á vindum og orsakað vandamál við stillingar á ankerum. Viðhald og viðgerðir, þar með talin rafsuða, á þessum tækjum séu á ábyrgð stefnanda. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta í dómkröfum stefnanda. Ekki hafi verið fyrirfram samið um gjalddaga í viðskiptum aðila og þótt aðilar hafi átt í viðræðum um hvað gæti talist rétt og sanngjörn fjárhæð reikningsins, þá hafi stefnandi aldrei gert kröfu um greiðslu hans. Það hafi hann fyrst gert með símskeyti lögmanns stefnanda sem stefndi hafi móttekið 20. nóvember 2003. Því sé ekki heimilt að krefjast dráttarvaxta fyrr en að liðnum mánuði frá þeim tíma. Til vara byggir stefndi á því að ekki sé heimilt að dæma dráttarvexti fyrr en 30. nóvember 2003 þar sem hinn umdeildi reikningur hafi ekki borist stefnda fyrr en 30. október sama ár. V. Símaskýrslur voru teknar af vitnunum Áslaugu Geirsdóttur, Gifford H. Miller, Vance Hiatt og Doug Schnurrenberger sem öll búa í Bandaríkjunum. Í máli þeirra kom meðal annars fram að Kjartan hafi samið drög að leigusamningi og borið undir Áslaugu sem hafi verið verkefnisstjóri og Gifford H. Miller sem hafi verið aðstoðarverkefnisstjóri. Þetta hafi verið daginn áður en lagt hafi verið af stað upp að Hestvatni sem hafi verið fyrsta verkefni þeirra. Þau hafi gert athugasemdir á þessum fundi við ákvæði samningsins um að tímagjald fyrir prammann skyldi reiknast fyrir klukkan 8:00 og eftir klukkan 19:00. Þau hafi hins vegar ekki gert athugasemdir við fjárhæð daggjalds eða fjárhæð tímagjalds vegna leigu prammans. Þau hafi óskað eftir að gera þá breytingu á samningnum að daggjald prammans væri miðað við 11 stundir á dag og það skipti ekki máli hvenær sólarhringsins sú notkun væri. Þá hafi þau heldur ekki gert athugasemdir við tímakaup starfsmanna stefnanda enda hafi Kjartan kynnt starfsmenn sína sem sérfræðinga á þessu sviði. Annað hafi hins vegar komið á daginn. Á þessum fundi hafi einnig fyrst komið í ljós að Kjartan hafi ekki ætlað að stjórna prammanum sjálfur eins og þau höfðu gert ráð fyrir. Í framburði Kjartans kom fram um þetta atriði að aldrei hafi staðið til að hann sjálfur yrði í þessu verkefni. Í framburði fjórmenningana kom jafnframt fram að þau töldu það hafa verið í verkahring Sigurðar Stefánssonar að stjórna prammanum og setja út ankeri svo pramminn yrði nógu stöðugur. Auk þess hafi Kjartan lagt á það áherslu að Sigurður stjórnaði ankerismálum. Ágreiningur hafi komið upp um borð um verklag og hafi Sigurður þá tekið af skarið og sagt að hann réði. Í ljós hafi komið að reipin í ankerunum hafi verið of stutt og því ekki unnt að setja þau út á ská eins og nauðsynlegt hafi verið. Gripið hafi verið til þess ráðs að splæsa reipum saman en þá hafi þau fests þegar verið var að vinda upp í gegnum blakkirnar. Þegar borinn hafi brotnað á Hestvatni hafi verið gott veður og lítilsháttar gola. Kjartan hafi verið kallaður á fund og málin rædd. Hann hafi samþykkt að vísindafólkið tæki alfarið yfir stjórn á ankerum og því verki að skorða prammann af fyrir borun. Rætt hafi verið um léttabáta á fundinum áður en lagt hafi verið af stað úr bænum. Gifford hafi spurt Kjartan hvort að hann gæti útvegað einn léttabát til viðbótar og Kjartan samþykkt það. Síðar hafi komið í ljós að þessir tveir bátar hafi ekki dugað til þess að færa prammann úr stað og hafi stefnandi þá komið með þriðja bátinn. Sá bátur hafi verið notaður í tíu daga á Hvítárvatni. Þau hafi talið að þessi bátur væri innifalinn í samningi aðila því ekki hafi verið unnt að bora nema koma prammanum á borstað. Bátarnir hafi aðeins bilað í meðförum Sigurðar enda hafi hann ekki farið mjúkum höndum um þá. Auk þess hafi starfsfólk stefndasvo til eingöngu notað minnsta bátinn og mótor hans hafi aldrei bilað. Vitnin töldu að fjögurra daga seinkun hafi orðið á verkinu í heild sinni þegar allar tafir væru teknar saman, þ.e. óhappið með borinn, vandamál með reipi og fl. Auk ofangreindra komu fyrir dóminn af hálfu stefnda Þorsteinn Jónsson og Sigurður Guðnason, starfsmenn stefnda. VI. Sumarið 2003 réðist Áslaug Geirsdóttir prófessor á vegum stefnda og í samvinnu við dr. Gifford H. Miller við Háskólann í Colorado í Bandaríkjunum í verkefni sem fólst í því að rannsaka þróun veðurfars á Íslandi með kjarnatöku úr setlögum þriggja stöðuvatna á Íslandi. Borbúnaður var leigður af bandarísku fyrirtæki og komu tveir menn með bornum til landsins, annar til þess að setja borinn upp á pramma en hinn, Vance Hiatt, til þess að stjórna bornum á vettvangi. Þriðji útlendingurinn, Doug Schnurrenberger, tók þátt í verkefninu og hefur borið vitni í málinu. Fram hefur komið að stefnandi hefur langa reynslu af borun á pramma úti á sjó. Að sögn Áslaugar hefur ekki áður verið borað á vötnum á Íslandi með þessum hætti. Áslaug leitaði til Kjartans Haukssonar, forsvarsmanns stefnanda, og með þeim tókst samkomulag um að stefnandi útvegaði pramma í verkefnið og mannskap til þess að stjórna prammanum og sjá um rekstur hans, þ.á m. að taka hann í sundur fyrir flutning milli vatna og setja hann saman á ný. Af framlögðum gögnum má sjá að samskipti aðila fóru að nokkru leyti fram með tölvupósti og hófust þau samskipti í febrúar 2003. Ljóst var þá orðið að smíða þyrfti sérstakan pramma fyrir verkefnið og í tölvupósti aðila skiptust þau á tæknilegum upplýsingum um smíði prammans og hvernig koma ætti bornum og öðrum búnaði fyrir á prammanum. Strax í upphafi bað Áslaug Kjartan um kostnaðaráætlun og ítrekaði þá beiðni síðar. Þeirri beiðni var ekki svarað af hálfu Kjartans en fyrir dómi sagði hann að þau hafi rætt kostnað símleiðis og hann tjáð henni að hann gæti ekki gert kostnaðaráætlun vegna svona verkefnis sem væri einskonar tilraunarverkefni með mörgum óvissuþáttum. Pramminn var smíðaður á vegum stefnanda og stendur sá kostnaður fyrir utan reikningsgerð stefnanda enda pramminn í eigu hans. Borinn og annar búnaður kom til landsins 12. júní 2003 og hófst þá vinna við að koma honum fyrir á prammanum. Þeirri vinnu lauk 16. júní og þann 17. júní var haldið af stað að Hestvatni. Aðilar eru sammála um að daginn fyrir brottför hafi Kjartan, Áslaug og Gifford átt fund saman. Tilefni fundarins var að ganga frá samningi um störf stefnanda en Kjartan var þá búinn að gera drög að leigusamningi. Segir Kjartan að þau Áslaug og Gifford hafi samþykkt drögin í einu og öllu og ákveðið hafi verið að Kjartan færði inn í samninginn laun starfsmanna fyrir dagvinnu og eftirvinnu og að því búnu myndu aðilar skrifa undir samninginn. Af því varð hins vegar ekki. Áslaug segir aftur á móti að þau Gifford hafi gert eina athugasemd við samningsdrögin, þ.e. það ákvæði að leigutími prammans væri bundinn við ákveðinn tíma á dag, frá klukkan 8:00 til klukkan 19:00. Hafi þau viljað miða daggjaldið við ellefu stundir á dag án þess að sérstakur tími væri tiltekinn. Að öðru leyti hafi þau samþykkt samninginn, þ.m.t. laun starfsmanna stefnanda að fjárhæð 2.500 krónur á klukkustund fyrir dagvinnu og 3.500 krónur á klukkustund fyrir eftirvinnu. Þegar þau hafi samþykkt þessar fjárhæðir hafi þau staðið í þeirri trú að Kjartan myndi sjálfur stjórna prammanum og að aðrir starfsmenn stefnanda væru einnig sérfræðingar. Kjartan segir aftur á móti að það hafi aldrei staðið til að hann sjálfur stjórnaði prammanum en hann hafi hins vegar fengið sérfræðing til þess. Eins og sjá má af framansögðu lögðu forsvarsmenn stefnda af stað í þetta verkefni án þess að ganga frá skriflegum samningi við stefnanda. Flest öll þau atriði sem nú er deilt um og sem stefndi teflir fram í vörn sinni hefði mátt ganga frá í samningi áður en verkið hófst. Þá virðist stefndi ekki hafa fylgst með tímaskráningu stefnanda, hvorki fyrir dagvinnu eða eftirvinnu né vegna rafsuðu, en algengt er að verkkaupi skrifi upp á og samþykki slíka skráningu í lok hvers dags, sérstaklega þegar verktaki og verkkaupi vinna samhliða að verki. Stefndi lét allt framangreint undir höfuð leggjast og hefur það vissulega áhrif á sönnunarstöðu í málinu. Verður því að fylgja þeirri meginreglu laga og dómaframkvæmd að telja reikning stefnanda réttan nema stefndi sýni fram á með mati eða öðrum sannarlegum hætti að reikningur stefnanda sé bersýnilega of hár og ósanngjarn. Sönnunarbyrðin um ranga reikningsgerð stefnanda hvílir því á stefnda. Verður nú málsástæðum stefnda gerð skil í þeirri röð sem þær koma fram í greinargerð stefnda. 1. Stefndi mótmælir ekki daggjaldi fyrir leigu á prammanum að fjárhæð 120.000 krónur en telur sanngjarnt og eðlilegt að daggjaldið miðist við 11 stundir á sólarhring og þá skipti ekki máli hvenær sólarhringsins pramminn sé í notkun. Stefndi þykir eiga sönnunarbyrðina fyrir því að svona hafi verið samið. Sú sönnun hefur ekki tekist og verður því að miða við ákvæði leigusamningsins enda þykir skilningur stefnanda á þessu atriði eðlilegur og sanngjarn, þ.e. að daggjald miðist við ákveðinn tíma á dag. Reikningsgerð stefnanda vegna prammans byggist á dagbókarfærslu Sigurðar Stefánssonar sem stjórnaði prammanum. Þessi dagbókarfærsla er ítarleg og hefur henni ekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Ber því að taka þessa tímaskráningu stefnanda til greina. 2. Deilt er um þá léttabáta sem notaðir voru við verkefnið en alls komu þrír bátar að verkinu þegar mest var. Í samningi aðila segir að daggjald prammans miðist við leigu borpramma ásamt léttabáti. Byggir stefndi á því að skilja verði þetta ákvæði samningsins þannig að léttabáturinn sem fylgdi hafi átt að duga til að draga prammann. Það hafi verið í samræmi við fullyrðingar forsvarsmanns stefnanda. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu vegna leigu á hinum bátunum tveimur. Pramminn hafi ekki verið verkhæfur með einvörðungu einum báti og því ekki í samningsbundnu ástandi. Fram hefur komið í málinu að Áslaug og Gifford óskuðu eftir aukabáti fyrir starfsfólk stefnda á áðurnefndum fundi aðila. Kjartan samþykkti að útvega slíkan bát en leigugjald var ekki rætt. Kjartan útvegaði bát frá Köfunarþjónustu Árna Kópssonar ehf. sem gerði reikning vegna þessara viðskipta að fjárhæð 300.000 krónur. Kjartan greiddi þennan reikning og gerir nú kröfu um greiðslu hans í þessu máli. Samkvæmt framansögðu kom fram við aðalmeðferð að þessi bátur var fenginn að beiðni Áslaugar og Giffords og ber stefnda því að greiða fyrir notkun hans og þar sem stefndi hefur ekki sýnt fram á að þessi krafa sé ósanngjörn verður hún tekin til greina. Þá liggur fyrir að Kjartan útvegaði þriðja bátinn, sem var þeirra stærstur og öflugastur, og gaf þá skýringu að öðruvísi hefði verkið ekki gengið. Prammastjórinn Sigurður Stefánsson hafi metið það svo að þetta væri nauðsynlegt til þess að verkið hefði eðlilegan framgang. Sagði Kjartan að sér hafi dugað einn bátur í borunarverkefni á sjó en í ljós hafi komið að aðstæður hefðu verið erfiðari við þetta verkefni og nauðsyn á þriðja bátnum. Hafi þurft fleiri báta til að setja út ankeri en einnig til þess að ýta ísjökum frá prammanum á Hvítárvatni. Ekki er unnt að túlka leigusamning aðila þannig að einn léttabátur hafi átt að vera nægilegur til þess að sinna verkefninu. Fram hefur komið að ekki hafiði áður verið unnið með þessum hætti á íslenskum vötnum. Gegn mótmælum forsvarsmanns stefnanda þykir ósönnuð sú staðhæfing stefnda að forsvarsmaður stefnanda hafi lofað að einn bátur myndi duga. Þá verður einnig að líta til þess að stefndi gerði ekki athugasemd við það þó þriðji báturinn bættist við. Stefndi hafði og not af bátnum við rannsóknarverkefnið. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að fjárhæð reikningsins sé ósanngjörn og verður reikningurinn því tekinn til greina. 3. Fram hefur komið að vélar bátanna biluðu nokkrum sinnum og leigusali þurft að gera við vélarnar og skrúfur. Litið verður svo á að sú þjónusta eigi að vera innifalin í leigu nema öðruvísi sé samið um. Auk þess þykir nægilega fram komið að það voru starfsmenn stefnanda sem stjórnuðu umræddum bátum sem biluðu. Þessi krafa stefnanda að fjárhæð 360.500 krónur verður því ekki tekin til greina. 4. Stefndi telur umkrafið tímagjald of hátt. Stefndi viðurkennir þó að hafa samið um 2.500 krónur fyrir dagvinnu og 3.500 krónur fyrir eftirvinnu en það tímagjald hafi verið miðað við að stefnandi legði til sérfræðinga til verksins. Þessi fullyrðing stefnda telst ósönnuð og fyrir liggur einnig að Sigurður Stefánsson, sem stjórnaði prammanum, er sérfræðingur í þeim skilningi að hann er vélstjóri að mennt og með reynslu af borun á sjó. Stefndi hefur að öðru leyti ekki sýnt fram á að umkrafið tímagjald sé ósanngjarnt fyrir útselda vinnu. 5. Ósönnuð þykir sú fullyrðing stefnda að það hafi verið Sigurði Stefánssyni að kenna að ankeri losnaði með þeim afleiðingum að borinn brotnaði. Þykir nægilega komið fram í málinu að um óhapp var að ræða enda hefur stefndi ekki sýnt fram á í hverju vankunnátta Sigurðar hafi átt að vera fólgin. Gagnkrafa stefnda vegna tafa á verkinu vegna þessa verður því ekki tekin til greina. 6. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu fyrir dagvinnu og yfirvinnustundir starfsmanna stefnanda og vill miða við vinnuskýrslur Vance Hiatt og Doug Schnurrenberger. Þær vinnuskýrslur fjalla hins vegar ekki um störf starfsmanna stefnanda heldur svo til eingöngu um rannsóknarverkefnið og sérstaklega hvernig gekk að bora. Tímaskráning stefnanda byggist aftur á móti á dagbók Sigurðar Stefánssonar þar sem skráð er hvenær dags starfsmenn stefnanda hófu störf og hvenær þeir hættu að kvöldi. Þá er einnig skráð við hvað þeir unnu. Þessi tímaskráning verður lögð til grundvallar enda hefur stefndi ekki hnekkt henni. Stefndi mótmælir einnig greiðsluskyldu vegna dag- og yfirvinnustunda Kjartans Haukssonar. Kjartan hefur gert grein fyrir tímaskrift sinni á framlögðum vinnuskýrslum og í skýrslu sinni fyrir dómi. Þessi krafa verður því tekin til greina. 7. Stefndi mótmælir tíma,- tækja- og vinnuskýrslum stefnanda sem röngum. Það er álit dómsins að stefnandi hafi gert nægilega grein fyrir þessum atriðum undir rekstri málsins og í skýrslum við aðalmeðferð. 8. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu vegna vinnu stefnanda við undirbúning prammans undir verkefnið. Stefndi segist hafa staðið í þeirri trú að hann væri að leigja pramma sem væri tilbúinn undir verkefnið. Umrædd verk voru breytingar á prammanum að ósk stefndi og verður krafa vegna þessara vinnu tekin til greina. Stefndi mótmælir greiðsluskyldu vegna vinnu og viðhalds á tækjum tengdum prammanum. Í samningi aðila er ekki kveðið á um hvernig með þetta atriði skyldi fara. Þykir því rétt að skýra samninginn þannig að öll þjónusta stefnanda við stefndi, sem beinlínis er ekki kveðið á um í samningi aðila, standi fyrir utan samninginn. Krafa stefnanda varðandi þessi atriði verður því tekin til greina. Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnanda teknar til greina að öðru leyti en því að krafa hans vegna viðgerðar á hinum leigðu bátum að fjárhæð samtals 360.500 krónur verður ekki tekin til greina. Stefndi verður því dæmd til þess að greiða stefnanda 6.135.288 krónur (6.495.788 - 360.500) með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. desember 2003 til greiðsludags, en stefnandi skoraði fyrst á stefnda að greiða skuldina með skeyti 20. nóvember 2003. Til frádráttar dæmdum fjárhæðum koma greiðslur að fjárhæð 2.187.220 krónur sem greidd var 12. mars 2004 og 1.016.658 krónur sem greidd var 17. mars 2004 og Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, greiði stefnanda, Sjóverki ehf., 6.135.288 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. desember 2003 til greiðsludags og 650.000 krónur í málskostnað, allt að frádregnum 2.187.220 krónum sem greiddar voru 12. mars 2004 og 1.016.658 krónum sem greiddar voru 17. mars 2004.
|
Mál nr. 818/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 20. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. janúar2018 klukkan 15. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður fallist á að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 til áframhaldandi gæsluvarðhalds varnaraðila um þann tíma, sem þar erákveðinn. Úrskurðurinn verður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur miðvikudaginn 20. desember 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. […] verði gert að sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. janúar 2018, kl. 15:00.Í greinargerð sækjanda kemur fram að kærði hafi verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald allt tilmiðvikudagsins 20. desember 2017 kl. 16.00 með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkurí máli nr. R-423/2017 sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr.732/2017. Áður hafði hann veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í málinr. R-372/2017 og R 334/2017 semstaðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 630/2017. Ákæra hafi verið gefin út á hendur X af lögreglustjóranumá höfuðborgarsvæðinu dagsett 25. október 2017 þar sem ákært hafi verið fyrireftirfarandi brot: Umferðarlagabrot, með því að hafa laugardaginn 1. júlí ekið bifreiðinni […] um Bústaðaveg án þess að hafa öðlast ökuréttindi. Mál nr.007-2017-[…]Vopnalagabrot og hótanir, með því að hafa miðvikudaginn 4. júlí á Heiðarvegi í Heiðmörk í Reykjavík haft í vörslum sínum ásamt A, kt. […], byssu af gerðinni Remington 870 borið hana á almanna færi og skotið af byssunni nokkrum skotum án þess að hafa fengið til þess skotvopnaleyfi og ákærði X hótað B, kt. […], og C, kt. […], með því að miða byssunni á þau og hótað C að skjóta hann, sem var til þess fallið að vekja upp hjá þeim ótta um líf sitt, heilbrigði og velferð. Mál nr. 007-2017-[…]fíkniefnalagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 8. ágúst í bifreiðinni […] sem lögregla hafði afskipti af á Sæbraut í Reykjavík, haft í vörslum sínum 6,55 g af amfetamín sem lögregla fann við leit. Mál nr. 007-2017-[...]Vopnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 6. september á bifreiðastæði við […], haft í vörslum sínum hníf, sem lögregla fann við leit og lagt var hald á. Mál nr.007-2017-[…]Hótun, með því að hafa þriðjudaginn 26. september 2017 að […] í Reykjavík otað hníf að systur sinni, D, kt. […] sem var til þess fallið að vekja upp hjá henni ótta um líf sitt, heilbrigði og velferð.Mál nr. 007-2017-[…]Önnur ákæra hafi verið gefin út á hendur X þann 29. nóvemberaf lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þar sem að ákært hafi verið fyrireftirtalin brot: Fyrir fjárkúgun með því að hafa í félagi við Y og Z, þann 31.maí 2017, farið að heimili E, [...] í Reykjavík, X vopnaður byssu og Z vopnaðurkylfu, og krafist þess að E greiddi þeimkr. 150.000 og hótað honum líkamlegu ofbeldi yrði hann ekki við kröfum þeirra.Í kjölfarið lagði brotaþoli kr. 150.000 inn á bankareikning ákærða Y. Hafiháttsemin verið til þess fallin að vekja hjá E ótta um líf sitt, heilbrigði ogvelferð.Mál nr. 007-2017-[...]Telst þetta varða við 251. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940.Fyrir hótun með því að hafa, í maí 2017, sent F skilaboð sem ífólust hótanir sem voru til þess fallnar að vekja hjá E ótta um líf, heilbrigðieða velferð sína, en í skilaboðunum stóð: „Canu get in touch with E for me and tell him im coming to his home and im going tobrake his legs“.Mál nr. 007-2017-[...]Telst þetta varða við 233. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940Málin hafi verið sameinuð og þingfest undir málsnúmerinu S609/2017. Þá sé á dagskrá aðalmeðferð vegna málanna þriðjudaginn 9. janúar 2018.Tekið er fram að X hafi sætt nálgunarbanni vegna ofangreindramála nr. 007-2017-[…] og 007-2017-[…] gagnvart E og móður hans, G, frá 5. júlísl. til 5. desember sl. samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-[…]/2017Ákærði hafimeð dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli S-[...]/2015 verið sakfelldur fyrirmeðal annars tilraun til manndráps, með því að hafa stungið mann fimm sinnummeð hnífi með 21,3 cm blaði og sérstaklega hættulega líkamsárás þegar hann vartalinn af ráðnum hug hafa stungið annan mann í kviðinn. Hafi honum verið gert að sæta fangelsi í fimm ár enrefsingu hans hafi verið frestað og skyldi hún falla niður að liðnum fimm árumhéldi hann hvort tveggja almennt og sérstakt skilorð. Með hinu sérstakaskilorði hafi verið ákveðið að dómfelldi sætti á skilorðstímanum umsjábarnaverndar til fullnaðs 18 ára aldurs en eftir það umsjónFangelsismálastofnunar. Skyldi dómfelldi á skilorðstímanum hlíta fyrirmælumumsjónaraðila um dvalarstaði, sálfræði,- og geðlæknismeðferð, menntun, vinnu, umgengnivið aðra menn og notkun tómstunda. Jafnframt skyldi hann hvorki neyta áfengis,deyfilyfja né fíkniefna af neinu tagi á skilorðstímanum. Með hliðsjón af þeim málun sem X hafi nú verið ákærðurfyrir og að teknu tilliti til skilorðsrofa X sé að mati lögreglu vafalaust aðkærði muni hljóta óskilorðsbundna refsingu fái hann dóm fyrir þau brot sem núséu til rannsóknar, enda hafi hann rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honumhafi verið sett í skilorðsbundnum dómi í skilningi c. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála. Þá sé það mat lögreglu að líkur séu til þessað hann muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna, enda ímikilli neyslu fíkniefna, nauðsynlegt sé því að kærði sæti gæsluvarðhaldi ámeðan mál hans sæta dómsmeðferð.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna c. liðar1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga. NiðurstaðaNú eru til meðferðar fyrir dómi brotákærða sem varðað geta fangelsisrefsingu, m.a. í ljósi þess að hann hafi rofiðskilorð samkvæmt öðrum dómi. Eru mál þessi rakin hér að framan. Ákærði er undirrökstuddum grun um að hafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið, svo sem rakið er hér að framan og rannsóknargögn bera með sér. Fallastverður á með sóknaraðila að líklegt sé að ákærði haldi áfram brotastarfsemisinni fari hann frjáls ferða sinna, og jafnvel að öðru fólki geti stafað ógn afákærða. Með hliðsjón af rannsóknargögnum verður einnig að telja að fyrir liggi rökstuddurgrunur um að ákærði hafi rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum voru settí dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-[...]/2015 frá [...]. apríl 2015.Með þeim dómi var ákærði sakfelldur fyrir m.a. tilraun til manndráps með því aðhafa stungið annan mann fimm sinnum með hnífi með 21,3 cm blaði og sérstaklegahættulega líkamsárás þegar hann var talinn, af ráðnum hug, hafa stungið annanmann í kviðinn. Ákærði var dæmdur til fimm ára fangelsisvistar en vegna einkumungs aldurs var sú refsing skilorðsbundin til fimm ára. Fallist er því á með sóknaraðila aðskilyrði 1. mgr., sbr. og c- liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008, um meðferðsakamála, séu uppfyllt. Ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmritíma en krafist er. Krafa sóknaraðila um gæsluvarðahald er því tekin til greinaeins og nánar greinir í úrskurðarorði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómarikveður upp þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, kt. […], skal sæta áframhaldandigæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. janúar 2018, kl. 15:00.
|
Mál nr. 400/2012
|
Sjómaður Laun Veikindaforföll Fordæmi
|
H starfaði á frystitogara HB hf. Í skriflegum ráðningarsamningi aðila sagði að á togaranum gilti fast róðrakerfi þannig að skipverjar færu tvær veiðiferðir og ættu frí þá þriðju nema samkomulag yrði um annað og væri þetta hluti af ráðningarkjörum skipverja. H slasaðist við vinnu sína um borð, í síðari veiðiferðinni af tveimur, og var óvinnufær frá 8. júní til 1. júlí 2010 en fór í næstu veiðiferð skipsins sem hófst 9. júlí 2010. Í málinu krafði hann HB hf. um greiðslu veikindalauna á grundvelli 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 vegna veiðiferðar sem hófst 8. júní 2010 og lauk 8. júlí sama ár. HB hf. hafnaði kröfunni og vísaði til þess að H hefði átt að vera í fríi þegar umrædd ferð var farin. Taldi Hæstiréttur að skýra bæri umrætt ákvæði laga nr. 35/1985 á sama veg og gert hafði verið í dómum réttarins í málum nr. 138/1984, 207/2005 og 387/2010 á þann veg að skipverji sem forfallaðist við vinnu sína héldi launum þótt hann hefði átt að fara í launalaust frí á veikindatímabilinu. Var engu talið breyta þótt samið hafi verið um áðurgreint vinnufyrirkomulag í ráðningarsamningi H og HB hf. Féllst Hæstiréttur því á kröfu H um greiðslu veikindalauna á tímabilinu frá 8. júní til 1. júlí 2010.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 2012. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 1.288.950 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2010 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins mun áfrýjandi hafa starfað á frystitogara stefnda, Þerney RE 101, frá því í ágústmánuði 2009 sem svokallaður Baadermaður. Á togaranum gilti það fyrirkomulag, eins og nánar verður gerð grein fyrir, að sumir skipverjar fóru í tvær veiðiferðir, en áttu frí þá þriðju. Hinn 29. maí 2010, þegar áfrýjandi var í síðari veiðiferðinni af þeim tveimur sem hann skyldi fara samkvæmt fyrirkomulaginu, slasaðist hann við vinnu sína um borð. Áfrýjandi leitaði á slysadeild í kjölfar slyssins er togarinn kom að landi og var óvinnufær af völdum þess til 1. júlí 2010, en á þeim tíma hélt togarann til veiða að nýju. Áfrýjandi fór síðan í næstu veiðiferð togarans sem hófst 9. sama mánaðar. Í skriflegum ráðningarsamningi aðila 4. febrúar 2010 sagði að á togaranum Þerney gilti „fast róðrakerfi, þannig að skipverjar fari tvær veiðiferðir og eigi frí þá þriðju, nema samkomulag verði um annað milli útgerðar og skipverjans ... Þetta er hluti af ráðningarkjörum skipverja.“ Í samningnum var tekið fram að róðrakerfið í tilviki áfrýjanda væri: „Tveir og einn“. Fyrir dómi staðfesti áfrýjandi að gerður hafi verið við hann skriflegur ráðningarsamningur og hafi fyrirkomulag vinnu verið þannig háttað frá byrjun að skipverjar fóru tvær veiðiferðir, en voru í fríi þá þriðju. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um greiðslu veikindalauna að fjárhæð 1.288.950 krónur vegna veiðiferðar togarans sem hófst 8. júní 2010 og lauk 8. júlí sama ár. Miðast krafan við að áfrýjandi hafi verið óvinnufær af völdum slyssins, sem hann varð fyrir, til 1. júlí 2010 og greinir aðila ekki á um það atriði. Stefndi krefst sýknu af kröfu áfrýjanda og var fallist á þá kröfu í hinum áfrýjaða dómi. II Í máli þessu reynir á skýringu 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. þeirrar lagagreinar, sem stefndi reisir kröfu sína á, skal skipverji, er verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verður fyrir meðan á ráðningartíma stendur, ekki missa neins í af launum sínum, í hverju sem þau eru greidd, svo lengi sem hann er óvinnufær af þeim sökum, þó ekki lengur en í tvo mánuði. Samhljóða regla var áður í 1. málslið 3. mgr. 18. gr. sjómannalaga nr. 67/1963 eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 49/1980. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 138/1984, sem birtur er í dómasafni 1985, bls. 1360, var tekin afstaða til kröfu sjómanns á fiskiskipi, sem veiktist í veiðiferð en hafði áður sammælst við útgerðarmann um að taka launalaust leyfi eftir lok hennar, um laun í veikindaforföllum vegna næstu veiðiferðar á grundvelli 3. mgr. 18. gr. laga nr. 67/1963. Þar var fallist á þá kröfu með því að lagaákvæði þetta yrði ekki skýrt þannig að réttur skipverja, sem veiktist við vinnu sína, til launa yrði skertur sökum þess að hann hefði á veikindatímabilinu átt að vera í launalausu leyfi. Til stuðnings þessu var vísað til skýringa í athugasemdum við frumvarp, sem varð að lögum nr. 49/1980, en þar sagði meðal annars: „Hins vegar er gert ráð fyrir að skipverji, sem forfallast við vinnu sína, haldi launum þótt hann hafi átt að fara í launalaust frí síðar.“ Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þessu fordæmi í sams konar tilvikum verið fylgt við beitingu 1. mgr. 36. gr. núgildandi sjómannalaga, sbr. dóm í máli nr. 207/2005, sem birtur er í dómasafni 2005, bls. 4121, og dóm 19. apríl 2011 í máli nr. 389/2010. Þess er að gæta að dómar réttarins 6. mars 2008 í málum nr. 288 og 289/2007, sem stefndi hefur skírskotað til í málatilbúnaði sínum, fjölluðu um annars konar atvik. Þar höfðu þeir skipverjar, sem í hlut áttu, samið svo um að þeim skyldu greidd laun á því tímabili, sem þeir voru óvinnufærir, vegna „innbyrðis greiðslumiðlunar“ eins og komist var að orði í þeim dómum. Að þessu virtu verður að skýra 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga á sama veg og gert var í fyrstnefndum þremur dómum Hæstaréttar. Breytir þar engu þótt samið hafi verið um áðurgreint vinnufyrirkomulag í ráðningarsamningi aðila að þessu máli. Af því leiðir að fallist verður á kröfu áfrýjanda um greiðslu veikindalauna á tímabilinu frá 8. júní til 1. júlí 2010. Kröfugerð hans hér fyrir dómi er reist á því að laun þau, sem miða beri við, 1.611.188 krónur, taki til tímabilsins 8. júní til 8. júlí 2010 og nemur krafa hans því 4/5 hlutum af þeirri fjárhæð. Verður hún því tekin til greina að fullu ásamt dráttarvöxtum á þann hátt sem greinir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, HB Grandi hf., greiði áfrýjanda, Helga Helgasyni, 1.288.950 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 21. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Helga Helgasyni, Garðhúsum 1, Reykjavík, á hendur Granda hf., Norðurgarði, Reykjavík með stefnu birtri í janúar 2012. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Til vara krefst hann þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar í 1.181.538 krónur og að málskostnaður milli aðila verði felldur niður. Málavextir Stefnandi starfaði sem Baader maður á frystitogara stefnda, b.v. Þerney RE101 (2203), og hafði starfað á skipinu frá því í ágúst 2009. Vinnufyrirkomulagið var svokallað frítúrafyrirkomulag, það er að skipverjar störfuðu tvær veiðiferðir á sjó, en fóru í frí þriðju veiðiferðina. Hinn 29. maí 2010, þegar stefnandi var í síðari veiðiferðinni af þeim tveimur, slasaðist hann við vinnu sína með þeim hætti, að hann klemmdi litla fingur vinstri handar milli frosinnar fisköskju og prófíls. Þegar skipið kom að landi leitaði stefnandi til slysadeildar Landspítala. Var stefnandi óvinnufær af völdum þessa slyss til 1. júlí 2010. Stefnandi fór síðan næstu veiðiferð skipsins sem hófst 9. júlí 2010. Stefnandi krafði stefnda um greiðslu veikindalauna vegna næstu veiðiferðar skipsins, sem hófst 8. júní og lauk 5. júlí 2010. Því var hafnað á þeim forsendum, að stefnandi hefði samkvæmt vinnufyrirkomulaginu átt að vera í frítúr þann túr, sem hann var óvinnufær og hefði því aldrei farið þá veiðiferð og ætti því ekki rétt á veikindalaunum. Stefnandi hafnaði rökum stefnda og höfðaði síðan mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að hann hafi sannanlega orðið óvinnufær á ráðningartíma sínum hjá stefnda frá 29. maí 2010 til 1. júlí 2010 vegna vinnuslyss. Krafa stefnanda sé slysakaup, staðgengilslaun/stöðugildislaun vegna næstu veiðiferðar, sem hafi lokið 5. júlí 2010, þrátt fyrir að hafa verið úrskurðaður vinnufær frá 2. júlí 2010. Vísar stefnandi í því sambandi til hrd.1978:722 (730), en í héraðsdómnum, sem Hæstiréttur staðfestir með vísan til forsendna, segir meðal annars: „Orðið „óvinnufær“ í 3. mgr. 18. gr. sjómannalaga þykir hér verða að skilja svo, að viðkomandi skipverji skuli halda kaupi sínu allt að þeim tíma fullum, er ákvæðið gerir ráð fyrir, þar til hann á þess kost og er reiðubúinn að rækja starf sitt á ný, og þótt hann hafi e.t.v. náð bata og orðið vinnufær áður en veiðiferðinni er lokið, geti það eitt út af fyrir sig ekki skert rétt hans til umrædds kaups.“ Skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður við stefnanda, þegar hann hafi verið ráðinn á skipið, sbr. 6. gr. sjómannalaganna. Hinn 4. febrúar 2010 hafi verið gerður við hann nýr ráðningarsamningur, „Ný fastráðning“, þar sem nú segi „Róðrakerfi: Tveir og einn.“, en í síðustu málsgrein segi nánar um þetta vinnufyrirkomulag: „Á skipinu gildir fast róðrarkerfi, þannig að skipverjar fari tvær veiðiferðir og eigi frí þá þriðju, nema samkomulag verði um annað milli útgerðar og skipverjans og nánar er getið um í ofanrituðu í samningi þessum. Þetta er hluti af ráðningarkjörum skipverja.“ Stefnandi bendir á að með bréfi dags. 7. maí 2009 skrifi Sjómannafélag Íslands stefnda bréf þar sem öllum tilraunum stefnda til að skerða veikindalaunarétt sjómanna með gerð nýs ráðningarsamningsforms, þar sem róðrarfyrirkomulag, vinnufyrirkomulag, sem gilt hafi á togurum stefnda, skuli nú teljast vera ráðningarfyrirkomulag, þ.e.a.s. að allir sjómenn á skipum stefnda skuli nú vera í hlutastarfi, 2/3 (67%) starfi og það sem áður hafi verið launalaust frí skuli heita hlutastarf. Með því móti telji stefndi sig geta beitt ákvæðum skaðabótalaga að bæta eingöngu sannanlegt fjártjón hins óvinnufæra, í stað þess að beita sérreglu vinnuréttar um slysa- og veikindalaunarétt launþega. Vísast til þessa bréfs sjómannafélagsins varðandi frekari rök í þessa veru. Eins og tilefni stefnu þessarar beri með sér hafi stefndi hunsað þessar athugasemdir stéttarfélagsins, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 389/2010. Rétt sé að benda á að grein 5.20 í kjarasamningi aðila sé um frystitogara. Í gr. 5.29 sé fjallað um skiptimannakerfi á vinnsluskipum, en þar segi „Heimilt er, ef 2/3 áhafnar samþykkir í leynilegri atkvæðagreiðslu, að taka upp fast skiptimannakerfi, þannig að skipverjar fari tvær veiðiferðir og eigi frí þá þriðju. Samningur um slíkt skiptimannakerfi skal gilda að minnsta kosti til eins árs í senn og skulu þá hafnarfrí tekin sem hér segir:“ Eins og hér segi sé það skilyrði þess, að fast frítúrakerfi verði sett á, að meirihluti áhafnar kjósi um slíkt vinnufyrirkomulag, en það sé ekki sett á einhliða að fyrirlagi viðkomandi útgerðar, eins og stefnda hér. Þótt stéttarfélög sjómanna hafi ekki amast við þessu fasta vinnufyrirkomulagi stefnda, þá hafi sjómannafélögin aldrei samþykkt, að þetta vinnufyrirkomulag verði til þess að skerða slysa- og veikindalaunarétt félagsmanna sinna, sem Hæstiréttur hafi margoft staðfest, enda hefðu þau enga heimild til þess, sbr. 4. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem fjalli um lágmarksréttindi sjómanna, sbr. 36. gr. sömu laga. Stefnandi bendir á að stefndi byggi synjun sína á slysalaunakröfu stefnanda á því, að stefnandi hafi átt að vera í frítúr næstu veiðiferð skipsins og eigi af þeim sökum ekki rétt á slysalaunum, þar sem hann hefði ekki misst af neinum vinnutekjum vegna óvinnufærninnar. Í þessum efnum skuli, að mati stefnda, gilda regla skaðabótaréttarins compensatio lucri cum damno, en ekki sérregla 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem segi að greiða skuli full staðgengilslaun (stöðugildislaun) fyrstu tvo mánuði óvinnufærninnar. Stefnandi telur á hinn bóginn með vísan til dómafordæma Hæstaréttar, einkum hrd: 2001:3484 (3487), að það skipti ekki máli varðandi rétt óvinnufærs skipverja til staðgengilslauna, hvað hefði gerst næstu 60 dagana eftir að skipverji verði óvinnufær. Sé sjómaður í ráðningarsambandi við útgerð, er hann verði óvinnufær, á hann rétt á forfallakaupi í öllum tilvikum. Breyti engu þótt skipverjinn sé að hætta störfum eða fara í frí eða í frítúr. Hans réttur sé óskertur og algildur í öllum tilvikum og breyti engu, hvernig skipverjar skipta með sér launalausum fríum. Samkvæmt 36. gr. sjómannalaganna skuli óvinnufær skipverji fyrstu tvo mánuði óvinnufærni sinnar fá þau heildarlaun, er staða hans á skipinu gefi, þann tíma sem hann sé forfallaður, svokölluð staðgengilslaun, sem réttara væri að kalla stöðugildislaun, því launarétturinn falli ekki niður, þótt enginn staðgengill sé ráðinn í stað hins óvinnufæra skipverja, eins og oft gerist sérstaklega á minni fiskiskipunum. Sjá hér t.d gr. 1.02 í kjarasamningi aðila. Það frítúrafyrirkomulag, sem hafi gilt á skipinu, að skipverjarnir hafi farið tvo túra á sjó og síðan einn túr í frí breyti engu um rétt stefnanda til fullra staðgengilslauna fyrstu 60 daga óvinnufærninnar. Það að ákveðið sé í upphafi ráðningar, að fastákveðið vinnufyrirkomulag gildi varðandi frítúratökur, skerði ekki við það staðgengilslaunarétt skipverja, sem áður hafi búið við þetta fyrirkomulag, þótt það væri ekki tekið fram í skriflegum ráðningarsamningi. Væntanleg tilvísun lögmanns stefnda í tvo dóma Hæstaréttar í samkynja málum nr. 288 og 289/2007 frá 6. mars 2008 eigi ekki við í þessu máli hér. Þessi dómur byggðist efnislega á því, að matsveinn skipsins, sem hafi farið aðra hverja veiðiferð á móti öðrum matsveini, hefði verið ráðinn í hálft (50%) starf á skipið. Segi um þetta í dóminum „Það starf sem áfrýjandi var ráðinn til að gegna, fólst í því að fara aðra hvora veiðiferð á fiskiskipinu Snorra Sturlusyni. Annar maður gegndi starfinu á móti honum og saman voru þeir í einni stöðu.“ Af þessum ástæðum hafi Hæstiréttur talið, að hinn matsveinninn hefði ekki verið staðgengill hins forfallaða matsveins. Í einni veiðiferð skipsins af þremur, sem matsveinninn hafi verið óvinnufær, hafi útgerðin þurft að fá sérstakan afleysingamatsvein til að fara þá veiðiferð vegna forfalla beggja matsveinanna. Sá teldist aftur á móti vera staðgengill hins óvinnufæra matsveins og þar af leiðandi ætti hann rétt á staðgengilskaupi þessa einu veiðiferð af þremur, sem hann hafi krafið útgerðina um. Þar sem útgerðin hafði í samræmi við innbyrðisgreiðslumiðlun matsveinanna þessar þrjár veiðiferðir greitt að venju helming matsveinahlutar, þá væri hinn óvinnufæri matsveinninn búinn að fá þrjá hálfa matsveinahluti, en hefði eingöngu átt rétt á fullum matsveinahlut í eina veiðiferð. Útgerðin væri því þegar búin að greiða honum meira, en hann ætti rétt á að fá í laun vegna óvinnufærni sinnar. Af þeim ástæðum hafi hún verið sýknuð. Þessi hæstaréttardómur eigi ekki við hér þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hafi ekki verið ráðinn í hlutastarf, sem væri þá 67% starf á skipinu hjá stefnda, frekar en aðrir skipverjar á skipinu. Hann hafi ekki heldur verið í greiðslumiðlun launa með öðrum skipverjum, sem í sjálfu sér hefði engu breytt um rétt hans til veikindalauna. Stefnandi vitnar máli sínu til stuðnings í eftirfarandi dómfordæmi Hæstaréttar, sem haldi sínu fulla gildi og hafi skorið úr þeim ágreiningi, sem liggi til úrlausnar: Hrd.1985:43, hrd.2006:211, hrd.1993:365, hrd.1999:1579, hrd.1985:1360, hrd. 2005:4121, hrd. í málinu nr. 389/2010 frá 19. apríl 2011, hrd.2001:3484 (3487) og hrd.2006:211. Krafa stefnanda sé um greiðslu staðgengilslauna vegna veiðiferðarinnar, sem hafi hafist 8. júní og lokið með löndun 5. júlí 2010. Samkvæmt launaseðli gerði veiðiferðin 1.611.188 kr. Stefnandi var óvinnufær í 24 daga, þ.e. frá 8. júní til 1. júlí 2010 en veiðiferðin stóð í 27 daga. Því er krafist 1.461.500 króna (1.611.188:27x24). Þá sé gerð krafa um dráttarvexti og sé hér miðað við frá 1. ágúst 2010, en skv. gr. 5.27 í kjarasamningi aðila skulu skipverjar fá 90% áætlaðs aflahlutar í lok hverrar veiðiferðar. Endanlegt uppgjör fari fram eigi síðan en í lok næstu veiðiferðar. Stefnandi byggir kröfur sínar á 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sbr. 27. gr. og grein 1.21. í kjarasamningi LÍÚ og SSÍ. Um orlof vísast til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvexti vísast til 1. mgr. 6. gr., III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 5. gr. Um málskostnað vísast til 1. mgr. 130. gr. EML nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísast til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Mál þetta varði ágreining milli aðila um hvort stefnandi eigi rétt til launa í slysaforföllum, þ.e. aflahlutar, vegna veiðiferðar Þerneyjar RE í júní 2010, þrátt fyrir að óumdeilt sé milli aðila að hann hefði óforfallaður ekki farið í þá veiðiferð. Ágreiningur aðila snúist þannig ekki um það hvort stefnandi hafi orðið af launum vegna forfalla sinna, óumdeilt er að svo hafi ekki verið, heldur hvort forföll skapi honum rétt til launa og greiðslna úr hendi stefnda sem hann hefði ekki átt rétt til óforfallaður. Óumdeilt sé milli aðila að verði fallist á kröfu stefnanda hljóti hann fjárhagslegan ávinning af forföllum sínum. Stefndi hafnar málsástæðum stefnanda og byggir stefndi á því að 1. mgr. 36. gr. laga nr. 35/1985 tryggi stefnanda rétt til að fá bætur frá stefnda fyrir þann launamissi sem forföll leiði til, í tvo mánuði, en ákvæðið veiti ekki rétt til greiðslna frá stefnda vegna annars en launamissis. Að þessu leyti sé 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga skýr, en þar segi að komi til forfalla skuli skipverji „eigi missa neins í af launum sínum“. Það starf, sem stefnandi hafi verið ráðinn til að gegna, hafi falist í því að fara tvær veiðiferðir af hverjum þremur á fiskiskipinu Þerney RE. Samkvæmt ráðningu stefnanda hafi þannig verið fyrir fram ljóst að hann færi ekki þá veiðiferð sem hafi hafist þann 8. júní 2010. Stefndi telur óumdeilt að stefnandi hafi ekki verið í launalausu leyfi í þeirri veiðiferð sem þá hófst. Í þeirri veiðiferð hafi annar skipverji sinnt sömu stöðu og stefnandi, sem með sama hætti og stefnandi hafði með ráðningarsamningi verið ráðinn til að gegna stöðunni. Sá skipverji hafi ekki verið afleysingamaður fyrir stefnanda á meðan hann væri í launalausu leyfi. Ráðningin á skip stefnda Þerney RE sé þannig að fleiri en einn séu ráðnir til að gegna sömu stöðunni. Með þeim hætti sé tryggt að skipið sé ávallt mannað óþreyttum mönnum, enda ekki gerlegt að nokkur skipverji fari í allar veiðiferðir Þerneyjar RE sem gerð sé út allt árið án stoppa milli veiðiferða. Allir skipverjar hafi sömu réttarstöðu og enginn þeirra sé afleysingamaður annars. Stefndi telur að réttarstaða stefnanda sé sú sama og þeirra skipverja sem fjallað sé um í dómum Hæstaréttar frá 6. mars 2008, mál nr. 288/2007 og 289/2007. Í forsendum Hæstaréttar segi svo m.a.: „Samkvæmt ráðningu áfrýjanda var þannig fyrirfram ljóst að hann var í fríi meðan á veiðiferð stóð 2. janúar til 3. febrúar 2005. Hann veiktist 30. desember 2004, en veikindin hindruðu hann ekki í að gegna starfsskyldum sínum fyrr en 8. febrúar 2005 þegar kom að því að hann skyldi hefja störf.“ Telur stefndi að það sé óumdeilt í málinu að stefnandi hafi eigi misst neins í af launum sínum á meðan hann hafi verið óvinnufær. Með sama hætti telur stefndi að dómur Hæstaréttar frá 19. apríl 2011 í málinu nr. 389/2010 hafi ekki fordæmisgildi við úrlausn málsins þar sem sá dómur varði ósambærileg atvik. Sé það sérstaklega tekið fram í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 389/2010 að réttarstaða skipverja sé ósambærileg eftir því hvort róðrarfyrirkomulag sé hluti af ráðningarsamningi viðkomandi skipverja eða ekki. Kjarninn í dómi Hæstaréttar í máli nr. 389/2010 sé sá að með dómi réttarins í máli nr. 138/1984 hafi verið tekin sú afstaða að réttur til launa í forföllum haldist þó svo skipverji hafi samið um að fara í launalaust leyfi eftir að óvinnufæri hófst. Það eigi ekki við í tilviki stefnanda, enda hafi hann ekki verið á leiðinni í launalaust leyfi, heldur eigi hér við það sem segi í forsendum Hæstaréttar í málum nr. 288 og 289/2007 að samkvæmt „ráðningu [stefnanda] var þannig fyrirfram ljóst að hann var í fríi meðan á veiðiferð stóð“. Efnisákvæði 36. gr. sjómannalaga um forfallarétt sjómanna hafi fyrst komið inn í sjómannlög sem breyting á 18. gr. sjómannalaga nr. 67/1963, með lögum nr. 49/1980. Tilgangur lagabreytingarinnar hafi verið sá að veita sjómönnum sama rétt til uppsagnarfrests og launa vegna sjúkdóms og slysaforfalla og landverkafólk hafði fengið árinu á undan með l. nr. 19/1979. Stefndi byggir á því að þegar lagaákvæði eins og 1. mgr. 36. gr. sjómannalaganna séu skýrð, sé nauðsynlegt að hafa í huga grundvallarrök sem að baki reglunum búi. Reglur um að launþegar skuli í ákveðinn tíma njóta fullra launa í forföllum vegna veikinda eða slysa, byggja á sjónarmiðum um samhjálp og séu gerðar til að tryggja betur en ella fjárhagslegt öryggi starfsmanna. Sú niðurstaða sem komist hafi verið að varðandi þessi réttindi verkamanna og sjómanna með lögum frá 1979 og 1980 hafi byggst á þeim grunni að fyrst um sinn skyldu þessir aðilar „eigi missa neins í launum sínum í hverju sem þau eru greidd“, þ.e. landverkamenn í einn mánuð, en sjómenn í tvo mánuði. Hafi þessi regla um ákvörðun launa verið nefnd „staðgengilsreglan“ og bæturnar „staðgengilslaun“. Þetta heiti á reglunni sé ekki fyllilega nákvæmt, enda ráðist réttur viðkomandi til launa ekki af launum „staðgengils“, hvort sem hann er ímyndaður eða ekki, heldur eigi sjómaðurinn rétt á að fá þau laun, sem hann hefði fengið ef veikindi eða slys hefðu ekki komið í veg fyrir að hann gæti gengt starfi sínu áfram, sbr. hrd.1994:2514, en þar segi Hæstiréttur um ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga: „Lagaákvæðið er svo afdráttarlaust, að það verður eigi skilið öðruvísi en svo, í því samhengi, sem hér reynir á, að stefndi eigi rétt til þeirra launa, sem hann hefði fengið greidd fyrir að gegna starfi sínu áfram, ef veikindi hefðu ekki gert hann ófæran til þess.“ Stefndi byggir á því að niðurstaða Hæstaréttar í málinu nr. 389/2010 um rétt sjómanna til forfallalauna í launalausu leyfi, þegar fyrir liggi að sjómaður hafi átt að fara í launalaust leyfi eftir að forfallatímabil hefst, feli í sér undantekningu frá meginreglunni um veikindarétt sem skýra beri þröngt. Í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi verið ráðinn til að fara 2 veiðiferðir af hverjum 3. Hann eigi því ekki rétt á veikindalaunum vegna veiðiferðar sem hann hafi ekki verið ráðinn til að fara og sannanlega hefði ekki farið óforfallaður. Af þeirri ástæðu telur stefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnanda. Verði talið að í 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga felist réttur til handa stefnanda til að fá slysa- eða veikindalaun, sem séu hærri en þau laun, sem hann hefði notið óforfallaður eða þau laun sem hann hefði fengið skv. ráðningarsamningi, byggir stefndi á því að sýkna beri hann af slíkri kröfu með vísan til þess að ákvæðið þannig skýrt brjóti gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1, við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis (mannréttindasáttmáli Evrópu), en samningsviðauki þessi hafi lagagildi skv. 1. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi telur jafnframt að slík niðurstaða feli í sér brot gegn ákvæðum 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefndi byggir á því að ákvörðun löggjafans um að setja lög þess efnis að vinnuveitendur skuli bæta launþega launamissi í veikindum eða slysum feli í sér inngrip í eignarrétt vinnuveitenda og tilfærslu á peningalegum verðmætum frá þeim til launþega við þær aðstæður. Hafi verið um það almenn sátt að það falli undir heimildir löggjafans að setja almenn lög um bætur fyrir missi á launum í veikinda- og slysaforföllum. Við slíka lagasetningu verði löggjafinn að gæta að jafnvægi milli hagsmuna vinnuveitenda og launþega og feta þá slóð sem standist þá skoðun að hún sé í almannaþágu. Löggjafinn þurfi jafnframt að gæta að því að slíkt inngrip í eignarrétt vinnuveitanda sé málefnalegt og almennt og að þeim sé ekki mismunað, nema fyrir þeirri mismunun séu rök sem jafnframt standist þann mælikvarða að mismununin sé málefnaleg og í þágu almannahagsmuna. Stefndi byggir á því að verði talið að í 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga felist réttur til handa stefnanda til að fá slysa- eða veikindalaun, sem séu hærri en þau laun, sem hann hefði notið óforfallaður, standist sú niðurstaða ekki þann almenna mælikvarða sem áður sé vísað til og því feli það í sér brot gegn eignarréttindum útgerðarmanna og ólögmæta mismunun gagnvart þeim í samanburði við aðra vinnuveitendur. Sú almenna regla vinnuréttar að launþegar eigi ekki að hafa fjárhagslegan hag af veikindum sínum telur stefndi að sé almennt og viðurkennt viðhorf sem byggist á þeim grundvallarsjónarmiðum sem mótast hafi og birtist í viðhorfum til heimilda löggjafans til að setja almennar reglur sem feli í sér inngrip í eignarréttindi. Stefndi hafnar því alfarið og telur að því sé hvergi að finna stoð eða réttlætingu að launþegi fái hærri greiðslur fyrir veikindi frá vinnuveitanda, en sem svari til missis hans á launum Varðandi varakröfu sína leggur stefndi fram launaseðil hjá skipverja sem hafi gegnt stöðu Baadermanns í þeirri veiðiferð sem staðið hafi frá 8. júní til 8. júlí 2010. Samkvæmt honum hafi heildarlaun hans fyrir veiðiferðina verið samtals 1.611.188 krónur. Veiðiferðin hafi staðið í 30 daga og þar af hafi stefnandi verið forfallaður í 22 daga eða til 1. júlí 2010 skv. framlögðu vottorði. Krafa stefnanda fyrir missi launa í veikindaforföllum til 1. júlí 2010 geti þannig að hámarki numið 1.181.538 krónur (1.611.188/30x22). Niðurstaða Málavextir eru ágreiningslausir en stefnandi slasaðist um borð í b.v. Þerney RE101 (2203) hinn 29. maí 2010. Stefnandi starfaði þar sem Baader maður og samkvæmt ráðningarsamningi, dags. 4. febrúar 2010, gilti fast róðrarkerfi á skipinu, þannig að stefnandi fór tvær veiðiferðir og átti frí þá þriðju. Vinnufyrirkomulag þetta er einnig í samræmi við kjarasamning Landssambands íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) og Samtaka atvinnulífsins (SA) og Sjómannasambands Íslands (SSÍ). Þegar stefnandi slasast er hann að ljúka seinni veiðiferðinni og átti því frí í þeirri næstu. Meginágreiningur málsins lýtur að því að stefnandi telur sig eiga rétt til launa vegna þeirrar ferðar (frítúrsins) en því hafnar stefndi. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga, sem stefnandi reisir málsókn sína á, skal skipverji, sem verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verður fyrir meðan á ráðningartíma stendur, ekki missa neins af launum sínum, í hverju sem þau eru greidd, svo lengi sem hann er óvinnufær af þeim sökum, en þó ekki lengur en í tvo mánuði. Nefnt ákvæði hefur áður verið skýrt í dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/1993 í dómasafni réttarins 1994, bls. 2514 þannig: „Lagaákvæðið er svo afdráttarlaust, að það verður eigi skilið öðruvísi en svo, í því samhengi, sem hér reynir á, að stefndi eigi rétt til þeirra launa, sem hann hefði fengið greidd fyrir að gegna starfi sínu áfram, ef veikindi hefðu ekki gert hann ófæran til þess.“ Tilgangur 36. gr. sjómannalaganna er sá að tryggja að skipverjar haldi launum sínum en missi þau ekki, verði þeir fyrir slysum og veikist. Eins og að framan greinir var vinnutilhögun stefnanda, samkvæmt ráðningarsamningnum þannig að hann fór tvær veiðiferðir og átti svo frí þá þriðju. Stefnandi samdi um að fá greidd full laun fyrir þessar tvær veiðiferðir og engin laun fyrir þá þriðju. Líta verður heildstætt á þessa vinnutilhögun. Það fór enginn staðgengill fyrir stefnanda í veiðiferðina 8. júní 2010 til 5. júlí 2010 heldur annar skipverji sem hafði ráðið sig á sömu kjörum til stefnda. Samkvæmt ráðningasamningi stefnanda var það fyrir fram ljóst að hann var í fríi meðan á veiðiferð stóð 8. júní 2010 til 5. júlí 2010. Það var því ekki slysið sem hindraði stefnanda í að gegna starfsskyldum sínum á þessum tíma. Af þessu er ljóst að stefnandi á ekki lögvarinn rétt samkvæmt 36. gr. sjómannalaganna til launa þeirra sem hann krefur um í málinu enda hefur hann ekki misst neitt af launum sínum vegna slyssins. Væri krafa stefnanda tekin til greina myndi stefnandi hagnast af því að hafa orðið fyrir slysinu, með því að hann fengi laun sem hann annars ætti ekki rétt til. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, HB Grandi hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Helga Helgasonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 61/2009
|
Gjaldþrotaskipti Gjöf Riftun Nákomnir
|
Fallist var á kröfu þb. TF um að rifta greiðslum félagsins að fjárhæð 134.068.000 krónur, til fyrrverandi stjórnarformanns og hluthafa TF, á grundvelli 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Stefndi í héraði, Jónas Andrés Þór Jónsson, skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2009. Hann var úrskurðaður gjaldþrota með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2009 og hefur þrotabú hans tekið við aðild að málinu, sbr, 3. mgr. 23 gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist verður á með stefnda að Jónas Andrés Þór Jónsson hafi, þegar hinar umdeildu greiðslur til hans voru inntar af hendi, talist nákominn Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. í skilningi 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 6. og 4. tl. 3. gr. laganna. Þá verður einnig fallist á með stefnda að sá hluti greiðslna 16. og 19. júní 2006, sem héraðsdómur taldi riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, eigi að sæta riftun með vísan til 1. mgr. 131. gr. laganna. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, þrotabú Jónasar Andrésar Þórs Jónssonar, greiði stefnda, þrotabúi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2008. Stefnandi er Þrotabú Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., Austurvegi 3, Selfossi. Stefndi er Jónas Andrés Þór Jónsson, til heimilis í Litháen. Dómkröfur Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Að rift verði með dómi eftirfarandi greiðslum hins gjaldþrota félags, Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., til stefnda, samtals að fjárhæð 134.500.000 krónur. Þá gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða gjaldþrotabúi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. 134.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 24.500.000 krónum frá 10. desember 2004 til 14. desember 2004, en af 34.500.000 krónum frá þ.d. til 15. desember 2004, en af 69.500.000 krónum frá þ.d. til 16. desember 2004, en af 73.500.000 krónum frá þ.d. til 21. janúar 2005, en af 85.500.000 krónum frá þ.d. til 1. apríl 2005, en af 119.500.000 krónum frá þ.d. til 1. júní 2005, en af 129.500.000 krónum frá þ.d. til 16. júní 2005, en af 132.500.000 krónum frá þ.d. til 19. júní 2005, en af stefnufjárhæðinni, 134.500.000 krónum, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað. Til vara að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málavextir eru þeir að með úrskurði uppkveðnum 5. desember 2006 var bú Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. tekið til gjaldþrotaskipta. Frestdagur var 24. nóvember 2006. Skiptastjóri birti fyrri innköllun vegna þrotabúsins í Lögbirtingarblaðinu þann 17. janúar 2007 og var fyrsti skiptafundur í búinu haldinn 12. apríl 2007. Á þeim fundi, var að sögn stefnanda, vakin athygli skiptastjóra á því að skoða þyrfti greiðslur til stefnda persónulega og hafi verið lagður fram óundirritaður samningur í því sambandi. Um hafi verið að ræða stórt gjaldþrot, eins og fram komi m.a. á framlagðri kröfulýsingaskrá, enda hafði félagið stundað yfirgripsmikla byggingastarfsemi til margra ára. Stefnandi heldur því fram að bókhald og fjárreiður félagsins hafi verið með ófullnægjandi og óaðgengilegum hætti síðustu misserin fyrir gjaldþrot. Bókhald eða fylgiskjöl vegna rekstrarársins 2006 hafi ekki enn fundist. Þá hafi ekki verið gefnar á því fullnægjandi skýringar af hálfu forsvarsmanna búsins. Að sögn stefnanda komst það bókhald, sem í dag er að finna, ekki í hendur skiptastjóra fyrr en sumarið 2007 og þá frá hendi þriðja aðila en ekki forsvarsmanna hins gjaldþrota félags. Stefnandi heldur því fram að félagið hafi ekki eingöngu verið í umfangsmiklum rekstri, heldur hafi dóttur- og systurfélög þess virst mörg og mikil viðskipti þeirra á milli, sem og viðskipti með eignarhluti í félaginu sjálfu og milli tengdra félaga og eigenda og aðstandenda innbyrðis. Þannig séu þau óljósu viðskipti sem sögð eru hafa verið að baki þeim yfirfærslum til stefnda, sem mál þetta snýst um, af þessum toga. Við könnun á bankareikningum og öðrum gögnum búsins hafi verið staðfestur grunur um verulegar fjármuntilfærslur til stefnda, án þess að raunverulegt endurgjald hafi komið fyrir, að mati stefnanda, eða önnur viðhlítandi skýring fundist á gjörningunum. Stefndi kveður málsatvik þau að hann hafi, ásamt viðskiptafélögum sínum, keypt 93% hlutafé í Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. (TF) á árinu 2003. Haustið 2004 hafi hann keypt hlut félaga sinna og eignast þessi 93% hlutafjárins. Haustið 2004, nánar tiltekið í október, hafi samningaviðræður við Friðrik Atla Sigfússon og Sigurð Gestsson trésmíðameistara hafist um kaup þeirra á hlutafé TF. Upphaf þessara þreifinga og síðar viðskipta hafi orðið fyrir tilstilli Agnars Agnarsson löggilts fasteignasala hjá fasteignasölunni Stórhús. Á þessum tíma hafi verið í gangi miklar umræður í þjóðfélaginu um fyrirhugað álver á Austurlandi en endanleg og bindandi ákvörðun um það hafi svo verið tekin 10. janúar 2005 en þá hafði stefndi áður skrifað undir bindandi kaupsamning um sölu á TF og tengdum félögum. Á árinu 2003 kveðst stefndi hafa flutt búferlum frá Austurlandi til Reykjavíkur og hafi hugur hans staðið til þess að hætta umsvifum á Austurlandi og vildi stefndi selja allt hlutafé sitt í TF ásamt tengdum félögum, sem og allt hlutafé sitt í einkahlutafélaginu Kass ehf., sem hafi átt fasteignir á Seyðisfirði og Egilsstöðum. Auk þess hafi á þessum tíma verið í gangi kaup Kass ehf. á fasteignum á Selfossi, Austurmýri 7 og 9, auk þess kaup á fasteign í Reykjavík, Smiðshöfða 8. Sala hlutafélaganna hafi verið lögð upp á ýmsan máta enda um nokkuð umfangsmikil og flókin viðskipti að ræða. Samkvæmt kaupsamningi, dags. 4. janúar 2005, hafi Sigurður og Friðrik persónulega keypt 93% hlutafjár stefnda í TF. Í sama samningi hafi verið ákveðið að TF keypti allt hlutafé stefnda í Kass ehf. og komi alveg skýrt fram í kaupsamningi þessum að TF kaupi hlutaféð fyrir 100.000.000 króna. Jafnframt sé kveðið á um sölu á 50% hlut stefnda í einkahlutafélaginu TF Festi ehf. og 100% hlut í einkahlutafélaginu HM Festi ehf. Stefndi kveður kaupsamninginn frá 4. janúar 2005 hafa gengið eftir. Þannig hafi hann selt og afsalað sér öllum umráðum yfir þeim einkahlutafélögum sem hér um ræði, þ.e. Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., Kass ehf., TF Festi ehf. og HM Festi ehf. Stefndi kveðst, í mars 2005, hafa tilkynnt til Hlutafélagaskrár breytingar á stjórnum, framkvæmdarstjórn og prókúrum allra téðra hlutafélaga. Skráning hjá Hlutafélagaskrá hafi dregist af völdum kaupenda þar sem þeir hafi óskað eftir lengri tíma til að ganga frá skipan stjórna félaganna. Samkvæmt skýru ákvæði téðs kaupsamnings hafi Friðrik og Sigurður tekið við stjórnun félaganna frá 1. janúar 2005. Með þessum kaupsamningi hafi Sigurður og Friðrik eignast 93% hlutafjár í TF og TF allt hlutafé í Kass ehf., TF Festi ehf. og HM Festi ehf. Sú breyting hafi síðar verið gerð á upphaflegum samningi milli stefnda, annars vegar og Friðriks og Sigurðar, hins vegar, að kaupverð hlutafjár í TF hafi verið lækkað þar sem umsamdar forsendur fyrir verðlagningu hlutafjár TF hafi breyst vegna færri lóðareininga í eigu félagsins og lægra eiginfjárhlutfalls en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir. Niðurstaðan hafi því orðið sú að TF keypti allt hlutafé í Kass ehf. fyrir 100.000.000 króna, 50% hlutafé í TF Festi ehf. fyrir 20.000.000 króna (hafi átt fyrir 50% hlutafjár) og allt hlutafé stefnda í HM Festi ehf. fyrir 12.750.000 krónur. Umsamið endanlegt söluverð hlutafjár stefnda í TF hafi orðið 24.550.000 krónur og hafi stefndi samþykkt í upphafi árs 2006 að það skyldi því aðeins greitt tækist að bjarga félaginu. Í téðum kaupsamningi milli stefnda og kaupenda, Friðriks og Sigurðar, hafi verið um samið að Ómar Bogason, framkvæmdastjóri TF frá 2003, myndi gegna störfum þar til eignarhald væri að fullu komið í hendur nýrra eigenda og stjórnenda. Í mars 2005 hafi Ómar látið af störfum sem framkvæmdarstjóri TF. Í upphafi árs 2005 hafi viðskiptavinum TF verið kunngert um eigendaskiptin í TF og tengdum félögum. Helstu lánastofnunum TF hafi og verið tilkynnt um þessar breytingar, þ.á m. starfsmönnum VBS, sem þá hafi verið orðin meðal stærstu lánardrottna TF. Í lok mars 2005 hafi rekstur allra framangreindra félaga að fullu og öllu verið kominn í hendur nýrra eigenda og hafi kaupendur komið fram í nafni þeirra. Engum hafi átt að geta dulist á þessum tíma hverjir voru orðnir eigendur og stjórnendur félaganna. Stefndi lýsir því í greinargerð sinni að í upphafi ársins 2006 hafi Þorbjörn Sigurðsson, yfirmaður verkefnafjármögnunar Verðbréfastofunnar hf. (VBS) haft samband við stefnda og Ómar Bogason, fyrrum framkvæmdarstjóra TF, og tjáð áhyggjur sínar af TF. Hafi komið fram á fundi sem haldin var í kjölfarið að framvinda byggingaframkvæmda TF á Austurlandi væri ekki með eðlilegum hætti og verkefnafjármögnun VBS til TF væri áhyggjuefni þar sem verkstaða væri ekki í takt við útlánareglur VBS. Stefndi kveðst hafa brugðist vel við beiðni VBS. Hann hafi ákveðið að aðstoða VBS við að leita lausna í málinu, þrátt fyrir að honum hafi ekki borið nokkur skylda til þess. Með samþykki Friðriks og Gísla Bogasonar hafi stefndi hafið afskipti af málum TF og tengdra einkahlutafélaga á vormánuðum 2006. Rétt sé að geta þess að þegar stefndi seldi TF og hin einkahlutafélögin ári áður hafi lánafyrirgreiðsla VBS til TF verið rétt um 100 milljónir króna og fjárhagur félagsins traustur og gnótt verkefna. Ári síðar hafi staðan verið gjörbreytt og enginn hafi virst hafa yfirsýn yfir hlutina, svo sem verkefnastöðu, byggingarframkvæmdir, veðskuldir og önnur umfangsmikil umsvif allra þessara félaga sem stefndi hafi ekkert haft með að gera í tæpt eitt og hálft ár. Um mitt árið 2005 hafi kaupendur TF, Friðrik og Sigurður, lent í innbyrðis deilum sem leitt hafi til þess að nokkru síðar hafi verið rekið má1 fyrir Hlutafélagaskrá um hver réði yfir félaginu. Hafi það má1 endað með samkomulagi milli þessara aðila um að Friðrik tæki alfarið yfir stjórn félagsins í samvinnu við Gísla Bogason, sem hafi verið fjármálastjóri TF frá miðju ári 2005, en Gísli hafi átt 7% í félaginu sem stefndi hafi ekki haft yfir að ráða við söluna. Brotthvarf Sigurðar kveður stefndi eflaust hafa komið þungt niður á verkefnum félagsins enda hafi hann verið sá aðili sem valinn var til að annast verkstýringu og hafi haft til þess menntun og reynslu. Eftir beiðni VBS og með samþykki Friðriks og Gísla hafi stefndi komið að málinu vorið 2006 og m.a. fengið formlega heimild stjórnar til að móta tillögu að lausn fjármála félaganna. Hafi stefndi, fyrir sinn reikning, fengið Kristján Björgvinsson, löggiltan endurskoðanda, til að vinna að málinu. Þá hafi stefndi einnig fengið til liðs við sig Jón Ólafsson viðskiptafræðing hjá fyrirtækinu Bókhald og skattskil ehf., til að fara yfir bókhald TF og tengdra félaga og hafi stefndi einnig greitt allan kostnað vegna þessarar þjónustu sem hafi á endanum orðið verulegur, eða ríflega 3 milljónir króna. Þá hafi stefndi einnig ráðið Jónatan Svavarsson rekstrarfræðing sem hafi starfað á vegum stefnda í u.þ.b. 3-4 mánuði. Þóknun hans hafi verið umtalsverð, eða um 5 milljónir króna. Þrátt fyrir að fljótlega kæmi í ljós að áhyggjur VBS væru réttmætar þá hafi stefndi talið ýmsa möguleika felast í TF og hafi því ákveðið að koma af krafti að því að bjarga TF. Hafi og verið pressað á stefnda af hálfu VBS að koma að málinu og gera allt er í hans valdi stæði til að bjarga málum. Á tímabilinu maí til september 2006 hafi stefndi lagt út verulega fjármuni og mikla vinnu, til þess að freista þess að bjarga félaginu. Þá hafi stefndi, vorið 2006, keypt allt hlutafé Sigurðar Gestssonar, 46,5%, í TF fyrir 28.875.000 krónur. Samtals hafi fjárútlát hans og innleystar ábyrgðir á árinu 2006 vegna TF numið um 70.000.000 króna. Ljóst sé í dag að allt það fé sé stefnda glatað. Sumarið 2006 hafi verið unnið ötullega að því að greina fjárhagsstöðu TF og dótturfélaga þess undir stjórn stefnda og Jónatans Svavarssonar. Í júlí-ágúst 2006 hafi komið í ljós að fjárhagur TF var bágur og raunar verri en ætlað hafði verið enda höfðu þá komið í ljós umfangsmikil og flókin viðskipti dótturfélaga TF sem ekki hafi verið vitað um í upphafi þegar stefndi kom að málum um vorið 2006. Um þessi viðskipti hafi VBS ekki haft neina yfirsýn enda minnst af þeim gerð með þeirra fulltingi. Einkum og sér í lagi hafi fjárhagsstaða dótturfélaga TF, Kass ehf., TF Festis ehf. og HM Festis ehf., verið alvarleg vegna umfangsmikilla og um margt óljósra fasteignaviðskipta stjórnenda félaganna síðustu 12-15 mánuði á undan. Á þessum tíma hafi stefndi og Jónatan starfað í umboði Friðriks og Gísla enda hafi VBS þrýst á að sá háttur yrði hafður á og hafi það verið gert að forsendu fyrir áframhaldandi fjármögnun VBS til TF. Í byrjun ágúst 2006 hafi málum verið svo komið að milliuppgjör lá fyrir og komin hafi verið skýr mynd af fjárhag félaganna. Kröfuhafar TF voru tiltölulega fáir, en ljóst hafi verið á þessum tíma að félaginu yrði ekki bjargað án hlutafjáraukningar, lækkun krafna og fullrar samvinnu við VBS, sem hafi verið orðinn stærsti lánardrottin félagsins og fjármögnunaraðili allra byggingarframkvæmda TF. Á þessum tíma hafi stefndi verið í viðræðum við VBS og lögmann þess, Skú1a Bjarnason hrl., um leiðir til að bjarga TF og eftir atvikum dótturfélögum. Hafi í því skyni verið haldnir fjölmargir fundir og m.a. gerður samningur um hlutafjáraukningu í TF sem stefndi hafi að mestu átt að sjá um. Niðurstaðan hafi orðið sú í september 2006 að TF yrði ekki forðað frá gjaldþroti í ljósi þess að ekki hafi fengist svör frá Landsbanka Íslands hf., sem hafi verið forsenda fyrir því að fyrirliggjandi tillögur um björgunaraðgerðir gengju eftir. VBS hafi í ágústmánuði 2006 einhliða sagt upp verkefnafjármögnun við TF og hafi þá öllu starfsfólki TF verið sagt upp og umfangsmiklum byggingaframkvæmdum hætt. Í framhaldi af því hafi stefndi sagt sig frá málinu og stuttu síðar hafi TF verið úrskurðað gjaldþrota. Stefnandi kveður mál þetta snúast um tilefnislausar og riftanlegar einhliða greiðslur af reikningum Trésmiðju Fljótsdalshéraðs til nákomins aðila, stefnda, án þess að staða félagsins leyfði slíkar greiðslur. Kjarni málsins sé þessi: 1. Frestdagur. Með úrskurði héraðsdóms Austurlands, uppkveðnum 5. desember 2006, hafi Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. verið tekin til gjaldþrotaskipta. Frestdagur, sbr. 2. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti (gþskl.), sé 24. nóvember 2006. 2. Sannaðar greiðslur. Stefndi hafi greitt eða látið greiða sér út af reikningum Trésmiðju Fljótsdalshéraðs samtals 134.500.000 krónur í 10 aðskildum millifærslum, samkvæmt framlögðum bankayfirlitum, inn á einkareikninga sína á tímabilinu 10. desember 2004 til og með 19. júní 2006. Allar greiðslurnar séu innan tveggja ára frestsins frá frestdegi og þær tvær síðustu séu innan 6 mánaða frestsins. 3 .Einhliða úttektir. Engar viðhlítandi skýringar, sem þrotabúið geti tekið gildar, hafi fundist á millifærslum þessum, hvorki í bókhaldi félagsins né í hinum ýmsu skýringum og skýringabrotum sem sett hafi verið fram af hálfu stefnda í mismunandi samhengi, eins og nánar verði gerð grein fyrir. 4. Nákominn. Stefndi hafi verið nákominn fyrirtækinu á því tímabili sem greiðslurnar voru inntar af hendi. 5. Ógjaldfærni. Á þeim tíma sem greiðslurnar voru inntar af hendi hafi félagið verið ógjaldfært. 6. Skilyrði til riftunar og endurgreiðslu fyrir hendi. Að mati stefnanda séu skilyrði til riftunar á ofangreindum greiðslum fyrir hendi í samræmi við lagaáskilnað XX. kafla gþskl. nr. 20/1991, eins og nánar verði gerð grein fyrir hér á eftir, og þar af leiðandi einnig til þess að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða þrotabúinu stefnufjárhæðina, 134.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum, í samræmi við heimild í 142. gr. gþskl. Fyrirliggjandi greiðslur innan 24 mánaða frá frestdegi: Fyrir liggi nákvæm sundurliðun á dagsetningum og fjárhæðum allra þeirra greiðslna til stefnda sem krafist sé riftunar á, en þær séu eftirfarandi, sbr. dskj. 7-16: Samtals: 134.500.000 kr. Fimm síðasttöldu greiðslurnar hafi verið millifærðar af reikningi stefnanda hjá Landsbankanum hf. í útibúi nr. 0175 Egilsstöðum, höfuðbók nr. 26, reikningsnúmer 740, en þær fimm fyrri af reikningi stefnanda hjá Kaupþingi hf. í útibúi nr. 0305 Egilsstöðum, höfuðbók 26, reikningsnúmer 6505. Viðtökureikningarnir séu einkareikningar stefnda. Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að stefndi hafi þannig látið millifæra 85.500.000 krónur af bankareikningi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. í Kaupþingi hf. og 49.000.000 krónur af bankareikningi félagsins í Landsbankanum, inn á eigin bankareikninga án þess að láta nein raunveruleg verðmæti í staðinn. Stefndi hafi verið formaður stjórnar Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. frá 9. janúar 2003 til 1. júlí 2005 og einn af eigendum félagsins. Samkvæmt ársreikningi Trésmiðjunnar fyrir árið 2004 hafi stefndi átt 22,5% hlut í félaginu í lok árs 2004. Þótt stefndi hafi látið af stjórnarformennsku í félaginu um mitt árið 2005 hafi hann áfram átt verulegan eignarhluta í því og hafi t.a.m. átt a.m.k. 46,5% hlutafjárins um mitt sumar 2006, en á þeim tíma hafi hann komið fram sem fyrirsvarsmaður félagsins gagnvart lánardrottnum. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að á þeim tíma sem hinar riftanlegu greiðslur voru inntar af hendi, á tímabilinu 10. desember 2004 til 19. júní 2006, hafi stefndi verið nátengdur félaginu sem stjórnarformaður og/eða eigandi. Stefndi hafi í krafti eignarhluta síns og starfa fyrir félagið veruleg áhrif á stefnumótun og ákvörðunartöku hjá því. Því teljist stefndi og Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. hafa verið nákomin í skilningi 4. - 6. tl. 3. gr. gþskl. Tvær síðustu greiðslurnar séu innan 6 mánaða marksins frá frestdegi, en allar hinar á þeim tíma sem hann sé stjórnarformaður og eigandi að hluta. Þó að stefndi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að félagið hafi verið gjaldfært sé rétt að fara yfir stöðuna samhengisins vegna. Fljótlega eftir að stefndi og viðskiptafélagar hans hafi tekið við rekstri Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. hafi tekið að halla verulega undan fæti í rekstri félagsins á sama tíma og fasteignaverð á svæðinu náði óþekktum hæðum og verkefni voru næg. Samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2004 skuldaði félagið t.d. um 230 milljónir í árslok, þar af hafi 90 milljónir verið vegna yfirdráttarlána hjá ýmsum bönkum. Tap af rekstri félagsins á árinu hafi numið rúmum fjórum milljónum króna. Eignastaðan hafi einnig verið bágborin, þrátt fyrir endurmat á eignum. Vísist um þessa þætti til framlagðs ársreiknings. Það sé við þessar aðstæður sem greiðslurnar renni til stefnda. Á þeim tíma sem eftir lifði hjá félaginu hafi rekstur þess bókstaflega verið í andaslitrunum og löngu kominn á gjörgæslu þegar síðustu greiðslurnar hafi runnið til stefnda í júní 2006. Stefnandi telur algjörlega óhugsandi að stefnda, og öðrum sem áttu eignarhlut í Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. og/eða gegndu stjórnunarstöðum hjá félaginu, hafi ekki verið kunnugt um ógjaldfærni þess allt frá árslokum 2004, enda hafi stefndi tekið beinan þátt í e.k. björgunaraðgerðum félagsins. Stefnandi telur að engin raunveruleg verðmæti hafi komið á móti greiðslunum, en stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið. Engar síðari skýringar stefnda á þessum millifærslum standist skoðun að mati stefnanda. Þegar vaknað höfðu grunsemdir um meint óeðlilegt fjárstreymi úr sjóðum félagsins og inn á reikninga stefnda, hafi hann afhent óundirritað skjal, sbr. dskj. 4, sem hann kvað vera kaupsamning sem komist hefði á þann 4. janúar 2005 milli sín og Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. Sjálfur virðist hann hafa áritað skjalið sem staðfest ljósrit, þrátt fyrir að engin væri undirritunin. Síðar hafi komið í leitirnar undirritaður kaupsamningur, dags. sama dag og ljósritið óundirritaða, dskj. 4, sem áður hafði verið sýnt, eða þann 4. janúar 2005, sbr. dskj. 24 (sic en telja verður að hér eigi að standa dskj. 25). Samkvæmt þeim samningi eigi stefndi að hafa selt Friðriki Atla Sigfússyni og Sigurði Gestssyni persónulega 93% hlutafjár í Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., en einnig 100% hlutafjár í Kass ehf., 100% hlutafjár í HM Festi ehf. og 50% hlutafjár í TF Festi ehf. fyrir kr 207.250.000.-. Engir samningar hafi fundist þar sem Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. séu seld umrædd hlutabréf, en hið óundirritaða skjal hljóti að víkja andspænis hinu undirritaða. Stefnandi byggir á eftirfarandi að því er endurgjaldið varðar: Stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir tilvist og verðmæti endurgjalds Engin hlutabréfaviðskipti höfðu átt sér stað á árinu 2004 Ekkert liggi fyrir um að Trésmiðjan hafi heldur keypt nein hlutabréf síðar, kaupendur hafi verið aðilar persónulega, en eina aðkoma Trésmiðjunnar virðist hafa verið sú að hún hafi átt að greiða fyrir þá félaga, Friðrik og Sigurð. Trésmiðjan sé ekki beinn aðili að samningi, dags. 4. janúar 2005 Einkahlutafélögin Kass ehf., TF Festir ehf. og HM Festir ehf. séu og hafi öll verið algerlega verðlaus. Liðir 1-4 þarfnist ekki skýringar. Nauðsynlegt sé hins vegar að fjalla lítilsháttar um verðmæti fyrrgreindra hlutafélaga. Eins og að framan sé rakið séu skýringar á greiðslukvittunum vegna millifærslnanna í flestum tilvikum ,,hlutafé Kass ehf.“ sem virðist gefa til kynna að millifærslurnar hafi verið klæddar í þann búning að Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. hafi verið að greiða stefnda fyrir hlutfé í einkahlutafélaginu Kass. Það stangist á við framansagt um aðila að kaupsamningi 4. janúar 2005. Auk þess hafi Kass ehf. á þessum tíma verið skuldsett félag með litla og óljósa eignastöðu og afar lítið tekjustreymi. Samkvæmt ársreikningi Kass ehf. fyrir árið 2004 hafi tap á rekstri félagsins verið tæpar 4,5 milljónir árið 2004 og hafi félagið ekki átt eignir fyrir skuldum. Þá hafi einnig komið í ljós að nokkrar af þeim eignum sem séu taldar til eigna Kass ehf. í umræddum kaupsamningi, dags. 4. janúar 2005, hafi ekki komist í eigu félagsins fyrr en eftir 4. janúar 2005. Nægi í því sambandi að nefna að Kass ehf. hafi ekki notið þinglýstra eignarheimilda yfir Austurmýri 7 og 9 á Selfossi fyrr en 27. janúar 2005, sbr. dskj. 62-63. Kaupsamningur vegna Smiðshöfða 8 í Reykjavík, þar sem Kass ehf. kaupi húsnæði á 2. hæð af SU ehf., sé dags. 1. mars 2005 og innfærður í þinglýsingabók 27. apríl 2005, sbr. dskj. 64-65. Afsal vegna eigendaskiptanna sé dags. 15. mars 2005 og innfært í þinglýsingabók 24. maí 2005. Samkvæmt þessu hafi Austurmýri nr. 7 og 9 og Smiðshöfði 8 ekki verið í eigu Kass ehf. þann 4. janúar 2005 og virðist því kaupsamningurinn ekki standast þegar af þeirri ástæðu. Niðurstaðan sé því sú að félagið sé og hafi verið verðlaust, enda styðji eftirfarandi gjaldþrot þess þá fullyrðingu sem og nauðungarsala eigna félagsins. Þótt hvergi sé minnst á önnur félög í millifærslugögnum en Kass ehf., telur stefnandi að nauðsynlegt sé að fjalla einnig örfáum orðum um einkahlutafélögin HM Festi ehf. og TF Festi ehf. Stefnandi telur verðmæti þeirra ekkert eða óverulegt og byggir það m.a. á eftirfarandi: Samkvæmt ársreikningi HM Festis ehf. hafi félagið ekki átt neinar eignir um áramótin 2004/2005 og hafi enga starfsemi stundað á þessum árum. Sömu sögu sé að segja um TF Festi ehf. Félagið hafi ekki stundað rekstur á árinu 2004 og hafi engar eignir átt í árslok 2004. Samkvæmt kaupsamningnum sé 100% hlutur í HM Festi ehf. metinn á 19.500.000 krónur og 50% hlutur í TF Festi á 15.000.000 krónur (metið á 20.000.000 króna í hinum samningnum sama dag, sbr. dskj. 4). Í samningnum segi að lánsloforð félaganna frá Íbúðalánasjóði ,,grundvalli umsamið kaupverð,“ og ennfremur að lánsloforð TF Festis ehf. sé að fjárhæð 800.000.000 króna og lánsloforð HM Festis ehf. að fjárhæð 650.000.000 króna, sem sé röng tilgreining þar sem lánsloforð HM Festis ehf. muni hafa verið samtals að fjárhæð 350.000.000 króna, sbr. dskj. 68. Lánsloforð frá Íbúðalánasjóði veiti ekki tryggingu fyrir því að handhafi þess fái lán, heldur þurfi að sækja um lán, sbr. 38. gr. reglugerðar nr. 458/1999, m.s.br. og uppfylla önnur skilyrði, m.a. um eigið framlag. Hér skuli einnig vísað til 34. gr. reglugerðarinnar þar sem segi að að Íbúðalánasjóður skuli veita lán til ,,allt að 150 leiguíbúða á ári á árunum 2002-2005“. Að mati stefnanda sé því óraunhæft að verðleggja félag, hvers eina ,,eign“ sé lánsloforð, með þeim hætti sem gert sé í umræddum samningi. Stefnandi telur að HM Festir ehf. og TF Festir ehf. hafi verið verðlaus félög þann 4. janúar 2005, en einnig löngu fyrir og eftir þær dagsetningar. Gjaldþrot TF Festis ehf. styðji þessa skoðun. Ekkert liggi fyrir um afdrif HM Festis ehf. Stefnandi byggi þannig á því að ekkert endurgjald hafi komið fyrir umstefndar greiðslur. Samkvæmt öllu framangreindu telur stefnandi nauðsynlegt, vegna hagsmuna kröfuhafa þrotabúsins, að höfða riftunarmál þetta og telur stefnandi umræddar greiðslur vera riftanlegar á grundvelli XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, sérstaklega 131., 134., og 141. gr. Stefnandi telur meðal annars að greiðslur Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. af bankareikningum félagsins til stefnda séu riftanlegar á grundvelli 2. mgr. 131. gr. gþskl. um riftun gjafagerninga. Stefndi hafi verið nákominn Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. í skilningi ákvæðisins, sbr. 4.- 6. tl. 3. gr. laganna, sbr. það sem áður sé rakið. Því telur stefnandi að gjöfum sem afhentar voru allt að 24 mánuðum fyrir frestdag sé hægt að rifta á grundvelli 2. mgr. 131. gr., sbr. 2. málsl. 2. mgr. 131. gr. gþskl. Um tvær seinustu millifærslurnar af reikningi Landsbankans, þann 16. júní 2006 að fjárhæð 3.000.000 króna og þann 19. júní 2006 að fjárhæð 2.000.000 króna, sé vísað til 1. mgr. 131. gr., enda hafi greiðslurnar verið inntar af hendi (afhentar) á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Stefnandi taki hér fram að jafnvel þótt litið yrði svo á að einhver samningur hafi komist á milli stefnanda og stefnda þá hafi gjafahugtakið verið skýrt á annan hátt í gjaldþrotarétti en í fjármunarétti. Þannig taki gjafahugtakið til gagnkvæmra samninga þar sem verulegur munur sé á endurgjaldi því sem seljandi fái í hendur og þeirra verðmæta sem látin séu af hendi í raun. Riftun á grundvelli ákvæðisins byggist því á hlutlægu mati á þessum mismun. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi augljóst að verulegur munur sé þarna á. Þá telur stefnandi að greiðslunum til stefnda megi einnig rifta með vísan til almennu riftunarreglunnar í 141. gr. gjþskl. Stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærni Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. á því tímabili sem greiðslurnar frá stefnanda til stefnda áttu sér stað auk þess sem greiðslurnar hafi bersýnilega verið ótilhlýðilegar og hafi leitt til verulegrar skerðingar á eignum búsins. Samtals hafi greiðslurnar til stefnda numið 134.500.000 krónum og sé augljóst að svo há fjárhæð hafi haft veruleg áhrif á fjárhag og rekstur trésmiðjunnar, kröfuhöfum þrotabúsins til tjóns. Krafan um endurgreiðslu sé reist á 142. gr. gþskl. Vísað er til laga XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sérstaklega 3., 131., 134., 141. og 142. gr. Vísað er til laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Um vexti og vaxtavexti vísast til laga nr. 38/2001, en um málskostnað til XXI. kafla eml. Stefnandi staðhæfi í stefnu að málatilbúnaður hans byggist á því að stefndi hafi látið millifæra 85.500.000 krónur af reikningi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs í Kaupþingi hf. og 49.000.000 króna af bankareikningi félagsins í Landsbankanum, inn á eigin bankareikninga án þess að láta nein raunveruleg verðmæti í staðinn. Við þennan málatilbúnað sinn sé stefnandi bundinn og sé vörnum stefnda hagað til samræmis við hann. Í samræmi við framangreint byggir stefnandi aðallega á því téðar greiðslur til stefnda frá TF hafi verið gjafagerningur og þ.a.l. riftanlegar samkvæmt 131.gr. gjaldþrotaskiptalaga. Að auki sé vísað til 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga sem varði óeðlilegan greiðslueyri og að lokum byggi stefnandi á því að stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærni TF á þeim tíma sem greiðslurnar áttu sér stað. Af málatilbúnaði stefnanda verði ekki annað séð en hann byggi kröfu sína um riftun samkvæmt 131. gr. á því að um „einhliða úttektir“ stefnda á peningum frá TF hafi verið að ræða og „engar viðhlítandi skýringar“ hafi „fundist á þessum millifærslum, hvorki í bókhaldi né í hinum ýmsu skýringum og skýringarbrotum sem sett hafa verið fram af hálfu stefnda“ og engir gagnkvæmir samningar liggi að baki greiðslunum. Þessi málsástæða stefnanda sé algerlega rakalaus og styðjist ekki við nein haldbær gögn. Af gögnum málsins, þ.m.t. bókhaldsgögnum og árshlutareikningi TF megi glöggt sjá að grundvöllur greiðslnanna til stefnda sé kaupsamningur hans og TF um einkahlutafélögin Kass ehf., HM-Festi ehf. og TF Festi ehf. Kaupsamningar liggi fyrir á dskj. 24-27, sbr. dskj. 23 sem sé greinargerð með kaupunum. Í árshlutauppgjöri 2006, sbr. dskj. 79, komi fram að hin keyptu félög, (eignir framangreindra hlutafélaga) séu bókfærð hjá félaginu. Sé eignarhlutur TF í téðum félögum metinn og bókfærður á 132.761.192 krónur. Ársreikningar félagsins árið 2005 og árshlutareikningurinn 2006 hafi verið unnir af Jóni S. Ólafssyni viðskiptafræðingi hjá Bókhaldi og Skattskilum ehf., og því löglíkur fyrir því að eignfærslan hafi verið í samræmi við lög um ársreikninga, skattalög og hlutafélagalög. Þá hafi stefndi talið fram sölu hlutabréfanna á skattframtali sínu og hafi fengið álögur í samræmi við það. Liggi því fyrir sönnun um það að kaupsamningur hafi komist á milli TF og stefnda og TF hafi fengið endurgjald fyrir þær greiðslur sem stefndi sé krafinn endurgreiðslu á og þar af leiðandi sé enginn fótur fyrir ofanlýstum málatilbúnaði stefnanda. Lögmanni stefnanda og VBS hafi verið fullkunnugt um þessa kaupsamninga milli stefnda og Sigurðar og Friðriks, annars vegar, og stefnda og TF, hins vegar, enda hafi eignirnar verið hagnýttar í þágu TF og VBS á árinu 2005 og 2006. Ýmsar eignir einkahlutafélaganna hafi verið seldar, s.s. raðhúsin að Austurmýri 7-9, Selfossi og andvirðinu ráðstafað af TF en þessar fasteignir hafi tilheyrt Kass ehf. Aðrar fasteignir þess félags, s.s. Hafnargata 28, Seyðisfirði og Miðvangur 3-5, Egilsstöðum hafi verið veðsettar VBS vegna skuldbindinga TF við VBS, sbr. dskj. 82. Þá hafi lóðarréttindi félaganna verið veðsett VBS fyrir framkvæmdalánum o.s.frv. VBS og lögmanni stefnanda hafi því fyllilega verið ljós viðskiptin, hvernig fasteignarréttindin voru verðlögð og hafi samþykkt þá verðlagningu de facto m.a. með veitingu lána til TF og dótturfélaganna. Þá sé í dskj. 87 frá ágúst 2006 sérstaklega vísað til dótturfélaga TF. Á grundvelli framangreinds sé því mótmælt að umræddar greiðslur til stefnda falli undir 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Í fjármunarétti sé gjafahugtakið skilgreint þannig, að það sé loforð um afhendingu eignar án þess að fyrir komi endurgjald auk þess sem vilji loforðsgjafans standi ótvírætt til þess að gefa verðmætin. Í gjaldþrotarétti sé byggt á því, til viðbótar framangreindu, að um örlætisgerning sé að ræða, að tilgangurinn sé að gefa fjármuni á kostnað annarra kröfuhafa. Með engum hætti sé sýnt fram á það af stefnanda að tilgangur með kaupum TF á félögunum, eftir að fyrir lá að þeir Sigurður Gestsson og Friðrik Sigfússon keyptu 93% hlutafjár TF, hafi verið sá að gefa stefnda fé á kostnað annarra kröfuhafa félagsins. Þvert á móti liggi fyrir í málinu að um gagnkvæman kaupsamning var að ræða og umtalsverðar eignir hafi flust yfir til TF við samninginn sem hafi orðið félaginu að peningum. Á þeim tíma sem samningurinn var gerður hafi félagið verið í stakk búið til að sinna þeim fasteignaþróunarverkefnum sem einkahlutafélögin höfðu ráðist í. Það, að nýir eigendur TF hafi ekki sinnt félaginu og rekstri þess með þeim afleiðingum að ríflega 1 ½ ári eftir söluna hafi hagur þess verið verri en skyldi, sé stefnda óviðkomandi og verði honum ekki kennt um það. Í þessu máli hátti svo til að þeir einstaklingar sem keypt hafi hlutafé TF af stefnda hafi verið fagmenn á sviði byggingastarfsemi og hugðust nýta sér betra atvinnuástand, aukna kaupgetu og aukna eftirspurn eftir húsnæði á Austurlandi með samsvarandi hækkuðu fasteignaverði, til þess skapa félaginu og hluthöfum þess hagnað. Verðlagning félaganna hafi verið eðlileg í ljósi eigna, bæði bókaðra og dulinna eigna, svo og þeirra fasteignaþróunarverkefna sem félögin höfðu unnið að en félögin hafi haft réttindi yfir ríflega 100 lóðum. VBS, helsti lánadrottinn félagsins, hafi lánað fé til verkefna sem grundvallast hafi á kaupsamningi stefnda og TF auk þess að lána félögunum fé til að kaupa fasteignir á Austurlandi og í Reykjavík. Þess vegna fari því víðsfjarri að kaupsamninginn megi skilgreina sem örlætisgerning frá eigendum TF til stefnda. Stefnandi kjósi að byggja mál sitt á því að um örlætisgerning hafi verið að ræða, og að ekkert endurgjald hafi komið frá stefnda til TF. Með því að sýnt hafi verið fram á að þessar staðhæfingar stefnanda séu rangar, og raunar gegn betri vitund hans, þá beri að hafna kröfum hans. Stefnandi byggi ekki á því að um gagnkvæman samning hafi verið að ræða en að endurgjald stefnda hafi, hins vegar, verið óeðlilega lágt. Þar af leiði að ekki verði leyst úr málinu á þeim forsendum. Ex tuto vilji stefndi þó taka fram að stefnandi hafi ekki fært sönnur á það að það endurgjald sem TF fékk frá stefnda hafi ekki verið sanngjarnt og eðlilegt en slíkt sé forsenda greiðsluskyldu stefnda, hvað sem öðru líði. Sönnunarbyrðin um það hvíli á stefnanda ef á því væri byggt að endurgjaldið hafi verið minna en sem nam greiðslum TF. Í þessu sambandi sé vakin athygli á því að með því að stefnandi forðast vísvitandi að viðurkenna það, sem þó sé öllum hlutaðeigandi ljóst, að um gagnkvæman samning hafi verið að ræða, þá sé engin grein gerð fyrir því af hálfu stefnanda að hve miklu leyti eignir þær sem TF fékk frá stefnda, á grundvelli samningsins, hafi orðið félaginu að verðmæti. Málið sé því algerlega vanreifað að þessu leyti og þ.a.l. sé ekki unnt að dæma stefnda til greiðslu þegar af þeim ástæðum og skorti því að farið sé að ákvæðum 80. gr. d) EML um skýrleika í málatilbúnaði. Greiðslur samkvæmt kaupsamningnum hafi verið inntar af hendi á tímabilinu 10. desember 2004 til og með 1. júní 2005, eða u.þ.b. 17 mánuðum fyrir frestdaginn, 24. nóvember 2006. Ákvæði 1. mgr. 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga eigi því ekki við, hvað svo sem öðru líði. Stefndi mótmæli því hann hafi verið nákominn TF í skilningi 3. gr. gjaldþrotaskiptalaga þegar samningur hans og TF var gerður og að unnt sé, ef því sé að skipta, að beita 2. mgr. 131.gr. gjþl. Þegar kaupin hafi átt sér stað hafi stefndi þá þegar verið búinn að selja allt hlutafé sitt í TF til Sigurðar og Friðriks og ákvörðunin um kaup TF á umræddum einkahlutafélögum hafi verið tekin af nýjum eigendum TF á viðskiptalegum forsendum þeirra. Þegar TF hafi greitt stefnda samkvæmt samningnum hafi hann hvorki verið hluthafi né stjórnandi í félaginu og hafi því ekki verið í þeirri aðstöðu að taka ákvarðanir í TF á grundvelli hagsmunatengsla eða sambærilegra tengsla. TF hafi innt greiðslurnar af hendi í samræmi við samningsskyldu sína enda félagið löngu búið að taka yfir og hagnýta sér umrædd einkahlutafélög í sínum rekstri. Stefnandi viðurkenni sjálfur í stefnu að stefndi hafi eignast 46,5% hlutafjár í TF „um mitt sumar 2006“. Þá hafi verið meira en ár liðið frá því að síðasta kaupsamningsgreiðslan var greidd honum. Hlutafjáreign hans í félaginu á þeim tíma hafi enga þýðingu við úrlausn þessa máls. Ótilhlýðileg ráðstöfun, 141. gr. gþl. Því sé alfarið hafnað að skilyrði til þess að rifta greiðslunni á grundvelli 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga séu uppfyllt í þessu máli. Grundvallarskilyrði riftunar á þessum grunni séu þau að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg, að félagið hafi orðið ógjaldfært vegna ráðstöfunarinnar og stefndi verið grandssamur um slæma fjárhagsstöðu félagsins þegar greiðslan fór fram. Í fyrsta lagi hafi verið samið um greiðslu í nóvember 2004 sem staðfest hafi verið formlega þann 4. janúar 2005. Ljóst sé að á þeim tíma hafi félagið fyllilega verið gjaldfært. Miða beri við þann dag sem hinn gagnkvæmi samningur sé gerður en ekki hvenær greiðslurnar séu inntar af hendi síðar. Í öðru lagi hafi TF ekki orðið ógjaldfært vegna samningsins við stefnda þar sem félagið hafi fengið til sín samsvarandi verðmæti sbr. árshlutareikning TF. Í þriðja lagi hafi greiðslur verið reiddar fram af nýjum stjórnendum félagsins sem hafi tekið ákvörðun um greiðslurnar. Félagið hafi verið gjaldfært þegar þær greiðslur fóru fram. Stefndi hafi enga vitneskju haft um fjárhag og rekstur félagsins eftir mars 2005 umfram aðra kröfuhafa þess, þar sem hann hafi ekki lengur haft með stjórn félagsins að gera. Til marks um það að stefnda hafi verið allsendis ókunnugt um að fjárhagsstaða TF væri lök í júní 2005 sé sú staðreynd að hann féllst á kaupa hlutafé í félaginu á ný um sumarið 2006 og ábyrgjast skuldbindingar TF við Húsasmiðjuna að fjárhæð 30 milljónir króna, leggja félaginu til endurskoðendur og verkfræðing til þess að tryggja rekstur félagsins. Þá beri að geta þess að stefndi hafi treyst á yfirsýn VBS yfir fjármál TF á grundvelli verkefnafjármögnunar VBS til félagsins. Með vísan til framangreinds sé algerlega ósannað að fjárhagsstaða TF hafi verið slík að stefnda hafi átt að vera það ljóst að með því að selja félaginu félög sem bæði áttu fasteignir og gríðarleg lóðaréttindi sem veittu TF möguleika á umfangsmikilli byggingarstarfsemi á uppgangstímum á Austurlandi væri hann að hagnýta sér með ótilhlýðilegum hætti fé félagsins á kostnað annarra kröfuhafa þess. Stefnandi eigi sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði 141 gr. gjaldþrotaskiptalaga séu uppfyllt. Til vara krefjist stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í fyrsta lagi sé þess krafist að til frádráttar komi þau fjárverðmæti sem TF fékk í sinn hlut samkvæmt kaupsamningnum. Þar sem ekki hafi verið sýnt fram á annað af hálfu stefnanda sé byggt á því af hálfu stefnda að endurgjaldið sem TF fékk jafngildi greiðslum til stefnda og því geti ekki verið um skuld stefnda að ræða. Hvíli sönnunarbyrðin á stefnanda um að endurgjaldið hafi verið lægra en bókfært sé í ársreikningum félagsins, sbr. árshlutareikning 2006. Ekkert í máli sanni að svo sé. Í öðru lagi sé krafist lækkunar á dómkröfum varðandi greiðslur pr. 16. júní og 19. júní 2006 þar sem stefndi hafi greitt 4.321.248 krónur. Um málskostnað vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. Fyrir liggur að bú Trésmiðju Fljótsdalshéraðs var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Austurlands 5. desember 2006. Óumdeilt er að frestdagur samkvæmt 2. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti hafi verið 24. nóvember 2006. Stefnandi höfðar mál þetta á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti til riftunar á greiðslum til stefnda sem áttu sér stað á tímabilinu 10. desember 2004 til og með 19. júní 2006. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi látið millifæra greiðslur af bankareikningum Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. inn á eigin bankareikninga án þess að láta nein raunveruleg verðmæti í staðinn. Nema þessar greiðslur 134.500.000 krónum eða stefnufjárhæð. Stefndi byggir á því að af bókhaldsgögnum og árshlutareikningi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. fyrir 2006 megi glöggt sjá að grundvöllur umræddra greiðslna til stefnda sé kaupsamningur hans og trésmiðjunnar um kaup trésmiðjunnar á einkahlutafélögunum Kass, HM Festi og TF Festi sem voru í eigu stefnda. Vísar stefndi í því sambandi til dómskjala nr. 24, sem er óundirritað uppkast af kaupsamningi og til dskj. nr. 27, sem er viðauki við kaupsamning stefnda og Sigurðar og Friðriks, dags. 4. janúar 2005. Þá er einnig bent á að í árshlutauppgjöri 2006 séu félögin bókfærð hjá Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. Á dskj. nr. 24 er að finna uppkast af kaupsamningi, dags. 4. janúar 2005, milli Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. og stefnda vegna sölu á þar tilgreindum einkahlutafélögum. Seljandi er tilgreindur stefndi, Jónas A. Þ. Jónsson. Skjalið er ekki undirritað og hefur því ekki samningsgildi. Á dskj. nr. 25 er hins vegar að finna kaupsamning, dags. 4. janúar 2005, milli stefnda sem seljanda og Sigurðar H. Gestssonar og Friðriks Á. Sigfússonar sem kaupenda. Samkvæmt þessum samningi selur stefndi Sigurði og Friðriki hlutafé sitt í Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., Kass ehf, HM Festi ehf. og TF Festi. Kaupverð var ekki fastákveðið. Samkvæmt ákvæði í kaupsamningnum skyldi heildarkaupverð þessara félaga vera 207.250.000 krónur en tekið er fram að kaupverð gæti breyst til hækkunar vegna lánsloforða ÍLS og/eða vegna fjölgunar lóða. Þá er ekki tiltekið hvernig eða hvenær kaupverð skyldi greitt. Samkvæmt framburði stefnda fyrir dómi endaði kaupverð á trésmiðjunni í núlli þar sem minni verðmæti hafi reynst í félaginu en lagt var upp með. Sigurður og Friðrik hafi því ekki greitt neitt fyrir trésmiðjuna. Viðaukar við kaupsamning þennan voru gerðir 9. mars 2005 og 1. júlí 2005. Stefndi bar fyrir dómi að hann teldi kaupsamning milli sín og Sigurðar og Friðriks villandi í uppsetningu þar sem Sigurður og Friðrik hafi verið að kaupa Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., sem móðurfélag, og það félag hafi átt að kaupa þessi dótturfélög. Þegar virtur er framburður Sigurðar H. Gestssonar virðist skilningur hans á þessum samningi hafa verið sá sami enda lýsti hann því yfir að hann hefði ekki verið að kaupa þessi félög persónulega. Agnar Agnarsson, löggiltur fasteignasali, sem sá um gerð kaupsamnings milli stefnda og Sigurðar og Friðriks, bar fyrir dómi að gert hefði verið ráð fyrir að Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. keypti félögin Kass ehf., HM Festi ehf. og TF Festi. Enginn skriflegur samningur um kaup trésmiðjunnar á umræddum félögum liggur hins vegar fyrir í málinu, en einungis óundirritað uppkast af kaupsamningi, eins og áður segir. Stefndi bar fyrir dómi að byggt hefði verið á munnlegum samningi en ekkert er upplýst um efni hans í málinu. Telst því ósannað að um slíkan samning hafi verið að ræða. Hefur því ekki verið sýnt fram á það í málinu að kaupsamningur hafi verið gerður milli Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. og stefnda um kaup trésmiðjunnar á umræddum einkahlutafélögum í eigu stefnda. Ársreikningur Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. árið 2004 liggur fyrir í málinu. Samkvæmt framburði Jóns Ólafssonar viðskiptafræðings var ársreikningur ekki gerður fyrir árið 2005 en árshlutauppgjör var gert 2006. Jónatan Smári Svavarsson bar fyrir dómi að í maí 2006 hefði staðið til að hann kæmi að rekstri Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. sem framkvæmdastjóri. Honum hafi verið tjáð að rekstur trésmiðjunnar ætti að vera nokkuð góður. Margt hafi bent til þess, m.a. uppgangur í samfélaginu. Að hans ósk hafi verið unnið árshlutauppgjör 2006. Hafi Jón Ólafsson viðskiptafræðingur komið mest að þessu uppgjöri. Þegar niðurstaða þess hafi legið fyrir hafi hann talið að rekstarforsendur væru ekki til staðar. Uppgjörið hafi einungis sýnt neikvæða rekstarniðurstöðu sem hafi verið þvert á þær forsendur sem aðkoma hans hafi byggst á. Jón Ólafsson bar fyrir dómi að hann hefði unnið milliuppgjör 2006 upp úr bókhaldi félagsins að beiðni stefnda, Jónasar. Ástæðan hafi verið að menn væru að koma að rekstrinum sem vildu sjá stöðuna. Uppgjörið hafi legið fyrir um 20. júlí 2006 og hafi það í raun verið innanhússplagg hjá trésmiðjunni. Jón bar að ársreikningur fyrir árið 2005 hefði ekki verið gerður, eins og áður segir. Eins og fram er komið liggur ekki fyrir í máli þessu að ársreikningur fyrir Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. hafi verið gerður árið 2005. Af umæddu árshlutauppgjöri 2006 þykir ekki verða ráðið, eins og stefndi heldur fram, að grundvöllur umræddra greiðslna til stefnda sé kaupsamningur hans og trésmiðjunnar um kaup trésmiðjunnar á einkahlutafélögunum Kass, HM Festi og TF Festi sem voru í eigu stefnda, enda liggur fyrir að enginn slíkur kaupsamningur var gerður, sbr. það sem áður er rakið. Fyrir liggur, samkvæmt framansögðu, að með kaupsamningi 4. janúar 2005 seldi stefndi Sigurði H. Gestssyni og Friðrik Atla Sigfússyni hlutafé sitt í Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. og hlutafé sitt í Kass ehf., HM Festi og TF Festi. Hvað sem aðilar þessa samnings höfðu í huga við gerð hans þá verður hann ekki túlkaður á annan hátt en að Sigurður og Friðrik hafi persónulega keypt umrætt hlutafé. Ekkert í samningnum gefur vísbendingu um að Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. sé aðili að þessum samningi. Hefur ekki verið sýnt fram á að neinn annar samningur hafi verið gerður um kaup trésmiðjunnar á hlutafé í Kass ehf., HM Festi og TF Festi, hvorki skriflegur né munnlegur. Breytir engu hér um þótt eignir þessara hlutafélaga hafi að einhverju leysti nýst Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. eins og virðist vera raunin samkvæmt því sem fram hefur komið. Stefndi byggir á þeirri málsástæðu að endurgjald hafi komið fyrir þær greiðslur sem færðar voru af bankareikningi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. á bankareikninga stefnda. Reifar stefndi í löngu máli í greinargerð sinni eignastöðu félaganna Kass ehf., TF Festis ehf. og HM Festis ehf. Með því að ekki hefur verið sýnt fram á að Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. hafi gert samning um kaup á þessum félögum þykir ekki ástæða til þess að reifa þessa málsástæðu stefnda nánar. Hefur ekki verið sýnt fram á að neinn samningur liggi til grundvallar greiðslum til stefnda vegna hlutafjár í Kass ehf. sem stefnandi krefst riftunar á í máli þessu eða að endurgjald af hálfu stefnda hafi komið til. Telja verður því að um gjöf til stefnda hafi verið að ræða í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar má krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent sex til tólf mánuðum fyrir frestdag nema leitt sé í ljós að þrotamaðurinn hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir afhendinguna. Þetta gildir einnig um gjafir til nákominna sem hafa verið afhentar sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag. Í 3. gr. laga nr. 21/1991 er að finna skýringar á orðinu nákominn. Segir í tl. 4 að orðið nákomnir í lögunum sé notað um mann og félag eða stofnun sem hann eða maður honum nákominn á verulegan hluta í. Samkvæmt vottorði fyrirtækjaskrár, sem móttekið var 9. janúar 2004, var stefndi tilgreindur stjórnarformaður Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. 30. desember 2003. Samkvæmt kaupsamningi 4. janúar 2005 seldi hann Friðriki A. Sigfússyni og Sigurði H. Gestssyni hlutafé sitt í trésmiðjunni sem var 93% af hlutafé félagsins. Samkvæmt framburði stefnda og Sigurðar fyrir dómi tóku þeir Sigurður og Friðrik við rekstri félagsins fljótlega upp úr áramótum 2005 en samkvæmt gögnum úr fyrirtækjaskrá var stefndi stjórnarformaður til 1. júlí 2005 og bar ábyrgð sem slíkur. Fram er komið að samstarf þeirra félaga, Sigurðar og Friðriks, gekk ekki sem best og bar Sigurður að hann hefði hætt afskiptum af trésmiðjunni um sumarið 2005 og hefði hann selt stefnda sinn hlut í trésmiðjunni. Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. og Verðbréfastofan hf. gerðu með sér samning um fjármögnun vegna lóðarkaupa í Fellabæ og Egilsstöðum 30. nóvember 2004. Fyrir dóminn kom Hlynur Jónsson Arndal, starfsmaður Verðbréfastofunnar hf. Kvaðst hann hafa komið að málefnum trésmiðjunnar í júnímánuði 2005. Hafi þá verið mikill þrýstingur af hálfu stjórnenda trésmiðjunnar að fá fé hjá Verðbréfastofunni hf. Kvað hann verkstöðu fyrirtækisins tæplega hafa leyft frekari fjármögnun. Þá hafi verið komið í ljós að Verðbréfastofan hf. hefði lánað í tiltekin verk fjármuni sem virtust ekki skila sér til starfsmanna trésmiðjunnar. Þá hafi fjármagnið heldur ekki verið til staðar í félaginu. Síðar hafi komið í ljós að engin gatnagerðargjöld hefðu verið greidd af lóðum í Fellabæ. Leitað hafi verið eftir skýringum og hafi stefndi, Jónas, verið sendur fyrir hönd trésmiðjunnar. Hafi viðbrögð hans ekki verið þau sem búist var við. Hann hafi talið þetta tóma vitleysu og ekki sýnt neina viðleitni til útskýringa. Eins og áður greinir var stefndi stjórnarformaður Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. á þeim tíma sem átta af hinum tíu umdeildu greiðslum fóru fram, eða á tímabilinu 10. desember 2004 til 1. júní 2005. Telja verður að hann, stöðu sinnar vegna, sem eigandi til 4. janúar 2005 og stjórnarformaður til 1. júlí 2005, hafi haft afskipti af félaginu og tekið þátt í ákvarðanatöku varðandi málefni félagsins. Í ljósi þess telst hann hafa verið nákominn í skilningi 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga, sbr. og 4. tl. 3. gr. sömu laga. Teljast umræddar greiðslur til stefnda því riftanlegar nema sýnt sé fram á að félagið hafi verið gjaldfært á þessum tíma. Stefndi hefur sönnunarbyrðina fyrir því að svo hafi verið. Samkvæmt árshlutauppgjöri 2006 sem samið er af Jóni Ólafssyni, og hefur ekki verið vefengt af stefnda, kemur fram í leiðréttum samanburðartölum rekstrarreiknings 2004 að framleiðslukostnaður það ár er ranglega vanmetinn um 70 milljónir króna. Ef þessi leiðrétting er færð inn í efnahagsreikning ársins er ljóst að eigið fé TF er ofmetið um 70 milljónir króna í árslok 2004, sem þýðir að eigið fé verður neikvætt um 65 milljónir króna sem sýnir fram á að félagið hafi ekki verið gjaldfært í árslok 2004. Að mati dómsins kemur glögglega fram í þessu árshlutauppgjöri að félagið var ógjaldfært í árslok 2004. Teljast umræddar greiðslur til stefnda því riftanlegar á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi heldur því fram að greiðslur sem inntar voru af hendi til hans 16. júní 2006 og 19. júní 2006 hafi komið þannig til að hann hafi að beiðni framkvæmdastjóra trésmiðjunnar tekið að sér að vera milligöngumaður og annast skuldaskil fyrir félagið og hafi hann ráðstafað umræddum greiðslum í þágu trésmiðjunnar. Þykja ekki efni til að vefengja fullyrðingu stefnda að þessu leyti. Samkvæmt framlögðum kvittunum eru allar þessar greiðslur nema ein tilkomnar vegna skulda Kass ehf. Kvittun vegna greiðslu að fjárhæð 432.000 krónur ber með sér að greidd hefur verið skuld Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. við Húsasmiðjuna hf. Í ljósi þess sem rakið er hér að framan hefur ekki verið sýnt fram á að Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. hafi verið ábyrg fyrir skuldum Kass ehf. Er ekki sýnt fram á að endurgjald af hálfu stefnda hafi komið til vegna þessara greiðslna sem lagðar voru inn á bankareikning hans. Teljast greiðslur þessar, að undanskilinni greiðslu að fjárhæð 432.000 krónur, riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til 142. gr. laga nr. 21/1991 ber stefnda að endurgreiða stefnanda 134.068.000 krónur ásamt þeim vöxtum sem um er krafið. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða málskostnað sem ákveðst 1.500.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Guðmundi Jens Þorvarðarsyni endurskoðanda og Reyni Ragnarssyni endurskoðanda. Dómsorð: Rift er eftirfarandi greiðslum hins gjaldþrota félags, Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf., til stefnda, Jónasar Andrésar Þórs Jónssonar, samtals að fjárhæð 134.068.000 krónur, er fram fóru: þann 10. desember 2004, fjárhæð 24.500.000 krónur þann 14. desember 2004, fjárhæð 10.000.000 krónur þann 15. desember 2004, fjárhæð 35.000.000 krónur þann 16. desember 2004, fjárhæð 4.000.000 krónur þann 21. janúar 2005, fjárhæð 12.000.000 krónur þann 1. apríl 2005, fjárhæð 9.000.000 krónur þann 1. apríl 2005, fjárhæð 25.000.000 krónur þann 1. júní 2005, fjárhæð 10.000.000 krónur þann 16. júní 2006, fjárhæð 3.000.000 krónur þann 19. júní 2006, fjárhæð 1.568.000 krónur Stefndi, Jónas Andrés Þór Jónsson, greiði stefnanda, þrotabúi Trésmiðju Fljótsdalshéraðs, 134.068.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 24.500.000 krónum frá 10. desember 2004 til 14. desember 2004, af 34.500.000 krónum frá þeim degi til 15. desember 2004, af 69.500.000 krónum frá þeim degi til 16. desember 2004, af 73.500.000 krónum frá þeim degi til 21. janúar 2005, af 85.500.000 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2005, af 119.500.000 krónum frá þeim degi til 1. júní 2005, af 129.500.000 krónum frá þeim degi til 16. júní 2005, af 132.500.000 krónum frá þeim degi til 19. júní 2005, en af 134.068.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 270/1999
|
Kærumál Dómstóll Félagsdómur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Talið var að kröfur verkalýðsfélagsins V í máli, sem það hafði höfðað gegn R, ættu undir Félagsdóm eftir reglum 26. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Með vísan til 2. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var staðfestur úrskurður héraðsdómara um að vísa máli V frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 1999, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfur hans til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991 er mælt svo fyrir að þau lög taki til dómsmála, sem hvorki sæta sérstakri meðferð eftir ákvæðum annarra laga né eiga undir sérdómstóla lögum samkvæmt. Félagsdómur er annar tveggja sérdómstóla ríkisins, sbr. 3. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, sem tóku gildi 1. júlí 1998 og leystu meðal annars af hólmi ákvæði I. kafla laga nr. 92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, sem vísað er til í hinum kærða úrskurði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að kröfur sóknaraðila eigi undir Félagsdóm eftir reglum 26. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Samkvæmt áður tilvitnaðri 1. mgr. 1. gr. laga nr. 91/1991 verður einkamál ekki rekið til að fá leyst úr þessum kröfum. Með skírskotun til 2. mgr. 24. gr. sömu laga verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Vélstjórafélag Íslands, greiði varnaraðila, Reykjavíkurborg, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 133/2008
|
Skuldajöfnuður Gjafsókn Sjálfskuldarábyrgð
|
Félagið E tókút vörur í reikning hjá B vegna starfsemi sinnar. Af hálfu E voru lagðar framþrennar tryggingar fyrir greiðslu skulda sem stofnuðust við slíkar úttektir,þar á meðal yfirlýsing S, P, K og S um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 3.000.000krónur. Í mars 2006 tók E að sér, sem undirverktaki B, uppsetningu áinnréttingum í 25 íbúðir í fjöleignarhúsi. Var samið um verklaun að fjárhæð2.841.800 krónur. Virtust aðilar sammála um að gengið hefði verið út frá því aðkröfur þeirra á hendur hvor öðrum mættust og var sá skilningur áréttaður fyrirdómi. B höfðaði tvö mál á hendur sjálfskuldarábyrgðarmönnunum til heimtu áskuld E vegna reikningsviðskiptanna. Annað á hendur M, þar sem hann krafðist800.000 króna og hitt á hendur S, P, K og S, þar sem hann krafðist upphaflega3.000.000 króna. Þann 17. apríl 2007 greiddi H, veðþoli samkvæmt tryggingabréfisem einnig hafði verið sett sem trygging í reikningsviðskiptum E og B, inn áskuld E vegna úttekta hjá B. Eftir þá innborgun taldi B að eftirstöðvarskuldarinnar væru 2.417.201 króna. Breytti hann kröfu sinni í málinu gegn S, P,K og S í þá fjárhæð en hélt einnig til streitu kröfu sinni í málinu gegn M.Hann felldi það mál niður í lok munnlegs málflutnings fyrir Hæstarétti. TaldiHæstiréttur að skilja yrði samkomulag E og B um skuldajöfnuð svo að upphaflegaumsamin verklaun að fjárhæð 2.841.800 krónur hefðu átt að ganga til greiðslu áreikningsskuldinni. Þegar til þess væri litið og greiðslu H var ekki talið að Bhefði fært sönnur fyrir því að hann ætti kröfur á hendur E sem ábyrgð S, P, Kog S tæki til. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu S, P, K og S því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson ogViðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinutil Hæstaréttar 5. mars 2008. Hann krefst þess að stefndu verði dæmd til aðgreiða sér óskipt 2.417.201 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. apríl 2007 til greiðsludagsog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallegastaðfestingar héraðsdóms en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðumtilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknarsem stefndu Kristínu Gunnarsdóttur og Sigurdísi Björk Baldursdóttur hefur veriðveitt. I Þann 12. apríl 2007 voru þingfest tvömál í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem áfrýjandi höfðaði, það er mál það sem hér ertil meðferðar og mál áfrýjanda gegn Margréti Sigríði Jónsdóttur og SigurjóniJónssyni en fallið var frá kröfum á hendur honum við aðalmeðferð þess. Dómi íþví máli var áfrýjað til Hæstaréttar og hefur verið rekið sem hæstaréttarmálnr. 132/2008. Í héraðsstefnu þess máls krafðist áfrýjandi þess að stefndu yrðudæmd til að greiða honum óskipt 800.000 krónur með dráttarvöxtum aukmálskostnaðar. Í því máli sem hér er til úrlausnar gerði áfrýjandi upphaflegakröfu fyrir héraðsdómi um að stefndu yrðu dæmd til að greiða honum óskipt3.000.000 krónur með dráttarvöxtum af tilgreindum fjárhæðum auk þess sem hannkrafðist málskostnaðar. Í báðum málunum voru kröfur reistar áábyrgðaryfirlýsingum þar sem gengist var í ábyrgð fyrir reikningsviðskiptumEndurreisnar verktaka ehf. hjá áfrýjanda. Í fyrra málinu var byggt áyfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 800.000 krónur 27. júní 2003 en íþessu máli var kröfu beint að stefndu á grundvelli yfirlýsingar þeirra 5. apríl2004 um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 3.000.000 krónur. Ágreiningslaust er aðum ábyrgð á sömu kröfu var að ræða í báðum málunum að höfuðstól 4.565.024krónur. Svo sem fram kemur í héraðsdómi fékk áfrýjandi greiðslu inn á kröfuna17. apríl 2007 og taldi að eftir þá innborgun næmi höfuðstóll hennar 2.417.201krónu. Við aðalmeðferð málanna tveggja fyrir héraðsdómi breytti áfrýjandikröfum sínum og voru dómkröfur hans í fyrra málinu þær að Margrét SigríðurJónsdóttir yrði dæmd til að greiða honum 800.000 krónur með dráttarvöxtum frá17. apríl 2007 til greiðsludags auk málskostnaðar en í þessu máli að stefnduyrðu dæmd til að greiða honum óskipt 2.417.201 krónu auk sambærilegradráttarvaxta og málskostnaðar. Hélt áfrýjandi þannig til streitu kröfum ítveimur málum sem samanlagt voru hærri fjárhæðar en hann sjálfur taldi að værueftirstöðvar kröfu sinnar á hendur Endurreisn verktökum ehf. Voru málin dæmd íhéraði á þann veg að stefndu voru sýknuð af kröfum áfrýjanda í þeim báðum. Hannáfrýjaði báðum dómunum til Hæstaréttar og fengu málin þar númerin 132/2008 og133/2008. Í lok munnlegs málflutnings í fyrra málinu gerði áfrýjandi þá kröfuað málið yrði fellt niður og var því ekki andmælt af hálfu stefndu en krafistmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Er því máli þannig lokið og eru þá ekki efnitil að vísa þessu máli frá héraðsdómi. II Endurreisnverktakar ehf. tóku vörur út í reikning hjá áfrýjanda vegna starfsemi sinnarsem einkum fólst í viðhaldi og breytingum á fasteignum fyrir einstaklinga ogfyrirtæki. Svo sem fyrr segir er ágreiningslaust að á tímabilinu frá desember2005 til maí 2006 tók félagið út vörur í reikning hjá áfrýjanda og stofnaðiþannig til skuldar að fjárhæð 4.565.024 krónur. Vegna reikningsviðskiptannahafði Endurreisn verktakar ehf. áður haft milligöngu um að settar vorutryggingar fyrir greiðslu skuldar sem stofnaðist við slíkar úttektir hjááfrýjanda. Á árinu 2006 höfðu verið lagðar fram þrennar tryggingar, í fyrstalagi yfirlýsing Margrétar Sigríðar Jónsdóttur og Sigurjóns Jónssonar 27. júní2003 um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 800.000 krónur, í öðru lagi yfirlýsingstefndu í þessu máli 5. apríl 2004 um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 3.000.000krónur og í þriðja lagi tryggingarbréf 25. janúar 2005, með veði í íbúð í húsiað Brekkulæk 4, Reykjavík, að fjárhæð 3.000.000 krónur. Í mars 2006 tók Endurreisn verktakar ehf. að sér, sem undirverktakiáfrýjanda, að setja upp innréttingar í 25 íbúðir í fjöleignarhúsinu aðEskivöllum 1 í Hafnarfirði. Áfrýjandi hafði áður samið við byggingaraðilahússins um sölu á tilteknum innréttingum í flestar íbúðir í húsinu og um aðannast uppsetningu þeirra. Í málinu liggur fyrir skjal með útreikningiáfrýjanda á verklaunum miðað við umsamin einingaverð. Fjárhæð samningsinssamkvæmt því skjali er 2.841.800 krónur. Samningsaðilar virðast hafa veriðsammála um að í viðskiptum þeirra hafi verið gengið út frá að kröfur þeirra áhendur hvor öðrum mættust. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi var gerðsvofelld bókun: ,,Lögmenn eru sammála um að það hafi verið ætlunin viðskuldauppgjör milli aðila að kröfurnar mættust, það er úttekt (4.565.024 kr.)Endurreisnar ehf. sem ábyrgð stefndu grundvallast á versus gagnkröfu hinsgjaldþrota félags Endurreisnar vegna verks að Eskivöllum 1. Báðir aðilar gangaút frá því að ekki yrðu eftirmálar vegna ófullnægjandi efnda. Í ljósi þesstelja lögmenn ekki nauðsyn á vitnaleiðslu.“ Lögmenn málsaðila áréttuðu þennanskilning í málflutningi sínum fyrir Hæstarétti. Endurreisn verktakar ehf. luku verki sínu í lok júní eða byrjun júlí2006. Fyrirsvarsmenn félagsins töldu íbúðir í húsinu ekki hafa verið tilbúnartil uppsetningar innréttinga, eins og um hafði verið samið, þær hefðu veriðgallaðar, veggir hafi hallað, hurðaop verið of lítil og aflöguð auk þess semiðnaðarmenn á vegum byggingaraðila hafi enn verið við störf í mörgum íbúðannaog því erfiðara og tímafrekara fyrir starfsmenn félagsins að vinna viðuppsetningu innréttinga. Verkið hefði vegna þessara atriða orðið munumfangsmeira og tímafrekara en ella og aukaverk slík að reikningur, sem félagiðgaf út 26. júní 2006, hafi í heild orðið að fjárhæð 10.768.386 krónur.Áfrýjandi mótmælti reikningnum sem of háum. Hann heldur því einnig fram aðverkið hafi verið stórlega gallað og að hann hafi haft mikinn kostnað afviðgerðum og endurbótum á því. Af þessum sökum telur hann sig eiga kröfu áhendur Endurreisn verktökum ehf. að fjárhæð 9.500.000 krónur. Þessari kröfuhefur verið mótmælt. Bú Endurreisnar verktaka ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði27. september 2006. Áfrýjandi lýsti tveimur kröfum í þrotabúið annars vegarkröfu vegna vöruúttekta og hins vegar skaðabótakröfu vegna meintra galla áuppsetningarverkinu. Skiptum á búinu lauk 20. október 2008 og kom ekkert upp íkröfur áfrýjanda. Þann 17. apríl 2007 greiddi HeklaJósepsdóttir, veðþoli samkvæmt tryggingarbréfi því er tryggt var með veði ííbúð í húsinu að Brekkulæk 4 í Reykjavík, inn á skuldina. Samkvæmt kvittunLögheimtunnar vegna innborgunarinnar voru að meðtöldum afslætti, sem áfrýjandikveðst hafa veitt greiðanda, greiddar 4.303.582 krónur. Eins og fram er komiðtaldi áfrýjandi eftir þá innborgun að eftirstöðvar kröfu hans á hendursjálfskuldarábyrgðarmönnum vegna úttektarskuldar Endurreisnar verktaka ehf.næmu 2.417.201 krónu. Mál þetta errekið vegna ábyrgðar stefndu á þeirri skuld ásamt dráttarvöxtum ogmálskostnaði. III Krafa áfrýjanda á hendur Endurreisnverktökum ehf., sem upphaflega var að fjárhæð 4.565.024 krónur, var óumdeild.Stefndu telja á hinn bóginn að krafa þessi sé að fullu greidd með skuldajöfnuðisem sé í samræmi við framangreint samkomulag áfrýjanda og Endurreisnar verktakaehf. um að kröfur um verklaun vegna uppsetningar á innréttingum í íbúðir aðEskivöllum 1, Hafnarfirði, skyldu mæta skuld vegna reikningsúttekta svo og meðgreiðslu þeirri sem Hekla Jósepsdóttir innti af hendi 17. apríl 2007 eftir aðmálið var höfðað. Telja stefndu einnig að hið gjaldþrota félag hafi átt mun hærrikröfu á hendur áfrýjanda vegna aukaverka en upphaflegri samningsfjárhæð nam. Ímáli þessu verður ekki tekin afstaða til réttmætis kröfu vegna aukaverka. Meðsama hætti verður ekki tekin afstaða til kröfu sem áfrýjandi hafði uppi áhendur Endurreisn verktökum ehf. vegna meintra galla á verkinu. Verður aðskilja framangreint samkomulag um skuldajöfnuð svo að hvað sem öðru líði felistí því samningur um að upphaflega umsamin verklaun að fjárhæð 2.841.800 krónurhafi átt að ganga til greiðslu á reikningsskuldinni. Þegar til þess er litið oggreiðslu Heklu Jósepsdóttur, sem áður greinir, verður ekki talið að áfrýjandihafi fært sönnur fyrir því að hann eigi kröfu á hendur Endurreisn verktökumehf. sem ábyrgð stefndu tekur til. Verður því niðurstaða héraðsdóms um sýknustefndu staðfest svo og málskostnaðarákvörðun hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrirHæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Byko hf., greiði í málskostnaðfyrir Hæstarétti stefndu, Páli Sigurjónssyni og Sigurjóni Jónssyni, hvorum umsig 150.000 krónur og 300.000 krónur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaðurstefndu, Kristínar Gunnarsdóttur og Sigurdísar Bjarkar Baldursdóttur, fyrirHæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra 300.000 krónurgreiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2007. Málþetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuraf Byko hf., Skemmuvegi 2a,Kópavogi gegn Sigurdísi Björk Baldursdóttur,Miðkrika 1, Hvolsvelli, Páli Sigurjónssyni, Galtalæk, 851 Hellu, KristínuGunnarsdóttur, Kirkjuvegi 39,Vestmannaeyjum og Sigurjóni Jónssyni, Hólmgarði 54, Reykjavík, meðstefnu birtri 22. 26. og 27. mars 2007. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær aðstefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð2.417.201 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 17. apríl 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt matidómsins. Stefndu krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda og þeim dæmdurmálskostnaður. Til vara krefjast stefndu þess að krafa stefnanda verði lækkuðverulega og stefndu dæmdur málskostnaður. Stefnda,Sigurdís Björk Baldursdóttir, er með gjafsókn til varnar í málinu og krefstþess að málskostnaður verði tildæmdur henni eins og málið væri ekkigjafsóknarmál. Málavextir. FyrirtækiðEndurreisn verktakar ehf., hefur frá árinu 2003 verið í reikningi hjá Byko hf.Ágreiningslaust er í málinu að fyrirtækið tók út vörur og þjónustu hjástefnanda frá desember 2005 til maí 2006 fyrir alls 4.565.024 kr. Stefnandi hefurfengið þrjár tryggingar vegna úttekta Endurreisnar verktaka ehf. hjá stefnanda.Í fyrsta lagi var lögð fram ábyrgðaryfirlýsing, dagsett 27. júní 2003, þeirraMargrétar Sigríðar Jónsdóttur og stefnda, Sigurjóns Jónssonar, að fjárhæð800.000 kr. Dómsmálið nr. E-2546/2007 er rekið vegna þeirrar yfirlýsingar. Íapríl 2004 var útbúin ábyrgðaryfirlýsing, er mál þetta fjallar um, að fjárhæð3.000.000 kr. undirrituð af stefndu. Þá var útbúið tryggingabréf að fjárhæð3.000.000 kr. en til tryggingar greiðslu var sett að veði, fasteignin aðBrekkulæk 4 í Reykjavík, en veðsali er Hekla Jósepsdóttir, eiginkona HallgrímsEinars Hannessonar, annars eiganda Endurreisnar verktaka ehf. Framlagðartryggingar vegna viðskipta Endurreisnar verktaka ehf. við stefnanda voru því aðhöfuðstóli 6.800.000 kr. Þann 17. apríl 2007 greiddi Hekla Jósepsdóttir3.858.006 kr. inná kröfu stefnanda, en stefnandi veitti ennfremur afslátt afkröfunni að fjárhæð 445.576 kr. Af því tilefni var dómkrafa máls þessa lækkuðvið upphaf aðalmeðferðar. Í mars 2006 tókEndurreisn verktakar ehf. að sér, sem undirverktaki, að setja upp innréttingarí eldhús, baðherbergi og svefnherbergi í fjölbýlishúsinu að Eskivöllum 1Hafnarfirði. Stefnandi hefur ekki greitt fyrir það verk en ágreiningur er meðaðilum vegna galla á verkinu. Hinn 28. apríl2006 var stefndu sent innheimtubréf vegna skuldar samtals að fjárhæð 4.565.024kr. auk vaxta og kostnaðar og tekið fram að til tryggingar skuldinni værutryggingar samtals að fjárhæð 6.800.000 kr. Í ljósi þess að Endurreisnverktakar ehf. var með verk í vinnslu fyrir stefnanda urðu ekki frekariinnheimtutilraunir að sinni. Hinn 20. júní2006 gerðu Endurreisn verktakar ehf. stefnanda reikning samtals að fjárhæð10.768.386 kr. vegna uppsetninga á innréttingunum á Eskivöllum 1. Eindagireikningsins var 30. júní 2006. Reikningurinn fór í athugun hjá stefnanda envar ekki greiddur en stefnandi telur að miklir gallar séu á verkinu. Reikningurinnvar mun hærri en upphaflega var samið um og telja stefndu að það sé vegna þessað íbúðirnar hafi ekki verið í umsömdu ástandi og hafi það kallað á ýmisaukaverk. Hinn 13.september 2006 var stefnanda síðan sent innheimtubréf. Hinn 27.september 2006 var Endurreisn verktakar ehf. teknir til gjaldþrotaskipta. Hinn 15.desember 2006 sendi stefnandi kröfulýsingu vegna höfuðstólsins að fjárhæð4.565.024 kr. og hinn 18. desember sama ár var send kröfulýsing vegna bótakröfusem stefnandi telur sig eiga vegna tjóns er hann hafi orðið fyrir af hálfuEndurreisnar verktaka ehf. vegna verkefnisins að Eskivöllum. Hinn 12. apríl2007 var stefna málsins lögð fram í Héraðsdómi Reykjavíkur. Hinn 17. apríl2007 greiddi Hekla Jósepsdóttir stefnanda samtals 4.303.582 kr. vegnatryggingar sinnar. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandibyggir á því að stefndu hafitekist á hendur sjálfskuldaábyrgð á öllum láns- og reikningsviðskiptumEndurreisnar verktakar ehf., alls að fjárhæð 3.000.000 kr. auk dráttarvaxta ogalls innheimtukostnaðar, skv.ábyrgðaryfirlýsingu, dags. 5. apríl 2004. Þeim sé stefnt á grundvelli þessarar ábyrgðaryfirlýsingar þar sem skuld við stefnanda hafi ekki fengistgreidd þrátt fyrir innheimtutilraunir. Stefnandi viðurkennir að hann hafi í mars2006 samið við Endurreisn verktaka ehf. um uppsetningu á innréttingum í húsivið Eskivelli 1 í Hafnarfirði. Umsamiðverð fyrir verkið hafi verið um það bil 2.900.000 kr. Vegna þessa verks hafiekkert verið greitt, þar sem það hafi verið haldið verulegum göllum. Stefnandi hafnar þeirri málsástæðu stefndu aðtil geti komið skuldajöfnun vegna hins ógreidda verks og þeirrar kröfu er hannhefur uppi í málinu, þar sem þrotabúið eigi kröfuna, en ekki stefndu. Því sé umaðildarskort að ræða. Um lagarök vísar stefnandi meðal annars tillaga um gjaldþrotaskipti og fleira nr. 21/1991, þ.e. 60. gr. 100. gr. 103.-105.gr., 116. gr. 122. gr. 124. gr. og 130. gr. Einnig er vísað til laga um meðferðeinkamál nr. 91/1991 þ.e. 16. gr. 21. gr. 129-130. gr. Málsástæða og lagarök stefndu. Stefndu byggja áþví að stefnandi eigi ekki kröfu á hendur stefndu. Krafa stefnanda vegnaúttektanna sé greidd. Er það bæði með reikningi þeim er Endurreisn verktakarehf. sendu stefnanda svo og greiðslu Heklu Jósefsdóttur hinn 17. apríl 2007. Í raun sé það stefnandi sem skuldi stefndu. Stefndu telja aðheimilt hafi verið að skuldajafna reikningi einkahlutafélagsins við úttektireinkahlutafélagsins og stefndu ábyrgjast með ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefndutelja að samið hafi verið um skuldajöfnuðinn og munnlegt samkomulag séskuldbindandi fyrir stefnanda. Þá hafi fyrirsvarsmenn einkahlutafélagsinsmargoft einhliða lýst yfir skuldajöfnuði frá útgáfu reikningsins og þar til búfélagsins hafi verið til gjaldþrotaskipta. Stefndu telja að einkahlutafélagiðhafi fengið verkið á Eskivöllum hjá stefnanda til að vinna upp í skuld sína hjástefnanda. Stefndu haldaþví fram að öll skilyrði skuldajafnaðar sé uppfyllt. Kröfurnar séu báðar umgreiðslu peninga, þær séu gildar og hæfar til að mætast. Þá hafi HeklaJósefsdóttir greitt stefnanda samtals 4.303.582 kr. Því telja stefndu ljóst aðsú skuld sem ábyrgðaryfirlýsingin tekur til sé að fullu greidd. Ber því aðsýkna stefndu af kröfu stefnanda. Til varakrefjast stefndu þess að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og er byggt ásömu málsástæðu og fyrir sýknukröfunni. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnduer vaxtakröfu stefnanda einnig mótmælt. Samkvæmt orðalagiábyrgðaryfirlýsingarinnar tekur hún til skuldar allt að fjárhæð 3.000.000 kr.Þá tekur hún einnig til lögleyfðra vaxta og dráttarvaxta af þeirri fjárhæð eftil innheimtu kemur. Í kröfu stefnanda er vöxtum bætt ofan á viðskiptaskuldfélagsins við stefnanda og stöðu þeirrar skuldar. Kröfu stefnanda um að bætamegi ofan á ábyrgðarfjárhæðina greiðslu vaxta og dráttarvaxta afviðskiptareikningnum fram að þeim tíma er ábyrgðaryfirlýsingin fór í innheimtuer mótmælt. Verður einungis gerð krafa um lögleyfða dráttarvexti afábyrgðarfjárhæð að því leyti sem dómstóllinn fellst á þá kröfu frá þeim tímasem ábyrgðin fór í innheimtu. Um lagarök fyrirsýknu er vísað til meginreglnaverktakaréttar, kröfuréttar og gjaldþrotaréttar um rétt til skuldajöfnunar. Þávísast til samningalaga nr. 7/1936 um réttar samningsefndir. Krafa ummálskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningslauster í málinu að Endurreisn verktakar ehf. tók út vörur og þjónustu hjá stefnandafyrir alls 4.565.024 kr. á tímabilinu desember 2005 til maí 2006. Vegna viðskiptanna tókust stefndu á hendursjálfskuldaábyrgð að fjárhæð 3.000.000 kr. Endurreisn verktakar ehf. var tekiðtil gjaldþrotaskipta 27. september 2006. Þá er ágreiningslaust að í mars 2006samdi stefnandi við einkahlutafélagið um uppsetningu á innréttingum í íbúðir aðEskivöllum 1, Hafnarfirði. Ágreiningur er um endurgjald fyrir verkið enstefnandi taldi í upphafi að það hafi átt að vera um það bil 2.900.000 kr. (ennú 3.170.889) en stefndu telja að endurgjaldið hafi átt að vera rúmlega3.800.000 kr. Fyrir liggur að stefnandi telur að verkið hafi verið gallað oghefur því sent skiptastjóra bótakröfu. Stefndu telja að íbúðirnar að Eskivöllumhafi ekki verið í umsömdu ástandi og hafi verkið því orðið mun dýrara. Eins oggrundvöllur málsins er lagður í stefnu, þá er allur ágreiningur um ætlaða gallavarðandi verkið að Eskivöllum 1 fyrir utan mál þetta. Þá er ágreiningslaust aðstefnandi fékk reikning vegna vinnunnar að Eskivöllum í júní 2006. Ágreiningurmálsins lýtur að því hvort skilyrði séu fyrir skuldajöfnuði svo sem stefnduhalda fram. Eins og að framan greinir greiddi Hekla Jósepsdóttir hlutakröfunnar hinn 17. apríl sl. Viðaðalmeðferð voru dómkröfur stefnanda því lækkaðar og er höfuðstóll kröfunnar nú2.417.201 kr. miðað við 17. apríl sl. Vegna verksins að Eskivöllum 1 telur stefnandiað honum hafi borið að greiða um það bil 2.900.000 kr. Það hefur ekki veriðgreitt þrátt fyrir að reikningur hafi verið sendur 20. júní 2006 oginnheimtubréf 13. september 2006. Fyrir liggur að með verki þessu fyrirstefnanda myndi félagið vinna upp í skuld sína. Eins og mál þetta liggur fyrir er það mat dómsins að skilyrðumskuldajafnaðar sé fullnægt.Skuldajöfnuðurinn átti sér stað áður en fyrirtækið var tekið til gjaldþrotaskipta.Þótt fyrir liggi að ágreiningur sé um hvort gallar séu á verkinu þá kemur þaðað mati dómsins ekki í veg fyrir það að kröfur stefnanda og Endurreisnarverktaka ehf. mættust. Með vísan til þessa var krafa stefnanda að höfuðstól4.565.024 kr. að fullu greidd með því að Hekla Jósepsdóttir innti greiðslu sínaaf hendi 17. apríl sl. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 1.gr. 130. gr. sömu laga ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem þykirhæfilega ákvarðaður 600.000 kr. Þar af greiðist 150.000 kr. í ríkissjóð. Ekkihefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfustefnanda flutti málið Ásgeir Jónsson hdl. Af hálfu stefndaflutti málið Herdís Hallmarsdóttir hdl. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Sigurdís Björk Baldursdóttir, Páll Sigurjónsson, Kristín Gunnarsdóttir og Sigurjón Jónsson skulu sýkn af kröfu stefnanda, Byko hf. Stefnandi greiði stefndu 600.000 kr. í málskostnað. Þaraf greiðist 150.000 kr. í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, SigurdísarBjarkar Baldursdóttur, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsins, HerdísarHallmarsdóttur hdl., 150.000 krónur kr. greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 450/2016
|
Kærumál Aðfarargerð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi aðfarargerð sýslumanns á þeim grundvelli að krafa sú er fjárnámsgerðin byggði á hefði verið greidd að fullu. Fjárnám hafði verið gert hjá S hf. að beiðni H á grundvelli eftirstöðva launakröfu sem félagið hafði verið dæmt til að greiða H með dómi Hæstaréttar í máli nr. 84/2014. Eftir að dómur gekk greiddi S hf. fjórar greiðslur inn á kröfuna, auk þess sem félagið stóð skil á staðgreiðslu opinberra gjalda og lífeyrisgreiðslum sem félagið dró frá skuld sinni við H. Talið var að H brysti lagaheimild til að bera kröfu um endurupptöku gerðarinnar undir dómstóla og var henni því vísað frá héraðsdómi. Við uppgjör kröfunnar hefði S hf. verið heimilt að draga frá kröfunni staðgreiðslu opinberra gjalda og gat H ekki átt tilkall til greiðslu dráttarvaxta af þeirri fjárhæð sem greidd hafði verið til ríkissjóðs. Hins vegar hefði S hf. ekki getað losnað undan skyldu samkvæmt dómi Hæstaréttar með greiðslu iðgjalda í lífeyrissjóð til annars en H, nema til kæmi samþykki H, aðilaskipti að kröfunni eða viðtökudráttur. Var aðfarargerð sýslumanns því staðfest með þeirri breytingu að fjárnám var heimilað fyrir höfuðstól kröfu H sem tók mið af lífeyrisgreiðslum hans og dómkröfu samkvæmt áðurgreindum dómi Hæstaréttar, að frádreginni staðgreiðslu opinberra gjalda, og allt að frádregnum nánar tilgreindum innborgunum S hf.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I.Jónsson.Sóknaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 13. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 24.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. júní 2016, þar semfelld var úr gildi aðfarargerð Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, nr.011-2015-06091, sem fram fór 14. september 2015. Kæruheimild er í 3. mgr. 95.gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og kröfur hans fyrir héraðsdómi teknar til greina. Þákrefst hann þess að að lagt verði fyrir Sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu aðendurupptaka hina kærðu fjárnámsgerð og að hið fjárnumda verði skrásett með„tegundarheitum, framleiðslunúmerum og fjölda.“ Að lokum krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og rakið er í hinumkærða úrskurði var varnaraðila með dómi Héraðsdóms Reykjaness 10. janúar 2014gert að greiða sóknaraðila 109.577.514 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. apríl 2011 tilgreiðsludags og 5.723.131 krónu í málskostnað. Með dómi Hæstaréttar 25.september sama ár í máli nr. 84/2014 var héraðsdómur staðfestur og varnaraðilagert að greiða sóknaraðila 800.000 krónur í málskostnað fyrir réttinum. Að gengnumdómi Hæstaréttar greiddi varnaraðili samtals 96.150.995 krónur inn á kröfunameð innborgunum 21. október 2014 að fjárhæð 23.500.000 krónur, 29. desembersama ár að fjárhæð 23.500.000 krónur, 3. febrúar 2015 að fjárhæð 23.500.000krónur og 2. mars sama ár að fjárhæð 25.650.995 krónur. Þá greiddi varnaraðili17. nóvember 2014 staðgreiðslu opinberra gjalda af hinni dæmdu fjárhæð,50.668.642 krónur, og dró þá fjárhæð frá skuld sinni við varnaraðila. Jafnframthefur varnaraðili dregið frá kröfu sóknaraðila 4% iðgjald í lífeyrissjóð,4.383.101 krónu, sem varnaraðili greiddi 15. janúar 2016 til Söfnunarsjóðslífeyrisréttinda.Að beiðni sóknaraðila var14. september 2015 gert fjárnám fyrir kröfu hans á hendur varnaraðila aðfjárhæð 30.687.873 krónur í innréttingum sex verslana varnaraðila undir merkjum66°N. Sóknaraðili taldi tilgreiningu hins fjárnumda óljósa og fór með beiðni14. október 2015 til Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu fram á að aðfarargerðinyrði endurupptekin og hið fjárnumda skrásett með „nákvæmari hætti, t.d. meðtegundarheitum, framleiðslunúmerum og fjölda.“IISóknaraðili hefur krafistþess að lagt verði fyrir Sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að endurupptakaframangreinda aðfarargerð og hið fjárnumda verði skrásett með nánari hætti engert var þegar hún fór fram. Samkvæmt 4. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1989 ermálsaðila heimilt að krefjast úrlausnar héraðsdómara um synjun sýslumanns umendurupptöku aðfarargerðar, ef krafan kemur fram án ástæðulauss dráttar og áðuren krafist er frekari ráðstafana. Svo sem áður greinir beindi sóknaraðili 14.október 2015 beiðni til sýslumanns um að framangreind aðfarargerð yrðiendurupptekin. Þar sem synjun sýslumanns á beiðninni lá ekki fyrir brastlagaheimild til að bera kröfu þessa undir dómstóla. Verður henni því vísað fráhéraðsdómi.Ágreiningslaust er að varnaraðila hafi veriðrétt að lögum að halda eftir og standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda afhöfuðstól kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila, sbr. 7. tölulið 5. gr. laganr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, svo sem lagaákvæðinu var breyttmeð 1. gr. laga nr. 159/1998. Á hinn bóginn deila aðilar um hvort lög hafistaðið til þess að varnaraðili héldi eftir og stæði skil á lífeyrissjóðsgjöldumaf höfuðstól kröfu sóknaraðila, en í því efni vísar varnaraðili til 3. mgr. 7.gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemilífeyrissjóða. Þá lýtur ágreiningur aðila að því hvort sóknaraðili eigi rétt ádráttarvöxtum af þeirri fjárhæð sem greidd var til ríkissjóðs vegnastaðgreiðslu opinberra gjalda. Með áðurnefndum dómiHæstaréttar 25. september 2014 var varnaraðila gert án fyrirvara að greiðasóknaraðila tiltekna skuld með dráttarvöxtum, auk tilgreinds málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Óumdeilt er að varnaraðila hafi verið heimilt aðdraga frá kröfu sóknaraðila staðgreiðslu opinberra gjalda að fjárhæð 50.668.642krónur, en sem fyrr segir innti varnaraðili þá greiðslu af hendi í ríkissjóð 17.nóvember 2014. Af þeim sökum átti sóknaraðili engan rétt á að fá þá greiðslu íhendur eða vexti af henni. Verður sú fjárhæð því dregin frá höfuðstól kröfusóknaraðila.Varnaraðili stóð ekkiskil á lífeyrissjóðsgjöldum fyrr en að gengnum fyrrnefndum hæstaréttardómi. Gatvarnaraðili ekki losnað undan skyldu samkvæmt dómsorðinu með greiðslu þeirragjalda til annars en sóknaraðila, nema til kæmi samþykki hans, aðilaskipti aðkröfunni eða viðtökudráttur, sbr. dóm Hæstaréttar 10. nóvember 1997 í máli nr.442/1997, sem er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3217, en ekki er um slíkatvik að ræða í málinu. Þá standa ákvæði 3. mgr. 7. gr. laga nr. 129/1997 ekkitil þess að varnaraðila hafi, að gengnum dómi um greiðsluskyldu, verið þaðheimilt. Stóð varnaraðili því sóknaraðila ekki með lögmætum hætti skil á þeirrigreiðslu samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar. Samkvæmt þessu verður framangreindaðfarargerð Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu staðfest á þann hátt sem ídómsorði greinir.Varnaraðila verður gertað greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði, en rétt er að málskostnaður íhéraði falli niður.Dómsorð:Kröfu sóknaraðila,Halldórs Gunnars Eyjólfssonar, um að lagt verði fyrir Sýslumanninn áhöfuðborgarsvæðinu að endurupptaka aðfarargerð sýslumanns, nr. 011-2015-06091,sem fram fór 14. september 2015, er vísað frá héraðsdómi.Framangreind aðfarargerðer staðfest með þeirri breytingu að fjárnám er heimilað fyrir höfuðstól kröfusóknaraðila að fjárhæð 58.908.872 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. apríl 2011 tilgreiðsludags að frádregnum innborgunum 21. október 2014 að fjárhæð 23.500.000krónur, 29. desember sama ár að fjárhæð 23.500.000 krónur, 3. febrúar 2015 aðfjárhæð 23.500.000 krónur og 2. mars sama ár að fjárhæð 25.650.995 krónur.Varnaraðili,Sjóklæðagerðin hf., greiði sóknaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1.júní 2016.Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 8. aprílsíðastliðinn, barst til dómsins 6. nóvember 2015 með bréfi sóknaraðila dagsettu5. nóvember sama ár.Sóknaraðili er Sjóklæðagerðin hf., Miðbraut 11, Garðabæ.Varnaraðili er Halldór Gunnar Eyjólfsson, Boðagranda 18,Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að fjárnámsgerð sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu númer 011-2015-6091, sem fram fór á skrifstofu hans íKópavogi hinn 14. september 2015 að kröfu varnaraðila, verði ógilt. Sóknaraðilikrefst þess til vara að málsskot til Hæstaréttar fresti frekarifullnustugerðum, verði fyrrnefnd fjárnámsgerð staðfest. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað.Jafnframt krefst varnaraðili þess að lagt verði fyrir sýslumanninn áhöfuðborgarsvæðinu að endurupptaka hina kærðu fjárnámsgerð og að hið fjárnumda,það er innréttingar í verslunum sóknaraðila undir merkjum 66°N í Kringlunni,Smáralind, Skipagötu á Akureyri, Bankastræti í Reykjavík, Faxafeni í Reykjavíkog Miðhrauni 11 í Garðabæ, verði skrásett með tegundarheitum,framleiðslunúmerum og fjölda. Varnaraðili krefst málskostnaðar. Mál þetta var þingfest 1. desember 2015. Sóknaraðili skilaðigreinargerð 15. desember sama ár. Varnaraðili óskaði eftir fresti til að skilagreinargerð í málinu. Þegar málið var tekið fyrir 12. janúar 2016 lagðivarnaraðili fram greinargerð sína. Að ósk sóknaraðila var málinu frestað.Gagnaöflun í málinu var lýst lokið í þinghaldi 1. mars 2016 og málinu frestaðtil munnlegs málflutnings sem fór fram 8. apríl síðastliðinn. ISóknaraðili var með dómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum10. janúar 2014, dæmdur til að greiða varnaraðila 109.577.514 krónur meðdráttarvöxtum frá 20. apríl 2011 til greiðsludags og 5.723.131 krónu ímálskostnað. Hæstiréttur Íslands staðfesti dóm héraðsdóms 25. september 2014,mál réttarins númer 84/2014, og var sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Deildu aðilar um það hvort kaup- og söluréttur varnaraðila ítilteknum hlutum í sóknaraðila hafi verið fallinn niður þegar hann var nýtturárið 2011. Í kjölfar dóms Hæstaréttar greiddi sóknaraðili fjórum sinnum inn áskuld sína við varnaraðila, samtals 96.150.995 krónur. Að auki greiddisóknaraðili þann 17. nóvember 2014 til ríkissjóðs staðgreiðslu af dæmdrifjárhæð, samtals 50.668.642 krónur, og dró þá fjárhæð frá skuld sinni viðvarnaraðila. Varnaraðili kveðst ekki hafa andmælt því að sóknaraðili hafigreitt staðgreiðslu opinberra gjalda af kröfunni. Í bréfi Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda til sóknaraðila 20.október 2014 kemur fram að sóknaraðili hafi ekki greitt lífeyrisiðgjöld ísamræmi við skattskyldar tekjur varnaraðila árið 2014, en 4% framlag launþeganemi 4.383.101 krónu. Með beiðni 14. október 2015 óskaði varnaraðili eftir því viðsýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að fjárnámsgerðin yrði endurupptekin og hiðfjárnumda, það er innréttingar í tilgreindum verslunum sóknaraðila, yrðiskrásett með nánari hætti, það er með tegundarheitum, framleiðslunúmerum ogfjölda. IIKrafa varnaraðila samkvæmt fyrrgreindum dómsmálum varmismunur á kaupverði samkvæmt kaupréttarsamningi og gangverði bréfanna þegarkauprétturinn var nýttur. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskattteljist slíkar tekjur launatekjur, sbr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laganna. Berisamkvæmt því að greiða af fjárhæðinni tekjuskatt og iðgjöld í lífeyrissjóð.Kröfur samkvæmt framangreindu stofnist um leið og krafa launagreiðanda umgreiðslu launa og falli í gjalddaga 10. hvers mánaðar, sbr. 3. mgr. 15. gr.laga nr. 45/1987 og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 129/1997.Sóknaraðila sé að lögum skylt að halda eftir og standa skilá staðgreiðslu opinberra gjalda og lífeyrisjóðsiðgjöldum, sbr. 2. mgr. 15. gr.laga nr. 45/1987 og 3. mgr. 7. gr. laga nr. 129/1997. Því sé sóknaraðilaóheimilt að greiða varnaraðila þann hluta launakröfunnar sem sóknaraðila beriað halda eftir og skila samkvæmt framangreindu.Krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila nemi því aldrei hærrifjárhæð en 54.525.771 krónu, það er launakrafa að frádreginni staðgreiðsluopinberra gjalda og iðgjöldum í lífeyrisssjóð. Samkvæmt því sundurliðist krafanþannig: Heildarlaun 109.577.514krónur Staðgreiðsla opinberra gjalda(46,24%) - 50.668.642 krónur Iðgjöld í lífeyrissjóð (4%) - 4.383.101 króna Samtals 54.525.771 króna Sóknaraðili kveðst byggja á því að varnaraðili geti ekkigert kröfu um dráttarvexti af allri kröfunni, heldur aðeins þeim hluta hennarsem varnaraðili átti sjálfur tilkall til að fá greiddan, það er að frádreginnigreiðslu opinberra gjalda og iðgjalda í lífeyrissjóð. Dráttarvextir séuskilgreindir sem bætur fyrir vaxtatap, það er bætur fyrir tjón sem kröfuhafiverði fyrir vegna þess að hann geti ekki látið peninga bera vexti eins og honumværi unnt hefði hann fengið þá greidda á réttum tíma. Með greiðslu dráttarvaxtasé því leitast við að gera kröfuhafa eins settan og ef hann hefði fengiðkröfuna greidda á réttum tíma.Samkvæmt framansögðu hefði varnaraðili getað látið54.525.771 krónu bera vexti en hann hefur þegar fengið greidda dráttarvextivegna þeirrar fjárhæðar. Þar af leiðandi hafi honum verið bætt það vaxtatap semhann hafi orðið fyrir vegna greiðsludráttar sóknaraðila. Ljóst sé aðvarnaraðili hefði aldrei getað ávaxtað þann hluta launakröfunnar sem greidd varí ríkissjóð, enda hefði hann aldrei fengið þá fjárhæð í hendur. Hann hafi þvíekki orðið fyrir vaxtatapi vegna þess hluta kröfunnar. Verði sóknaraðili á hinn bóginn látinn greiða varnaraðiladráttarvexti af allri fjárhæðinni, en ekki einungis þeim hluta hennar sem hannraunverulega fékk greiddan, leiddi það óhjákvæmilega til þess að varnaraðiliauðgaðist um þá fjárhæð sem því næmi á kostnað sóknaraðila. Að mati sóknaraðilafái það ekki staðist að varnaraðili auðgist á sinn kostnað um fjárhæð sem nemidráttarvöxtum á þann hluta kröfu varnaraðila sem renni eða hefði alltaf runniðí ríkissjóð og hann því aldrei fengið greiddan. Þessir dráttarvextir nemiríflega 30.000.000 króna. Að mati sóknaraðila væri slík auðgun varnaraðila ákostnað sóknaraðila með öllu óréttmæt.Skattyfirvöld kunni að krefja sóknaraðila um greiðsludráttarvaxta af skattfjárhæðinni frá 20. apríl 2011 samkvæmt 4. mgr. 115. gr.laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 28. gr. laga nr. 45/1987. Verðisóknaraðila gert að greiða varnaraðila dráttarvexti af þeim hluta kröfunnar semtilheyri ríkissjóði kunni að koma upp sú staða að sóknaraðili tvígreiðidráttarvexti af kröfunni. Sé slík niðurstaða í andstöðu við dómsorð Hæstaréttarí málinu númer 84/2014. Með vísan til framangreinds byggi sóknaraðili á því aðkrafa varnaraðila sé að fullu greidd og því beri að ógilda aðfarargerðina.Eftirstöðvar kröfu varnaraðila miðað við 20. mars 2015, þann dag semvarnaraðili hafi krafist aðfarar, hafi verið eftirfarandi: Launakrafa (gjalddagi 20. apríl2014) 54.525.771króna Málskostnaður í héraði 5.723.131 króna Málskostnaður í Hæstarétti 800.000 krónur Dráttarvextir til 20. mars 2015 30.888.433krónur Innborgun 21. október 2014 - 23.500.000krónur Innborgun 29. desember 2014 - 23.500.000krónur Innborgun 3. febrúar 2015 - 23.500.000krónur Innborgun 2. mars 2015 - 25.650.995krónur Samtals -4.213.660 krónurSóknaraðili hafi samkvæmt þessu ofgreitt varnaraðila4.213.660 krónur og eigi varnaraðili því ekki peningakröfu á hendursóknaraðila. Skorti því meginskilyrði þess að gera megi fjárnám í eignumsóknaraðila. Af þeirri ástæðu beri að ógilda aðfarargerðina.Hvað lagarök varðar vísar sóknaraðili til laga nr. 90/1989um aðför, einkum 15. kafla, laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, laga 38/2001 umvexti og verðtryggingu, laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, laganr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða,svo og almennra reglna kröfuréttar. Þá byggir sóknaraðili málskostnaðarkröfusína á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 91. gr. laga nr.90/1989. IIIVarnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað.Byggir varnaraðili á því að fjárnámskrafa hans sé samkvæmt dómi Hæstaréttar ogeigi varnaraðili því sannanlega lögvarinn rétt til þess að gert sé fjárnámfyrir dómkröfunni hjá sóknaraðila, sbr. 1. tölulið 1. gr. laga nr. 90/1989 umaðför. Dómara sem fái til umfjöllunar ágreining aðila á grundvelli 15. kaflalaga nr. 90/1989 sé að lögum óheimilt að úrskurða efnislega um fjárkröfugerðarbeiðanda (varnaraðila) í andstöðu við fyrri og endanlega úrlausn dómstólsþar um. Krafa sóknaraðila fyrir dómi verði hins vegar ekki skilin öðru vísi ensvo að slíkrar úrlausnar sé krafist og þá í trássi við réttarfarslöggjöf svosem fyrr greini. Verði því þegar af þessari ástæðu að hafna kröfugerðsóknaraðila. Megi hér vísa til 2. mgr. 88. gr., sbr. 2. mgr. 83. gr. laga nr.90/1989 og meginreglna einkamálaréttarfars um „res judicata“, sbr. 1. og 2.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Öllum sjónarmiðum sóknaraðila sem lúta að kröfu varnaraðilaum dráttarvexti, umfjöllun hans um eðli vaxta og dráttarvaxta, ávöxtun fjár,vaxtatap og meinta auðgun varnaraðila sé mótmælt sem röngum og þýðingarlausumvið úrlausn málsins. Hugleiðingar sóknaraðila um að skattayfirvöld kunni aðkrefja hann um dráttarvexti af sköttum varnaraðila séu málinu óviðkomandi. Þásé útreikningi sóknaraðila og tölulegri umfjöllun hans í greinargerðsérstaklega mótmælt sem þýðingarlausum og röngum. Varnaraðili bendir á það aðsóknaraðili dragi frá kröfu hans 4% iðgjald í lífeyrissjóð, 4.383.101 krónu ánþess að fyrir slíkum frádrætti sé nokkur heimild að lögum og án þess að leggjafram skjallegar sannanir fyrir því að hann hafi í raun greitt iðgjöldin.Varnaraðili leggi fram yfirlit frá tveimur lífeyrissjóðum. Lífeyrissjóðiverkfræðinga og Almenna lífeyrissjóðnum, sem varnaraðili eigi aðild að.Yfirlitin sýni greiðslur til sjóðanna frá ársbyrjun 2014 til og með nóvember2015 og megi sjá að sóknaraðili hafi að minnsta kosti ekki greitt umræddiðgjöld til þessara sjóða. Í greinargerð sóknaraðila sé gerð sú dómkrafa til vara aðmálskot til Hæstaréttar fresti frekari fullnustuaðgerðum verði fjárnámsgerðinstaðfest. Kröfu þessa sé ekki að finna í beiðni sóknaraðila, en samkvæmt 2.tölulið 1. mgr. 93. gr. laga nr. 90/1989 skal í tilkynningu til héraðsdóms komafram hvers krafist sé fyrir dómi. Sé sóknaraðila að lögum óheimilt að auka viðkröfur sínar í greinargerð, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1.mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989. Sé kröfunni því mótmælt þar sem hún sé of seintfram komin og leiði það raunar eftir atvikum til frávísun hennar fráhéraðsdómi. Auk þess krefst varnaraðili þess að lagt verði fyrirsýslumann að endurupptaka aðfarargerðina og að hið fjárnumda verði skrásett meðnánari hætti, það er með tegundarheitum, framleiðslunúmerum og fjölda. Teljaverði að skráning hins fjárnumda, eins og hún hafi verið gerð í fyrirliggjandiaðfaragerð, sé ófullnægjandi með tilliti til þess með hvaða hætti unnt verði aðfullnusta kröfuna með nauðungarsölu á hinum fjárnumdu munum. Varnaraðili kveðstvísa til heimildar í 3. tölulið 66. gr. laga nr. 90/1989 til stuðningskröfunni.Hvað lagarök varðar vísar varnaraðili til laga nr. 90/1989um aðför, einkum til 1. gr., 3. töluliðar 66. gr., 2. mgr. 83. gr., 2. mgr. 88.gr. og 94. gr. Þá vísar varnaraðili til almennra reglna um meðferð einkamálaeftir því sem við á. Þá er vísað til 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Málskostnaðarkrafan styðst við 21. kafla laga nr. 91/1991.Við ákvörðun málskostnaðar ber að taka tilliti til þess að varnaraðili er ekkivirðisaukaskattskyldur aðili. sbr. lög nr. 50/1988. IVÍ máli þessu er deilt um gildi aðfarargerðar sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu númer 011-2015-6091, sem fram fór á skrifstofu hans íKópavogi 14. september 2015. Samkvæmt gerðinni voru teknar að fjárnámiinnréttingar í sjö nánar tilgreindum verslunum sóknaraðila sem reknar eru undirheitinu 66°N vegna kröfu að fjárhæð 30.687.873 krónur. Aðfararheimild fyrirgerðinni er dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 84/2014 frá 25. september2014: Sjóklæðagerðin hf. gegn Halldóri Gunnari Eyjólfssyni. Samkvæmt dómnum varsóknaraðila máls þessa, Sjóklæðagerðinni hf., gert að greiða varnaraðila,Halldóri Gunnari Eyjólfssyni, 109.577.514 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. apríl 2011 tilgreiðsludags, auk 5.723.131 krónu í málskostnað fyrir héraðsdómi og 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Krafan var til komin vegna samnings umkaup- og sölurétt sem talinn var hluti af launakjörum varnaraðila í starfi hansfyrir sóknaraðila. Eftir að dómur Hæstaréttar var kveðinn upp greiddisóknaraðili fjórar greiðslur inn á kröfuna: Innborgun 21. október 2014 aðfjárhæð 23.500.000 krónur, innborgun 29. desember 2014 að fjárhæð 23.500.000krónur, innborgun 3. febrúar 2015 að fjárhæð 23.500.000 krónur og innborgun 2.mars 2015 að fjárhæð 25.650.995 krónur, eða samtals 96.150.995 krónur. Að aukigreiddi sóknaraðili þann 17. nóvember 2014 til ríkissjóðs 50.668.642 krónurvegna staðgreiðslu opinberra gjalda af kröfunni og dró þá fjárhæð frá skuldsinni við varnaraðila. Alls greiddi sóknaraðili því 146.819.637 krónur tilvarnaraðila og ríkissjóðs vegna kröfunnar. Við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni14. september 2014 mótmælti sóknaraðili (gerðarþoli) gerðinni með þeim rökum aðhann hefði þegar greitt kröfuna. Heldur sóknaraðili því fram að hann hafiofgreitt varnaraðila 4.213.660 krónur og því eigi varnaraðili ekki fjárkröfu áhendur sóknaraðila. Þó að dómur hafi gengið um skyldu gerðarþola getur sú skyldaverið fallin niður að hluta til eða að öllu leiti þegar fullnustu meðaðfarargerð er leitað. Á þetta meðal annars við um atvik sem gerast eftir aðdómur gengur svo sem þegar gerðarþolinn hefur efnt skyldu sína samkvæmtdóminum. Þegar dómur varðar greiðslu peningakröfu geta komið til skoðunar íaðfararmáli sem þessu hvers kyns atvik sem leiða til brottfalls kröfuréttinda.Þó aðfarargerð sé felld úr gildi á þessum grunni er dómsúrlausn ekki hnekktheldur hefur gerðarþoli ýmist fullnægt skyldum sínum samkvæmt dóminum eða slíkóvissa er uppi um réttindi gerðarbeiðanda að ekki þykir unnt að fullnægja þeimmeð aðfarargerð. Í máli því sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að krafavarnaraðila á hendur sóknaraðila er launakrafa og fer því um greiðslu opinberragjalda af henni samkvæmt lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987.Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna ber launagreiðanda að halda eftirstaðgreiðsluskatti af launagreiðslu og greiða hana til ríkissjóðs. Samkvæmt 1.mgr. 16. gr. laganna skal afdráttur opinberra gjalda af launum fara fram þegarlaun eru greidd eða færð launamanni til tekna. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laganr. 45/1987 skal launagreiðandi ótilkvaddur greiða þá fjárhæð er hann hefurhaldið eftir af launum á viðkomandi greiðslutímabili. Þá ber launagreiðandaeinnig samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingulífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða að halda eftir af launumiðgjaldshluta launþega og standa viðkomandi lífeyrissjóði skil á honum, ásamt iðgjaldshlutasínum. Það er mat dómsins að varnaraðili hafi að lögum hvorkisjálfur átt tilkall til þess fjár sem nam iðgjaldshluta hans af launakröfunniað fjárhæð 4.383.101 króna né staðgreiðslu opinberra gjalda af kröfunni aðfjárhæð 50.668.642 krónur en sóknaraðili hefur réttilega greitt þessarfjárhæðir, sem eru óumdeildar, í lífeyrissjóð og í ríkissjóð. Sama gildir umþær aukakröfur sem fylgja kunna aðalkröfunni, svo sem dráttarvaxtakröfu. Á þeimforsendum sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að varnaraðili eigi ekkirétt til greiðslu dráttarvaxta af þeim hluta dómkröfunnar sem sóknaraðila barað greiða í ríkissjóð samkvæmt framangreindu. Af því leiðir að sóknaraðilihefur þegar fullnægt skyldu sinni gagnvart varnaraðila samkvæmt dómi HæstaréttarÍslands frá 25. september 2014 í málinu númer 84/2014. Er því fallist á kröfusóknaraðila um að ógilt verði aðfarargerð sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinunúmer 011-2015-6091, sem fram fór á skrifstofu hans í Kópavogi 14. september2015.Ekki kemur til álita sú krafa varnaraðila í málinu að lagtverði fyrir sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að endurupptaka hina kærðufjárnámsgerð, en varnaraðili beindi slíkri kröfu til sýslumanns með bréfi 14.október 2015.Í samræmi við framangreinda niðurstöðu og með vísan til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 94. gr. laga nr.90/1989 um aðför verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Fyrir uppkvaðningu hans var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989. Ú r s k u r ð a r o r ð:Felld er úr gildi aðfarargerð sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu númer 011-2015-6091 frá 14. september 2015. Varnaraðili, Halldór Gunnar Eyjólfsson, greiði sóknaraðila,Sjóklæðagerðinni hf., 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 311/2017
|
Fasteignakaup Galli Skipulag Upplýsingaskylda Afsláttur Matsgerð
|
AS og AP kröfðu G og H um eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi þeirra um fasteign. G og H töldu sig eiga rétt á afslætti þar sem fasteignin hefði verið gölluð sökum þess að AS og AP hefðu ekki upplýst þau við söluna um fyrirhugaða byggð við húsið sem hefði í för með sér skerðingu á útsýni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að AS og AP og fasteignasalanum hefði verið kunnugt um að í gildandi deiliskipulagi væri gert ráð fyrir umræddri byggð og bar fasteignasalanum að geta þess í söluyfirliti. Hefðu AS og AP hins vegar ekki sýnt fram á að það hefði verið gert eða að G og H hefði á annan hátt verið veittar þessar upplýsingar áður en kaupin fóru fram en um það bæru AS og AP sönnunarbyrði. Var því talið að AS og AP hefðu brotið gegn 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og væri það galli á fasteigninni. Hefðu G og H því mátt samkvæmt 37. gr., sbr. 41. og 44. gr. laganna, krefjast afsláttar að tiltölu og halda eftir greiðslu sem því nam en það gerðu þau með því að halda eftir 10% af umsömdu kaupverði. Undir rekstri málsins í héraði var aflað matsgerðar þar sem verðrýrnun fasteignarinnar vegna byggðarinnar var metin 7% og yfirmatsgerðar þar sem hún var metin 10%. Talið var að yfirmatsgerðin væri haldin slíkum annmörkum að á henni yrði ekki byggt og var undirmatið því lagt til grundvallar. Fyrir lá að G og H höfðu fengið greiddar bætur úr starfsábyrgðartryggingu fasteignasalans sem þau í beinu framhaldi greiddu AS og AP. Var sú innborgun hærri en nam þeirri fjárhæð sem H og P áttu eftir að standa skil á til rétts uppgjörs á kaupunum. Voru G og H því sýknuð af kröfu AS og AP.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Jóhannes Sigurðsson landsréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. maí 2017. Þau krefjast þess aðstefndu verði gert að greiða sér 6.441.209 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.535.000 krónum frá15. september 2015 til 1. október sama ár, af 5.353.700 krónum frá þeim degitil 15. sama mánaðar og af 6.441.209 krónum frá þeim degi til greiðsludags,allt að frádreginni innborgun 7. mars 2016 að fjárhæð 4.233.333 krónur. Þá krefjastþau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.ISvo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar með sérkaupsamning 3. júlí 2015 um fasteignina Súluhöfða 28 í Mosfellsbæ og seldu þaráfrýjendur stefndu einbýlishús sitt. Í samningnum sagði meðal annars: „Aðilarkaupsamnings þessa hafa kynnt sér og áritað söluyfirlit fasteignasölunnar ogskoðast það sem hluti af kaupsamningi um eignina.“ Áfrýjendur höfðu fengiðnafngreindri fasteignasölu eignina til sölumeðferðar og bar fasteignasalasamkvæmt 10. gr. þágildandi laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja ogskipa að gera rækilegt yfirlit yfir öll þau atriði sem máli gætu skipt viðsöluna. Í 11. gr. laganna voru ákvæði um efni söluyfirlits og samkvæmt c. lið 2.mgr. þeirrar lagagreinar skyldu vera upplýsingar um ástand eignar, þar á meðalum galla sem seljanda eða fasteignasala væri kunnugt um. Bæði áfrýjendum og fasteignasalavar kunnugt um að í gildandi deiliskipulagi fyrir vestursvæði Mosfellsbæjar,Höfðahverfi, væri gert ráð fyrir að á sex lóðum fyrir norðan húsið að Súluhöfða28 risu allt að 5 metra há einbýlishús og myndi þá skerðast að mun óhindrað útsýnifrá því húsi til sjávar og fjalla í norðri og norðvestri. Fasteignasalanum barþví að geta þessara upplýsinga í söluyfirlitinu. Áfrýjendur hafa ekki sýnt framá að það hafi verið gert eða að stefndu hafi á annan hátt verið veittarupplýsingar um þetta áður en kaupin voru gerð en um það bera þau sönnunarbyrði.Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður aðleggja til grundvallar að áfrýjendur hafi brotið gegn ákvæði 26. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup með því að upplýsa stefndu ekki um fyrirhugaða byggðog telst það galli á fasteigninni, en áfrýjendur stoðar ekki í þessu sambandiað bera fyrir sig aðgæsluskyldu kaupanda samkvæmt 3. mgr. 29. gr. sömu laga.Vegna þessa galla máttu stefndu samkvæmt 37. gr., sbr. 41. gr. og 44. gr. laganna,krefjast afsláttar að tiltölu og halda eftir greiðslu sem því nam. Það gerðustefndu með því að halda eftir 10% af umsömdu kaupverði að fengnu verðmati sem þauöfluðu einhliða og reistu mál sitt á samkvæmt greinargerð þeirra í héraði.IIUndir rekstri málsins í héraði öfluðu stefndu tveggja matsgerðadómkvaddra manna um hlutfallslega verðrýrnun fasteignarinnar að Súluhöfða 28vegna fyrirhugaðrar byggðar, sem rísa ætti í nágrenni hennar og skerða myndiútsýni þaðan, til þess að leiða í ljós heimild sína til afsláttar. Löggiltur fasteignasalivar dómkvaddur til þessa 4. mars 2016 og mat hann verðrýrnunina 7%. Stefndusættu sig ekki við þá niðurstöðu og kröfðust yfirmats 27. apríl sama ár.Dómkvaddir voru hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali og luku þeirmati 5. ágúst 2016 þar sem verðrýrnunin var metin 10%. Í héraðsdómi varyfirmatið lagt til grundvallar.Áfrýjendur halda því fram að svo miklir annmarkar séu á yfirmatinu að áþví verði ekki byggt. Þau benda meðal annars á að þar sé talið að næði muniminnka við það að æfingasvæði golfvallar, bifreiðastæði og göngustígur hverfi norðanlóðarmarka Súluhöfða 28 og þess í stað komi lóðir einbýlishúsa. Ný húsaröð komimjög nálægt húsinu og nýir nágrannar stefndu muni eiga suðurlóð að lóð þeirra.Notkun aðliggjandi nýrra lóða verði í miklu meira návígi heldur en núverandigangstígur og athafnasvæði á golfvelli. Byggi yfirmatsmenn það mat á því meðalannars að nýju húsin muni rísa í 10 metra fjarlægð frá norðurvegg Súluhöfða 28og sé sú fjarlægð miðuð út frá yfirlitsteikningu sem sýni byggingarreitilóðanna en ekki raunverulega staðsetningu húsanna. Í fyrsta lagi sé ljóst aðnorðurveggur hússins að Súluhöfða 28 sé ekki í 5 metra fjarlægð frá lóðarmörkumeins og byggingarreitur leyfi heldur að minnsta kosti 8 metra frá lóðarmörkumeins og sjá megi af grunnmynd hússins í málsgögnum. Af því leiði einnig að þaðálit yfirmatsmanna að áfrýjendur hafi markað sér stærri lóð til norðurs semnemi 4 metrum sé rangt með öllu. Hið rétta sé að lóðarmörkin séu innan viðeinum metra sunnar en mörkun áfrýjenda, þar sem munurinn sé mestur austast álóðinni en mörkin séu rétt að vestan. Verði að telja í ljós leitt að yfirmatsmennhafi reist matið á þessum röngu forsendum en samkvæmt framburði þeirra fyrirhéraðsdómi hafi þeir báðir talið að húsið stæði að minnsta kosti 3 metrumnorðar en raunin er. Þá sé ennfremur ljóst að suðurmörk byggingarreits nýrrahúsa að norðanverðu sé ekki bindandi byggingarlína eins og yfirmatsmenn hafiranglega talið í matsgerð og borið nánar um fyrir dómi. Megi í raun teljalíklegast að þeir sem þar komi til með að byggja muni fremur gera það norðar álóðunum til að hafa rúmbetri suðurlóð að baki húsunum þar sem sólar nýtur. Megiþannig reikna með að fjarlægð milli húsanna verði að minnsta kosti 15 til 20metrar en ekki 10 metrar eins og yfirmatið sé reist á og álykta megi að næðimuni fremur aukast en minnka eins og matið geri ráð fyrir.Við skýrslugjöf yfirmatsmanna fyrir héraðsdómi kom fram að þeir hafireist ályktanir sínar um skerðingu útsýnis frá húsinu að Súluhöfða 28 vegnanýrrar byggðar norðan við það á þeim forsendum um fjarlægð milli húsa sem aðframan getur. Verður að leggja til grundvallar að þær forsendur séu rangar.Þótt yfirmatsmenn hafi svarað því til fyrir héraðsdómi að þetta hefði ekkiáhrif á niðurstöður þeirra verður að gæta að því að ekki verður séð að þettahafi verið borið upp við þá fyrr en við aðalmeðferð málsins eða að þeir hafihaft tök á að yfirfara nægilega yfirmatsgerð sína með tilliti til þessa ogkomast sameiginlega að niðurstöðu. Að því virtu er ekki unnt að byggja ániðurstöðu yfirmatsgerðarinnar við úrlausn málsins. Eftir stendur þá óhögguðundirmatsgerð þar sem komist var eins og áður segir að þeirri niðurstöðu aðverðgildi fasteignarinnar rýrni um 7% vegna nýrrar byggðar norðan við hana. Verðurþað lagt til grundvallar.Samkvæmt framansögðu eiga stefndu tilkall til 7% afsláttar af kaupverðifasteignarinnar, 63.500.000 krónum, og máttu þau halda þannig eftir 4.445.000krónum af greiðslu kaupverðs. Þau héldu á hinn bóginn eftir 6.350.000 krónum afkaupverðinu vegna þessa og höfðuðu áfrýjendur mál þetta til heimtu á þeirrifjárhæð að viðbættum 91.209 krónum vegna uppgjörs á gjöldum og kostnaði ítengslum við kaupin. Við höfðun málsins áttu því stefndu eftir að standa skil á1.996.209 krónum til rétts uppgjörs á kaupunum. Eins og getið er um í hinumáfrýjaða dómi kröfðu stefndu vátryggingafélag, þar sem fasteignasalinn semhafði milligöngu um kaupin á Súluhöfða 28 hafði aflað sérstarfsábyrgðartryggingar, um greiðslu bóta vegna þeirra mistaka hans að hafaekki upplýst þau í aðdraganda kaupanna um fyrirhugaða byggð. Svo fór að félagiðgreiddi stefndu 4.233.333 krónur í bætur úr vátryggingunni 4. mars 2016 og eróumdeilt að þau hafi í beinu framhaldi af því greitt áfrýjendum þá fjárhæð. Erþar um að ræða þá innborgun sem áfrýjendur telja til frádráttar í fyrrgreindridómkröfu sinni. Innborgun þessi var hærri en nemur þeim 1.996.209 krónum semáfrýjendur áttu samkvæmt áðursögðu tilkall til þó svo að við þá fjárhæð leggistdráttarvextir til greiðsludagsins 7. mars 2016. Að þessu virtu verður staðfestniðurstaða héraðsdóms um sýknu stefndu af kröfu áfrýjenda.Eftir niðurstöðu málsins er rétt að dæma áfrýjendur til að greiða aðhluta málskostnað stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorðigreinir, en við ákvörðun á fjárhæð hans er ekki unnt að líta til kostnaðarstefndu af öflun yfirmatsgerðar sem ekki er byggt á við úrlausn málsins.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður um annað en málskostnað.Áfrýjendur,Anna Sigríður Vernharðsdóttir og Auðunn Páll Sigurðsson, greiði óskipt stefndu,Guðbjarti Ólafssyni og Hugrúnu Hörn Guðbergsdóttur, samtals 1.500.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2017.IMál þetta var höfðað 9.desember 2015 og tekið til dóms 11. janúar sl.Stefnendur eru AuðunnPáll Sigurðarson og Anna Sigríður Vernharðsdóttir, bæði til heimilis aðReykjahvoli 37, Mosfellsbæ.Stefndu eru GuðbjarturÓlafsson og Hugrún Hörn Guðbergsdóttir, bæði til heimils að Súluhöfða 28,Mosfellsbæ.DómkröfurStefnendur krefjast þessað stefndu verði dæmd til að greiða þeim 6.441.209 krónur auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af1.535.000 krónum frá 15. september 2015 til 1. október 2015, af 5.353.700krónum frá þeim degi til 15. október 2015 og af 6.441.209 krónum frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádreginni innborgun hinn 7. apríl 2016 að fjárhæð4.233.333 krónur. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndusamkvæmt málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekiðtillit til virðisaukaskatts.Stefndu krefjast aðallegasýknu af kröfum stefnenda en til vara að kröfur stefnenda verði lækkaðarverulega. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnendur verði sameiginlegadæmd til að greiða þeim málskostnað að við bættum virðisaukaskatti samkvæmtmálskostnaðarreikningi. IIAtvik málsÍ lok maímánaðar 2015gerði stefndi Guðbjartur stefnendum, í gegnum Borg fasteignasölu, kauptilboð ífasteign stefnenda nr. 28 við Súluhöfða í Mosfellsbæ. Sama dag gerðu stefnendurhonum gagntilboð að fjárhæð 63.500.000 króna sem stefndi samþykkti. Hinn 3.júlí 2015 var gengið frá kaupsamningi í samræmi við hið samþykkta gagntilboð,þó þannig að stefnda Hugrún var nú kaupandi að eigninni með stefnda Guðbjartiauk breytinga á greiðslum stefndu til stefnenda.Skömmu eftir afhendingueignarinnar höfðu stefndu samband við stefnendur og Borg fasteignasölu þar semþau töldu eignina gallaða þar sem gert var ráð fyrir byggð neðan viðfasteignina en bygging húsa á þessum stað myndi skerða útsýni frá eign þeirraverulega. Stefnendur hafi ekki upplýst þau um fyrirhugaða byggð og því ætluðuþau að halda eftir af greiðslum sínum til stefnenda 6.700.000 krónum sem þauáætluðu tjón sitt vera. Stefnendur andmæltu þessari fyrirætlan stefndu ensamþykktu að 3.650.000 krónur yrðu lagðar á fjárvörslureikning nefndrarfasteignasölu. Stefndu öfluðu sér matshjá Ólafi Finnbogasyni, löggiltum fasteignasala, um það hversu mikið eignþeirra lækkaði í verði við það að útsýni frá eigninni skertist og komst hann aðþeirri niðurstöðu að ætla mætti að tjón stefndu næmi 10% af andvirðieignarinnar eða 6.350.000 krónum. Í framhaldi af þessu reyndu lögmenn aðilaárangurslaust að jafna ágreininginn og var mál þetta höfðað í lok árs 2015 tilinnheimtu á eftirstöðvum af kaupverði eignarinnar sem stefndu héldu eftir vegnagalla sem þau töldu vera á henni.Tryggingafélag Borgarfasteignasölu aflaði álitsgerðar um hugsanlega verðrýrnun Súluhöfða 18 íMosfellsbæ vegna skipulagsmála og fékk til verksins Dan Valgarð S. Wiiumhéraðsdómslögmann og löggiltan fasteignasala. Með álitsgerð dagsettri 24.febrúar 2016 komst hann að þeirri niðurstöðu að líkleg lágmarksverðrýrnun vegnafyrirhugaðra íbúðahúsa-bygginga norðanmegin við eignina næmi 10% af verðmætieignarinnar.Í þinghaldi hinn 25.febrúar 2016 lögðu stefndu fram matsbeiðni þar sem þau óskuðu eftir því aðmatsmaður yrði dómkvaddur til að meta hlutfallsega verðrýrnun fasteignarinnar,er leiðir af því að á sex lóðum norðan við húsið rísi allt að 5 metra háeinbýlishús sem að mati stefndu skerði núverandi útsýni frá eigninni. PéturPétursson, löggiltur fasteignasali, var fenginn til að framkvæma matið og komsthann að þeirri niðurstöðu að augljóst væri að útsýni myndi skerðast frá því semnú er. Hann ætlaði þó að þetta myndi ekki hafa veruleg áhrif á verðmæti hússinsen væri neikvætt og hefði áhrif á verðmæti þess til lækkunar. Að teknu tillititil allra aðstæðna mat hann verðrýrnun eignarinnar á 7%. Við fyrirtöku málsinshinn 29. mars 2016 gerðu stefnendur breytingu á kröfugerð sinni í þá veru aðfrá stefnufjárhæð bæri að draga innborgun að fjárhæð 4.233.333 krónur sem inntvar af hendi 7. apríl 2016. Breyting þessi var tilkomin vegna þess aðstefnendur höfðu fengið þessa fjárhæð greidda frá tryggingafélagifasteignasölunnar sem hafði milligöngu um kaupin.Í þinghaldi hinn 29.apríl 2016 lögðu stefndu fram beiðni um yfirmat. Til að framkvæma það vorudómkvaddir þeir Björgvin Guðjónsson, löggiltur fasteignasali, og ValgeirKristinsson, hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali. Niðurstaðamatsgerðar þeirra, sem dagsett er 5. ágúst 2016, er sú að hlutfallslegverðrýrnun fasteignarinnar að Súluhöfða 28, er leiðir af því að byggð rísinorðanmegin við húsið samkvæmt núgildandi skipulagi Mosfellsbæjar frá 7.september 2002, sé 10% og þá sé miðað við óbreytta aðstöðu til framtíðar á mótiuppbyggingu nýrra húsa fyrir norðan húsið. IIIMálsástæður og lagarökStefnendur byggja kröfursínar á reglum samningaréttar um skuldbindingargildi samninga sem fái stoð íákvæðum laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, ogalmennum reglum kröfuréttar. Stefndu hafi undirritað kauptilboð og kaupsamningum fasteignina nr. 28 við Súluhöfða í Mosfellsbæ sem var í eigu stefnenda.Stefnendur hafi afhent stefndu eignina eins og samið var um og í því ástandisem söluyfirlit og kaupsamningur gerðu ráð fyrir.Stefndu hafi ánréttmætrar ástæðu neitað að greiða umsamið kaupverð og haldið eftir 6.353.700krónum. Helst verði ráðið að stefndu telji eignina hafa verið gallaða og byggtþað mat sitt á áliti Ólafs Finnbogasonar, löggilts fasteignasala, sem gert varán aðkomu stefnenda. Í mati fasteignasalans sé ekki lagt mat á það hvers konarbyggð rísi á þeim lóðum sem ákveðið var að byggja á árið 2001 og ekkert tillittekið til þess að fasteignin er ekki í útjaðri byggðar og þess að landið norðanvið húsið er ekki ósnortið enda standi þar í dag golfskáli, vinnuskúrar oggámar auk þess sem þar sé stórt bílastæði.Stefnendur halda því framað þegar byggt verður á hinum skipulögðu lóðum komi það til með að hafa jákvæðáhrif á fasteign stefndu. Golfskálinn verði fjarlægður svo og gámar ogvinnuskúrar og bílaplanið. Þetta leiði til þess að umhverfið verði barnvænnaenda sé í dag talsverð bílaumferð á svæðinu í tengslum við golfskálann.Stefnendur hafna þvíalfarið að hafa leynt stefndu nokkrum þeim upplýsingum sem þeim hafi borið aðkoma á framfæri við stefndu vegna sölu eignarinnar. Stefnendur telja fráleittað þeim hafi borið að upplýsa sérstaklega um gildandi skipulag á svæðinu endaþað auglýst opinberlega og því geti allir án vandkvæða kynnt sér það. Hafikaupendur fasteigna almennt einhverjar sérstakar áherslur eða kröfur er varðaskipulag til framtíðar þá beri þeim sjálfum að kynna sér það. Stefnendur hafiþrátt fyrir þetta rætt sérstaklega við fasteignasalann sem annaðist sölueignarinnar um skipulagið í hverfinu, sem verið hafði í gildi í 13 ár, þegareignin var fengin honum til sölumeðferðar. Þannig hafi stefnendur sannanlegagefið meiri upplýsingar en þeim bar og þau hafi mátt treysta því, ef stefndugerðu það að forsendu fyrir kaupunum að ekki yrði byggt norðan hússins, að þauþá kynntu sér gildandi opinbert skipulag eða ræddu það sérstaklega viðfasteignasalann sem annaðist söluna. Stefnendur halda því fram að þau hafifyrst hitt stefndu við undirritun kaupsamnings, hinn 3. júlí 2015, eða rúmumfimm vikum eftir að kauptilboð var undirritað. Þau hafi því ekki haft nein töká að koma frekari upplýsingum á framfæri við stefndu en þau höfðu gefiðfasteignasalanum. Fasteignasalinn hafi upplýst stefnendur um að ef til villmyndi skipulagið koma til tals við væntanlega kaupendur. Stefnendur halda þvífram að þeim hafi ekki verið ljóst meðan á söluferlinu stóð að það hafi veriðsérstök ákvörðunarástæða hjá stefndu fyrir kaupum eignarinnar að aldrei yrðibyggt á svæðinu norðan við húsið. Þeim hafi fyrst orðið þetta ljóst þegarstefndu héldu eftir 6.350.000 krónum af kaupverðinu. Af hálfu stefnenda ervísað til þess að á fyrsta fundi aðila hafi verið rætt um skjólvegg sem stefnduætluðu að reisa við verönd hússins en í því samtali hafi skipulag ekki veriðrætt. Stefnendur halda því fram að þau hafi í reynd gert meira en þeim almenntbar við að koma á framfæri upplýsingum til stefndu og því geti þau ekki þurftað þola afsláttar- eða skaðabótakröfur af hálfu stefndu. Stefndu hafi á eigináhættu og án réttmætra ástæðna haldið eftir umtalsverðum hluta kaupverðsfasteignarinnar sem þeim beri að greiða.Af hálfu stefnenda varþví haldið fram við aðalmeðferð málsins að tjón stefndu væri óverulegt. Töldustefnendur að leggja bæri til grundvallar undirmatsgerð Péturs Péturssonar fasteignasalaenda þekkti hann mjög vel svæðið þar sem fasteignin stendur. Hann hafi, aðteknu tilliti til þess hagræði sem fylgir breytingum í nágrennifasteignarinnar, metið tjónið á 7% af verði eignarinnar og það tjón hafistefndu fengið bætt. Að mati stefnenda eru svomiklir vankantar á yfirmatsgerð að ómögulegt sé að leggja hana til grundvallar.Í því sambandi benda stefnendur á að í yfirmati sé því ranglega haldið fram aðsvæðið norðan við húsið sé óbyggt og þar sé ósnortin náttúra. Fjarlægð frá Súluhöfða28 í golfskálann sé rangt mæld. Í matsgerðinni sé ákveðin þversögn varðandiumferð áður og eftir að golfskálinn verður fjarlægður. Þá telja stefnenduraugljóst að næði í eigninni muni aukast við að á þeim stað sem nú er bílastæðifyrir golfskálann rísi íbúðarhús. Auk þess halda stefnendur því fram aðyfirmatsmenn meti skipulagsgögn rangt. Þeir miði við að hús muni rísa fimmmetra norðan við húsvegg stefndu. Hið rétta sé að fimm metrar séu frá jaðribyggingarreits á lóð stefndu og teikningar sýni að hús þeirra sé 3,2 metra inná reitnum. Það hafi verið ein af grunnforsendum yfirmatsmanna að byggðin sem erfyrirhuguð norðan við eign stefndu verði svo nálægt húsinu að næði muni minnkaog miða þeir við að ný hús verði í 10 m fjarlægð. Þetta sé beinlínis rangt þarsem hús stefndu standi 3,2 m inn á byggingarreitnum sem því var afmarkaður ogsíðan megi gera ráð fyrir að húsið sem rísi að norðanverðu muni ekki standa útí byggingarreit sinn til suðurs þar sem ætla megi að eigendur þess muni viljahafa suðurlóð eins stóra og kostur er. Stefnendur telja þessu til við bótar aðteikning sú sem gerð var af Sigurþóri Aðalsteinssyni arkitekt að óskyfirmatsmanna, sem ætlað sé að sýna áhrif byggðar norðan við hús stefndu, sébeinlínis röng. Af teikningunni verði ekki annað ráðið en að til standi aðreisa húsin innan lóðarmarka Súluhöfða 28. Loks er það mat stefndu að súákvörðun yfirmatsmanna að framselja verkefni sitt til nefnds arkitekts ánsamþykkis aðila leiði til þess að yfirmatsgerðin verði ekki lögð til grundvallarí málinu. Ekkert hafi verið um þessa fyrirætlan yfirmatsmanna bókað ámatsfundum og aðilum ekki gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna gagnvartarkitektinum eða tjá sig um þau gögn sem frá honum stafa og yfirmatsmenn notavið að komast að niðurstöðu í mati sínu. Auk þess hafi yfirmatsmenn aflað gagnaí matsferlinu sem þeir kynntu ekki fyrir aðilum og þar af leiðandi gafst aðilumekki kostur á að tjá sig um þau á matsfundi.Stefnendur byggja kröfursínar einnig á því að stefndu hafi fengið tjón sitt bætt frá tryggingafélagifasteignasölunnar sem annaðist kaupin. Stefndu hafi krafið tryggingafélagið umbætur vegna þess að fasteignasalinn bæri sök á því að í söluferlinu var ekkiupplýst um gildandi skipulag á svæðinu. Tryggingafélagið hafi fallist á að greiðabætur en vegna eigin sakar stefndu hafi félagið eingöngu bætt tjónið að tveimurþriðju hlutum þar sem félagið hafi metið það svo að stefndu ættu að beraþriðjung tjónsins vegna eigin sakar. Stefndu hafi síðan, án nokkurs fyrirvara,tekið við bótunum úr hendi tryggingafélagsins og þar með samið um og fallist áað þau bæru þriðjung sakar. Að mati stefnenda verður þeirri sök ekki velt yfirá þau en þau hafi ekki átt nokkra aðkomu að samningaviðræðum viðtryggingafélagið. Stefndu byggja kröfursínar á því að fasteignin hafi verið gölluð í skilningi III. kafla laga umfasteignakaup nr. 40/2002 og þá sérstaklega á 26. gr. laganna. Samkvæmt þeirrigrein þurfi fimm skilyrði að vera til staðar svo fasteign teljist gölluð. Í fyrsta lagi er gerðkrafa um að seljanda hafi verið kunnugt um fyrirliggjandi upplýsingar. Í þessumáli sé óumdeilt að fyrirhugað er að byggja sex hús fyrir norðan fasteignstefndu sem muni takmarka útsýni frá eigninni sem þá verður ekki lengur í neðstabotnlanga. Óumdeilt sé að stefnendum var kunnugt um deiliskipulag svæðisins ogað byggð væri fyrirhuguð á því. Telja stefndu þetta skilyrði greinarinnar þvíuppfyllt. Í öðru lagi þarf aðliggja fyrir að kaupandi hafi ekki fengið upplýsingarnar. Stefndu halda þvífram að hvorki stefnendur né fasteignasalinn sem annaðist kaupin hafi veittupplýsingar um fyrirhugaða byggð. Í stefnu sé viðurkennt að stefnendur hafiekki upplýst um þetta atriði. Því sé hins vegar slegið föstu að fasteignasalinnhafi sagt stefndu að ef til vill myndi þetta koma til tals við væntanlegakaupendur. Þetta bendir til þess að stefnendur hafi mátt gera sér grein fyrirþví að mögulega myndu upplýsingar um óreista byggð ekki skila sér tilvæntanlegra kaupenda og sú hafi orðið raunin. Það skipti raunar ekki máli hvortfasteignasalinn hafi ekki komið upplýsingunum til stefndu enda liggi ábyrgðin áþví að koma upplýsingum á framfæri hjá seljanda. Um þetta segi í greinargerðmeð 26. gr. laga um fasteignakaup að seljandi beri ábyrgð á því að þeir semkomi fram fyrir hans hönd við kaupin sinni upplýsingaskyldu fyrir hann ef hanngeri það ekki sjálfur. Hér skipti því ekki máli að stefnendur hafi upplýstfasteignasalann um fyrirhugaða byggð ef hann kom þeim upplýsingum ekki áframfæri við stefndu. Stefndu halda því fram í þessu sambandi aðfasteignasalinn hafi aldrei nefnt að útsýni frá eigninni myndi skerðast vegnafyrirhugaðrar byggðar. Raunar hafi hann þagað þunnu hljóði við skoðun áeigninni þegar útsýni frá henni kom til tals. Sérstakt vitnamál hafi veriðrekið til að taka skýrslu af fasteignasalanum sem þá hafi ekki svarað einföldumspurningum varðandi það hvort hann upplýsti um fyrirhugaða byggð eða ekki enhann hafi þó talið að hann hafi gert það. Stefnendur byggja á því að það séfasteignasalinn og stefnendur sem beri sönnunarbyrði fyrir því aðfasteignasalinn hafi komið þessum upplýsingum til stefndu. Honum hafi borið aðútbúa söluyfirlit um eignina, sbr. 10. gr. laga um sölu fasteigna og skipa, nr.70/2015, og í því yfirliti hafi þær upplýsingar sem um er deilt í máli þessuaugljóslega átt að koma fram, sbr. 1. mgr. 11. gr. og c-lið 2. mgr. laganna.Sama skylda hafi verið í eldri lögum um sama efni nr. 99/2004. Þegarfasteignasali kemur upplýsingum ekki skriflega á framfæri í söluyfirliti eðameð öðrum hætti sé litið svo á að hann beri sönnunarbyrðina fyrir því að hannhafi gefið þær munnlega. Sambærileg sönnunarregla hafi verið látin gilda umseljendur fasteigna, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 223/2002. Stefndutelja augljóst að við úrlausn málsins verði að líta svo á að fasteignasalanumog stefnendum hafi ekki tekist að sanna að fasteignasalinn hafi komið hinumumdeildu upplýsingum á framfæri við stefndu.Í þriðja lagi þurfi aðliggja fyrir að seljandi hafi vitað eða mátt vita að kaupandi hefði réttmætaástæðu til að ætla að hann fengi upplýsingarnar. Að mati stefnenda er augljóstað upplýsingar um fyrirhugaða íbúðabyggð falla hér undir. Það sé augljóst aðvið þessar byggingar rýrni verðmæti eignar stefndu umtalsvert eða 10% samkvæmt yfirmati.Þessi mikla verðrýrnun leiðir ein og sér til þess að stefndu höfðu réttmætaástæðu til að ætla að þau fengju þessar upplýsingar. Aukinheldur sé þaðviðurkennt viðhorf í fasteignakaupum að það sé betra fyrir seljanda að segjafrá of miklu en of litlu jafnvel þó að í því felist orðræða um sjálfsagðahluti. Undir þetta falli t.d. skylda seljanda til að greina frá verulegumbreytingum á skipulagi varðandi autt land í nágrenninu ef hann veit af því aðbreytingar eru fyrirhugaðar. Þá hafna stefndu fullyrðingum stefnenda í þá veruað fyrirhugaður flutningur golfskálans og því sem honum fylgir muni hafa jákvæðáhrif á eign þeirra. Golfskálinn sé ekki fyrir framan Súluhöfða 28 heldurfjarri eigninni til austurs. Hins vegar sé púttvöllur fyrir framan húsið og staðsetninghans sé kostur en ekki galli. Í þessu máli skipti það sköpum að útsýni fráeigninni sé í dag óhindrað. Benda þau á í þessu sambandi að þegar eignin varseld á árinu 2002 hafi lögmaður stefnenda, þá sem fasteignasali, auglýsteignina sem einbýli á einni hæð á góðum útsýnisstað við golfvöllinn íMosfellsbæ. Af hálfu stefndu er jafnframt vísað til þess að stefnendur hafisjálf talið þessar upplýsingar mikilvægar en það megi ráða af stefnu þeirra þarsem fram kemur að þau hafi komið þessum upplýsingum á framfæri viðfasteignasalann sem hafi upplýst þau um að hann myndi ef til vill koma þessumupplýsingum til væntanlegra kaupenda. Af hálfu stefndu er því haldið fram aðekki skipti máli þó að upplýsingar þær sem þau ekki fengu hafi verið opinberar.Vísa þau í því sambandi til greinargerðar sem fylgdi frumvarpi því sem síðarvarð að lögum nr. 40/2002 en í umfjöllun um 26. gr. komi fram að seljanda beriað eigin frumkvæði að veita þær upplýsingar sem hann veit eða má vita um. Afþessu leiði að seljandi sem hefur viðurkennt að hafa vitneskju eða upplýsingar,hvort sem þær eru opinberar eða ekki, geti ekki ákveðið að sleppa því að veitakaupanda þær þó svo að kaupandi geti mögulega komist sjálfur að þeim, t.d. meðþví að skoða opinber gögn. Loks benda þau á undir þessum lið að þau eigi tvöung börn og þegar eignin var keypt hafi þau ekki gert ráð fyrir öllu því raskisem húsbyggingum fyrir framan hús þeirra muni fylgja og um leið leiða til þessað umhverfið verður ekki barnvænt eins og það var við kaupin. Í fjórða lagi sé þaðskilyrði að upplýsingar sem ekki voru veittar hafi haft áhrif á gerð eða efnikaupsamnings. Að mati stefndu er þetta atriði nefndrar 26. gr. þegar uppfylltmeð því að verðmæti eignar þeirra hafi rýrnað um 10%. Þar fyrir utan hafi það veriðstór þáttur í ákvörðun stefndu um að kaupa eignina að hún hafði mikla sérstöðusem fólst í útsýninu frá henni og þar fyrir utan hafi púttvöllur verið rétt viðhúsið. Því sé augljóst bæði frá almennu og sértæku sjónarmiði, aðupplýsingarnar hefðu haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings í þessu tilviki. Stefndu halda því fram,og byggja kröfur sínar á því, að þeim hafi tekist að sýna fram á að fasteigninsem þau keyptu af stefnendum hafi verið gölluð í skilningi III. kaflafasteignakaupalaga, sbr. 26. gr., sbr. 18. gr. laganna. Þeim sér því heimilt aðkrefjast aflsláttar af kaupverðinu á grundvelli 41. gr. laganna enda hafistefnendur sýnt af sér saknæmt athafnaleysi með því að upplýsa ekki umfyrirhugaða byggð en það sé í andstöðu við ákvæði 26. gr. laganna. Af þessumsökum hafi þeim, á grundvelli 44. gr. laganna, verið heimilt að halda eftirgreiðslu til stefnenda enda hafi sú fjárhæð verið í samræmi við þáafsláttarkröfu sem af gallanum leiðir. Loks halda stefndu þvífram, verði ekki fallist á að skilyrði séu til þess að þau krefjist afsláttaraf kaupverði, að þau eigi rétt á bótum úr hendi seljenda með vísan til 43. gr.laga um fasteignakaup enda sé eignin gölluð líkt og áður er rakið.IVNiðurstaðaÍ máli þessu er um þaðdeilt hvort skortur á upplýsingum frá stefnendum til stefndu um fyrirhugaðabyggð norðan við Súluhöfða 28 í Mosfellsbæ hafi valdið stefndu tjóni sem þaueigi rétt á að fá bætt úr hendi stefnenda. Hafi tjón hlotist af þessumupplýsingaskorti er um það deilt hversu mikið tjónið var. Þá deila aðilar umþað hvort stefndu hafi mögulega fyrirgert rétti sínum til bóta úr hendistefnenda með því að taka við greiðslum frá tryggingafélagi fasteignasölunnarsem annaðist sölu á eigninni. Stefndu byggja kröfu sínaum sýknu á því að fasteignin hafi verið gölluð í skilningi laga umfasteignakaup nr. 40/2002 einkum ákvæðum 26. gr. laganna eins og að framan errakið en sú grein fjallar um upplýsingaskyldu seljanda. Líkt og stefndu vísatil eru nokkur skilyrði sem þarf að uppfylla samkvæmt nefndri 26. gr. til þessað fasteign teljist gölluð í skilningi greinarinnar. Í máli þessu liggur fyrirað stefnendum var kunnugt um að deiliskipulag svæðisins gerði ráð fyrir aðnorðan fasteignarinnar myndu rísa íbúðarhús. Óumdeilt er að stefnendur upplýstustefndu ekki um þetta en ganga má út frá því að þau hafi rætt viðfasteignasalann, sem annaðist sölu eignarinnar fyrir þeirra hönd, um tilvistdeiliskipulagsins. Til að fasteign teljist gölluð í skilningi 26. gr. þarf ennfremur að liggja fyrir að seljandi hafi vitað eða mátt vita að kaupandi hefðiréttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi viðkomandi upplýsingar, í þessutilfelli upplýsingar um fyrirhugaða byggð. Við mat á því hvort stefnendur hafivitað eða mátt vita að stefndu hefðu réttmæta ástæðu til að ætla að stefndufengju upplýsingar um væntanlega byggð verður að horfa til þess hvaða áhrifbyggðin mun hafa á fasteign stefndu. Við vettvangsgöngu kom glögglega í ljós aðútsýni frá eigninni til norðurs er gott og augljóst að það mun skerðastverulega með tilkomu væntanlegra íbúðarhúsa. Þá er og ljóst að opið svæðinorðan hússins verður ekki lengur til staðar. Máttu stefnendur því gera ráðfyrir að þetta væru upplýsingar sem þeim var rétt að koma á framæri viðvæntanlega kaupendur. Í fasteignakaupum hefur verið litið svo á að seljendum séskylt að koma á framfæri við kaupendur upplýsingum sem ekki snúa beint aðeigninni sjálfri heldur einnig upplýsingum um annað sem máli getur skipt, t.d.fyrirætlan um verulegar breytingar á auðu landi í námunda við fasteignina. Er þaðþví mat dómsins að stefnendum hafi borið að koma þessum upplýsingum á framfærivið stefndu áður en kaup um fasteignina áttu sér stað, þrátt fyrir aðupplýsingar um væntanlega byggð séu opinberar. Hvað þetta varðar má einnighorfa til ákvæða 3. mgr. 29. gr. laga um fasteignakaup en þar er tekið fram aðaðgæsluskylda kaupanda víki fyrir skyldu seljanda til að veita upplýsingarsamkvæmt 26. gr. Loks er það skilyrði samkvæmt títtnefndri 26. gr. að skortur áupplýsingum sé til þess fallinn að hafa áhrif á gerð eða efni kaupsamnings. Íþessu máli er augljóst að þetta skilyrði er uppfyllt enda liggja fyrir dóminummatsgerðir sem sýna fram á að fasteignin muni lækka allnokkuð í verði viðbyggingu húsa norðan hennar. Með vísan til þess sem aðframan er rakið er það niðurstaða dómsins að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum26. gr. laga um fasteignakaup með því að upplýsa stefndu ekki um fyrirhugaðabyggð og þar með bakað sér bótaskyldu gagnvart þeim.Stefndu byggja á því aðyfirmatsgerð sé haldin svo miklum göllum að víkja verði henni til hliðar semsönnunargagni í málinu. Fyrir liggur að yfirmatsmenn öfluðu allnokkurra gagnasem þeir kynntu ekki fyrir aðilum málsins og þá liggur og fyrir að þeir fenguarkitekt til að vinna ákveðin verk, m.a. að draga inn á ljósmynd útlínuróbyggðra húsa og sýna þannig hvernig útsýni frá fasteign stefndu muni skerðast.Fallast má á með stefnendum að matsmönnum hafi borið að kynna aðilum gögn þausem þeir öfluðu að loknum fyrsta og eina matsfundinum sem haldinn var. Að matidómsins hafa gögnin sem matsmenn öfluðu og kynntu ekki fyrir aðilum ekki slíktvægi í matsgerð þeirra að skortur á kynningu þeirra fyrir aðilum rýriniðurstöðu matsins. Í þessu sambandi er rétt að benda á að það skiptiraugljóslega litlu máli varðandi útsýnið frá húsinu hvort væntanleg íbúðarhúseru nokkrum metrum fjær húsinu en matsmenn gerðu ráð fyrir en þetta var eittþeirra atriða sem stefnendur gerðu athugasemdir við. Þá skiptir vinnaarkitektsins líka litlu máli í heildarmyndinni. Við skýrslutökur af yfirmatsmönnumkom fram að þeir tóku tillit til þess að golfskálinn sem stendur skammt fráhúsinu mun hverfa og umferð sem honum tengist þar með og mátu þeir það sem kostfyrir stefndu. Ella hefði verðrýrnun eignarinnar orðið meiri. Það er þvíniðurstaða dómsins að leggja niðurstöðu yfirmatsgerðarinnar til grundvallarvarðandi verðrýrnun fasteignarinnar og að tjón stefndu hafi numið 10% afkaupverði eignarinnar. Stefnendur byggðusýknukröfu sína einnig á því að stefndu hafi, með samkomulagi viðtryggingafélag fasteignasölunnar sem hafði milligöngu um kaupin, fallist áeigin sök sem næmi þriðjungi tjónsins. Hér háttar svo til að stefndu sömdu viðtryggingafélag fasteignasölunnar sem bætti þeim tjónið að tveimur þriðju hlutumog þeirri greiðslu var síðan ráðstafað til stefnenda. Stefndu var í sjálfsvaldsett hvort þau yfirhöfðuð krefðust bóta úr hendi fasteignasalans og þeim allsekki skylt að krefja hann um fullar bætur. Samkomulag tókst með stefndu ogtryggingafélagi fasteignasalans um að það bætti tjónið að tveimur þriðju hlutumen kvittun vegna tjónsins ber ekki með sér að stefndu taki á sig einhverja sök.Verður því ekki fallist á með stefnendum að stefndu hafi þegar fengið tjón sittbætt að fullu.Með vísan til þess sem aðframan er rakið eru stefndu sýknuð af kröfum stefnenda í máli þessu.Með hliðsjón afniðurstöðu málsins ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu óskiptmálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 3.000.000 króna og hefur þá verið tekiðtillit til kostnaðar við öflun matsgerða og virðisaukaskatts.Halldór Halldórssonhéraðsdómari, sem fékk mál þetta til meðferðar 4. október 2016, kveður upp dómþennan að gættum ákvæðum 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.Dómsorð:Stefndu, Hugrún HörnGuðbergsdóttir og Guðbjartur Ólafsson, eru sýkn af kröfum stefnenda, AuðunsPáls Sigurðssonar og Önnu Sigríðar Vernharðsdóttur.Stefnendur greiði stefnduóskipt 3.000.000 króna í málskostað að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 266/2011
|
Veðsetning Misneyting
|
A krafðist ógildingar á veðsetningu fasteignar sinnar á grundvelli tveggja tryggingabréfa útgefnum af B ehf. til L hf. en A veitti heimild fyrir veðsetningunni. Með vísan til þess að A hefði getað gert sér grein fyrir þýðingu skuldbindinga sinna þegar hún gekkst undir þær staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu L hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2011. Hún krefst þess að ógilt verði veðsetning B ehf. á íbúð hennar að [...] í Reykjavík fyrir tryggingarbréfi B ehf. til Landsbanka Íslands hf., útgefnu 24. október 2007, vegna skuldar að fjárhæð 557.000 danskar krónur, „samkvæmt skjali um veðbandslausn af [...] Reykjavík ... og veðflutning yfir á fasteign [áfrýjanda] undirritað af því félagi þann 3. október 2008 og jafnframt af Landsbanka Íslands hf. og samkvæmt veðheimild [áfrýjanda].“ Að auki krefst áfrýjandi þess að ógilt verði veðsetning B ehf. á sömu fasteign áfrýjanda samkvæmt veðtryggingarbréfi að fjárhæð 5.000.000 krónur útgefnu af því félagi 3. október 2008 til Landsbanka Íslands hf. og með áritaðri veðheimild áfrýjanda sama dag. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist verður á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, að áfrýjandi hafi getað gert sér grein fyrir þýðingu umræddra skuldbindinga sinna þegar hún ritaði undir veðleyfið 2. október 2008 og tryggingarbréf daginn eftir. Með vísan til þess verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir en rétt þykir að láta málskostnað fyrir Hæstarétti falla niður. Dómsorð: Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum áfrýjanda, A. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2011. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 20. janúar sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af A, [...], Reykjavík, á hendur NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu þingfestri 24. nóvember 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær, að ógilt verði veðsetning B ehf., kt. [...], nú þrotabú, á 1. veðrétti í fasteign stefnanda fmnr. [...], íbúð [...], þriggja herbergja íbúð í kjallara hússins nr. [...] við [...] í Reykjavík fyrir tryggingarbréfi ehf. til Landsbanka Íslands hf., vegna skuldar DKK 557.000, útgefnu 24. október 2007, vst. 276,7 samkvæmt skjali um veðbandslausn af [...], Reykjavík, fmnr. [...] og veðflutning yfir á fasteign stefnanda undirritað af því félagi þann 3. október 2008 og jafnframt af Landsbanka Íslands hf. og samkvæmt veðheimild stefnanda. Að ógilt verði veðsetning B ehf., kt. [...], nú þrotabú, á 2. veðrétti í fasteign stefnanda [...], íbúð [...], þriggja herbergja íbúð í kjallara hússins nr. [...] við [...] í Reykjavík samkvæmt veðtryggingarbréfi að fjárhæð 5.000.000 útgefnu af því félagi 3. október 2008 til Landsbanka Íslands hf., að fjárhæð 5.000.000 króna og með áritaðri veðheimild stefnanda sama dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær, að öllum dómkröfum stefnanda verði hafnað og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að hinn 3. október 2008 undirritaði B ehf. veðbandslausn af [...], Reykjavík, fmnr. [...], og veðflutning á 1. veðrétt í íbúð stefnanda í húsinu nr. [...] við [...], fyrir skuld B ehf. DKK 557.000, útgefið 24. október 2007, grunnvísitala 276,7 og var skjalið um veðbandslausn og veðflutning jafnframt áritað af Landsbanka Íslands hf. Stefnandi heimilaði veðsetningu á eign sinni, samkvæmt sérstakri veðheimild. Stefndi var stofnaður hinn 9. október 2008, með lögum nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., sem samþykkt voru á Alþingi hinn 6. október 2008. Fólu lögin m.a. í sér breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki og var Fjármálaeftirlitinu m.a. fengnar heimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun á grundvelli 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn frá störfum. Skipaði Fjármálaeftirlitið skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995, í samræmi við 100. gr. a. laga um fjármálafyrirtæki. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 9. október 2008, var Nýi Landsbanki Íslands hf., nú NBI hf., stefndi í málinu, stofnaður. Einkahlutafélagið B var stofnað 9. júlí 2005 og voru stofnendur þess systkinin C og D, en þau skipuðu stjórn félagsins og voru prókúruhafar þess frá stofnun. Félagið var í viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. og hinn 24. október 2007 gaf félagið út tryggingarbréf, allsherjarveð, DKK 557.000, til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum félagsins gagnvart bankanum, með veði í fasteigninni [...], íbúð [...], Reykjavík, fastanr. [...]. Fasteignin var skráð eign E, dóttur C. Stefndi kveður að í september 2008, hafi B ehf. óskað eftir samþykki Landsbanka Íslands hf. fyrir því að flytja framangreint tryggingarbréf af [...], Reykjavík, yfir á fasteignina [...], íbúð [...], fastanr. [...]. Eigandi eignarinnar er stefnandi, A, móðir C og D. Stefndi kveðst hafa samþykkt veðflutninginn með því skilyrði að erfingjar stefnanda samþykktu veðsetninguna, þar sem stefnandi hafi setið í óskiptu búi. Hinn 3. október 2008 gaf B ehf. út tryggingarbréf, allsherjarveð, til Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 5.000.000 króna og áritaði stefnandi það um heimild til þinglýsingar, sem þinglesinn eigandi, með undirritun sinni á veðleyfi, hinn 2. október 2008, og undir það skjal rituðu einnig fjögur af fimm börnum stefnanda, þar sem þau samþykktu veðsetninguna. B ehf. var í viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. á þessum tíma. Hinn 1. apríl 2009 lokaði NBI hf. tékkareikningi B ehf. hjá bankanum og nam þá yfirdráttur á reikningnum 6.690.268 krónum. Félagið var tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettum 7. apríl 2009. Hinn 21. júlí 2009, ritaði stefndi stefnanda kröfubréf vegna veðtryggingarbréfsins, að fjárhæð 5.000.000 króna, og tilgreindi heildarskuld samkvæmt bréfinu 6.690.268 krónur. Hinn 5. ágúst 2009, ritaði dóttir stefnanda, D, stefnda bréf, þar sem óskað var eftir því að stefndi felldi tryggingarbréfið niður. Með bréfi svokallaðs fagráðs Landsbankans, dagsettu 19. október 2009, tilkynnti stefndi um synjun erindisins. Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 3. nóvember 2009, var farið fram á að veðböndum stefnda yrði aflétt af eign stefnanda innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins. Stefnandi kveður stefnda hafa tekið við óbeinum eignarréttindum, þ.m.t. veðkröfum Landsbanka Íslands hf., samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Hinn 18. maí 2010 var Björn Einarsson, öldrunarlæknir, dómkvaddur, að ósk lögmanns stefnda, til að meta andlegt ástand stefnanda, greind hennar, þroska og skilning hennar á þeim veðgerningum, sem málið snýst um, miðað við ástand hennar hinn 3. október 2008, er hún skrifaði undir. Í niðurstöðu matsmannsins kemur fram, að engin ástæða sé til að ætla að stefnandi hafi árið 2008, verið það vitrænt skert að hún hafi ekki getað skilið þýðingu fjárhagslegra skuldbindinga, hafi það verið nægilega útskýrt fyrir henni. Taldi matsmaður, að stefnandi hefði um árabil þjáðst af langvinnu ódæmigerðu þunglyndi, sem bæði hafi verið vangreint og ómeðhöndlað. Því væri ástæða til að ætla að hún hafi verið þunglynd í október 2008, þegar hún skrifaði undir veðsetningu á íbúð sinni. Í umfjöllun matsmanns um misneytingu aldraðra kemur fram að stefnandi sé ekki það vitrænt skert að það skýri hugsanlega misneytingu á henni. Hún sé hins vegar með töluvert þunglyndi, og hafi þunglyndiseinkenni sem geri misneytingu á henni líklega, þ.e. minnimáttarkennd, vonleysi, svartsýni, fortíðargrufl, sjálfsásakanir og sektarkennd. Það sé því álit matsmannsins að þunglyndi A samrýmist því sem geti skert hæfni, þ.e. bágindi, einfeldni, fákunnáttu eða léttúð, til að gera sér grein fyrir alvarleika þess að takast á hendur fjárhagslegar skuldbindingar. Þá segir svo í matsgerðinni: „Það er heldur ekki líklegt að hún hafi haft þekkingu á fjárhagslegum gerningum sem hefðu nægt henni til að forðast misnotkun á sér, annað hvort bankans eða barna hennar eða beggja aðilanna. Hún hafi aldrei þurft að sinna flóknari fjármálum á heimili sínu meðan eiginmaður hennar lifði. Eftir lát hans hafi hún ekki þurft að taka afstöðu til meiriháttar fjárhagslegra ákvarðanna og var því alveg grunlaus þegar börn hennar fá hana til að veðsetja íbúð sína. Vegna þekkingarskorts á fjárhagslegum skuldbindingum og gerningum tel ég það til of mikils mælst að hún geri sér grein fyrir þeim afleiðingum sem undirskrift hennar um veðsetningu íbúðar hennar gæti haft í för með sér. Ég tel því fulla ástæðu til að ætla að svo kunni að hafa verið að A hafi orðið fyrir fjárhagslegri misneytingu aldraðra þegar hún skrifaði undir veðsetningu á íbúð sinni 03.10.2008. Það sem gerir það líklegt er þunglyndi hennar og fákunnátta í fjármálum. Hvort A hafi verið útsett fyrir andlegri misbeitingu get ég ekki fullyrt um en það er engan veginn útilokað en D er eina barn hennar sem ég hitti. Einu einkennin sem samrýmast einkennum um andlega misbeitingu er að A er mjög til baka og dregur sig í hlé og er afneitandi, en hún sýnir ekki kvíða, pirring eða afbrigðilega hegðun, eins og þeim er lýst sem hafa orðið fyrir andlegri misbeitingu. Einnig er vert að minnast þess að C sonur hennar og fyrrum eigandi B er skv. geðlæknisvottorði geðsjúkur maður, en bágindi hugsanlegs geranda eru einnig áhættuþáttur fyrir misneytingu aldraðra, eins og áður segir. Það myndi enn auka líkurnar á að A hafi verið misnotuð fjárhagslega við veðsetningu á íbúð hennar í því tilfelli sem mál þetta fjallar um.“ Niðurstaða matsins er svohljóðandi: „A er með væga vitræna skerðingu sem þó er ekki það mikil að hún gæti ekki gert sér grein fyrir þeim fjárhagslegu skuldbindingum sem um er að ræða. A er með töluvert þunglyndi. Bæði var hún þunglynd í ágúst 2007 og hún er þunglynd nú 2010, svo að öllum líkindum hefur hún líka þjáðst af þunglyndi í október 2008, enda hefur hún ekki fengið meðferð við þunglyndi allan þennan tíma. Þunglyndiseinkenni A eru af þeim toga, að þau auka á líkur á fjárhagslegri misneytingu á henni. Geðhvarfasýki C sonar hennar eykur líkur þess að hann hafi misnotað móður sína fjárhagslega með flutningi umrædds veðs á íbúð hennar. A er ekki vön að fást við meiriháttar fjárhagslegar skuldbindingar og hefur því ekki þekkingu á slíkum málum, og hefði því þurft að útskýra þær fyrir henni. Það virðist ekki hafa verið gert nægilega vel. Ég tel miklar líkur á því að A hafi orðið fyrir fjárhagslegri misneytingu aldraðra og hún hafi ekki haft andlega burði til að sjá við þeirri misnotkun vegna þunglyndis og fjárhagslegrar fákunnáttu.“ III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að B ehf. hafi verið í viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. sem þekkt hafi slæman fjárhag félagsins. Stefnandi málsins hafi verið 84 ára gömul í október 2008, þegar hún undirritaði umdeilda gerninga. Hafi því verið ríkar ástæður fyrir stefnda, fjármálafyrirtæki, að kynna stefnanda fjárhagsstöðu B ehf. og láta fara fram greiðslumat hjá því fyrirtæki. Veðheimild sé í reynd sams konar og ábyrgð og megi hér þannig líta til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem tekið hafi gildi 1. nóvember 2001. Dómar Hæstaréttar í viðlíka málum séu afgerandi og skýrir, nú síðast hæstaréttardómur í málinu nr. 249/2008, og vísar stefnandi einnig til hæstaréttardóma í málunum nr. 3/2003, 152/2002 og 163/2005. Stefnandi byggir á því, að stefndi hafi brotið reglur gagnvart stefnanda, vanrækt upplýsingaskyldu sína og auk þess verið í vondri trú vegna hás aldurs stefnanda og af þeim ástæðum einum borið að sýna sérstaka árvekni og vanda vinnubrögð sín gagnvart henni. Það hafi Landsbanki Íslands hf., nú stefndi, ekki gert. Því sé krafist ógildingar á veðgerningum stefnanda með vísan til 31. gr. og 33. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi byggir einnig á því, að stefndi hafi gerst brotlegur við ákvæði 36. gr. sömu laga. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. IV Stefndi byggir á því, að krafa stefnanda um ógildingu á umræddum veðgerningum í eigu stefnda snúist um atvik sem að öllu leyti hafi átt sér stað áður en stefndi hafi verið stofnaður. Með engu móti verði ráðið af málatilbúnaði stefnanda á hvaða grundvelli stefndi beri ábyrgð á athöfnum þeim eða athafnaleysi sem stefnandi telji að leitt geti til ógildingar á veðgerningum áður en stefndi hafi verið stofnaður 9. október 2008. Kröfu um ógildingu veðgerninganna vegna atvika sem orðið hafi fyrir 9. október 2008 sé því ranglega beint að stefnda í málinu og krefst hann því sýknu á kröfum stefnanda vegna aðildarskorts, samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfur sínar og á því, að Landsbanki Íslands hf. hafi ekki haft vitneskju um slæman fjárhag félagsins B ehf., eins og stefnandi haldi fram. Bendir stefndi á, að þegar veðflutningurinn hafi átt sér stað og nýja tryggingarbréfið hafi verið gefið út hafi B ehf. ekki verið á vanskilaskrá Creditinfo og sé fyrsta færslan á vanskilaskrá fyrirtækisins dagsett 4. nóvember 2008, samkvæmt framlagðri útprentun úr þeirri skrá. Á þeim tíma er veðflutningurinn fór fram og tryggingarbréfið hafi verið gefið út hafi Landsbanki Íslands hf., ekki haft nokkurn möguleika á að sjá það fyrir að óskað yrði eftir því að félagið yrði tekið til gjaldþrotaskipta í apríl 2009. Í 2. gr. tilvitnaðs samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, komi fram að það eigi einungis við þegar einstaklingur hafi gefið út leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Það eigi ekki við í þeim lögskiptum sem fram hafi farið milli stefnanda, stefnda og B ehf., en þar hafi einstaklingur lánað fyrirtæki fasteign sína sem veð vegna skuldbindinga þess. Ljóst sé því að engin lagaleg skylda hafi hvílt á Landsbanka Íslands hf., að greiðslumeta skuldarann, þ.e. B ehf., og bankinn hafi því ekki vanrækt upplýsingaskyldu sína við stefnanda. Þar að auki hafi verið um að ræða fyrirtæki í eigu barna stefnanda og því hafi það staðið þeim næst að fara yfir áhættuna sem stefnandi hafi tekið með því að lána veð í eign sinni með því að fara yfir fjárhagslega stöðu B ehf. og líkurnar á því að Landsbanki Íslands hf. gæti gengið að veðinu. Þar fyrir utan hafi Landsbanka Íslands hf. verið óskylt og beinlínis óheimilt að upplýsa stefnanda um fjárhagslega stöðu B ehf., samkvæmt 48. gr. og 60. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Í 8. gr. Samkomulagsins sé að finna eina skilyrðið um aldur ábyrgðarmanna, en þar segi að fjármálafyrirtækjum beri að miða við að aldur ábyrgðarmanna sé að jafnaði ekki lægri en 20 ára. Engin skilyrði séu sett um hámarksaldur ábyrgðarmanna. Sé því ljóst að hvorki hafi verið ólöglegt né óeðlilegt að Landsbanki Íslands hf. samþykkti að stefnandi, þrátt fyrir háan aldur, setti fasteign sína að veði fyrir fyrirtæki í eigu barna sinna, enda hafi hún gert það sjálfviljug og engin ástæða fyrir bankann að efast um andlega hæfni stefnanda, en engin athugasemd hafi komið frá börnum stefnanda, sem samþykkt hafi veðgerningana. Stefndi mótmæli því þeirri fullyrðingu stefnanda að Landsbanki Íslands hf. hafi verið í vondri trú vegna hás aldurs stefnanda. Stefnandi sé fjárráða og samkvæmt meginreglum um öryggi í viðskiptum hafi Landsbanki Íslands hf. mátt treysta því að hún hefði hæfi til þess að taka ákvörðun um að veita bankanum veð í fasteign sinni. Stefndi kveður Landsbanka Íslands hf., hafa farið fram á það að erfingjar stefnanda samþykktu veðflutninginn af [...] yfir á fasteign stefnanda, þar sem stefnandi hafi setið í óskiptu búi. Þá líti stefndi svo á að með undirritun á veðleyfið hafi erfingjarnir verið að staðfesta að stefnandi, móðir þeirra, hafi haft andlega heilsu til þess að taka þessa ákvörðun og gert sér grein fyrir hvaða áhætta væri samfara því að veita veðleyfi í eign sinni. Ljóst sé að enginn hafi þekkt stefnanda betur og heilsu hennar en börn hennar og megi vera öruggt að þau hefðu aldrei samþykkt veðsetninguna ef þau hefðu talið að andleg heilsa stefnanda væri með þeim hætti að hún gerði sér ekki grein fyrir þýðingu þess að undirrita veðleyfið. Stefndi hafnar því að hafa gerst brotlegur við ákvæði 31. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, í lögskiptum sínum við stefnanda. Erfingjar stefnanda hefðu aldrei samþykkt veðleyfið ef atvik sem talin séu upp í 31. gr. laga nr. 7/1936, ættu við, þ.e. að stefndi eða C hefðu notað sér bágindi stefnanda, einfeldni, fákunnáttu eða léttúð. Aflað hafi verið samþykkis erfingjanna sökum þess að stefnandi hafi setið í óskiptu búi og tryggt væri að þeir myndu gæta hagsmuna stefnanda við veðsetninguna. Stefndi mótmælir því, að hann hafi haft einhverja vitneskju, þegar veðsetningin hafi farið fram og nýja tryggingarbréfið verið gefið út, sem leitt gæti til þess að löggerningarnir væru ógildir samkvæmt ákvæðum 33. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi mótmælir einnig að 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við, þar sem það hafi hvorki verið ósanngjarnt né gegn góðri viðskiptavenju af Landsbanka Íslands hf. að samþykkja að taka veð í fasteign stefnanda fyrir skuldum B ehf., sem stefnandi hafi samþykkt sjálf án nokkurs þrýstings frá stefnda. Stefndi byggir á því að veðgerningarnir séu löglegir og vísar til meginreglu samningaréttar um að samningar skuli standa og meginreglu sakarreglunnar um sönnunarbyrði, en stefnandi hafi ekki sýnt fram á að Landsbanki Íslands hf. og starfsfólk hans hafi sýnt af sér siðferðislega ámælisverða háttsemi eða óheiðarleika, hvorki gagnvart stefnanda né C, enda hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem sýni að háttsemin hafi verið kærð. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 75/1995, um samningsveð, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem og meginreglna samninga- og veðréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. V Í máli þessu krefst stefnandi ógildingar á tveimur veðtryggingarbréfum sem hvíla á eign hennar að [...], vegna skulda B ehf., en það félag er nú gjaldþrota en var áður í eign sonar hennar og dóttur. Byggir stefnandi annars vegar á því að Landsbanki Íslands hf. hafi átt að upplýsa hana um fjárhagslega stöðu félagsins og hins vegar að Landsbankinn hafi verið í vondri trú vegna hás aldurs stefnanda og vísar til 31. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi byggir sýknukröfu sína á aðildarskorti annars vegar og hins vegar á því að Landsbanki Íslands hf., hafi hvorki vitað um slæma stöðu B ehf. né hafi Landsbankanum verið heimilt að upplýsa stefnanda um fjárhagslega stöðu þess fyrirtækis. Byggir stefndi og á því, að hann hafi ekki gerst brotlegur við tilvitnuð ákvæði laga nr. 7/1936, í lögskiptum aðila. Eins og áður greinir var stefndi stofnaður hinn 9. október 2008, með lögum nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., sem samþykkt voru á Alþingi hinn 6. október 2008. Fólu lögin m.a. í sér breytingu á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Við úrlausn á ágreiningi aðila um það hvort kröfum stefnanda sé réttilega beint að stefnda, verður að líta til þess, sem ákvörðunin samkvæmt efni sínu tilgreinir að ráðstafað hafi verið yfir til hins nýja banka. Af ákvæðum framangreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins er ljóst, að með henni var ráðstafað tilgreindum og nánar afmörkuðum eignum, réttindum og skyldum frá Landsbanka Íslands hf. yfir til stefnda, áður Nýja Landsbanka Íslands hf. Þar segir í 1. tl. að öllum eignum Landsbanka Íslands hf., hverju nafni sem nefnast, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum, sé ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf. þegar í stað, en undanskildar eru þó þær eignir og skuldir, sem sérstaklega eru tilgreindar í viðauka. Segir og í 2. tl. að Nýi Landsbanki Íslands hf. taki jafnframt við öllum tryggingaréttindum Landsbanka Íslands hf., þ.m.t. öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegum réttindum sem tengjast kröfum bankans. Samkvæmt því sem fram kemur í ákvörðuninni sjálfri fluttust því umdeild réttindi yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú stefnda, með áðurgreindri ráðstöfun, enda ekki um að ræða eignir sem sérstaklega eru tilgreindar í áðurgreindum viðauka. Stefnandi byggir á því að krafa hans sé um ógildingu á fjármálagerningum sem fluttir voru yfir til hins nýja banka með fyrrgreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Telst því stefndi réttur aðili málsins. Kemur þá til skoðunar sú málsástæða stefnanda að ógilda beri umdeilda gerninga á grundvelli ákvæða laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem stefndi hafi verið í vondri trú. Við aðalmeðferð málsins gaf F, dóttir stefnanda, skýrslu. Kvaðst hún hafa ritað undir umdeild bréf að ósk bróður síns C, eftir ítrekaðar beiðnir hans. Hún kvaðst hafa verið hálf hrædd þar sem bróðir hennar sé veikur og hún ekki vitað hverju hún ætti von á. Hún kvað Landsbanka Íslands hf. aldrei hafa haft samband við sig. Hún kvað fjögur systkinanna hafa ritað undir, en þau séu fimm talsins. Hún kvaðst hafa lesið bréfin og skrifað undir inni í eldhúsi heima hjá sér vegna þrýstings frá C. Hún kvaðst aðspurð hafa haldið að móðir hennar hefði eiginlega ekki gert sér grein fyrir skuldbindingunni. Hún kvaðst ekki hafa reynt að koma í veg fyrir að móðir hennar skrifaði undir gerningana, en móðir hennar hafi alltaf ráðið því sem hún hafi gert, eins og hún komst að orði. Hún kvað móður sína hafa hugsað sjálfa um fjármál sín. Hún kvaðst ekki hafa vitað til þess að fjármál hennar á þessum tíma hafi verið í ólestri eða að hún gæti ekki annast um þau. D, dóttir stefnanda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hún kvaðst hafa skrifað undir veðheimildirnar vegna beiðni bróður síns, sem hafi verið mjög ör og æstur á þessum tíma og hún ekki vitað hvað myndi gerast ef hún skrifaði ekki undir. Hún hafi bara gert það sem hún taldi sig þurfa að gera þá, en ekki hafa hugsað nánar út í það. Hún hafi aðeins verið að hugsa um móður sína og hvað bróðir hennar myndi gera ef hún skrifaði ekki undir. Bróðir hennar hafi átt við geðsjúkdóm að stríða og sé nú á lokaðri geðdeild, annars búi hann hjá móður þeirra, en það hafi hann ekki gert árið 2008. Hún kvað móður sína alltaf segja já við öllu sem bróðir hennar, C, óskaði eftir. Hún kvað móður sína ekki skilja svona fjármálagerninga, enda hafi hún ekki neina reynslu af slíkum málum. Kvaðst hún hafa fengið umboð frá móður sinni fyrir þremur til fjórum árum til þess að annast fjármál hennar, þ.e. til að taka út af bankareikningi hennar og greiða reikninga. D kvaðst hjálpa móður sinni með innkaup og fjármál og hafa gert í nokkur ár. Taldi hún að móðir hennar gæti annars ekki búið ein. Aðspurð kvað hún Landsbanka Íslands hf. ekki hafa haft samband við sig vegna þessara gerninga. Hún kvað tengsl sín við B ehf. einungis hafa verið að lána bróður sínum nafnið sitt, eins og hún komst að orði. Hún hafi aldrei tekið þátt í rekstri fyrirtækisins og ekki hafa setið stjórnarfundi eða fylgst með rekstrinum á annan hátt eða fengið greitt fyrir störf í þágu fyrirtækisins. G viðskiptafræðingur gaf einnig skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann var vottur að réttri dagsetningu og fjárræði á bréfinu. Hann kvaðst hafa unnið fyrir C og B ehf. á þessum tíma. C hafi á þessum tíma verið með verksamning við fyrirtæki sem hafi verið að innrétta íbúðir á [...]. Fyrirtæki C hafi einnig gert annan verksamning uppi á [...], svokallað alútboð. Til þess að halda verkinu áfram hafi C fórnað íbúðinni í [...] til þess að fá rafvirkja til að vinna rafmagn í [...]. [...] hafi í raun verið eign C, en verið á nafni dóttur hans þar sem C hafi ekki getað fengið lán hjá Íbúðalánasjóði. Til þess að ná þessu í gegn hafi C viljað flytja þessi tryggingabréf yfir á íbúð móður sinnar. Hann kvaðst hafa bannað honum að gera þetta og m.a. lent í orðaskaki við útibússtjóra bankans. Hann kvaðst einnig hafa rætt þetta við systkinin og lagst gegn því að þau skrifuðu undir. Hann kvaðst hins vegar ekki hafa talað við stefnanda og bent henni á þýðingu þess að skrifa undir veðheimildirnar. Hann kvað ástand C ekki hafa verið gott á þessum tíma. Fyrirtækið B hafi á þessum tíma staðið tæpt þar sem það hafi ekki fengið greitt fyrir vinnu sína vegna fyrrgreindra verksamninga. Þá gaf Björn Einarsson, öldrunarlæknir og matsmaður, skýrslu við aðalmeðferð málsins og staðfesti matsgerð sína. Hann kvað stefnanda hafa haft á sér þunglyndislegt yfirbragð þegar hann hafi hitt hana. Hún sé ekki með heilabilun en hafi verið með minnistap, sem þó hafi ekki komið fram í stuttu viðtali. Aðspurður kvað hann ólíklegt að starfsmenn bankans hafi getað gert sér grein fyrir að stefnandi hafi verið þunglynd. Spurður að því hvort stefnandi hafi skilið afleiðingar þess að skrifa undir umrædda gerninga kvað hann stefnanda aldrei hafa þurft að setja sig inn í fjármál og ekki hafa neina reynslu af því, hún treysti þess vegna á að aðrir sæju fyrir hagsmunum hennar. Í einfeldni sinni hafi hún treyst á aðra og ekki gert sér grein fyrir því sjálf eða skilið hvað um væri að ræða. Hún hafi verið mjög þunglynd og einkenni hennar hafi aðallega falist í því að hún hafi haft minnimáttarkennd og því hafi hún ekki getað skilið að verið væri að misnota hana. Hann kvaðst ekki geta fullyrt að hún hafi verið misnotuð en miklar líkur hafi verið á því, hún sé bæði þunglynd og einföld svo að miklar líkur séu á að þannig hafi verið. Stefnandi hafi ekki verið greindarskert, hún hafi haft meðalgreind, en aðallega valdi þunglyndi hennar því að hún hafi haft minnimáttarkennd og því hafi hún ekki reynt að halda uppi vörnum fyrir sjálfa sig. Brynjólfur Ægir Sævarsson, útibússtjóri vesturbæjarútibús Landsbankans, gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann kvað B hafa verið með viðskipti sín í útibúi því sem hann starfaði í en hann hafi komið til starfa 12. september 2007 og upp úr því hafi kynni hans af C hafist. Í mars eða apríl 2008 hafi fyrirtæki C tekið að sér fyrir annað félag verkefni sem snúist hafi um að breyta tveimur iðnaðarhúsum í íbúðir. Staða B hafi verið þröng og ekki verið mikið svigrúm til þess að fara í miklar framkvæmdir eða mæta áföllum. Seinnipart sumars árið 2008 eða í ágúst það ár hafi bankinn verið að skoða að veita félaginu aukna fyrirgreiðslu með veði í tveimur fasteignum í eign annars félags, sem C hafi átt í félagi við einhverja aðra, sem ekki hafi verið í viðskiptum við bankann. Landsbankanum hafi sýnst vera veðrými á þessari eign, en það hafi síðan ekki reynst vera og því ekki verið unnt að veita honum umbeðna fyrirgreiðslu. Síðan hafi komið að því að C hafi óskað eftir veðflutningi af eign dóttur sinnar í Nökkvavogi, en það tryggingarbréf hafi verið til tryggingar á ábyrgð vegna fasteignaviðskipta í Danmörku. Hafi C óskað eftir að flytja bréfið yfir á eign móður sinnar vegna þess að hann hafi ætlað að nota íbúðina í Nökkvavogi sem uppgjör tengt framkvæmdum fyrirtækis hans. C hafi einnig viljað fá aukna fyrirgreiðslu og boðið eign móður sinnar að veði. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið vel í það að taka veð í eignum lífeyrisþega og þar sem móðir C sæti í óskiptu búi svo að málið snerti aðra erfingja. Bankinn hafi talið að þörf hafi verið á að öll systkinin samþykktu. G hafi útbúið skjalið fyrir C og C síðan aflað samþykkis systkinanna. Hafi það verið skilyrði bankans að yfirlýsingin kæmi áður en bankinn veitti umbeðna fyrirgreiðslu. Hann kvaðst hafa haldið að öll börn stefnanda hefðu ritað samþykki sitt á skjölin, og ef bankinn hefði vitað að svo var ekki hefði hann ekki samþykkt þetta. Hann kvaðst hafi rætt við G í tengslum við þetta, en kannaðist ekki við að hafa rætt við hann um að bankinn hefði verið að brjóta reglur með því að taka veð í eign stefnanda, enda hefði bankinn þá ekki tekið á móti skjalinu. Hann kvað C oft hafa verið á hraðferð og að flýta sér og viljað að hlutirnir gerðust hratt eins og títt sé um menn sem hafi mikið að gera og séu í eigin rekstri, en kvaðst ekki hafa vitað af því þá að C væri veikur á geði. C hafi hins vegar sagt honum það síðar. Hann kvað bankann ekki hafa haft samband við stefnanda í tengslum við þetta eða börn hennar, sem undirrituðu. Fyrirtæki C hafi á þessum tíma verið að reyna að ljúka verkinu í byrjun október áður en allt keyrði um koll, sem síðan hafi gert það ómögulegt að ljúka verkinu. Félagið B ehf. hafi átt talsvert inni hjá verkkaupa á þessum tíma, m.a. húsaleigu, og ljóst hafi verið þá að með því að ljúka verkinu yrði félagið í mun betri stöðu. Hann kvað síðustu samskipti sín við C hafa verið í byrjun mars árið 2009. Spurður um upplýsingar sem fram koma á dskj. nr. 19, um að 27. júlí 2008 hafi verið árituð stefna á B vegna 3,3 milljón króna skuldar, taldi hann trúlegt að bankinn hafi vitað af henni og því líklegt að hann hafi vitað af henni. Í málinu liggur frammi vottorð læknis þess efnis að sonur stefnanda, C, eigi við geðhvarfasýki að stríða og hafi barist við hana árum saman. Eins og að framan hefur verið lýst voru umdeildir veðgerningar til tryggingar skuldum B ehf., en eigandi þess félags var sonur stefnanda. Samkvæmt framlagðri matsgerð á hæfi stefnanda kemur fram að hún var á matsdegi talin vera með væga vitræna skerðingu, sem þó sé ekki það mikil að hún gæti ekki gert sér grein fyrir þeim fjárhagslegu skuldbindingum sem um sé deilt. Matsmaður kemst þó einnig að þeirri niðurstöðu að sökum þunglyndis stefnanda og einfeldni hennar, sem og geðhvarfasýki sonar hennar, aukist líkur á fjárhagslegri misneytingu á henni, þar sem hún hafi ekki haft andlega burði til að sjá við þeirri misnotkun sökum þunglyndis og fjárhagslegrar fákunnáttu. Það er mat hinna sérfróðu meðdómsmanna að það sem fram komi í matsgerð um andlega getu stefnanda sýni að hana hafi ekki skort hæfi til að gera sér grein fyrir umræddum skuldbindingum sem hún undirgekkst með nafnritun sinni og þrátt fyrir háan aldur stefnanda hafi hún ekki mátt gera sér grein fyrir þýðingu þeirra gerninga sem hún skrifaði undir. Þá verður og við mat á því hvort láta beri stefnda bera hallann af því að stefnandi var fákunnandi um fjármál ráðast af því, að stefndi gerði það að skilyrði að börn hennar samþykktu skriflega skuldbindingu stefnanda, sem þau og gerðu. Er ekkert það fram komið í málinu sem styður það að stefndi hafi mátt ætla að undirritun stefnanda hafi verið fengin með óheiðarlegum hætti eða að stefndi hafi búið yfir einhverri þeirri vitneskju sem leitt gæti til ógildingar löggerningsins eða að óheiðarlegt sé að bera hann fyrir sig. Er það því niðurstaða dómsins að ekkert annað liggi fyrir en að stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja gengist í þær ábyrgðir sem fyrr greinir. Verður hún sjálf að bera ábyrgð á þeim gjörðum sínum. Stefnda var óskylt og beinlínis óheimilt án samþykkis B ehf., að upplýsa stefnanda um fjárhagsleg málefni eiganda þess einkahlutafélags sem hún gekkst í ábyrgð fyrir, sbr. 58. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þá getur stefnandi ekki byggt kröfur sínar um ógildingu ábyrgða sinna á samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem samkvæmt ákvæðum samkomulagsins á eingöngu við um ábyrgð á skuldum einstaklinga. Tekur það því ekki til ábyrgða á skuldum einkahlutafélags. Samkvæmt framansögðu er það því niðurstaða dómsins að hafna beri öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Jóni Eyjólfi Jónssyni lækni og Jóni Snædal lækni. D Ó M S O R Ð : Hafnað er kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 577/2013
|
Skaðabætur Veð
|
D ehf.höfðaði mál á hendur Í hf. til heimtu skaðabóta vegna tjóns er félagið taldisig hafa orðið fyrir vegna niðurfellingar framkvæmdaláns sem bankinn hafðiveitt N ehf. vegna byggingar svonefnds Norðurturns við verslunarmiðstöðinaSmáralind í Kópavogi og stöðvun framkvæmda við bygginguna í kjölfarið. D ehf.hafði 4. júlí 2008 keypt tíu skuldabréf í útboði vegna byggingarinnar semtryggð voru með veði í henni og lóðarréttindum. Hafði forveri Í hf. milligönguum kaupin. Í héraðsdómi var D ehf. ekki talinn hafa fært sönnur á að stjórn Nehf. hefði gengið nauðug til samninga í merkingu 28. eða 29. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða öðrum þeim aðferðumverið beitt við samningsgerðina að varðað gæti Í hf. bótaskyldu á grundvellialmennu skaðabótareglunnar, laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga eða laganr. 138/1994 um einkahlutafélög. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaðadóms.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson, Helgi I. Jónsson, og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. ágúst2013. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 113.758.510 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. mars2010 til 2. maí 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í hinum áfrýjaða dómi er nánar lýst verksamningiþeim sem Norðurturninn ehf. og Byggingarfélag Gylfa og Gunnars hf. gerðu 20.apríl 2008 um byggingu svonefnds Norðurturns við verslunarmiðstöðina Smáralindí Kópavogi. Samkvæmt gögnum málsins var Norðurturninn ehf. dótturfélagFasteignafélags Íslands hf. sem var dótturfélag Eik Properties ehf.Síðastnefnda félagið var í eigu Saxbygg ehf. sem átti 52% hlutafjár, Glitnirbanki hf. átti 46% hlutafjárins og 2% voru í eigu annarra. Með lánssamningimilli Norðurturnsins ehf. og Glitnis banka hf., sem undirritaður var 17.september 2008, tók sá síðarnefndi að sér að sér veita þeim fyrrnefnda lán tilfjármögnunar framkvæmdanna. Í byrjun júlí 2008 réðst Norðurturninn ehf. í skuldabréfaútboðog gaf 4. júlí það ár út til áfrýjanda tíu skuldabréf fyrir samtals 100.000.000krónur en Glitnir banki hf. hafði milligöngu um kaupin. Skuldabréfin vorutryggð með 1. veðrétti í lóðinni Hagasmára 3 í Kópavogi ásamt síðari viðaukumog breytingum en þar er um að ræða hinn svonefnda Norðurturn og lóðina sem hannstendur á. Áður en til útgáfu fyrrgreindra skuldabréfa kom munfyrirsvarsmaður áfrýjanda hafa tekið þátt í kynningu á vegum Glitnis banka hf.og fengið afhent ódagsett kynningarefni þar sem gerð var grein fyrirheildarkostnaði og fjármagnsþörf fyrirhugaðra framkvæmda við Norðurturninn. Þámun hann einnig hafa fengið afhenta lánsskilmála Glitnis banka hf. vegnavæntanlegs framkvæmdaláns. Í kynningarefninu kom fram að forsendur Norðurturnsins ehf. umlangtímafjármögnun framkvæmdanna miðuðust meðal annars við að leigutekjur yrðu43.000.000 krónur á mánuði. Þá sagði að áætlun félagsins gerði ráð fyrir að um66% af rými yrði leigt „við opnun en húsið fyllist síðan á 5 árum.“ Miðað viðþessar forsendur þyrfti að koma til viðbótar fjármögnun sem gæti numið allt að 400.000.000krónum til að standa undir afborgunum fyrstu fimm árin. Fyrirsvarsmaður áfrýjandakvaðst fyrir dómi ekki minnast þess að hafa farið sérstaklega yfir forsendurleigutekna enda „ákvað ég ... í viðræðum við Inga Júlíusson að kaupa þetta. Þarvar aðal áherslan á fulla framkvæmdafjármögnun og verðmæti lánsins og írauninni skipti litlu máli fasteignaverðmætið út af þessu láni ... ég ... mannú ekki sérstaklega eftir að hafa farið í gegnum þetta, en ... þetta varáherslan og ástæðan fyrir mínum kaupum.“ Nýi Glitnir banki hf., sem nú ber heiti stefnda,tók í framhaldi af ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2010 yfirskuldbindingar Glitnis banka hf. samkvæmt framkvæmdalánssamningnum 17.september 2008. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð nánari grein fyrir viðauka þeimvið framkvæmdalánssamninginn sem Norðurturninn ehf. og Nýi Glitnir banki hf. gerðu14. nóvember 2008 og lánssamningi þeirra sama dag. Samkvæmt því sem að framangreinir og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma áfrýjanda tilað greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir ídómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Draupnir fjárfestingafélag ehf., greiðistefnda, Íslandsbanka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2013. Mál þetta sem dómtekiðvar 7. maí 2013 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 12. apríl 2012 afDraupni fjárfestingafélagi ehf., Skeifunni 17, Reykjavík, á hendur Íslandsbankahf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Kröfur aðila Af hálfu stefnanda erþess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð113.758.510 krónur ásamt vöxtum skv.1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. ml. 4. gr. s.l, frá 16. mars 2010 til2. maí 2011, en ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr.9. gr. s.l., frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar,að skaðlausu, úr hendi stefnda, samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi, eða mati dómsins. Atvik máls Hinn 20. apríl 2008 var gerður verksamningur um byggingusvonefnds Norðurturns við verslunarmiðstöðina Smáralind í Kópavogi. Verkkaupivar einkahlutafélagið Norðurturninn, sem var í eigu Fasteignafélags Íslands hf.en verksali Byggingarfélag Gylfa og Gunnars hf. Um var að ræða fyrirhugaðfjórtán og hálfrar hæða verslunar- og skrifstofuhúsnæði á norðvesturhlutalóðarinnar að Hagasmára 3, Kópavogi, tengibyggingu sem ætlað var að tengja tværneðstu hæðir húsnæðisins við verslunarmiðstöðina Smáralind, bílastæðahús með um798 bílastæðum, áhaldageymslu, glerlyftu, sem ætlað var að tengja bílastæðahúsiðvið 3. hæð verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar, auk frágangs á lóð umhverfisbygginguna. Umsamin verklaun voru 4.666.134.403 krónur auk verðbóta oggengistrygginga, eins og nánar er lýst í verksamningnum. Umsamið var aðverklegar framkvæmdir hæfust í maí 2007 og skyldi verkinu að fullu vera lokið ínóvember 2009. 5. maí 2008 samþykktihluthafafundur í Norðurturninum ehf. að auka hlutafé félagsins um 1.000.000.000króna og skráði Fasteignafélag Íslands hf. sig fyrir öllu hlutafénu. Ákveðiðvar um að hlutafjáraukninguna mætti að fullu greiða með verðmæti lóðarinnarHagasmára 3, sem var í eigu Fasteignafélags Íslands hf., en fyrirhugað var einsog áður greinir að reisa framangreindan turn (hér eftir Norðurturn) á lóðinni. Í byrjun júlí 2008 réðst Norðurturninn ehf. í skuldabréfaútboð vegnabyggingar Norðurturnsins. Gefin voru úr skuldabréf samtals að nafnverði2.000.000.000 króna og var hvert bréf að nafnverði 10.000.000 króna. Bréfinvoru óverðtryggð kúlubréf með gjalddaga 7. janúar 2010 og báru þau 19,95%nafnvexti. Bréfin voru tryggð með 1. veðrétti í lóðinni Hagasmára 3, ásamtsíðari viðaukum og breytingum. Gert var ráð fyrir að sótt yrði um skráninguskuldabréfanna í Kauphöll Íslands, þegar sölutímabili lyki. Samkvæmt samkomulagi,19. júní 2008, annaðist Glitnir banki hf. sölu bréfanna. Stefnandi keypti, 4. júlí 2008, tíu skuldabréf í framangreindu útboði,hvert að nafnvirði 10.000.000 króna eða samtals að nafnverði 100.000.000 krónaog hafði Glitnir banki hf. milligöngu um viðskiptin. Við kaupin lágu fyrirupplýsingar frá Glitni banka hf. m.a. um fyrirhugaða fjármögnun byggingarNorðurturnsins og kom þar m.a. fram að Norðurturninn ehf. hefði gertframkvæmdalánasamning við Glitni banka hf. Ekki kom til þess að framangreindurskuldabréfaflokkur yrði skráður í Kauphöll Íslands. 19. júní 2008 undirrituðu Norðurturninn ehf. og Glitnir banki hf.lánaskilmála vegna framkvæmdaláns til félagins vegna framkvæmdanna viðHagasmára 3. Voru skilmálarnir undirritaðir með fyrirvara um að samkomulagnæðist um endanlegan lánssamning og tryggingabréf. Samkvæmt skilmálunum áttiframkvæmdalánið að verða allt að 3.726.765.000 krónur og skyldi fjárhæðinverðtryggð m.v. byggingavísitölu í apríl 2008. Útborgun lánsins átti að faraeftir framgangi verksins, eins og nánar er lýst í skilmálunum, en lánstími aðvera frá undirritun lánssamnings til 1. mars 2010 en þá skyldi lániðendurgreiðast með einni greiðslu. Meðal trygginga fyrir láninu voru pro rataábyrgðir Saxabyggs ehf. og Eik Properties ehf. Fyrrnefnda félagið var á þessumtíma 52% hluthafi í Eik Propeties ehf. en Eik Propeties ehf. var einihluthafinn í Fasteignafélagi Íslands hf. Nokkuð dróst að ganga frá formlegumsamningi vegna framkvæmdalánsins en hann var undirritaður 17. september 2008. Umsamin lánsfjárhæð samkvæmt honum var4.076.765.000 krónur. Við fall Glitnis banka hf. haustið 2008 tók Fjármálaeftirlitiðákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Glitnis banka hf. (núÍslandsbanki hf.). Fól ákvörðunin í sér m.a. yfirfærslu á öllum eignum, hverjunafni sem nefndust, nema þær væru sérstaklega undanskyldar í viðauka meðákvörðuninni. Með ákvörðuninni færðust réttindi og skyldur Glitnis banka hf.samkvæmt lánasamningnum frá 17. september 2008 yfir til Nýja Glitnis banka hf.svo og eignarhlutur Glitnis banka hf. í móðurfélagi Norðurturnsins ehf.,Fasteignafélagi Íslands hf. Við fall Glitnis banka hf. hafðiNorðurturninn ehf. fengið greiddar 800.000.000 króna af framkvæmdaláninu. Þegarfyrirsvarsmenn félagsins hugðust draga frekar á lánið, um miðjan október, varþeim tjáð að lokað hefði verið fyrir útgreiðslur af láninu og þeir jafnframtboðaðir á fund í bankanum. Á fundi í bankanum 22. október 2008 mun fyrirsvarsmönnum Norðurturnsins ehf.hafa verið tjáð að ekki gæti orðið um frekari útgreiðslur að ræða samkvæmtlánssamningnum frá 17. september 2008. Hinn 14. nóvember 2008 undirrituðu fyrirsvarsmenn Norðurturnsins ehf.og fulltrúar bankans svonefndan viðauka við framkvæmdalánasamninginn frá 17.september. Með viðaukanum var samið um að ekki yrði um frekari ádrætti á framkvæmdalánasamninginn að ræða. Þá varsamið um endurgreiðslu þess sem þegar hafði verið greitt út og ennfremur aðsjálfskuldarábyrgð Saxabyggs ehf., samkvæmt framkvæmdalánssamningnum, skyldifalla niður. Í viðaukanum segir að að öðru leyti en í honum greini skuli ákvæðiframkvæmdalánasamningsins haldast óbreytt en stangist ákvæði viðaukans á viðákvæði framkvæmdalánasamningsins skuli ákvæði viðaukans gilda. Sama dag og framangreindur viðauki var undirritaður lánaði Nýi Glitnirbanki hf. Norðurturninum ehf. 200.000.000 króna til þess að greiða BYGG hf.,sem starfaði sem verktaki við byggingu Norðurturnsins, ógreidda reikninga aðfjárhæð um 140.000.000 króna auk þess sem um 60.000.000 króna mun hafa veriðvarið til þess að bæta aðgengi að verslunarhúsinu Smáralind. Eins og áður er rakið voru skuldabréfin sem Norðurturninn ehf. gaf útí júlí 2008, þ.m.t. bréfin sem stefnandi keypti, með gjalddaga 7. janúar 2010.Norðurturninn ehf. vanefndi greiðslur á öllum skuldabréfunum. Með kaupsamningi, 16. mars 2010, seldistefnandi framangreind skuldabréf sín. Söluverðbréfanna var 50.000.000 króna. Með beiðni, 28. ágúst 2010, fór stjórn Norðurturnsins ehf. þess á leitvið Héraðsdóm Reykjaness að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta.Fallist var á beiðnina og var félagið lýst gjaldþrota 2. september 2010. Fresturtil að lýsa kröfum í búið rann út í nóvember s.á. 19. nóvember 2010 gerðu stefndi og fimm aðrir tilgreindir kröfuhafar íþrotabú Norðurturnsins ehf. með sér samkomulag um að vinna saman að hagsmunumsínum í þrotabúinu með þeim hætti sem í samkomulaginu greinir. Með kaupsamningi15. desember 2010 keyptu þessir sömu hluthafar skuldabréfin, sem stefnandihafði áður selt. Var kaupverðið 65.000.000 króna. 6. júlí 2012 gerðu sömuhluthafar samkomulag um sameiginlega hagsmuni sína vegna byggingarNorðurturnsins og ennfremur ásamt upphaflegum byggingarverktaka aðframkvæmdunum svonefnda samningsskilmála verksamnings, sbr. viðauka samadag. Í máli þessu er um það deilt hvort ákvörðunin, sem tekin var 14.nóvember 2008, um að fella niður eftirstöðvar lánsloforða stefnda samkvæmtframkvæmdalánsamningi Norðurturnsins ehf. og Glitnis banka hf. hafi ágrundvelli almennu skaðabótareglunnar leitt til bótaskyldu stefnda gagnvartstefnanda. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi kveðst byggjakröfu sína um skaðabætur á almennu sakarreglunni. Á því sé byggt að stefndi,sem eigandi að 46% hlut í móðurfélagi Norðurturnsins ehf. og sem stærstilánveitandi Saxbyggs ehf., sem átt hafi 52% hlut í félaginu, hafi ráðið lögumog lofum í félaginu og þannig í raun setið beggja megin borðs, annars vegar semlánveitandi vegna framkvæmdarinnar og hins vegar sem ráðandi aðili í félaginu.Þannig hafi orðið samruni réttinda og skyldna. Stefndi hafi því í raun verið aðsemja við sjálfan sig, þegar tekin hafi verið ákvörðun um að fella lánsloforðniður og stöðva framkvæmdir við Norðurturninn, til tjóns fyrir veðhafa.Samkomulag um að fella lánsloforð niður og hætta framkvæmdum hafi að matistefnanda verið gert til hagsbóta fyrir stefnda einan, enda hljóti hagsmunir Norðurturnsinsehf. að hafa verið þeir, að ljúka byggingu fasteignarinnar. Stefnandi haldi þvífram að stefndi hafi haft frumkvæði að samningsgerðinni og stjórnNorðurturnsins ehf. verið nauðugur sá kostur einn að samþykkja skilmálastefnda, enda hafi stefndi haldið bæði beint og óbeint um stjórnartaumana, einsog fram hafi komið. Í ljósi þess að stefndi hafi látið undir höfuð leggjast, aðboða veðhafa að samningaborðinu, áður en oftnefnt samkomulag hafi verið gert,sé ljóst að fullkomið skeytingarleysi gagnvart hagsmunum þeirra hafi ráðið för.Samkomulagið hafi og verið í fullkominni andstöðu við efni skuldabréfannasjálfra, sérstaklega 5. og 6. grein þeirra en skv. þeim hafi útgefandi tekið ásig skyldur gagnvart veðhöfum þ.á.m. stefnanda, sem m.a. hafi verið þær aðaðhafast ekkert, sem rýra kynni tryggingarréttindi þeirra. Stefnda hafi hlotiðað hafa verið fullkunnugt um þá hagsmuni veðhafa þ.á.m. stefnanda sem legiðhafi í því að lokið yrði við framkvæmdir, enda hafi fyrirrennari stefnda annastmilligöngu um skuldabréfaviðskiptin auk þess sem veðréttur stefnanda hafi veriðþinglýstur á síðu fasteignarinnar Hagasmára 3. Sjálfstæður réttur veðhafa tilskaðabóta hafi lengi verið viðurkenndur í íslenskum rétti, sbr. t.a.m. 39. gr.laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004.Svipuð sjónarmið sé jafnframt að finna í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 75/1997um samningsveð, en í því felist, að eigandi veðandlags (veðsali) beriskaðabótaábyrgð á því tjóni sem rekja megi til athafna- eða aðgæsluleysis hans.Þá beri sérstaklega að hafa í huga, að ákvæði umræddra veðskuldabréfa mælisérstaklega fyrir um sérstaka aðgæsluskyldu stefnda. Stefndi hafi og veriðgrandsamur um hagsmuni veðhafa, þ.á.m. stefnanda og því borið að kynna þeimfyrirhugaða ráðstöfun og gefa þeim færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæriog eftir atvikum gæta hagsmuna sinna. Þá hafi stefndi verið í yfirburðastöðusem einn aðaleigandi Norðurturnsins ehf. og lánveitandi, eins og rakið hafiverið. Þar sem bygging Norðurturnsins hafi verið fullfjármögnuð meðlánsloforðinu, sem gefið hafi verið út 17. september 2008, hafi stefnandi haftréttmætar væntingar til þess að krafa hans væri fulltryggð, þegar að efndatímakæmi 7. janúar 2010. Samkomulag stefnda og Norðurturnsins ehf., sem gert hafiverið 9. nóvember 2008, um niðurfellingu lánsloforðs og stöðvun framkvæmda hafileitt til þess að veðandlagið hafi orðið miklum mun rýrara en væntingar hafistaði til. Samkvæmt mati Fasteignamats ríkisins sé virði Norðurturnsins nú204.150.000 krónur. Til stuðningsdómkröfu sé einnig vísað til þess, að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjónistefnanda á grundvelli 1. mgr. og/eða 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 eðameð lögjöfnun frá ákvæðunum. Stefndi hafi í raun haldið um stjórnartaumana íNorðurturninum ehf. og álíti stefnandi að jafna megi stöðu hans við stöðufélagsstjórnar auk þess sem stefndi hafi verið stór hluthafi í Norðurturninumehf. í gegnum Fasteignafélag Íslands hf. og Eik Properties ehf. Þannig hafistefndi með títtnefndri háttsemi sinni brotið í bága við fjölmörg ákvæði laganr. 138/1994, þ.á.m. 44. og 55. gr. laganna. Brot stefnda á fyrrgreindumlagareglum hafi lýst sér í því að hann hafi látið undir höfuð leggjast að gangaúr skugga um að ákvörðun, sem eingöngu virðist hafa verið tekin með hagsmunistefnda að leiðarljósi, skerti ekki lögvarinn rétt stefnanda og annarraveðhafa. Verði tjón stefnanda rakið til fyrrgreindrar vanrækslu stefnda eðafullkomins skeytingarleysis hans um hagsmuni stefnanda og á því beri stefndiskaðabótaábyrgð, skv. ákvæði 1. mgr. og eða 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994.Þá vísi stefnandi einnig til almennra reglna skaðabótaréttar. Krafa um málskostnað styðjist viðXXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. Íþví tilfelli sem til umfjöllunar sé megi slá því föstu að stefnandi hafi orðiðfyrir tjóni. Útgefandi bréfanna hafi verið lýstur gjaldþrota og veðtryggingin(fasteignin) einungis skammt á veg komin, þegar framkvæmdum við hana hafi veriðhætt og lánsloforð fellt niður. Nær öruggt megi telja að fullnustuverðmætifasteignarinnar Hæðarsmára 3 sé í dag talsvert innan við 200.000.000 króna. Efgengið væri út frá því að fasteignin væri seld á nauðungarsölu fyrir200.000.000 króna myndu eigendur skuldabréfa á 1. veðrétti fá um 1.200.000krónur upp í hvert skuldabréf að því gefnu að engar lögveðskröfur væru tilstaðar. Stefnukrafan sé þannig reiknuð að fjárhæð samningsvaxta af hverjuskuldabréfi fram að gjalddaga, 5.869.851 krónur sé lögð við höfuðstólsfjárhæðhvers skuldabréfs. Samtals hafi skuldara því borið að greiða stefnanda158.698.510 krónur á gjalddaga. Samkvæmt efni skuldabréfanna skyldihöfuðstóllinn bera dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frágjalddaga til greiðsludags og séu því dráttarvextir reiknaðir ofan áhöfuðstólinn þar til krafan hafi verið seld 16. mars 2010. Söluverð kröfunnar,50.000.000 króna hafi verið ráðstafað með þeim hætti að 5.000.000 króna hafiverið nýttar til greiðslu inn á fjárhæð hvers skuldabréfs þannig að uppsafnaðirdráttarvextir 506.000 krónur hafi veriðgreiddir upp en afgangurinn 4.494.000 krónur verið nýttur til greiðslu inn ágjaldfallinn höfuðstól. Tjón stefnanda sundurliðist því með eftirgreindumhætti: 15.869.851 + 506.000 = 16.375.851 5.000.000 = 11.375.851 * 10 =113.758.510. Með vísan til þess sem að framan sé rakið,hvers um sig og saman, álíti stefnandi að stefndi beri skaðabótaábyrgð á þvítjóni sem hann hafi orðið fyrir. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að engum saknæmum og ólögmætum athöfnum eðaathafnaleysi sé til að dreifa af hálfu stefnda, sem bakað hafi stefnanda tjón.Þannig sé skilyrðum almennu skaðabótareglunnar fyrir bótaskyldu ekki fullnægt. Stefndibyggi kröfugerð á hendur stefnda á staðhæfingum um atburðarás sem ekki séuréttar, þegar í stefnu sé fullyrt um eignarhald stefnda á Norðurturninum ehf.Til þess hafi stofnast með samningi 8. desember 2009 en ekki í október 2008,þegar Fjármálaeftirlitið hafi tekið ákvarðanir í málefnum Glitnis banka hf.,eftir fall hans. Því sé staðhæfingum stefnanda um stjórn stefnda á málefnumNorðurturnsins ehf. þegar framkvæmdir hafi stöðvast, skömmu eftir fall Glitnisbanka hf., eindregið mótmælt og staðhæfingar stefnanda um samruna réttinda ogskyldna fái ekki staðist. Stefndi hafi ekki verið að semja við sjálfan sig svosem stefnandi kjósi að orða það. Sem hluthafi í Eik Properties ehf., en stefndihafi yfirtekið 46% eignarhlut Glitnis banka hf. í því félagi við fall bankans,hafi stefndi ekki ábyrgst þær ákvarðanir sem teknar hafi verið af hálfuNorðurturnsins ehf. Eik Properties ehf. hafi ekki eignast beinan hlut íNorðurturninum ehf. fyrr en rúmu ári síðar, svo sem fyrr greini. Raunar hagiréttarskipanin því svo, með reglum um félög með takmarkaðri ábyrgð, aðhluthafar í hlutafélögum ábyrgist ekki skuldbindingar félaganna sjálfra, nemameð hlutafjárframlagi sínu. Gróf brot stjórnarmanna eða annarra sem veljist tiltrúnaðarstarfa í þágu félags kunni að fella á þá beina ábyrgð þannig að ekkitjái að bera fyrir reglur hlutafélagalaga um takmörkun ábyrgðar. Þess séu áhinn bóginn almennt ekki dæmi að hluthafar beri ábyrgð á skuldbindingum félagsvegna hlutaeignar, einnar og sér, sem sé þó ekki einu sinni til dreifa ítilviki stefnda á þeim tíma sem þeir atburðir hafi orðið sem stefnandi reisikröfugerð sína á, svo sem rakið hafi verið. Stefnandi gefi sér að stefndi hafibeitt stjórnendur Norðurturnsins ehf. þrýstingi og fullyrði þar um, án þess þóað tilgreina hverjir hafi átt í hlut og hvernig að því hafi verið staðið. Þessusé eindregið mótmælt af hálfu stefnda. Stöðvun framkvæmda haustið 2008 hafileitt af því hruni sem í íslensku viðskiptalífi hafði orðið og því hvernigforsendur framkvæmdarinnar hafi brostið af þeim sökum. Þá sé í stefnu engingrein fyrir því gerð, né reynt að rökstyðja í hverju ólögmæti athafnastarfsmanna stefndu eigi að felast, né heldur vikið að saknæmisskilyrði almennuskaðabótareglunnar og hvernig stefnandi telji því fullnægt. Þetta tvennt séu þógrundvallar skilyrði þess að bótaskyldu athæfi verði yfir höfuð talið til aðdreifa. Stefndi árétti að hann telji sig eða starfsmenn sína ekki hafa brotiðréttarreglur í samskiptum sínum við fyrirsvarsmenn Norðurturnsins ehf. né fariðfram með saknæmum hætti. Þau loforð sem gefin hafi verið af útgefanda þeirraskuldabréfa sem stefnandi hafi keypt, verði ekki tekin sem loforð stefnda oghann ábyrgist hvorki þau né þær gjörðir Glitnis banka hf., sem tvímælis kunniað orka. Stefndi hafi ekki yfirtekið skuldbindingar Glitnis með almennum hætti.Stefndi mótmæli því eindregið að hann sé í þeirri stöðu að hann verði ágrundvelli málsatvika talinn bera ábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt ákvæðum39. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, 2. mgr. 8. gr. laga um samningsveðnr. 75/1997 eða 44. gr., 55. gr. og 108 gr. laga um einkahlutafélög nr.138/1994. Með falli íslensku bankanna í október 2008 hafi svo stór hlutiíslensks efnahags- og atvinnulífs hrunið, að stöðvun þeirra byggingarframkvæmdasem kröfur stefnanda varði, verði ekki talin annað en eðlileg og raunhæf íljósi þeirrar stöðu sem upp hafi verið komin. Forsendur fyrir byggingunni hafibrostið a.m.k. um skeið og fyrirséð að tekna til að standa straum afbyggingarkostnaði yrði ekki aflað á þeim misserum sem í hönd hafi farið. Ístöðvun framkvæmdanna hafi því falist viðleitni til að draga úr frekara tjónihúsbyggjandans og kröfuhafa hans, en þegar hafi verið orðið. Sú tilætlunarsemisem stefnandi ætli stefnda við þær aðstæður sem íslenskt efnahagslíf hafi veriðkomið í sé næsta fáheyrð. Stefnandi verði sjálfur að bera hallann af eigináhættutöku. Þá sé tjónsútreikningi mótmælt. Vísað sé til þess að eigendurveðbréfanna á 1. veðrétti hafi ítrekað leitað leiða til að leitast við að dragaúr tjóni sínu og að stefnandi hafi ásínum tíma tekið þátt í þeim áformum, eða þar til hann hafi dregið sigút úr þeim með sölu bréfa sinna. Að þvísé stefnt að koma framkvæmdum af stað að nýju sem leiða mun tilvirðisaukningar. Stefnandi verði sjálfur að bera hallann af því að hafa rofiðþað samstarf sem verið hafi með 1. veðréttar veðhöfum og selt bréf sín áður enfullreynt yrði hvert virði þeirra kæmi til með að verða. Sé í þessu sambandivísað til sjónarmiða skaðabótaréttar um eigin sök og skyldunnar til að draga úrtjóni sínu. Forsendur og niðurstaða Af hálfu stefnanda er áþví byggt að vegna 46% hlutar stefnda í Eik Properties ehf., sem verið hafimóðurfélag Fasteignafélags Íslands hf., sem verið hafi móðurfélagNorðurturnsins ehf. og vegna stöðu stefnda sem stærsta lánveitanda Saxabyggsehf., sem átt hafi 52% í Eik Properties ehf., hafi orðið samruni réttinda ogskyldna þ.e. stefndi hafi bæði verið kröfuhafi gagnvart Norðurturninum ehf. ogfarið með yfirráð í félaginu. Þannig hafi stefndi í raun verið að semja viðsjálfan sig, þegar tekin hafi verið ákvörðun um að fella lánsloforð niður ogstöðva framkvæmdir við Norðurturninn, til tjóns fyrir veðhafa þ.m.t. stefnanda. Eins og rakið hefur veriðvar stefndi ekki, þegar eftirstöðvar umrædds framkvæmdaláns voru felldar niður,beinn eigandi í Norðurturninum ehf., né hefur stefnandi sýnt fram á, gegnandmælum stefnda, að yfirráð hans yfir félaginu hafi verið með þeim hætti aðjafna megi til beins eignaréttar. Verður umræddri málsástæðu stefnanda þegar afþeirri ástæðu hafnað og er þá óþarfi að fjalla nánar um möguleg réttaráhrifsamruna kröfuréttinda og skyldna. Stefnandi byggir á því aðsamkomulag um að fella lánsloforð samkvæmt framkvæmdalánssamningnum frá 17.september 2008 niður og hætta framkvæmdum hafi verið gert til hagsbóta fyrirstefnda einan, enda hljóti hagsmunir Norðurturnsins ehf. að hafa verið þeir, aðljúka byggingu fasteignarinnar. Stefndi hafi átt frumkvæði að samningnum um aðfella lánsloforðið niður og stjórn Norðurturnsins ehf. verið nauðugur sá kostureinn að samþykkja skilmála stefnda, enda hafi stefndi haldið bæði beint ogóbeint um stjórnartaumana, eins og fram hafi komið. Í ljósi þess að stefndihafi látið undir höfuð leggjast, að boða veðhafa að samningaborðinu, áður ennefnt samkomulag hafi verið gert, sé ljóst að fullkomið skeytingarleysigagnvart hagsmunum þeirra hafi ráðið för. Af hálfu stefnda er á þvíbyggt að ríkar málefnalegar ástæður hafi legið að baki samkomulaginu frá 14.nóvember 2008. Fyrirsjáanlegt hafi verið í kjölfar bankahrunsins og þeirrahrikalegu fjárhagslegu afleiðinga sem hrunið hafi haft á fjárhag einstaklingaog fyrirtækja að ómögulegt yrði að afla þeirra leigutekna af útleigu turnsins,sem nauðsynlegar hafi verið til að standa undir framkvæmda- og fjármagnskostnaðivegna byggingarinnar. Hafi samkomulagið því byggst, eins og áður segi, ámálefnalegum fjárhagslegum forsendum og verið gert í því skyni að takmarka tjónbankans. Ekki verður talið að máligeti skipt fyrir niðurstöðu máls þessa, hvort frumkvæði að samkomulagiNorðurturnsins ehf. og stefnda hafi komið frá bankanum eða ekki. Engin gögnhafa verið lögð fram til stuðnings því að stjórn Norðurturnsins ehf. hafigengið nauðug til samninganna í merkingu 28. eða 29. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða öðrum þeim aðferðum verið beittvið samningsgerðina að varðað geti stefnda bótaskyldu á grundvelli almennuskaðabótareglunnar. Er framangreindum málsástæðum stefnandi því hafnað. Stefnandi byggir á því að umrætt samkomulaghafi verið í fullkominni andstöðu við efni skuldabréfanna sjálfra, sérstaklega5. og 6. grein þeirra en samkvæmt þeim hafi útgefandi tekið á sig skyldurgagnvart veðhöfum þ.á.m. stefnanda, sem m.a. hafi verið þær að aðhafast ekkert,sem rýra kynni tryggingarréttindi þeirra. Í framangreindumtilvitnuðum ákvæðum skuldabréfanna er mælt fyrir um skyldu útgefanda/veðsalatil að hafa hið veðsetta ávallt vátryggt að fullu og nái veðrétturinn einnigtil vátryggingafjárhæðar veðsettra eigna sem og hvers konar skaðabóta ogannarra fjárgreiðslna sem kunni að koma í stað hins veðsetta. Þá er ennfremurmælt svo fyrir að útgefanda/veðsala sé skylt að sjá til þess að fullnægt séöllum þeim öryggisráðstöfunum sem krafist sé í sambandi við hið veðsetta ísamræmi við fyrirmæli gildandi laga og reglugerða á hverjum tíma. Veðsala beriá sama hátt að annast viðhald veðsettra eigna og tryggja að þær haldi verðgildisínu eins og framast megi ætlast til, þannigað tryggingarréttindi veðhafa skerðist ekki. Stefndi var hvorkiútgefandi umræddra skuldabréfa né veðsali í framangreindri merkingu. Erstefnanda því ekki hald í þessari málsástæðu. Stefnandi byggir á aðstefnda hafi hlotið að hafa verið fullkunnugt um þá hagsmuni veðhafa þ.á.m.stefnanda, sem legið hafi í því að lokið yrði við framkvæmdir, enda hafifyrirrennari stefnda annast milligöngu um skuldabréfaviðskiptin auk þess semveðréttur stefnanda hafi verið þinglýstur á síðu fasteignarinnar Hagasmára 3. Sjálfstæður réttur veðhafa tilskaðabóta hafi lengi verið viðurkenndur í íslenskum rétti, sbr. t.a.m. 39. gr.laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004.Svipuð sjónarmið sé jafnframt að finna í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 75/1997um samningsveð, en í því felist, aðeigandi veðandlags (veðsali) beri skaðabótaábyrgð lá því tjóni sem rekja megi til athafna- eða aðgæsluleysishans. Þá beri sérstaklega að hafa í huga, að ákvæði umræddra veðskuldabréfamæli sérstaklega fyrir um sérstaka aðgæsluskyldu stefnda. Stefndi hafi og veriðgrandsamur um hagsmuni veðhafa, þ.á.m. stefnanda og því borið að kynna þeimfyrirhugaða ráðstöfun og gefa þeim færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæriog eftir atvikum að gæta hagsmuna sinna. Þá hafi stefndi verið í yfirburðastöðusem einn aðaleigandi Norðurturnsins ehf. og lánveitandi, eins og rakið hafiverið. Stefnandi byggir á því aðþar sem bygging Norðurturnsins hafi verið fullfjármögnuð með lánsloforðinu, semgefið hafi verið út 17. september 2008, hafði stefnandi haft réttmætar væntingartil þess að krafa hans væri fulltryggð, þegar að efndatíma kæmi 7. janúar 2010.Samkomulag stefnda og Norðurturnsins ehf., sem gert hafi verið 14. nóvember2008, um niðurfellingu lánsloforðs og stöðvun framkvæmda hafi leitt til þess aðveðandlagið hafi orðið miklum mun rýrara en væntingar hafi staði til ensamkvæmt mati Fasteignamats ríkisins sé virði Norðurturnsins nú eingöngu204.150.000 krónur. Fallist er á það meðstefnda að ekki sé grundvöllur til að leggja bótaskyldu á stefnda á grundvellialmennu skaðabótareglunnar, þótt væntingar stefnanda við kaup umræddraskuldabréfa hafi ekki gengið eftir. Meginregla samningaréttar er að hversamningsaðila beri ábyrgð á þeim forsendum eða væntingum sem liggja tilgrundvallar loforðum hans nema viðsemjandi hafi ábyrgst forsenduna. Að kaupaskuldabréf með 1. veðrétti í óbyggðri fasteign, af því tagi sem Norðurturninnátti að vera, felur eðli máls samkvæmt í sér verulega áhættu. Fallist er á meðstefnda að á þeirri áhættu stefnanda beri hann ekki ábyrgð. Stefnandi byggir á því aðstefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli 1. mgr. og eða 2.mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 eða með lögjöfnun frá ákvæðunum. Stefndi hafi íraun haldið um stjórnartaumana í Norðurturninum ehf. og álíti stefnandi að jafnamegi stöðu hans við stöðu félagsstjórnar auk þess sem stefndi hafi verið stórhluthafi í Norðurturninum ehf. í gegnum Fasteignafélag Íslands hf. og EikProperties ehf. Þannig hafi stefndi með títtnefndri háttsemi sinni brotið íbága við fjölmörg ákvæði laga nr. 138/1994, þ.á.m. 44. og 55. gr. laganna. Brotstefnda á fyrrgreindum lagareglum hafi lýst sér í því að hann hafi látið undirhöfuð leggjast að ganga úr skugga um að ákvörðun, sem eingöngu virðist hafaverið tekin með hagsmuni stefnda að leiðarljósi, skerti ekki lögvarinn réttstefnanda og annarra veðhafa. Verði tjón stefnanda rakið til fyrrgreindrarvanrækslu stefnda eða fullkomins skeytingarleysis hans um hagsmuni stefnanda ogá því beri stefndi skaðabótaábyrgð, skv. ákvæði 1. mgr. og eða 2. mgr. 108. gr.laga nr. 138/1994. Í tilvitnuðum ákvæðumlaga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er mælt svo fyrir að stofnendur,stjórnarmenn, framkvæmdastjórar, endurskoðendur og skoðunarmenneinkahlutafélags, svo og rannsóknarmenn, séu skyldir að bæta félaginu það tjóner þeir hafi valdið því í störfum sínum hvort sem sé af ásetningi eða gáleysi.Sama gildi þegar hluthafi eða aðrir verði fyrir tjóni vegna brota á ákvæðumlaganna eða samþykktum félags. Þá sé hluthafi skyldurtil að bæta tjón sem hann af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hafi valdiðfélaginu, öðrum hluthöfum eða þriðja aðila með broti á lögunum eða samþykktumfélagsins. Áðurhefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki verið hluthafi iNorðurturninum ehf. Þá hefur því einnig verið hafnað að sýnt hafi verið fram áað hann hafi í reynd farið með stjórn félagins. Þegar af þessum ástæðum erframangreindum málsástæðum stefnanda hafnað en jafnframt áréttað að framagreindákvæði mæla fyrir um mögulega bótaskyldu m.a. stjórnar og hluthafa gagnvart þvífélagi sem þeir stjórna eða eru hluthafar í. Hvorugt á við í tilviki stefnanda. Tilvísun stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar, málisínu til stuðnings, er með öllu órökstudd og kemur því ekki til skoðunar. Með vísan til allsframangreinds er það niðurstaða dómsins að stefndi skuli sýknaður af öllumkröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til þessarar niðurstöðu, atvikamálsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt aðstefndi greiði stefnanda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.000.000króna. Þórður S. Gunnarssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, Íslandsbankihf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Draupnis fjárfestingarfélags ehf., ímáli þessu. Stefnandi greiði stefnda 1.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 148/2005
|
Kynferðisbrot Börn Fyrning Miskabætur Sératkvæði
|
X var sakaður um að hafa brotið gegn 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með nánar tilgreindri háttsemi gagnvart dóttur sambúðarkonu hans. Samkvæmt ákæru var um að ræða eitt brot framið árið 1993 eða fyrri hluta ársins 1994, nokkur brot framin á árunum 1995 og 1996 og fjölmörg brot, sem framin voru frá júlí 1998 til apríl 1999. Sannað þótti að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem hann var ákærður fyrir. Hins vegar var talið að brot hans, sem fyrsti liður ákærunnar tók til, væri fyrnt og var hann því sýknaður af þeim lið ákærunnar. Að öðru leyti þótti hann hafa unnið til refsingar samkvæmt 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga og þótti hæfileg refsing ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. apríl 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms á sakfellingu en þyngingar á refsingu og að ákærði verði dæmdur til að greiða 2.000.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta eins og í héraðsdómi greinir. Ákærði krefst þess aðallega, að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, til vara að hann verði sýknaður og miskabótakröfu vísað frá dómi og til þrautavara að refsing verði milduð og hann sýknaður af bótakröfu eða hún lækkuð. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að staðfesta hann á þann hátt sem í dómsorði greinir. Ákærði greiði ¾ hluta sakarkostnaðar í héraði og allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns, sem verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærði, X, greiði ¾ hluta sakarkostnaðar í héraði og allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti, samtals 1.267.693 krónur, en ¼ hluti sakarkostnaðar í héraði greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans á báðum dómstigum, Ásgeirs Jónssonar héraðsdómslögmanns, eru ákveðin 622.500 krónur í héraði og 435.750 krónur fyrir Hæstarétti. Þóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, er ákveðin 186.750 krónur, en þóknun réttargæslumanns fyrir Hæstarétti, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, 93.375 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar I. Ákærði hefur neitað sök. Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar skal hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Sama regla er orðuð svo í 2. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sem leiddur var í lög á Íslandi með lögum nr. 62/1994, að hver sá sem borinn sé sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð að lögum. Í 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er kveðið svo á að sönnunarbyrði um sekt sakbornings og atvik, sem telja megi honum í óhag, hvíli á ákæruvaldinu. Í 46. gr. laganna kemur fram að sönnunarskyldan gildi „um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti“. Skal dómari meta hverju sinni hvort nægileg sönnun sé komin fram um þessi atriði. Við það mat kannar hann þau sönnunargögn sem færð hafa verið fram fyrir dómi. Til þeirra heyra einkum sýnileg sönnunargögn um brot, vitnisburður þeirra sem vitni hafa orðið að broti og skýrslur hins ákærða manns, þar sem hann tjáir sig um sakargiftir. II. Í 1. og 2. lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa haft samræði við dóttur sambúðarkonu sinnar í fyrsta lagi í að minnsta kosti eitt skipti á árinu 1993 eða fyrri hluta ársins 1994 og í öðru lagi í nokkur skipti á árunum 1995 og 1996. Í héraðsdómi var talið sannað, að hann hefði í fyrra tilvikinu gerst sekur um önnur kynferðismök en samræði við stúlkuna og í síðara tilvikinu að hann hefði haft við hana samræði í fimm skipti á árunum 1995 og 1996 og á fyrri hluta árs 1997. Hann var svo sýknaður af fyrra brotinu vegna sakarfyrningar. Þessar sakfellingar í héraðsdómi voru eingöngu byggðar á vitnisburði ætlaðs brotaþola. Segir í forsendum dómsins, að vitnisburðurinn sé trúverðugur og ekkert sé komið fram sem hnekki honum. Jafnframt er þar sagt, að ekkert sé komið fram undir rekstri málsins sem gefi raunhæfa ástæðu til að ætla að hinar alvarlegu sakargiftir eigi sér aðra skýringu en þá að ákærði hafi brotið gegn stúlkunni með þeim hætti sem hún haldi fram. Í þessari úrlausn felst að í tilviki, þar sem ætlaður brotaþoli ber fram sakir á hendur manni um brot af því tagi sem hér um ræðir og hann neitar sök, dugi til sakaráfellis, að kærandinn teljist trúverðugur að mati dómara. Þá megi hreinlega snúa sönnunarbyrði við og leggja á hinn sakaða mann að hnekkja framburðinum. Líklega eru vandfundin dæmi um að dómstólar hafi sakfellt ákærða menn fyrir refsiverð brot á slíkum grundvelli í öðrum flokkum afbrota. Þessu virðist ráða sú aðstaða að sönnunarfærsla um brot er jafnan erfið í málum af þessu tagi og svo hitt að brot, ef sönnuð eru, teljast án nokkurs vafa svívirðileg að almenningsáliti, því í þeim felst alvarlegt trúnaðarbrot gegn barni, sem viðkomandi sakborningi hefur verið trúað fyrir til uppeldis. Þessi aðstaða getur ekki að réttum lögum valdið því að sakborningar séu sviptir þeirri mannréttindavernd sem fyrrgreindum lagareglum um sönnunarfærslu í sakamálum er ætlað að tryggja þeim. Er með öllu óheimilt að láta þessar aðstæður valda því að farið sé svo með sönnunarbyrði sem héraðsdómur gerir hér, að snúa henni við og leggja á ákærða að hnekkja framburði þess sem á hann ber sakir. Það getur ekki haft sjálfstætt sönnunargildi í sakamálum, að kærandi hafi skýrt fleirum en lögreglu frá þeim brotum sem sakir beinast að, nema sérstaklega standi á, einkum ef langt er um liðið frá ætluðum brotum. Í hinum áfrýjaða dómi er nefnt að kærandi hafi, eigi síðar en 1997, greint tveimur vinkonum sínum frá kynferðisbrotum ákærða. Í vitnisburði annarrar vinkonunnar kom fram, að þetta hefði gerst einu sinni, tilefnið hafi verið að hin vinkonan hafi skýrt þeim frá kæru á hendur föður sínum um sambærilegar sakargiftir, kærandi hafi verið drukkin við þetta tækifæri og hún hafi ekki gefið neina lýsingu á því í hverju ætluð misnotkun hefði verið fólgin. Jafnvel þó að fallist yrði á að sönnunarfærsla í opinberu máli geti yfirleitt farið fram með þessum hætti, verður ekki talið að vitnisburður á borð við þennan geti þar haft þýðingu og þá heldur ekki mat héraðsdómara á trúverðugleika hans, enda eru engin efni til að rengja framburðinn. Hann felur aðeins í sér endursögn á frásögn annars manns og skiptir því ekki máli um sönnun sakargiftanna. Hið sama er að segja um bréf, sem kærandi kveðst hafa skrifað nafngreindum vini sínum. Í framburði hans í málinu kom raunar fram að bréf þetta hefði líklega verið skrifað á árinu 1999, eftir að komið var á kynferðissamband ákærða við stúlkuna samkvæmt eigin frásögn hans. Bréfið liggur ekki fyrir í málinu, þar sem móttakandi þess kvaðst hafa glatað því. Í bréfinu kann að hafa verið efni, sem átti rót sína að rekja til hinna nýrri tilvika. Í engri þessara frásagna er því haldið fram, að kærandi hafi skýrt frá samræði ákærða við sig. Þær geta því aldrei, hvað sem öðru líður, orðið til stuðnings sakfellingu í 2. lið ákærunnar fyrir þá háttsemi, svo sem raunin varð í héraðsdómi. Af hálfu ákærða hafa verið nefnd ýmis atriði sem hann telur til þess fallin að draga úr trúverðugleika kærandans. Að hluta er gerð grein fyrir þeim í hinum áfrýjaða dómi. Þar er meðal annars vikið að misræmi í framburði hennar um tilvikið í 1. lið ákæru, misræmi í framburði hennar um fjölda tilvika á árunum 1995 til 1996 og sýnilegum ruglingi í tíma við atburði eftir árið 1998, sem að hluta til er ákært fyrir í 3. lið ákærunnar. Af hálfu ákærða hefur verið vísað á fleiri dæmi sem talin eru sama marki brennd. Þannig beri gögn málsins víða með sér að kærandi hafi gegnum árin leitað mjög til ákærða og samband þeirra verið gott. Þess finnist þó dæmi í framburði kæranda, að hún segist hafa viljað forðast samneyti við hann. Fyrir dómi hafi hún allt að einu, þegar hún hafi verið spurð um atburði áranna 1995 og 1996, gefið það svar að sér hafi þótt afar gaman að fara með ákærða „út í torfæru og leika sér í snjónum og þá stoppaði hann bílinn stundum og lét mig leggjast í framsætinu og gerði sitt bara.“ Þá sé meðal málsgagna að finna ritaðan texta af hljóðsnældu, þar sem kærandi hafi hljóðritað símtal við ákærða 31. janúar 2004, nokkrum dögum áður en hún bar fram kæru sína hjá lögreglu. Hafi hún sagst gera þetta til að freista þess að ná fram játningu hans á brotum gagnvart henni. Í símtalinu hafi hún samt aldrei haft orð á því að hann hafi brotið gegn henni á þeim tíma, sem 1. og 2. liður ákærunnar fjalla um. Fallast má á það með ákærða, að þetta séu allt atriði, sem héraðsdómur hefði þurft að víkja að, þegar hann mat trúverðugleika kæranda. Verður af þessum sökum ekki hjá því komist að ætla að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar kæranda fyrir dómi kunni að vera röng svo einhverju skipti, svo sem það er orðað í 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Af þessum sökum gæti Hæstiréttur samkvæmt þessu lagaákvæði fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla færi þar fram á ný eftir þörfum og leyst yrði úr málinu á ný. Þegar hins vegar er hér litið til þess sem fyrr sagði, að sakfelling í refsimáli verður ekki eingöngu reist á framburði kæranda gegn neitun ákærða, tel ég að ekki sé ástæða til þessarar afgreiðslu málsins. Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið tel ég ósannað að ákærði hafi gerst sekur um þau brot sem hann er sakaður um í 1. og 2. lið ákærunnar og beri að sýkna hann af þeim. Þarf þá ekki að taka afstöðu til sjónarmiða um sakarfyrningu að því er þessa ákæruliði varðar. III. Í 3. lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa haft samræði við kæranda í fjölmörg skipti, stundum tvisvar í viku, frá júlí 1998 til apríl 1999, en þá varð kærandi 18 ára. Er þetta, svo sem raunar brotin í ákæruliðum 1 og 2, talið varða við 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga, þar sem refsing er lögð við því að hafa samræði eða önnur kynferðismök við barn eða ungmenni yngra en 18 ára, sem er kjörbarn, stjúpbarn, fósturbarn, sambúðarbarn eða ungmenni sem viðkomandi hefur verið trúað fyrir til kennslu eða uppeldis. Upphafstímamörk ákærunnar í þessum lið eru byggð á framburði ákærða fyrir lögreglu. Þegar ákærði kom fyrir dóm vildi hann breyta frásögn sinni um upphafstíma þessara kynferðislegu samskipta sinna við kæranda og kvaðst hafa ruglast á árum. Þau hafi byrjað sumarið 1999, þegar kærandi var orðin 18 ára gömul. Tengir hann þetta við sumarleyfisferðir til Spánar á þann hátt sem greint er í hinum áfrýjaða dómi. Hann hefur ekki framvísað sönnunargögnum, sem gætu verið til þess fallin að renna stoðum undir þennan breytta framburð, þó að hann ætti að hafa haft möguleika á því að minnsta kosti að einhverju marki. Með vísan til þessa en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, að því er þetta snertir, tel ég að staðfesta beri niðurstöðu hans um sakfellingu ákærða á brotum samkvæmt þessum lið. Þar sem meirihluti dómara hefur komist að annarri niðurstöðu um sakfellingu ákærða er ekki ástæða til að ég taki afstöðu til hæfilegrar refsingar hans fyrir þetta brot. Ég tel að gera ætti ákærða að greiða helming sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti og að hæfileg málsvarnarlaun verjanda hans fyrir Hæstarétti séu 500.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti. Um fjárhæð annars sakarkostnaðar er ég sammála meirihluta Hæstaréttar. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. mars 2005. Mál þetta dæma héraðsdómararnir Þorgeir Ingi Njálsson, Finnbogi H. Alexandersson og Guðmundur L. Jóhannesson. Er dómurinn fjölskipaður með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1994. 1. Í að minnsta kosti eitt skipti, á árinu 1993 eða fyrri hluta ársins 1994, á salerni heimilis þeirra að Z [...]. 2. Í nokkur skipti, á árunum 1995 og 1996, á heimili þeirra að Y [...]. 3. Í fjölmörg skipti, stundum tvisvar í viku, frá júlí 1998 til apríl 1999, að Y [...].“ Sú háttsemi sem ákærða er gefin að sök í 1. tölul. ákæru er talin varða við 1. mgr. 201. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. og 10. gr. laga nr. 40/1992, sbr. nú 3. og 4. gr. laga nr. 40/2003, en meint háttsemi hans samkvæmt 2. og 3. tölul. ákæru er þar heimfærð til 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992, sbr. nú 3. gr. laga nr. 40/2003. Í ákæru er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu er þess ennfremur krafist að ákærða verði gert að greiða A 2.000.000 krónur í miskabætur. Er bótakrafan tilgreind í ákæru, en hún var sett fram með bréfi skipaðs réttargæslumanns A, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 24. júlí 2004. Krafist er vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. desember 1998 til 1. júlí 2001, vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 30. október 2004, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks er krafist réttargæsluþóknunar. Ákærði krefst sýknu af refsikröfu ákæruvalds og frávísunar bótakröfu. Málið var upphaflega dómtekið 7. f.m. Það var síðan endurupptekið 25. f.m. í tilefni af því áliti dómsins að afla þyrfti frekari gagna í því og yfirheyra eitt vitni að nýju, sbr. 131. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í þessu sama þinghaldi lagði saksóknari hin umbeðnu gögn fram. Skýrslutakan fór síðan fram í þinghaldi 1. þ.m., en að henni lokinni var málið dómtekið að nýju. I. Hinn 3. febrúar 2004 lagði A fram kæru hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Keflavík á hendur fósturföður sínum, ákærða X, fyrir að hafa misnotað hana kynferðislega um margra ára skeið. Kvað hún brotin hafa átt sér stað með hléum frá árinu 1988 til ársins 2001. Í lögregluskýrslu sinni greindi A frá því að ákærði og móðir hennar, B hefðu byrjað að búa saman árið 1988 eða 1989 og hafi ákærði flutt inn á heimili þeirra að Z í [...]. Hafi misnotkunin hafist fljótlega eftir að ákærði flutti inn á heimili hennar. Þetta hafi byrjað þá er hún, bróðir hennar C og ákærði fóru saman á torfærukeppni. Hafi hún setið í fanginu á ákærða og hann þá byrjað að þukla á lærum hennar utanklæða. Hafi henni fundist þetta óþægilegt en þó ekki sagt neinum frá því sem gerst hafði. Það hafi síðan gerst einhverju síðar að hún hafi legið í sófa í stofunni á heimili þeirra á Z. Hafi ákærði þá sagt við hana að hann ætlaði að gera við hana það sem dóttur hans, D, þætti gott. Hafi hann síðan tekið hana í bóndabeygju og borið hana inn í hjónaherbergið. Þar hafi ákærði síðan klætt hana úr að neðan og sleikt á henni kynfærin. Svona hafi þetta haldið áfram. Ákærði hafi vanið komur sínar inn í svefnherbergi hennar á morgnana milli klukkan 8 og 9, en móðir hennar hafi átt að mæta til vinnu klukkan 8 og ákærði klukkustund síðar. Hafi hún þóst vera sofandi meðan ákærði káfaði innanklæða á kynfærum hennar. Þetta hafi gerst í mjög mörg skipti. Einhverju síðar hafi ákærði byrjað að taka hana með sér í bíltúra. Kvaðst hún eiga erfitt með að tímasetja þetta, enda renni atburðirnir mikið saman í eitt. Hafi ákærði farið með hana eitthvert út fyrir bæinn á afskekktan stað. Þar hafi hann káfað á kynfærum hennar og sleikt þau, tekið út á sér liminn og nuddað honum upp að kynfærum hennar án þess að setja hann inn í leggöng hennar. Hafi þetta að því er hún taldi gerst í allt að tíu skipti. Í eitt skipti hafi ákærði setið í eins manns sófa í sjónvarpsholinu á heimili þeirra að Z og hún legið þar hjá honum. Hafi þetta verið að kvöldi til og hún verið klædd í nærbuxur og náttföt. Hafi ákærði, sem verið hafi mikið ölvaður, sett hönd sína inn fyrir nærbuxur hennar og verið þar með höndina kyrra þar til móðir hennar hafi komið þarna að og tekið hana í burtu frá honum. Kvað hún móður sína ekki hafa gert neitt veður út af þessu þar sem ákærði hafi verið ölvaður og hún því talið þetta vera eitthvert fyllerísrugl í honum. Svona hafi þetta gengið fyrir sig í tvö til þrjú ár, en upp frá því hafi ákærði farið að ganga lengra. Hafi hann haft við hana samræði í fyrsta sinn þegar hún hafi verið um 10 ára gömul. Þá hafi þau búið á Z. Kvaðst hún þó ekki muna hvort kynmökin hefðu átt sér stað á heimili þeirra eða í bíl ákærða en aðdragandinn hafi þó verið svipaður því sem áður var; hann hafi fyrst káfað á kynfærum hennar, síðan sleikt þau og á endanum sett liminn á sér inn í leggöng hennar og viðhaft samfarahreyfingar. Kvaðst hún ekki muna eftir því hvort ákærði notaði smokk eða hvort hann hafi fengið sáðlát. Hversu oft þetta gerðist kvaðst hún ekki muna, en það hafi þó verið alloft. Eitt atvik á Z sé henni einkar minnisstætt, en þá hafi allir verið heima. Kvaðst hún hafa farið á salernið en ekki læst hurðinni frekar en venjulega. Hafi ákærði komið inn á eftir henni og lokað hurðinni á eftir sér. Kvaðst hún hafa setið á klósettinu er ákærði kom inn og vitað í hvaða tilgangi hann væri kominn þangað. Hafi ákærði reynt að hafa við hana endaþarmsmök en ekki tekist að koma limnum inn. Þá hafi hann sett liminn inn í leggöng hennar og haft við hana samfarir. Hafi hún hallað sér fram, snúið baki í ákærða og haldið um baðkarið með höndunum á meðan ákærði kom fram vilja sínum. Á þessu tímabili hafi ákærði byrjað að gefa henni peninga í skiptum fyrir þagmælsku hennar um kynmökin. Það hafi síðan verið um sumarið 1994, þegar þau fluttu á Y í [...], að misnotkunin hafi farið að aukast. Næstum daglega hafi ákærði gert eitthvað á hlut hennar. Stundum hafi það verið á morgnana þegar móðir hennar var farin til vinnu, stundum þegar hún kom heim úr skólanum og stundum á milli klukkan 17 og 18, en móðir hennar, sem vann í Reykjavík á þessum tíma, hafi komið heim úr vinnunni um klukkan 18. Hafi þarna nær eingöngu verið um samfarir að ræða. Á þessum tímapunkti hafi hún fengið töluverðar fjárhæðir frá ákærða, allt frá 5.000 krónum fyrir hvert skipti. Kvað hún ákærða hafa gefið sér peninga þegar hún neitaði honum um kynmök. Hafi ákærði haft við hana samfarir nær daglega eða annan hvern dag í tvö ár og hafi þær eingöngu átt sér stað á Y. Í þau skipti sem ákærði hafi haft samfarir við hana í sjónvarsholinu á heimili þeirra hafi hún ávallt haft kveikt á sjónvarpinu í þeim tilgangi að útiloka það sem ákærði var að gera við hana. Þar hafi ákærði sleikt á henni kynfærin og síðan haft við hana samfarir. Hann hafi verið á hnjánum á gólfinu, en hún setið í stól og hallað sér aftur. Einnig hafi samfarirnar átt sér stað í sófa sem var þar. Þá hafi hún legið undir honum, á bakinu, og hann ofan á. Þá hafi þau einnig haft samfarir í svefnherbergi hennar og svefnherbergi móður hennar og ákærða. Kvað hún ákærða stundum hafa notað smokk og stundum ekki. Þá hafi hann ýmist haft sáðlát inni í henni eða verið með bréfþurrku og sett sæðið í hana. Ef undan er skilið eitt skipti hafi enginn komið að þeim þá er þessi misnotkun átti sér stað. Í þetta eina skipti hafi bróðir hennar komið óvænt heim, en þá hafi ákærði náð að rjúka á fætur og hysja upp um sig buxurnar og henda teppi yfir hana. Bróðir hennar hafi líklega hvorki séð né grunað neitt. Í skýrslu A hjá lögreglu kom fram að hún hafi byrjað að reykja sígarettur tólf ára gömul og fljótlega eftir það byrjað að drekka áfengi. Fíkniefna hafi hún fyrst neytt þegar hún var fímmtán ára. Í fyrstu hafi verið um hass að ræða, en hún hafi leiðst út í sterkari efni þegar hún var sautján eða átján ára gömul. Í kringum fimmtán ára aldurinn hafi hún byrjað að vera með strák, E, og flutt að heiman og heim til foreldra hans. Kvaðst hún ekki hafa sagt honum frá reynslu sinni með ákærða. Á þessu tímabili hafi dregið úr misnotkuninni en þó hafi það komið fyrir að hún hafi þurft að koma við á fyrra heimili sínu að Y og hitt ákærða þar og hafi hann haft við hana samfarir. Kvaðst hún á þessum tíma hafa verið orðin svo tilfinningalega illa farin að henni hafi ekki þótt það vera neitt stórmál að hafa samræði við ákærða. Þetta hafi verið ágætis leið fyrir hana til að fjármagna fíkniefnaneyslu sína. Þegar hún hafi verið peningaþurfi hafi hún hringt í ákærða og fengið peninga í skiptum fyrir kynferðismök. Hafi hún stundum hringt í ákærða og beðið hann um að lána sér um þúsund krónur eða svo og honum fundist það vera sjálfsagt mál. Kvaðst hún hafi viljað hitta hann í banka til að taka við peningunum en ákærði viljað fá hana heim svo hann gæti haft við hana samfarir. Kvaðst hún ávallt hafa neitað í fyrstu, en þá hafi ákærði boðið henni hærri og hærri fjárhæðir þar til hún samþykkti að hafa við hann samfarir. Kvað hún ákærða hafa greitt allt frá 5.000 krónum og upp í 9.000 krónur, en oft hafi hann verið byrjaður að káfa á henni áður en hún hafi veitt samþykki sitt fyrir kynmökum gegn greiðslu. Eftir að hafa búið í nokkra mánuði hjá foreldrum E hafi þau flutt í íbúð að Þ í [...]. Ákærði hafi stundum komið þangað þegar E var ekki heima og haft við hana samfarir gegn greiðslu. Hafi þetta gerst í um 10 til 15 skipti. Fram kom hjá A hjá lögreglu að hún hafi vorið 1997, að loknum 10. bekk, hætt námi og farið að vinna í [...]. Þegar hér var komið sögu hafi henni verið orðið sama um allt. Henni hafi gengið illa í skólanum og verið komin í mikla áfengis- og hassneyslu. Um áramótin 1997/1998 hafi hún síðan hafið nám í [...] og verið þar í 3-4 mánuði. Að því loknu hafi hún flutt aftur inn til E. Þegar hún kom að austan hafi hún verið laus við ákærða í einn eða tvo mánuði. Hún hafi þó hitt ákærða í eitt skipti á heimili hans á Y. Þau hafi verið þar ein og hafi ákærði þar viljað hafa við hana samfarir. Hún hafi í fyrstu neitað en eftir að ákærði hafði þrábeðið hana um að hafa við sig samræði gegn greiðslu hafi hún látið til leiðast. Svona hafi þetta gengið fyrir sig þar til í ágúst eða september 2001, en þá hafi hún flutt til Reykjavíkur. Þá hafi hún verið búin að gera ákærða það ljóst að hún vildi þetta ekki lengur og hafi ekkert gerst á milli þeirra eftir það. Við skýrslugjöf hjá lögreglu skýrði A svo frá að hún hafi sagt móður sinni frá því um miðjan janúar 2004 að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega, en móðir hennar og ákærði hefðu þá nýverið, eða um miðjan desember 2003, slitið samvistum. Hafi móðir hennar rætt við ákærða í kjölfar þessa og sagt við að hann „að hún vissi hvernig lífi hann hefði lifað“. Í framhaldi af þessu hafi ákærði ítrekað reynt að ná tali af A, en hún hafi ekki svarað símhringingum hans. Hafi hún þá ákveðið að setja á sig upptökutæki og taka upp samtal sem hún hefði haft í hyggju að eiga við ákærða. Hafi hún verið búin að koma tækinu fyrir og verið á leið heim til ákærða þegar hann hafi óvænt komið í heimsókn til hennar. Það samtal sem þau þá áttu hafi hún tekið upp. Hafi hún meðal annars sagt við ákærða að henni væri farið að líða mjög illa út af þessari misnotkun og hann þá svarað „já mér líka“ og spurt hana hvort hún gæti fyrirgefið honum. Hafi hann í kjölfarið farið að tala um það að hann vissi ekki af hverju þetta hafi gerst og farið að afsaka sig. Staðhæfði A að ákærði hafi í þessu samtali þeirra viðurkennt að hafa misnotað hana kynferðislega og að hún hafi tekið þá játningu upp á segulbandið. Ákærði hafi dvalið á heimili hennar í um það bil eina og hálfa klukkustund í þetta skipti, en þau hafi eingöngu rætt saman um misnotkunina í um það bil 5 mínútur. Sama dag og kæra var lögð fram hafi ákærði komið aftur heim til hennar og spurt hana hvort hún hefði í hyggju að leggja fram kæru á hendur honum. Hún hafi þá svarað því einu til að hún væri að hugsa málið, enda þótt hún hafi þá verið búin að taka um það ákvörðun að kæra hann. Að lokum er vert að geta þess að því er varðar skýrslugjöf A hjá lögreglu að þar kom fram hjá henni að hún hafi skýrt kærasta sínum, F, frá því í febrúar 2003 að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Þá hafi hún sagt þremur nafngreindum vinum sínum frá þessu löngu áður, eða á árunum 1995 eða 1996. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 6. febrúar 2004. Kvaðst hann neita allri sök og þvertók fyrir að hafa beitt A kynferðislegu ofbeldi á umræddu tímabili. Hann kvaðst þó játa að hafa átt í kynferðislegu sambandi við A frá 1998 til 2001. Það hafi hins vegar verið með hennar samþykki og að frumkvæði hennar. Árið 1997 hafi A byrjað að slá ákærða um peningalán. Hafi hann lánað henni allt frá 5 til 10 þúsund krónur í hvert skipti. Illa hafi gengið að fá þær fjárhæðir endurgreiddar og því hafi ákærði hætt að lána henni. Um sumarið 1998 hafi ákærði og móðir A, B, farið í frí til Mallorca á Spáni. Er heim var komið hafi B farið að vinna en ákærði haldið áfram í sumarfríi. Í eitt skipti, í fyrri hluta júlímánaðar, hafi A verið að koma úr sturtu með einungis handklæði yfir sér, en ákærði verið að lesa dagblöð sem höfðu safnast upp meðan hann var í útlöndum. Um það sem gerðist í kjölfarið er eftirfarandi bókað í lögregluskýrslu: „Mætti segir að hún hafi spurt mætta hvort að mætti væri ekki tilbúinn að meika við sig díl. Mætti segist hafa spurt hana hvað hún ætti við og þá hafi hún látið handklæðið flaksa og spurt mætta hvort að hann vildi ekki koma við sig og einnig hafi hún spurt hvort að mætti gæti ekki reddað sér 5 eða 10 þúsund krónum. Mætti kveðst hafa fallið á bragðinu og segist aðspurður hafa haft við hana samfarir [...] Mætti segir aðspurður að þessu loknu hafi mætti látið hana fá pening.“ Kvaðst ákærði telja að þetta hafi svo gerst stöku sinnum fram til ársins 2001, það er að þau hafi haft samfarir og A þegið greiðslu fyrir. Hefði hún skipulagt þetta og fylgst með því hvort einhver væri heima. Hversu oft þau höfðu samfarir kvaðst hann ekki vita en þetta hafi þó staðið yfir í þrjú ár og stundum tvisvar í viku en stundum ekki neitt. Ákærði hafi síðan fyrri hluta ársins 2002 rætt um það við A að þau hættu þessu alfarið, bæði vegna sektarkenndar hans og þess að hann hafi verið orðið hrifinn af henni. Ákærði gaf skýrslu öðru sinni hjá lögreglu 30. september 2004. Kvaðst hann vilja koma því á framfæri að á þeim tíma sem hann vann á bílaverkstæði [...] hafi hann byrjað í vinnu klukkan 8 á morgnana og áður en B, móðir A, fór í vinnuna. Þar hafi hann starfað frá 1988 til 1990. Hann hafi síðan byrjað að vinna hjá [...] árið 1990. Þar hafi hann byrjað að vinna á sama tíma og B, eða klukkan 9. Hafi þau bæði lagt af stað til vinnu sinnar klukkan 8:30. A hafi hins vegar á þessum árum mætt í skólann klukkan 8 og því hafi ákærði ekki getað farið inn til hennar til að brjóta gegn henni kynferðislega. Eftir að hafa lesið yfir fyrri skýrslu sína hjá lögreglu tók ákærði fram að honum fyndist sem það liti þannig út að A hefði einungis fengið peninga hjá honum í skiptum fyrir kynferðisathafnir. Það sé hins vegar ekki rétt og hafi hún oft fengið peninga hjá honum án þess að um kynlífsgreiða af hennar hálfu hafi verið að ræða. Þá hafi hún oft beðið ákærða um peninga að loknum kynlífsathöfnum þeirra. Aðspurður hjá lögreglu um ástæður kæru tiltók ákærði þá einu skýringu að ef til vill mætti rekja hana til sambúðarslita hans og móður A og deilna á milli þeirra í kjölfarið. F, núverandi sambýlismaður A, gaf skýrslu hjá lögreglu 26. mars 2004. Kvaðst hann hafa kynnst A í kringum jólin 2002. Fljótlega eftir það hafi hún sagt honum frá því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Hafi hún greint honum frá því að ákærði hefði komið inn í herbergi hennar þegar móðir hennar var farin til vinnu og misnotað hana. Hafi hann vakið hana með munngælum og hafi þetta átt sér stað um margra ára skeið. Þetta hafi byrjað þegar A var 9 ára gömul. Hafi A ekki sagt það beint út en F skilið hana á þann veg að ákærði hefði haft við hana samfarir. Um ástæður þess að kæra var ekki lögð fram fyrr en raun ber vitni kom fram hjá F að A hafi ekki viljað gera móður sinni það. Eftir að ákærði og móðir A slitu samvistum hafi hún hins vegar ákveðið að leggja fram kæru. Fram kom hjá F að ákærði hafi oft heimsótt hann og A eftir að sambúð þeirra hófst og verið allur af vilja gerður til að hjálpa þeim. Þegar A var búin að leggja fram kæru sína hafi F farið til ákærða og beðið hann um að láta þau í friði. Eftir þetta hafi ekkert samband verið á milli þeirra. B, fyrrum sambýliskona ákærða og móðir A, greindi frá því í lögregluskýrslu 18. maí 2004 að hún hafi fengið vitneskju um meinta misnotkun í kringum 20. janúar það ár. Hafi A komið til hennar eftir að B og ákærði slitu samvistum og sagt henni alla söguna. Fram hafi komið hjá A að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá því í barnæsku. Líklega hafi þetta byrjað um það leyti sem ákærði flutti inn til B, eða í kringum 1987. Hafi A nefnt eitt atvik sérstaklega. Hún hafi þá legið í fanginu á ákærða, klædd í nærbol og nærbuxur, og verið að horfa á sjónvarpið. Kvaðst B muna mjög vel eftir þessu og að hún hafi brjálast þegar ákærði hafi sett hönd sína inn fyrir nærbuxur A. Kvaðst hún hafa rokið upp og tekið stúlkuna úr fangi hans. Hafi hún orðið mjög reið við ákærða vegna þessa, en talið að þessa tilburði hans mætti rekja til þess hversu ölvaður hann hafi verið. Kvaðst hún hafa rætt um þetta við hann daginn eftir en hann þóst ekkert muna, hafi allur farið í hnút og skammast sín. Kom fram hjá B að þegar A minntist á þetta atvik fyrir framan sjónvarpið hafi hún greint henni frá því að misnotkun ákærða hefði þegar verið byrjuð og hafi hann á þessu tímabili verið byrjaður að sleikja á henni kynfærin. Þá hafi A lýst fleiri atvikum fyrir B, meðal annars þegar ákærði hafi farið með hana fjölmörgum sinnum í bíltúra þar sem hann hafi misnotað hana. Hafi A lýst misnotkuninni þannig að ákærði hafi sleikt á henni kynfærin og nuddaði kynfærum sínum utan í hana, en þó ekki haft við hana samfarir. Það hafi gerst einhverju síðar. Kvaðst B hafa spurt A hvernig þetta hefði getað átt sér stað án þess að hún yrði þess vör og A þá svarað því til að það ætti sér eðlilegar skýringar. Móðir hennar hefði aldrei getað vitað þetta þar sem ákærði hefði alltaf gengið úr skugga um að hún væri í vinnunni og enginn annar heima. Auk þess hafi ákærði sagt við A að hún mætti ekki segja neinum frá því sem gerst hafði, þetta væri þeirra leyndarmál. Kvaðst B í ljósi frásagnar dóttur sinnar minnast þess að ákærði hefði verið síhringjandi í hana til að spyrja hana hvar hún væri stödd og hvenær hún kæmi heim. Hafi hann þannig fylgst vel með öllum hennar ferðum. Aðspurð um hvernig vinnutíma hennar og ákærða var háttað frá 1987 til 2001 skýrði B svo frá að ákærði hefði unnið frá klukkan 9 til 17 virka daga eða frá því að hann byrjaði í núverandi starfi hjá [...], en þar að auki hefði hann tekið sér klukkutíma hádegishlé milli klukkan 12 og 13 og komið heim. Áður hafi hann starfað á bifreiðaverkstæði [...], eða frá 1988 til 1990. Þar hafi hann unnið í 8 stundir á dag en getað komið og farið þegar honum sýndist. Kvaðst B hafa starfað hjá [...] frá 1986 og unnið frá klukkan 9 til 17 án þess að fara neitt heim í hádeginu. Eftir lokun hafi hún svo unnið við skúringar í bankanum og því ekki verið komin heim á kvöldin fyrr en um klukkan 18 eða 18:30 alla virka daga. Hún hafi þó hætt skúringunum árið 1990. Árið 1995 hafi hún svo farið að vinna hjá [...] í Hafnarfirði og því þurft að leggja mjög snemma af stað á morgnana, um klukkan 7:40, og komið mun seinna heim eftir vinnu en ákærði. Í framangreindri skýrslu sinni skýrði B svo frá að í lýsingum A hafi komið fram að ákærði hafi notað smokk þá er hann hafi misnotað hana. Greindi B frá því í tilefni af þessu að þegar unnið hafi verið að því að hreinsa út úr bílskúrnum heima hjá henni og ákærða í kjölfar sambúðarslita þeirra hafi hún fundið nokkrar lengjur af smokkum í kassa innan um „bíladót“ í eigu ákærða. Hefðu hún og ákærði þó aldrei notað smokka við samfarir og kvað B það vera alveg ljóst að sonur hennar, C sem þar bjó einnig, ætti ekki umrædda smokka. Kvaðst B í einu og öllu trúa því sem A hefði sagt henni um hátterni ákærða. Kvaðst hún svona eftir á gera sér grein fyrir því að ákærða hafi greinilega ekki liðið vel á þessum tíma og hann hafi drukkið mikið. Hafi líðan ákærða greinilega farið síversnandi síðustu níu árin og svo hafi virst sem hann hefði „eitthvað slæmt á samviskunni.“ C, hálfbróðir A, greindi frá því í lögregluskýrslu sinni að hann hefði fyrst heyrt af málinu er A sagði honum og móður þeirra frá því hvað gerst hefði á milli hennar og ákærða. Hafi A sagt þeim að ákærði hefði byrjað að misnota hana er hún hafi verið um 7 ára gömul. Hafi ákærði sagt við hana að hann ætlaði að gera við hana svolítið sem dóttur hans þætti gott og kvaðst C telja að hann hafi átt við D dóttur ákærða. Síðan hafi hann farið með hana inn í herbergi, farið niður á hana og sleikt á henni kynfærin. Honum hafi orðið mjög órótt við lýsingar A og sagt að hann vildi ekki heyra meira. Hann kvaðst þó muna eftir því að A hafi sagt að ákærði hefði haft við hana samfarir. Kvaðst hann hafa átt erfitt með hlusta á það sem A hafði að segja þar sem hann hefði áður fyrr litið upp til ákærða og talið hann góða fyrirmynd. Sjálfur kvaðst C ekki hafa orðið var við óeðlilega hegðun ákærða í garð A þann tíma sem C bjó á heimilinu, en er hann líti til baka sjái hann ýmislegt sem styðji það sem A haldi fram. Megi þar nefna meðal annars að ákærði hafi alltaf boðið henni í bíltúr en honum ekki. Þá hafi A alltaf fengið peninga frá ákærða ef hana langaði í eitthvað. Til dæmis hafi ákærði aðstoðað hana við kaup á mótorhjóli er hún var 15 eða 16 ára gömul. G, hálfsystir A, gaf skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hún hafa frétt af þessu máli er A hafi sagt henni frá því í janúar 2004. Hefði A greint henni frá því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá því að hún var 7 ára gömul. A hafi þó ekki lýst þessu nánar en þó sagt að hún grunaði ákærða um að hafa „gert þetta líka“ við dóttur hans, D, en ákærði hefði eitt sinn sagt við A að hann ætlaði að gera við hana svolítið sem dóttur sinni þætti gott og í framhaldinu hafi hann misnotað A. Hafi þetta átt sér stað þegar móðir þeirra var í vinnunni. A hafi þó ekkert farið frekar út í þetta og kvaðst G ekki hafa kunnað við það að spyrja hana um þetta frekar. Kvaðst G á þeim tíma sem hún dvaldi á heimilinu með A og ákærða ekki hafa orðið vör við neitt óvenjulegt þeirra á milli. Ákærði hafi verið G mjög hjálplegur, hann hafi ávallt verið tilbúinn að aðstoða hana, gera við bílinn hennar og dytta að hlutum á heimili hennar. Auk framangreindra gáfu fjórir vinir A, þau H, I, J og K, skýrslu hjá lögreglu þá er málið var til rannsóknar þar. Í skýrslu sinni kvaðst H vera góð vinkona A og hafa verið það síðan þær voru 15 ára gamlar. Kveður hún A hafa sagt sér og sameiginlegri vinkonu þeirra, I, frá því í kringum árið 1997 að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Hafi þetta borist oft í tal, sérstaklega þegar A var undir áhrifum áfengis. Hafi A beðið hana um að segja ekki frá þessu, hún hafi ekki viljað að þetta fréttist. Þá hafi hún ekki viljað gera móður sinni það að kæra þetta til lögreglunnar. Í skýrslu I hjá lögreglu er haft eftir henni að hún sé ein af bestu vinkonum A og hafi verið það síðan sumarið 1996. Hafi hún greint A frá því 1997 eða 1998 að faðir hennar hefði misnotað hana og systkini hennar. Við það tækifæri hafi A opnað sig og sagt frá því að fósturfaðir hennar, ákærði, hefði misnotað hana og borgað henni fyrir að þegja. Hafi A lýst þessu nánar þannig að ákærði hefði stundum komið inn í herbergi hennar á kvöldin, káfað á henni og látið hana fá peninga fyrir að segja ekki frá því hvað hefði gerst. Þá hafi A greint I frá því að í eitt skipti hefði hún, móðir hennar og ákærði verið að horfa á sjónvarpið og hafi hún setið í fangi ákærða, sem hafi verið með teppi yfir sér. Hafi hann sett teppið yfir A og farið að káfa á henni og meðal annars sett puttana á sér inn í kynfæri hennar. Hafi A beðið I um að segja engum frá þessu, hún hafi haft miklar áhyggjur af móður sinni og ekki viljað að hún fengi að heyra af þessu, en á þessum tíma hafi ákærði og móðir hennar búið saman. Kvaðst I ekki þekkja ákærða persónulega og því lítið geta sagt til um hann. Kvaðst hún þó oft hafa komið á heimili þeirra að Y og veitt því athygli að ef A vantaði peninga þá hafi ákærði ávallt verið tilbúinn að láta það eftir henni. Kvaðst I halda að A hafi aldrei þurft að borga honum til baka. A hafi með öðrum orðum fengið allt það sem hún vildi. J gaf skýrslu hjá lögreglu í tilefni af því að A hafði tjáð lögreglu að hún hefði ritað J bréf um reynslusögu sína. A hafi verið góð vinkona hans frá því hann var 12 eða 13 ára og til 19 ára aldurs, en A sé ári eldri en hann. Kvaðst J hafa týnt bréfinu og ítrekaðar tilraunir hans til að finna það hafi ekki borið árangur. Bréf þetta hafi A ritað honum síðla árs 1999. Í bréfinu hafi A lýst því að ákærði í málinu hefði misnotað hana kynferðislega, en hún hafi ekki viljað segja frá því „þar sem hún vildi ekki eyðileggja fyrir mömmu sinni.“ Ekki hafi verið um frekari lýsingar að ræða, einungis að ákærði hefði misnotað hana og að það hefði staðið yfir um árabil. Þá hafi hún í bréfinu ekki greint frá því hvenær misnotkunin hefði hafist eða hvort henni væri lokið. Kvaðst J hafa rætt við A eftir að hann fékk bréfið en hann hafi þó ekki viljað fara nánar í þessu kynferðislegu mál og viti því ekki í hverju misnotkunin hafi verið fólgin. Auk þess hafi hann fundið á A að hún hafi ekki viljað ræða þessi mál og hafi reynt snúa umræðunni að öðru ef minnst var á þetta. J greindi þó frá einu atriði sem hann kvaðst muna eftir og hann taldi styrkja frásögn A, en það var að hún hafi helst aldrei viljað vera heima hjá sér, hafi verið á sífelldu ráfi og fengið mikið að gista hjá vinum og kunningjum. Vitnið K kvaðst í skýrslu sinni hjá lögreglu hafa kynnst A um sumarið 2001, en þau hafi á þeim tíma leigt íbúð í sömu byggingu [...] í Reykjavík. Ekki hafi verið um kynferðislegt samband að ræða, en á milli þeirra hafi tekist góður vinskapur. Eftir að þau voru orðnir góðir vinir hafi A trúað honum fyrir því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá því að hún var um 10 ára gömul. Hafi A lýst misnotkuninni meðal annars með þeim hætti að ákærði hefði „beðið hana um að rúnka honum, sjúga á honum typpið og þannig og svo hafi það farið út í fullar samfarir seinna meir.“ Í eitt skipti kvaðst K hafa skutlað A á skrifstofu ákærða í [...] þar sem hana hefði vantað peninga. Hafi hún farið ein upp á skrifstofuna en komið til baka með tárin í augunum og verið mjög miður sín. Kvaðst K hafa spurt hana hvað hefði gengið á og hún þá tjáð honum að ákærði hefði sagt við hana að „ef hann ætti að fara að lána henni pening þá vissi hún hvað hann vildi í staðinn.“ Kvaðst K hafa vitað við hvað A átti þar sem hún hafi þá verið búin að segja honum frá því að ákærði hefði misnotað hana. Þau hafi rætt um að eitthvað þyrfti að gera í málinu en A ekki viljað að neinn vissi af þessu. Hún hafi verið hrædd um hvað það myndi gera fjölskyldu hennar. II. Svo sem gerð hefur verið grein fyrir kom fram hjá A í skýrslugjöf hennar hjá lögreglu 3. febrúar 2004 að hún hafi tekið upp samtal sem hún hafi átt við ákærða tveimur dögum áður. Hefur segulbandsspóla, sem óumdeilt er að hafi að geyma upptöku á samtali á milli A og ákærða, verið lögð fram í málinu og heldur A því fram að um sé að ræða samtal sem þau hafi átt í framangreint sinn. Þá er á meðal gagna málsins skjal sem hefur að geyma vélritaðan texta þessa samtals að því marki sem unnt var að greina það sem A og ákærða fór á milli. Í hinum vélritaða texta kemur fram tilvísun ákærða til samtals við móður A og að hún hafi verið „alveg brjáluð“ og sagt við ákærða að hann ætti að skjóta sig. Ekki kemur þó fram af hvaða tilefni þessi orð voru látin falla. Þá ræðir A um bækling frá Stígamótum sem hún hafi verið að lesa og lýsir því að henni hafi fundist eins og hún hafi verið lesa um sig sjálfa. Til eftirfarandi orðaskipta kemur stuttu síðar: „[A]: Já það er náttúrulega voða lítið sem hægt er að gera. Það er ekkert hægt að bæta þetta. Ákærði: Ha. [A]: Það er ekkert sem bætir þetta segi ég. Ákærði: Nei nei. [...] [A]: Hvað segirðu. Ákærði: Mér er búið að líða alveg rosalega illa út af þessu. [...] [A]: Það er svo mikið þunglyndi sem fylgir þessu, það er það versta. Ákærði: Ha. [A]: Það er svo mikið þunglyndi sem fylgir þessu. Ákærði: Já.“ Fyrir dómi hefur ákærði haldið því fram, svo sem síðar verður nánar gerð grein fyrir, að hann hafi ítrekað átt kynferðisleg samskipti við A eftir að hann kom heim úr sumarleyfi frá Spáni í júlí 1999 og þannig eftir að hún varð 18 ára gömul. Framangreint samtal varði þessi samskipti þeirra. III. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn sem vitni allir þeir einstaklingar sem gefið höfðu skýrslu hjá lögreglu og tilgreindir eru í kafla I hér að framan, en að auki gáfu vitnaskýrslu Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur og sjö samstarfsmenn og vinir ákærða. Þá gaf ennfremur skýrslu sem vitni K, en hún og eiginmaður hennar kynntust ákærða og B í sumarleyfisferð á Spáni fyrir mörgum árum síðan og hafa ferðast með þeim bæði innanlands og utan. Loks kom fyrir dóminn sem vitni E, en hann var svo sem fram er komið unnusti A um tíma. Í skýrslu sinni fyrir dómi neitaði ákærði því alfarið að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Hann kvaðst þó hafa átt kynferðisleg samskipti við A frá því um sumarið 1999, það er þegar hún var orðin 18 ára gömul, og eitthvað fram á árið 2001. Þau hefðu margoft haft samfarir á þessum tíma. Hafi þetta ávallt átt sér stað á Y. Svo sem fram er komið er haft eftir ákærða í skýrslu hans hjá lögreglu að þessi kynferðislegu samskipti hans og A hafi hafist sumarið 1998. Aðspurður um þetta misræmi fyrir dómi sagði hann skýrslu sína hjá lögreglu að þessu leyti ranga. Hann hafi ruglað saman árunum 1998 og 1999. Kvaðst hann hafa farið ásamt sambýliskonu sinni og móður til útlanda sumarið 1998 og byrjað að hafa kynferðislegt samneyti við A árið eftir, eða 1999. Í ferðinni sem móðir hans fór með honum í hafi hann kynnst hjónum frá Ísafirði og góður vinskapur tekist á milli þeirra og hans og sambýliskonu hans. Hefðu þau haldið sambandi eftir þetta og hefðu ákærði og kona hans farið í heimsókn til þeirra til Ísafjarðar og þau komið til þeirra til [...]. Árið eftir eða í júní 1999 hafi þessi hópur síðan ákveðið að fara saman til Mallorca. Hafi hjónin frá Ísafirði fengið að gista á heimili ákærða í nokkra daga bæði fyrir brottför og eftir heimkomuna frá Spáni. Kvaðst ákærði ekki hafa vitað hversu lengi þessir vinir þeirra ætluðu að dvelja hjá þeim þannig að hann hafi tekið sér aðeins lengra frí heldur en ella. Venjulega hafi hann tekið sér einn dag í frí eftir að heim var komið frá útlöndum en í þetta skipti hafi hann ákveðið að taka sér frí í fleiri daga. Nokkrum dögum eftir heimkomu þetta sumar og eftir að vinahjónin voru farin til síns heima hafi ákærði verið fletta blöðum sem höfðu safnast saman á meðan hann var erlendis. Hafi A þá komið til hans og spurt hann hvort hann gæti lánað sér pening. Hafi hann sagt við hana að hann væri hættur að lána henni þar sem hún borgaði honum ekki til baka. Kvaðst ákærði hafa sagt við sín eigin börn og börn B að á meðan þau væru í skóla væri sjálfsagt mál að aðstoða þau fjárhagslega, en ef þau hins vegar nenntu ekki í skóla þá þyrftu þau að sjá fyrir sér sjálf. Hafi hann haldið áfram að lesa blöðin en A farið í sturtu. Það hafi hún oft gert þegar hún kom á Y. Eftir sturtuna hafi hún komið að ákærða og með handklæðið eitt yfir sér. Hafi hún látið handklæðið „flagsa“ og spurt ákærða hvort hann vildi „meika við sig díl“. Kvaðst ákærði þá hafa spurt hana hvað hún ætti við og hún þá spurt hann hvort hann vildi koma við sig. Hafi hún síðan gengið þétt upp að honum og hann látið freistast og haft við hana samfarir. Í framhaldinu hefðu þau átt í kynferðislegu sambandi af og til fram til loka árs 2001. Kvaðst ákærði hafa notað smokk til að byrja með en síðar hafi hún sagt honum að þess væri ekki þörf þar sem hún væri á pillunni. Honum hafi liðið mjög illa út af sambandinu og rætt um það við A í byrjun árs 2002 að þau myndu slíta því. Það hefðu þau síðan gert „í bróðerni“. Kvaðst ákærði hafa rætt þetta við hana nokkrum sinnum eftir þetta og fram til þess dags sem hún kærði hann hafi samskipti þeirra verið mjög góð. Hún hafi oftar hringt í hann heldur móður sína, enda hafi hann ekki tuðað í henni þegar hana hafi vantað hitt og þetta. Þau hefðu haft mikið samband og hann hjálpað henni með eitt og annað. Það samband hafi haldist allt þar til kæra á hendur honum var lögð fram. Til að mynda hafi A og núverandi sambýlismaður hennar borðað hjá honum á aðfangadag 2003. Upp úr sambandi hans og móður A hafi þá verið slitnað. Kvaðst ákærði ekki vita hvað A gengi til með því að kæra hann fyrir kynferðisbrot. Eina skýringin sem hann gæti gefið á því væri sú að mjög hatrömm deila hafi þó komið upp á þessum tíma milli ákærða og móður A um skipti á húseign í kjölfar sambúðarslita þeirra. Hafi eignin verið skráð á hennar nafn þar sem ákærði hefði orðið gjaldþrota einhverjum árum áður. Hafi ákærði sagt við móður A að þau þyrftu að leysa málið varðandi húseignina en hún verið treg til þess. Í byrjun árs 2004 hefðu þau fengið kaupendur að húsinu og ákærði því lagt stíft að henni að þau myndu klára málið. Hún hafi þá sagt „við sjáum bara til þegar þar að kemur“. Þá hafi ákærði sagt við hana að hann þyrfti að fá sér lögfræðing ef þau gætu ekki leyst málið sjálf. Hafi hún þá sagt við hann að hann rétt réði því. Stuttu eftir þetta hafi hann komið í heimsókn til A og sambýlismanns hennar og hafi hún þá spurt hann hvort hann hefði verið að hóta móður sinni með lögfræðingi. Hafi hann svarað því til að það kynni vera nauðsynlegt ef þeim tækist ekki sjálfum að leysa málið með húseignina. Hún hafi þá sagt við hann að hann rétt réði því ef hann færi illa með móður hennar. Aðra skýringu en þessa hefði hann ekki á fram kominni kæru. Þó verði til þess að líta í þessu sambandi að ef til vill hafa verið léttbærara fyrir hana að segja móður sinni frá sambandi sínu og hans ef því fylgdi saga um að hann hefði misnotað hana. Aðspurður um aðdraganda sambúðar hans og B svaraði ákærði því til að árið 1986 hafi hann verið nýskilinn og búið ásamt dóttur sinni að [...]. Með dóttur hans og eldri dóttur B, G, hafi tekist vinskapur og hafi hún fengið að dvelja hjá þeim um tíma. Hafi B komið af og til í heimsókn til ákærða til að líta eftir dóttur sinni og í kjölfarið tekist með þeim góður vinskapur og þau farið að búa saman fyrri hluta árs 1987 að Z. Á því heimili hafi búið auk ákærða og B þrjú börn hennar, það er G, A og C. D dóttur ákærða hafi hins vegar ekki lynt við B og hafi hún ekki búið með þeim. Þá hafi eldri sonur B, M, einnig búið um tíma hjá þeim. Síðar hefðu þau flutt að Y. Hefðu A og C flutt með þeim þangað, en G þá verið flutt að heiman. Þegar ákærði og B hófu sambúð hafi ákærði unnið á bifreiðaverkstæði [...], það er frá 1988 til 1990. Í lok árs 1990 hafi hann hafið störf hjá [...], þar sem hann starfi enn. B hafi hins vegar verið að vinna hjá [...], en síðar og í kjölfar bankasameiningar hjá Íslandsbanka, fyrst í [...]en síðan í Hafnarfirði. Þá er B vann í [...] hafi hún mætt til vinnu klukkan 9. Ákærði hafi hins vegar mætt í vinnu klukkan 8 á meðan hann vann á bílaverkstæðinu og hann hafi ávallt mætt vel fyrir klukkan 9 á vinnustað sinn hjá [...]. Hefðu hann og B farið á svipuðum tíma til vinnu eftir að hún hóf störf í Hafnarfirði. Á þessum árum hafi A verið í skóla sem byrjað hafi klukkan 8. Í ljósi þessa sé útilokað að hann hafi áreitt A kynferðislega á morgnana svo sem hún haldi fram. Það sé því tilhæfulaus áburður. Aðspurður um smokkakassa sem B á að hafa fundið eftir að sambúð þeirra lauk kvað ákærði hann ekki tilheyra sér og kvaðst hann ekki hafa hugmynd um hver kunni að hafa verið eigandi hans. Þá neitaði ákærði því að hann hafi verið síhringjandi í B til að fylgjast með ferðum hennar. Hann hafi hringt til hennar þegar eitthvað var að færð og þá í þeim tilgangi að kanna hvort ekki væri allt í lagi með hana. Aðspurður um samskipti sín og A að öðru leyti skýrði ákærði svo frá að hún hefði jafnan verið mjög hænd að honum. Hún hafi mikið leitað til hans með sín mál og sífellt verið í sambandi við hann varðandi alla mögulega og ómögulega hluti. Þá hafi hún ávallt leitað til hans frekar en móður sinnar ef hana vantaði pening fyrir einhverju. Hann hafi alla tíð greitt götu hennar og leitast við að hjálpa svo sem honum var frekast unnt. Í skýrslu sinni fyrir dómi 27. janúar sl. skýrði A svo frá að þegar frá séu taldar þær misgjörðir ákærða sem hann hafi gerst sekur um gagnvart henni líti hún á hann sem góðan mann. Hann hafi á margan hátt reynst henni vel, verið hjálplegur og gert allt fyrir hana sem hún hafi beðið hann um. Í skýrslu sinni lýsti A atviki sem á að hafa átt sér stað þá er þau bjuggu að Z og áður en það sakarefni sem 1. töluliður ákæru tekur til á að hafa gerst. Ákærði hafi þá tekið hana í bóndabeygju og sagt við hana að nú ætlaði hann að gera nokkuð við hana sem dóttur hans þætti gott. Hann hafi síðan farið með hana inn í herbergi og sleikt kynfæri hennar. Hafi hann sagt við hana að þetta ætti að vera leyndarmálið þeirra. Atvikinu á salerninu, sbr. 1. liður ákæru, lýsti hún á þann veg að ákærði hafi þar reynt að hafa við hana endaþarmsmök, en þegar það hafi ekki gengið hafi hann nuddað getnaðarlimnum við endaþarm hennar og klofið á henni. Þetta hafi gerst þá er þau bjuggu á Z. Hún hafi snúið baki í hann allan tímann, beygt sig fram og haldið sér í baðkarið. Kvaðst hún ekki geta staðhæft að hann hafi sett liminn inn í leggöng hennar. Aðspurð kvaðst hún ekki geta sagt til um það hversu gömul hún hafi verið þá er ákærði hafi brotið gegn henni með þessum hætti. Þegar þetta var afstaðið hafi hann látið hana hafa hundraðkrónu seðil og hún farið út í sjoppu og keypt sér eitthvað fyrir hann. Þegar þetta gerðist hafi hann verið búinn að hafa við hana samfarir. Lýsti hún í því sambandi atviki sem á að hafa átt sér stað þegar hún varð 12 ára. Þá hafi hún farið inn í herbergi með strák og sýnt honum bók þar sem ýmsar samfarastellingar voru sýndar. Hafi hún ætlað að prófa þetta með honum og sagt við hann að hann þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því að hún kynni þetta ekki, hún væri búin að gera þetta áður. Eftir að fjölskyldan flutti á Y hafi þessa kynferðislega misnotkun ákærða síðan haldið áfram. Þannig hafi ákærði komið inn í herbergi hennar, byrjað að káfa á brjóstum og kynfærum hennar og síðan haft við hana samfarir. Kvaðst hún sannfærð um að þetta hafi byrjað að gerast áður en hún fermdist. Í fyrstu hafi þetta gerst á morgnana, en síðar einnig í hádeginu og seinni part dags, en móðir hennar hafi þegar hér var komið sögu verið byrjuð að vinna í Hafnarfirði. Þegar A var innt eftir því hversu oft þetta hafi gerst á árunum 1995 og 1996 kom nokkurt hik á hana. Gat hún ekki staðhæft að um fleiri tilvik en 10 hafi verið að ræða og taldi líklegast að fjöldi þeirra væri á bilinu 5 til 10. Stuttu eftir fermingu hafi hún byrjað að reyna að forðast ákærða og vera sem mest að heiman nema þegar hann hafi verið að gera eitthvað sem hún hafi haft áhuga á. Hún hafi kynnst E haustið 1996, byrjað fljótlega með honum og flutt til hans. Hún hafi síðan farið í [...] í ársbyrjun 1998 og verið þar til vors. Þegar hún kom þaðan hafi ákærði haldið áfram að misnota hana. Hafi það oftast átt sér stað á Y og í sjónvarpsherberginu þar. Frá því um mitt ár 1998 og allt fram til hausts 2001 hafi ákærði þannig haft við hana samfarir í fjölmörg skipti. Haustið 2001 hafi hún flutt til Reykjavíkur og hefðu þau ekki átt kynferðisleg samskipti eftir það. Aðspurð um fjölda tilvika skýrði A svo frá að í fyrstu hafi þetta gerst vikulega, en eitthvað hafi dregið úr þessu eftir því sem á leið. Upp úr sambandi hennar og E hafi slitnað árið 2001 og í kjölfar þess að hún skýrði honum frá því að fíkniefnaneysla hennar væri komin úr böndum, en fram að því hefði hún aðallega verið að fikta við hass. Haustið 2001 hafi hún verið komin út í harðari efni. Hún hafi ekkert rætt misnotkunina við E, en sagt vinkonum sínum, þeim H og I, frá henni þegar hún var 15 eða 16 ára gömul. Þá hafi hún skrifað J bréfi þegar hún var 16 ára og þar skýrt frá því að hún hefði verið misnotuð. Aðspurð um ástæðu þess að kæra var ekki lögð fram fyrr en í ársbyrjun 2004 svaraði A því til að móðir hennar hafi átt erfitt uppdráttar af ýmsum ástæðum og ekki hafi verið á það bætandi. Þá hafi hún talið samband móður sinnar og ákærða vera gott og hún hafi ekki viljað eyðileggja það. Hún hafi þó verið búin að ákveða að leggja fram kæru áður en endanlega slitnaði upp úr sambandi þeirra. Fram kom hjá A að hún hafi að undanförnu átt við umtalsverðan vímuefnavanda að etja og ekki náð að koma sér út úr þeirri neyslu fyrr en í lok síðasta árs. Þá kvaðst hún í tvígang hafi reynt að fyrirfara sér og tvisvar fengið taugaáfall. Viðhorf hennar til lífsins endurspeglist í þessu, hún sjái engan tilgang með lífinu. Kvaðst hún rekja stöðu sína í dag, mikla andlega vanlíðan og undangengna vímuefnaneyslu, til misgjörða ákærða gagnvart henni. Loks er vert að geta þess hér að með sama hætti og hjá lögreglu bar A á þann veg fyrir dómi að hún hafi jafnan fengið peninga frá ákærða þegar hann hafi verið búinn að misnota hana. A gaf skýrslu að nýju fyrir dómi 1. þ.m. Aðspurð greindi hún sem fyrr frá því að ákærði hefði haft við hana samfarir á þáverandi heimili þeirra að Y í [...]. Verður skýrlega af vitnisburði hennar ráðið að þetta hafi ítrekað átt sér stað þar allt frá því að hún flutti þangað með fjölskyldu sinni um mitt ár 1994 og þar til hún hóf nám við [...] í ársbyrjun 1998. Þannig skýrði hún svo frá að þetta hefði byrjað þegar hún bjó á Z, en haldið áfram á Y og átt sér stað öll þessi ár fram til 1998. Kvaðst hún í öllu falli ekki minnast þess að hún hafi fengið að vera í friði fyrir ákærða á meðan hún bjó á Y, en „ágætis stopp [komið] á þetta“ þegar hún fór austur til náms. Þá staðhæfði hún að ákærði hefði verið búinn að brjóta með þessum hætti gegn henni um nokkurn tíma haustið 1996, en þá hafi hún tekið upp samband við E. Hún átti hins vegar erfitt með að taka einstök tímabil út úr í þessu sambandi, sagði að þetta væru atburðir sem hún væri að reyna að gleyma og þessi tími rynni mikið til saman í huga hennar. Á umræddu tímabili hafi ákærði einnig komið til hennar þar sem hún bjó með E og haft við hana samfarir þar. Misgjörðum ákærða í sinn garð lýsti A með þeim hætti að hannn hefði fyrst sleikt eða nuddað kynfæri hennar og síðan haft við hana samfarir. Á Y hafi þetta gerst á þremur stöðum sem hún tilgreindi sérstaklega. Í skýrslu sinni skýrði B svo frá að A hafi komið til hennar um miðjan janúar 2004 og skýrt henni frá því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá 8-9 ára aldri. Fram að þessu hefði hún enga hugmynd haft um meintar misgjörðir ákærða gagnvart dóttur hennar. Samkvæmt frásögn A hafi þetta byrjað þá er þau bjuggu á Z og í fyrstu gengið út á það að hann hefði sleikt hana að neðan. Kvaðst B á þessum tíma ekki hafa viljað vita meira. Þetta hafi eðli máls samkvæmt verið gríðarlegt áfall og hún hafi á þessum tíma verið að ganga í gegnum erfið veikindi. Hún hafi síðar fengið að vita eitthvað meira en þó án þess að um ítarlega lýsingu hafi verið að ræða enda hafi hún ekki kært sig um það. Hana hafi aldrei grunað að eitthvað af þessu tagi væri í gangi og hún hafi sett erfiðleika sem A hafi átt við að glíma í samband við drykkju ákærða, það er hengt ástand og líðan hennar á drykkju hans. Eftir að málið kom upp hafi hún hins vegar minnst atviks sem gerst hafi á Z. Ákærði hafi hafi þá tekið A í fang sér. Hann hafi verið ölvaður. Stuttu síðar hafi hann verið kominn með hendina í klofið á henni. Kvaðst B hafa reiðst mjög og rifið stúlkuna frá honum. Daginn eftir hafi þetta verið rætt og ákærði þá ekki kannast við neitt. Hafi hún þá afgreitt þetta sem einstakt atvik sem rekja mætti til ölvunarástands hans. Að sögn B hóf hún störf hjá [...] í Hafnarfirði í árslok 1995. Vegna fjarlægðar frá vinnustað hafi hún því lagt mjög snemma af stað í vinnu. Fram að þessu hafi hún unnið í banka í [...] og farið í vinnu um klukkan 8:30. Ákærði hafi átt að mæta til vinnu klukkan 9. Eftir að hún fór að vinna í Hafnarfirði hafi ákærði alltaf verið að hringja í hana til að spyrjast fyrir um það hvenær hún væri væntanleg heim. Aðspurð um sumarleyfisferðir hennar og ákærða svaraði B því til að þau hefðu byrjað að fara í sumarleyfi til Mallorca á Spáni árið 1995 og farið þangað árlega eftir það að árinu 2000 undanskildu, en þá hefðu þau farið til Portúgal. Þau hefðu kynnst L og N eiginmanni hennar í sumarleyfisferð 1996. Móðir ákærða, systir hans og mágur hefðu einnig verið með í þeirri ferð. Í skýrslu F kom fram að hann hafi kynnst A síðla árs 2002. Þau hafi hafið sambúð í mars 2003. Nokkru áður, líklega í febrúar, hafi hún sagt honum frá því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá því að hún var 8 ára gömul. Hafi hún ekki lýst þessu frekar og hann ekki gengið eftir því að fá að heyra meira um það í hverju verknaður ákærða hafi verið fólginn. Hún hafi þó nefnt að ákærði hafi neytt hana til kynmaka. Hafi A haft á orði að hún vildi að hann fengi að heyra þetta frá henni sjálfri í stað þess að frétta þetta annars staðar frá. Inntur eftir viðhorfi sínu til ákærða svaraði F því til að hann komi ákaflega vel fyrir, sé hjálpsamur og greiðvikinn. Þannig hafi hann hjálpað til við að standsetja íbúð sem vitnið og A festu kaup á árið 2003 og aðstoðað þau við kaup á henni. Hann hafi hins vegar brotið með slíkum hætti gegn A að ekki sé hægt að lýsa þeim innri manni sem hann hafi að geyma. Þegar F var inntur eftir því af hverju hann hafi þrátt fyrir þetta haldið sambandi við ákærða allt árið 2003 og meðal annars borðað hjá honum á jólum svaraði hann því til að hann hafi verið nýr í þessari fjölskyldu og í upphafi ekki viljað skipta sér of mikið af. Að endingu hafi þó mælirinn fyllst og hann farið til ákærða og beðið hann um að láta þau í friði. Fram kom hjá F að hann og A fóru saman í meðferð vegna kannabisneyslu í apríl 2004. C, bróðir A, skýrði svo frá fyrir dómi að systir hans hafi sagt honum frá því skömmu eftir jól 2003 að ákærði hefði verið að fitla við hana allt frá því að hún var 8 ára gömul. Hann hafi í fyrstu ekki „farið inn í hana“ heldur sleikt kynfæri hennar. Þetta hafi síðan smám saman aukist og ákærði gengið lengra og lengra í athöfnum sínum. Hafi þessu ekki linnt fyrr en A hafi komið sér í burtu af heimilinu. Hún hafi hágrátið á meðan hún skýrði frá þessu. Nánar aðspurður um það í hverju misnotkunin hafi falist samkvæmt frásögn A svaraði C því til að hún hafi ekki farið nánar út í það og hann hafi ekki heldur viljað heyra meira. Þá kom fram hjá C að hann hefði skilið systur sína svo að ákærði hafi látið af þessari háttsemi sinni þá er hún var 17 eða 18 ára að aldri. G, hálfsystir A, skýrði svo frá fyrir dómi að A hafi komið heim til hennar ásamt unnusta sínum í janúar eða febrúar 2004 og greint henni frá því að ákærði hefði misnotað hana frá því hún var 7 ára gömul. Kvaðst G ekki hafa kært sig um að fá að vita meira um þetta. Hún gæti því ekki lýst því í hverju misnotkunin hafi verið fólgin, hún hafi reynt að loka á þetta mál. Hún kvaðst hafa búið á heimili móður sinnar og ákærða að Z í [...] þar til hún varð 17 ára, en hún er fædd árið 1972. Á þessum tíma hafi hún ekki orðið vör við eitthvað óeðlilegt í samskiptum ákærða og A. Þá hafi hún ennfremur búið um þriggja mánaða skeið á heimili móður sinnar og ákærða að Y í [...], líklega á árinu 1995. Henni hafi þá sem fyrr virst að samskipti ákærða og A væru með fullkomlega eðilegum hætti. Loks hafi A flust til hennar á árinu 2001 og búið hjá henni í stuttan tíma þar sem vitninu hafi vantað barnapössun. A hafi á þessum tíma ekkert minnst á misnotkun. Í skýrslu H, sem er eins og A fædd árið 1981, kom fram að hún hafi verið 16 ára þá er A hafi sagt henni og I frá því að hún hefði verið misnotuð. Varðandi tilgreiningu á aldri sínum þá er þetta samtal átti sér stað skýrði H svo frá að I hafi verið komin með bílpróf á þessum tíma, en hún sé ári eldri en þær. Ekki hafi farið á milli mála að um kynferðislega misnotkun hafi verið að ræða. Hafi A hágrátið á meðan hún sagði frá þessu. Hún hafi hins vegar ekkert rætt um það í hverju misnotkunin hafi verið fólgin og ekki nefnt nein tímabil í því sambandi. A hafi einungis rætt um þetta í þetta eina skipti, en þær hefðu þá verið staddar í íbúð sem hún, I og ein önnur stúlka voru með á leigu í [...] sumarið eftir 10. bekk. Þær hefðu lítillega verið undir áhrifum áfengis. Áður en A skýrði frá þessu hafi I greint frá því að í gangi væri mál á hendur föður hennar vegna kynferðisbrots. Í kjölfarið hafi A opnað sig og greint frá misnotkun ákærða. Í skýrslu sinni skýrði I svo frá að hún hafi kynnst A 1995 eða 1996. Þær hefðu strax orðið góðar vinkonur og verið mikið saman. Einhvern tíma á árinu 1997 og að undangenginni frásögn I um kynferðisbrot föður hennar hafi A sagt henni frá því að fósturfaðir hennar hefði misnotað hana. Hún hafi verið 8 ára þegar þetta byrjaði. Ekki hafi verið farið út í nánari lýsingar og aldur eða tímabil hafi ekki borið frekar á góma. A hafi liðið mjög illa þá er hún skýrði frá þessu. Þetta hafi aftur komið til umræðu um það bil hálfu ári síðar og hafi vinkona þeirra, H, þá einnig verið viðstödd. Í skýrslu J kom fram að hann hafi kynnst A um það leyti sem hann fermdist, en hann er fæddur í apríl 1982. Þegar hann var 16 eða 17 ára hafi honum borist bréf frá A þar sem hún hafi skýrt honum frá því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Bréfið hafi þannig borist honum 1998 eða 1999. Í bréfinu hafi komið fram að misnotkunin hefði staðið yfir í lengri tíma. Háttsemi ákærða hafi ekki verið lýst frekar en svo að um hafi verið að ræða kynferðislega misnotkun. Þá hafi þar ekki verið tilgreint hvenær þetta hefði byrjað né heldur hvort þessu væri lokið. Kvaðst J hafa hvatt A til að leggja fram kæru, en að öðru leyti hafi þetta nær ekkert verið rætt. Þá kom fram hjá J að bréfið hafi glatast, líklega í flutningum, og ekki fundist aftur. Í skýrslu sinni skýrði K svo frá að vinskapur hafi tekist með honum og A um mitt ár 2001. Þau hefðu þá búið í sama húsinu, það er leiguhúsnæði við [...] eða [...] í Reykjavík. Stuttu eftir að kynni tókust á milli þeirra hafi A sagt honum frá því að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá því hún var 10 ára gömul. Þetta hafi byrjað með snertingum og að endingu leitt til kynlífs. Kvaðst K hafa skilið A svo að ákærði hefði haft við hana samfarir. Haustið 2001 hefðu þau K og A síðan farið saman til [...]. Hafi A vantað peninga og hafi tilgangur ferðarinnar verið sá að útvega þá. Hafi A farið til ákærða á vinnustað hans en K beðið út í bíl á meðan. Þegar hún kom til baka hafi hún verið miður sín. Hafi ákærði látið hana fá peninga en að sögn A sagt við hana að hún vissi hvað hann vildi fá í staðinn. Kvaðst K ótvírætt hafa skilið þetta svo að þar sem ákærði hafi látið hana fá pening þyrfti hún að eiga kynferðisleg samskipti við hann. Af vitnisburði K má ráða að það hafi borist í tal á milli hans og A af hverju hún léti þetta viðgangast. Hafi A þá haft á orði að hún væri hrædd um að móðir hennar myndi ekki trúa henni. Þá hafi hún viljað hlífa fjölskyldu sinni við þessu. E kvaðst í skýrslu sinni hafa kynnst A haustið 1996. Hann hafi þá verið að hefja nám í fjölbrautarskóla en A verið í [...]. Um það bil ári seinna hafi A síðan flutt til hans, en hann hafi þá búið í foreldrahúsum. Þau hefðu síðan flutt í litla íbúð að [...] í [...] í nóvember 1998 og búið þar þar til upp úr sambandinu slitnaði, að líkindum í lok árs 2000. Þau hafi þannig verið saman í rúm fjögur ár og búið saman í um það bil þrjú ár. Upp úr sambandinu hafi þó slitnað í einhver skipti á þessum tíma. Til endanlegra sambandsslita hafi komið strax í kjölfar þess að A hafi greint honum frá fíkniefnaneyslu sinni. Samskipti hans og A við ákærða og móður hennar hafi verið með eðlilegum hætti allan þann tíma sem þau voru saman. Á milli hans og A hafi verið náið og gott samband, þau hafi verið mikið saman. Ekkert vandamál hafi komið upp í kynlífi þeirra og ekkert hafi bent til þess að A ætti erfitt með að stunda það. Fram kom hjá E að A hafi aldrei haft orð á því meðan á sambandi þeirra stóð að ákærði hefði brotið gegn henni. Stuttu eftir að þau hættu saman hafi hann hins vegar fengið frá henni sms-skilaboð þar sem fram hafi komið að ákærði hefði misnotað hana. Í skýrslu sinni skýrði L svo frá að hún og eiginmaður hennar hefðu kynnst ákærða og B þá er þau voru stödd í sumarleyfi á Spáni árið 1998. Móðir ákærða og annað skyldfólk hans hafi einnig verið þarna á sama tíma. Upp frá þessu og fram til ársins 2003 hafi þau farið saman í ferðir til útlanda, í það minnsta fimm sinnum. Þannig hafi þau til dæmis farið saman til Spánar sumarið 1999. Þegar heim var komið hafi L og eiginmaður hennar jafnan gist eina nótt á heimili ákærða og B áður en þau héldu til síns heima á Vestfjörðum, fyrst sumarið 1998. Aðspurð um A og kynni sín af henni svaraði L því til að henni hafi alltaf fundist eins og eitthvað væri að hjá stúlkunni, hún hafi verið svo sorgbitin. Hún hafi hins vegar ekkert rætt þetta við móður stúlkunnar eða ákærða. Fyrir dóminn komu fjögur vitni sem öll hafa haft af ákærða náin kynni vegna vinnu hans hjá [...], en þar mun hann hafa hafið störf 22. október 1990. Öll báru þessi vitni ákærða einkar vel söguna, sögðu hann einstaklega greiðvikinn og þægilegan í allri umgengni. Í vitnisburði yfirmanns ákærða kom fram að ákærði hafi yfirleitt alltaf mætt til vinnu vel fyrir klukkan 9 á morgnana. Þá kom fram hjá þremur þessara vitna að A hafi mikið leitað til ákærða, hringt oft í hann og oft komið á vinnustað hans, meðal annars eftir að móðir hennar og ákærði slitu samvistum. Þá komu fyrir dóminn þrjú vitni sem verið hafa nánir vinir ákærða um árabil. Öll skýrðu þau svo frá að kynni þeirra af ákærða hafi í einu og öllu verið einstaklega ánægjuleg. Eitt vitnanna ræddi nokkuð um samskipti ákærða og A. Að sögn vitnisins var einkar gott og náið samband á milli þeirra og hafi A jafnan viljað vera sem næst honum. Hún hafi oft sest í fang hans og kúrt hjá honum. Hafi hún verið orðin stálpuð er hún gerði þetta síðast. Þá kom fram hjá vitninu að A hafi verið mjög blátt áfram og hreinskilin þá er hún var krakki. IV. Á meðal gagna málsins er greinargerð Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings og forstöðumanns Barnahúss, þar sem fram kemur að A hafi verið í meðferð hjá henni frá 8. september til 8. desember 2003 og aftur frá 27. desember 2004 og sótt 10 viðtöl. Hún hafi uppfyllt greiningarskilmerki þunglyndis samkvæmt niðurstöðum prófana 17. nóvember 2003 og 3. janúar 2005. Í viðtölum á árinu 2003 hafi A greint sálfræðingnum frá því að hún hefði um árabil sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi ákærða. Það hafi hafist þegar hún var 7-8 ára og lokið þegar hún var 19 ára. Hafi hún sagt tveimur vinkonum sínum frá kynferðisofbeldinu fyrir nokkrum árum. Hún hafi ekki sagt móður sinni frá þessu vegna þess að hún hafi talið samband hennar og ákærða gott og ekki viljað leggja það á móður sína að segja frá misnotkuninni. Móðir hennar og ákærði væru hins vegar að skilja og því hefði hún hugleitt að greina móður sinni frá kynferðisofbeldinu og kæra það til lögreglu. Í greinargerðinni kemur fram að A hafi komist í tilfinningalegt uppnám þegar hún ræddi um þetta og verið þungbært að ræða um atvikin. Í ljósi þess að hún hafi haft í hyggju að óska eftir lögreglurannsókn hafi hún á þessum tíma ekki verið spurð nákvæmlega um það hvað hefði gerst. Í greinargerðinni kemur fram að í viðtölum á seinna meðferðartímabilinu, það er frá 27. desember 2004, hafi hún rætt aðeins nánar um þetta. Þannig hafi hún lýst atviki sem átt hafi sér stað á salerni heimilis hennar á Z, en ákærði hafi þar haft við hana samfarir. Hafi hann fyrst reynt að hafa við hana endaþarmsmök, en það ekki tekist. Hafi A komist í uppnám og fengið sterk líkamleg kvíðaviðbrögð meðan á frásögninni stóð, svo sem sýnilegan skjálfta, erfiðleika með raddbeitingu og munnþurrk. Í þeim kafla greinargerðarinnar sem ber yfirskriftina „niðurstöður greiningar“ segir meðal annars að greining á líðan A hafi leitt í ljós margháttuð vandamál og tilfinningalega erfiðleika sem algengir séu meðal fólks sem sætt hafi langvinnu, alvarlegu kynferðisofbeldi í uppvextinum. Sjálfsmat hennar sé lágt og hún sé full sektarkenndar og eftirsjár yfir að hafa ekki stöðvað kynferðisofbeldið. Hún hafi þó bent á að henni hafi ekki verið fyllilega ljóst að hegðun ákærða væri röng fyrr en hún stálpaðist. Henni hafi ekki verið í nöp við ákærða heldur hafi viðhorf hennar til hans verið fremur jákvætt. Henni hafi þótt hann örlátur og að auki hafi samband hans og móður hennar virst vera gott. Viðhorf hennar til hans hafi orðið annað þegar hún var komin um fermingu, en þá hafi henni orðið ljóst hversu alvarleg hegðun hans hafi verið. Hún hafi þó ekki haft uppburði í sér til að byrja skyndilega að setja honum mörk „eftir allt sem hann hafi verið búinn að gera“. Hafi hún því brugðið á það ráð að vera sem mest að heiman til að takmarka aðgengi hans að henni. Hún hafi svo flutt af heimili móður sinnar og ákærða þegar hún var 15-16 ára gömul. Þá kemur einnig fram í þessum kafla greinargerðinnar að A hafi uppfyllt greiningarskilmerki áfallaröskunar (DSM-IV: 309.81 Posttraumatic Stess Disorder) með nánar tilgreindum einkennum. Svo sem áður greinir uppfyllti hún einnig greiningarskilmerki þunglyndis samkvæmt tveimur prófum. Segir í greinargerðinni að einkenni þunglyndis og áfallaröskunar skarist nokkuð. Þrátt fyrir að þau einkenni sem séu sameiginleg báðum greiningum séu ekki talin með við mat á greiningu áfallaröskunar uppfylli A greiningarskilmerki beggja greininganna. Í niðurlagskafla greinargerðarinnar segir svo meðal annars: „Greining leiddi í ljós margvísleg vandamál sem þekkt eru meðal fólks sem sætt hefur kynferðisofbeldi í uppvextinum. Hún uppfyllir greiningarskilmerki áfallaröskunar [...] og þunglyndis [...]. Hún hefur jafnframt ánetjast fíkniefnum og glímir nú við þá erfiðleika sem því fylgja. [...] Í ljósi þess að ofbeldið stóð yfir frá bernsku hennar til fullorðinsára má ætla að það hafi haft varanleg áhrif á persónuleika hennar og félagsmótun. Ekki er unnt að meta að svo stöddu að hve miklu leyti A mun takast að vinna bug á þeim afleiðingum sem hið kynferðislega ofbeldi hefur haft á líf hennar og líðan.“ Vigdís Erlendsdóttir staðfest greinargerð sína við aðalmeðferð málsins. Svo sem reyndar er vikið að í greinargerðinni og prófanir eiga að hafa leitt í ljós hafnaði hún því að fíkniefnaneysla A geti raskað þeirri niðurstöðu að áfallaröskun sem hún hafi greinst vera með verði rakin til kynferðisbrota sem hún hafi sætt. Þá staðhæfði hún aðspurð að kynferðisleg samskipti stúlku, sem orðin er 18 ára gömul, við fósturföður sinn geti ekki leitt til áfallaröskunar, enda þótt líklegt sé að hegðun af því tagi sé til þess fallin að valda einhverjum geðrænum einkennum. Með gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu er staðfest að ákærði og B fluttu lögheimili sitt að Y í [...] 22. júlí 1994. Þá hefur verið aflað gagna undir rekstri málsins sem staðfesta að B hóf störf í [...] í Hafnarfirði eigi síðar en í janúar 1995. V. Úrslit málsins ráðast fyrst og fremst af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Hefur hér að framan verið rakinn framburður A um ætlað kynferðislegt athæfi ákærða gagnvart henni, sem meðal annars tekur til áranna 1993 til 1996, þegar hún var á aldrinum 11 til 15 ára. Kæru sína lagði A fram hjá lögreglu 3. febrúar 2004, er hún var rétt tæplega 23 ára gömul. Ákærði hefur frá upphafi neitað þeim sakargiftum sem getið er í 1. og 2. tölulið ákæru og fyrir dómi neitaði hann alfarið að hafa gerst sekur um háttsemi gagnvart A sem varðað geti hann refsingu, en hann var fósturfaðir hennar þá er ætluð brot eiga að hafa átt sér stað. Svo sem fram er komið er ákærða meðal annars gefið að sök að hafa í fjölmörg skipti frá því í júlí 1998 og fram til apríl 1999 haft samfarir við A, sem þá var á 18. aldursári, og þar með gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 6. febrúar 2004 og að viðstöddum verjanda gekkst ákærði í raun við sakargiftum að þessu leyti. Þannig viðurkenndi hann að hafa haft samfarir við A stuttu eftir að hann kom heim úr sumarleyfi frá Spáni í júlí 1998 og oft eftir það, stundum tvisvar í viku, á heimili sínu að Y í [...]. Um hafi verið að ræða þriggja ára tímabil og hafi þessu lokið árið 2001. Í lok þessarar skýrslu sinnar áréttaði ákærði það síðan sérstaklega að hann hafi „fyrst haft samfarir við [A] með hennar vilja er hún var orðin 17 ára gömul þarna sumarið 1998, í júlí“. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 30. september 2004 kom ákærði engum athugasemdum á framfæri vegna þessa fyrri framburðar síns við lögreglurannsóknina. Við þingfestingu málsins 7. desember 2004 neitaði hann því hins vegar að hafa átt samskipti af kynferðislegum toga við A á árinu 1998 og fram í júlí 1999. Við aðalmeðferð málsins hélt ákærði sig við þetta og kvaðst hafa ruglast á árum þá er lögregla yfirheyrði hann. Í ferð sem farin var til Spánar sumarið 1998 hafi móðir hans verið í för með honum og sambýliskonu hans, B. Í þeirri ferð hefðu hann og B kynnst hjónum frá Ísafirði og farið með þeim í sumarleyfisferð til Spánar árið eftir. Eftir heimkomu úr þessari seinni ferð hefðu hann og A fyrst haft samfarir. Lýsti hann aðdraganda þeirra með sama hætti og hjá lögreglu. Hins vegar hélt ákærði sig við þann framburð sinn hjá lögreglu að þessu hafi lokið árið 2001. A hefur allt frá því að hún fyrst gaf skýrslu hjá lögreglu skýrt svo frá að ákærði hafi haft við hana samfarir skömmu eftir að hún sneri heim að loknu námi við [...], en þar hafi hún dvalið frá því í byrjun árs 1998 og fram til vors. Hafi ákærði í fjölmörg skipti haft við hana samfarir frá því um mitt ár 1998 og fram til hausts 2001, en þá hafi hún flutt til Reykjavíkur. Á meðal gagna málsins er skjal þar sem staðfest er að A stundaði nám við [...] á vorönn 1998. Hefur hún samkvæmt þessu og allt frá upphafi rannsóknar málsins verið staðföst í framburði sínum að því er tekur til tímabilsins sem hér er til umfjöllunar og sakargiftir á hendur ákærða ná að hluta til yfir og tengt upphaf þess við tiltekið atvik sem sannreynt hefur verið að átti sér stað um mitt ár 1998 og á eðli máls samkvæmt að vera henni í fersku minni. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því horft við úrlausn málsins að ákærði er tvísaga um það hvenær kynferðisleg samskipti hans og A hófust. Er það óhjákvæmilega til þess fallið að draga nokkuð úr trúverðugleika framburðar hans fyrir dómi, enda hefur misræminu ekki verið eytt með þeim skýringum sem hann hefur gefið á því. Fyrir dómi bar A nokkuð á annan veg en hjá lögreglu um þau atvik sem saksókn tekur að öðru leyti til. Fyrir það fyrsta kvaðst hún ekki geta fullyrt nú að ákærði hafi sett getnaðarlim sinn inn í leggöng hennar þá er þau voru stödd inni á salerni á þáverandi heimili þeirra að Z í [...], sbr. 1. liður ákæru. Sem fyrr staðhæfði hún hins vegar að ákærði hafi í umrætt sinn reynt að hafa við hana endaþarmsmök. Þegar það hafi ekki gengið hafi hann í öllu falli nuddað getnaðarlim sínum við endaþarminn á henni og klof hennar. Kvaðst A ekki lengur treysta sér til að staðhæfa að ákærði hafi í þetta skipti gengið lengra í kynferðisathöfnum sínum gagnvart henni. Í annan stað var hún helst á því í fyrri skýrslu sinni fyrir dómi að ákærði hafi haft við hana samfarir í 5-10 skipti á heimili þeirra að Y í [...] á árunum 1995 og 1996. Var hún ekki afdráttarlausari í vitnisburði sínum þegar hún var innt eftir fjölda tilvika á þessu tímabili, en af framburði hennar hjá lögreglu verður ekki annað ráðið en að þetta hafi gerst í fjölmörg skipti og nánast annan hver dag um tveggja ára skeið. Gaf hún þá skýringu á þessu að þar væri hún frekar að vísa til tímabilsins 1998 til 1999. Í seinni skýrslu hennar fyrir dómi kom fram að hún ætti erfitt með að gera sér grein fyrir því nú hversu oft ákærði hefði haft við hana samfarir að Y á árunum 1995 og 1996. Hann hafi stundað þetta allan þann tíma sem þau bjuggu saman á þessum stað, það er frá því um mitt ár 1994 og fram á árið 1997, og þetta tímabili renni mikið til saman í eitt með tilliti til þessara misgjörða ákærða gagnvart henni. Samkvæmt vitnisburði I greindi A henni frá því árið 1997 að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega frá því hún var 8 ára gömul. Í vætti vitnisins fyrir dómi kom fram að A hafi ekki lýst því í hverju hin kynferðislega misnotkun hefði verið fólgin, en í skýrslu vitnisins hjá lögreglu er þó eitt atvik tilgreint sérstaklega og háttsemi ákærða að öðru leyti lýst á þann veg að ákærði hafi að sögn Averið síkáfandi á henni. Samkvæmt vitnisburði H greindi A henni frá því sumarið eftir að þær luku 10. bekk, sem mun hafa verið vorið 1997, að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Ekki hafi verið rætt um það í hverju misnotkunin hefði verið fólgin og engin tímabil nefnd í því sambandi. Samkvæmt þessu hefur A borið sakir á ákærða um kynferðisbrot í samtölum við tvö vitni eigi síðar en árið 1997. Vitnisburður J hnígur eindregið í þá átt að hún hafi ekki löngu seinna skrifað honum bréf og greint honum frá kynferðislegum misgjörðum ákærða í sinn garð og að þær hefðu staðið yfir í lengri tíma. Að mati dómsins er það ekki til þess fallið að rýra svo nokkru nemi gildi vitnisburðar A um þær misgjörðir sem hún kveðst hafa sætt af hendi ákærða þótt hún hafi ekki lýst því í samtölum sínum við þær I og H að ákærði hefði haft samfarir við hana. Hið sama á við um þá staðreynd að kæra var ekki lögð fram fyrr en raun ber vitni, en á því hefur A að mati dómsins gefið trúverðuga skýringu. Þá hefur hún í engu hvikað frá þeim framburði sínum að ákærði hafi ítrekað haft við hana samfarir að Y í [...] á þeim tíma þegar þau bæði bjuggu þar. Metur dómurinn það svo að tilgreining hennar nú á fjölda þessara tilvika og lýsing hennar fyrir dómi á því atviki sem 1. töluliður ákæru tekur til einkennist af mikilli varfærni og hún kappkosti að ganga ekki lengra í frásögn sinni en hún hafi nú algera vissu fyrir. Er þá jafnframt til þess að líta að rösk átta ár eru nú liðin frá lokum þess tímabils sem 2. liður ákæru tekur til. Breyta framangreind atriði þannig ekki því mati dómsins að A hafi í skýrslu sinni fyrir dómi gefið trúverðuga lýsingu á því að ákærði hafi brotið gegn henni og ekkert sé komið fram sem hnekki þeim framburði hennar í einstökum atriðum. Í heild þykir framburður A fyrir dómi vera trúverðugur. Greinargerð Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings og vitnisburður hennar fyrir dómi styðja eindregið þá frásögn A að hún hafi sætt alvarlegri kynferðislegri misnotkun frá unga aldri, en gerð er grein fyrir efni greinargerðinnar og því sem fram kom í vitnisburði Vigdísar varðandi hana í kafla IV hér að framan. Í vitnisburði A gætti ekki haturs eða reiði í garð ákærða. Skýrði hún af einlægni frá því að hann hefði reynst henni ákaflega vel um margt og þegar frá séu taldar þær misgjörðir sem hann hafi gerst sekur um gagnvart henni líti hún á hann sem góðan mann. Er að mati dómsins fráleitt að sambúðarslit ákærða og móður A hafi orðið til þess að ákærði er borinn svo þungum sökum sem raun ber vitni. Hefur ekkert komið fram undir rekstri málsins sem gefur raunhæfa ástæðu til að ætla að hinar alvarlegu sakargiftir eigi sér aðra skýringu en þá að ákærði hafi brotið gegn A með þeim hætti sem hún heldur fram. Þegar allt framangreint er virt þykir ekki varhugavert að telja nægilega sannað, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að ákærði hafi í 5 skipti á árunum 1995 og 1996 og fyrri hluta árs 1997 haft samfarir við A á heimili þeirra að Y í [...] og aftur í fjölmörg skipti á tímabilinu júlí 1998 til apríl 1999. Verður við það að miða svo sem saksókn er háttað að brot ákærða á fyrra tímabilinu hafi alfarið átt sér stað eftir 28. apríl 1995, en þann dag varð A 14 ára. Með þessari háttsemi sinni braut ákærði því gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992. Er sérstaklega til þess að líta að það kemur ekki í veg fyrir að áfall verði dæmt þótt við afmörkun fyrra tímabilsins samkvæmt framansögðu sé vikið aðeins frá því sem í ákæru greinir, sbr. meginreglu 117. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ber þá ennfremur að hafa í huga þá sérstöðu sem kynferðisbrot gegn börnum hafa með tilliti til rannsóknar. Að mati dómsins og á sama grunni og að framan greinir þykir komin fram sönnun fyrir því, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, að ákærði hafi í eitt skipti brotið gegn A á þáverandi heimili þeirra að Z í [...] og þá þannig að hann hafi nuddað getnaðarlim sínum við hana og með þeim hætti sem hún nú lýsir samkvæmt framansögðu. Þar sem fjölskyldan fluttist af Z um mitt ár 1994 er ljóst að A var yngri en 14 ára þá er þetta gerðist. Fram að gildistöku laga nr. 40/1992, 10. júní 1992, en með þeim voru gerðar umtalsverðar breytingar á XXII. kafla almennra hegningarlaga, skyldi hver sá sem hefði samræði við barn, yngra en 14 ára, sæta fangelsi allt að 12 árum, sbr. 1. mgr. 200. gr. laganna. Önnur kynferðismök en samræði vörðuðu vægari refsingu að tiltölu, sbr. 202. gr. laganna. Það atferli ákærða sem hér um ræðir verður ekki virt sem samræði í skilningi fyrrnefnda ákvæðisins, heldur sem önnur kynferðismök. Um fyrningu slíkra brota gilti þá ákvæði 3. tölul. 1. mgr. 81. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 20/1981, og fyrningarfrestur því 10 ár. Samkvæmt 1. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga, eins og þau hljóðuðu þá, sbr. 6. gr. laga nr. 20/1981, hófst fyrningarfrestur á þeim degi, sem refsiverðum verknaði eða refsiverðu athafnaleysi lauk. Breytingu, sem gerð var á þessu ákvæði með 2. gr. laga nr. 63/1998 og leiddi til síðara upphafsmarks fyrningarfrests á kynferðisbrotum gegn börnum yngri en 14 ára, verður ekki beitt í tilvikum, þar sem fresturinn var byrjaður að líða fyrir gildistöku þeirra, sbr. 2. gr. og 2. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. dómur Hæstaréttar 29. apríl 2004 í málinu nr. 32/2004. Svo sem fram er komið lagði A fram kæru á hendur ákærða 3. febrúar 2004. Í skýrslu sinni fyrir dómi treysti A sér ekki til að segja til um það hversu gömul hún hafi verið þá er ákærði framdi það brot sitt sem hér hefur verið til umfjöllunar. Þá verður því ekki slegið föstu á grundvelli vitnisburðar hennar að öðru leyti að brotið hafi verið framið eftir gildistöku laga nr. 40/1992. Samkvæmt þessu og með vísan til meginreglu 45. gr. laga um meðferð opinberra mála og þess sem rakið er hér að framan verður ákærði sökum sakarfyrningar sýknaður af refsikröfu ákæruvalds að því er tekur til þessa brots hans. VI. Ákærði á sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar hans verður að líta til þess að brot hans voru ítrekuð og alvarleg. Með brotum þeim sem 2. töluliður ákæru tekur til misnotaði ákærði sér gróflega aðstöðu sína og trúnaðartraust A er hún var ung að aldri og undir umsjá hans á heimili þeirra. Mátti ákærða vera ljóst hve alvarlegar afleiðingar atferli hans hlaut að hafa fyrir líf og sálarheill A. Á hinn bóginn verður til þess að líta að ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Þá verður jafnframt að hafa í huga við ákvörðun refsingar að um hana fer eftir ákvæði 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga eins og það hljóðaði fyrir þá breytingu sem gerð var á því með 3. gr. laga nr. 40/2003, sbr. 1. mgr. 2. gr. fyrrnefndu laganna. Samkvæmt þessu og með sérstakri hliðsjón af 1. og 3. tölul. 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. VII. Ljóst er að háttsemi af því tagi sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir er almennt til þess fallin að valda þeim, sem fyrir verða, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Í fyrirliggjandi skýrslu Vigdísar Erlendsdóttur sálfræðings og forstöðumanns Barnahúss, sem gerð er grein fyrir í kafla IV hér að framan, og vitnisburði Vigdísar fyrir dómi kemur og fram að sú hafi orðið reyndin að því er A varðar. Lagði Vigdís á það sérstaka áherslu í vitnisburði sínum að ætla megi að þau kynferðisbrot sem A sætti muni hafa varanleg áhrif á persónuleika hennar og félagsmótun. Er með vísan til þessa og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, áður 264. gr. almennra hegningarlaga, fallist á að A eigi rétt til miskabóta úr hendi ákærða. Er þá ekki undanskilin krafa hennar um miskabætur vegna þess brots sem ákærða verður sökum sakarfyrningar ekki gerð refsing fyrir, sbr. 16. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda og dóm Hæstaréttar frá 28. febrúar 2002 í málinu nr. 420/2001.Þykja bætur að framangreindu virtu hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur og skulu þær bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2004, en þá var mánuður liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafan, og til greiðsludags. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ásgeirs Jónssonar héraðsdóms-lögmanns, þykja hæfilega ákveðin 500.000 krónur. Til sakarkostnaðar samkvæmt 164. gr. sömu laga, sbr. 14. gr. laga nr. 36/1999, telst ennfremur þóknun réttargæslumanns A, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. og 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður ákærða gert að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns að ¾ hlutum, en ¼ hluti þeirra skal greiddur úr ríkissjóði. Sakarkostnaður að öðru leyti verður að fullu felldur á ákærða. D ó m s o r ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærði greiði A 1.200.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2004 til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Jónssonar héraðsdómslögmanns, 500.000 krónur, að ¾ hlutum, en ¼ hluti þeirra skal greiddur úr ríkissjóði. Annan sakarkostnað greiði ákærði að fullu, þar með talda þóknun skipaðs réttargæslumanns A, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson Finnbogi H. Alexandersson Guðmundur L. Jóhannesson
|
Mál nr. 597/2007
|
Kærumál Farbann
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ákæra á hendur varnaraðila var gefin út 13. nóvember 2007 þar sem honum eru gefin að sök ýmis þjófnaðar- og hylmingarbrot í félagi við aðra. Með vísan til þess er fallist á með sóknaraðila að uppfyllt séu skilyrði 110. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991 fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að úrskurðað verði að X, kt. [...], verði áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember nk. kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar rúmlega tuttugu þjófnaðarmál úr verslunum, þar sem í öllum tilvikum hafi verið um að ræða að stolið hafði verið á opnunartíma verslananna með kerfisbundnum hætti dýrum smávarningi. Um mánaðarmótin september/október vöknuðu grunsemdir um að hópur fólks, frá Litháen, sem hér dvelur, stæði að þjófnuðunum. Gerð hafi verið húsleit í íbúð á 3. hæð í Y, Reykjavík, 2. október sl. Í íbúðinni héldu til nokkrir Litháar, þar á meðal ákærða. Við húsleitina hafi verið lagt hald á mikið magn af munum, svo sem fatnað, snyrtivöru og ýmsan tæknibúnað. Í kjölfarið hafi ákærða verið úrskurðuð í gæsluvarðhald miðvikudaginn 3. október sl. og í áframhaldandi gæsluvarðhald frá miðvikudeginum 10. október sl. til 19. október sl. en þann dag var ákærði úrskurðaður í farbann til 1. nóvember sl. sem var framlengt til dagsins í dag. Í dag höfðaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu opinbert mál á hendur ákærða, ásamt fimm öðrum litháískum ríkisborgurum. Í ákæruskjali sé ákærða gefið að sök að hafa á tímabilinu 4. ágúst til 8. september framið í félagi sex þjófnaðarbrot og að auki tvö hilmingarbrot. Þá hafi lögreglan enn til rannsóknar þrjú mál þar sem ákærði sé sterklega grunaður um aðild. Rannsókn þeirra mála er vel á veg komin og má ætla að unnt verði að ljúka rannsókn þeirra á allra næstu dögum. Við rannsókn mála ákærða kom í ljós að hann hefur takmörkuð tengsl við landið. Það sé því mat lögreglustjóra að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru hans hér á landi til að hann geti ekki komið sér undan málsmeðferð fyrir dómi. Í ljósi framangreinds, hjálagðra gagna og þeirra sjónarmiða sem fram koma í b-lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Því hefur verið slegið föstu með dómi Hæstaréttar Íslands frá 5. nóvember sl. að skilyrði hafi verið fyrir því að varnaraðili sætti farbanni á grundvelli 110. gr., sbr. b-lið 1.mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Fulltrúi lögreglustjóra hefur lagt fyrir dóminn afrit af ákæru frá því í dag þar sem varnaraðili er ákærður fyrir brot er hafa verið grundvöllur að farbanni yfir honum. Verður því talið að lögregla hafi hraðað svo sem kostur er meðferð mála varnaraðila. Ætti að vera unnt að ljúka málum varnaraðila fyrir 20. desember nk. Verður því fallist á beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði sæti farbanni svo sem greinir í úrskurðarorði. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða, X, er áfram bönnuð för frá Íslandi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 20. desember nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 202/2012
|
Kynferðisbrot Skaðabætur
|
AZ og R voru ákærðir fyrir nauðgun með því að hafa í bifreið haft önnur kynferðismök en samræði við A með því að beita hana ofbeldi. AZ var gefið að sök að hafa neytt A til að hafa við sig munnmök og R að hafa haft við hana endaþarmsmök auk þess að setja fingur í leggöng hennar. Brot AZ og R þóttu sönnuð og voru þeir sakfelldir fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að AZ og R frömdu brot sín sameiginlega, þau voru alvarleg og háttsemi þeirra niðurlægjandi fyrir A. Þá höfðu þeir sýnt einbeittan brotavilja. Þótti refsing ákærðu hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. AZ og R var einnig gert að greiða A 1.200.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2012 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefjast þeir þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. A krefst þess að ákærðu verði gert að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði Arkadiusz Zdislaw Pawlak greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hauks Arnar Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Ákærði Rafal Grajewski greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað málsins, 240.392 krónur, þar með talda þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 18. janúar 2012, er höfðað samkvæmt ákæru, útgefinni af ríkissaksóknara 7. desember 2011, á hendur Arkadiusz Zdzislaw Pawlak, kt. [...], [...], Kópavogi, og Rafal Grajewski, kt.[...], [...], Reykjavík, fyrir nauðgun með því að hafa, að morgni sunnudagsins 16. október 2011, haft önnur kynferðismök en samræði við A með því að beita hana ofbeldi. Ákærði Arkadiusz neyddi konuna til að hafa við sig munnmök og ákærði Rafal hafði við hana endaþarmsmök, auk þess að setja fingur í leggöng hennar. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kt.[...], er krafist miskabóta úr hendi ákærðu in solidum að fjárhæð 2.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 16. október 2011 til 7. desember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk greiðslu málskostnaðar vegna réttargæslu. Verjendur ákærðu krefjast þess aðallega að ákærðu verði sýknaðir af kröfum ákæruvalds, en til vara að ákærðu verði dæmdir til vægustu refsingar er lög leyfa, að dæmd refsing verði skilorðsbundin að öllu leyti eða hluta og að gæsluvarðhald komi til frádráttar refsingu. Þá er aðallega krafist frávísunar bótakröfu, en til vara að bótakrafa sæti verulegri lækkun. Loks krefjast verjendur málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Sunnudagsmorguninn 16. október 2011, klukkan 7:33, barst lögreglu tilkynning um nauðgun og kom fram að brotaþoli væri stödd að[...] í Reykjavík. Þar hittu lögreglumenn fyrir A, og með henni B, íbúa í húsinu. B kvað A hafa barið að dyrum hjá sér, en hún væri kunnug fólki sem ætti heima í húsinu. Kemur fram að A hafi verið í miklu uppnámi og hafi buxur hennar verið rifnar. Hún hafi greint frá því að henni hefði verið nauðgað af tveimur útlendingum, sem hefðu ekið um í bifreiðinni [...]. Kvaðst hún hafa verið á gangi frá [...] áleiðis að verslun 10/11 við [...], er mennirnir hefðu ekið fram hjá henni á bifreiðinni. Þeir hefðu ávarpað hana á ensku og boðist til þess að aka henni að versluninni. Ökumaður bifreiðarinnar hefði hins vegar ekið að Reykjavíkurflugvelli og stöðvað bifreiðina þar. Hefðu mennirnir þröngvað henni með ofbeldi til kynferðismaka í bifreiðinni. Hún hefði reynt að telja þeim trú um að hún væri HIV-smituð, til þess að fá þá til að hætta. Hún hefði öskrað, en ökumaðurinn þá tekið hana hálstaki og slegið hana í andlit. Hefði ökumaðurinn náð að stinga getnaðarlim sínum í endaþarm hennar, en farþeginn stungið getnaðarlim í munn hennar og látið hana hafa við sig munnmök. Þá hefði ökumaðurinn sett fingur í klof hennar. Var A flutt á Neyðarmóttöku, þar sem rannsóknarlögreglumaður ræddi við hana og skráði niður nánari lýsingu hennar á atvikum. Klukkan 8:25 voru ákærðu, Arkadiusz Zdzislaw Pawlak og Rafal Grajewski, handteknir við [...] í Kópavogi á ofangreindri bifreið, sem var af [...] gerð. Ákærðu voru yfirheyrðir af lögreglu síðar sama dag og könnuðust þeir við að A hefði verið í bifreiðinni með þeim um morguninn. Ákærði Arkadiusz kvað hana hafa sest inn í bifreiðina utan við skemmtistað við Laugaveg og hefðu þau ekið að flugvellinum. Hann hefði setið í farþegasæti frammi í bifreiðinni og hefði hann gefið konunni bjór og hún farið að snerta hann eftir það. Þegar að flugvellinum var komið hefði hann fært sig í aftursætið til hennar og hefðu þau haft kynferðisleg samskipti, en hún hefði alltaf verið að segja „já og nei“. Hún hefði snert hann alls staðar og haft munnmök við hann í skamma stund, en síðan hefði hún farið að öskra og haga sér furðulega. Þeir hefðu þá ekið henni heim og fylgt bendingum hennar um hvaða leið skyldi ekin. Ákærði kvaðst ekki telja að líkamleg snerting hefði orðið á milli konunnar og Rafal. Fyrst hefði hún viljað taka buxurnar niður, en síðan hefði hún ekki viljað það. Ákærði kvaðst hafa viljað eiga kynferðismök við konuna, en hann hefði ekki reynt að þvinga hana til þess. Hann kvað buxur hennar hafa verið rifnar þegar hún kom inn í bifreiðina. Þá kvað hann konuna hafa haldið um getnaðarlim sinn á leiðinni til baka og hefði þá verið eins og hún gréti, en þó væri hann ekki viss. Þau hefðu stöðvað í 30 til 40 mínútur við flugvöllinn. Við yfirheyrslu 20. október 2011 sagðist ákærði hafa búist við því að eitthvað kynferðislegt myndi gerast þegar konan kom inn í bifreiðina til þeirra. Honum hefði fundist hún gefa í skyn að hún sæktist eftir kynlífi þegar hún fór að snerta bak hans eftir að þau höfðu drukkið saman bjór. Hann hefði síðan farið aftur í bifreiðina til hennar og hefðu þau snert hvort annað. Það hefði verið komið að því að þau hefðu kynmök, hún hefði sest á hné hans, en síðan fært sig til hliðar og sett getnaðarlim hans tvisvar eða þrisvar sinnum upp að vörum sínum. Síðan hefði hún ekki viljað neitt meira. Þegar þetta var hefðu buxur hennar verið dregnar niður að lærum, en konan hefði sjálf hneppt frá sér og dregið þær niður. Þau hefðu verið tvö í aftursætinu þegar þetta gerðist, en síðan hefði Rafal komið til þeirra. Konan hefði setið á milli þeirra Rafal í aftursætinu og hefði hún líka verið að snerta Rafal. Ákærði Rafal kvaðst við yfirheyrslu 16. október 2011 hafa ekið bifreiðinni að Reykjavíkurflugvelli og hefðu Arkadiusz og konan setið aftur í. Ekkert kynferðislegt hefði átt sér stað á milli þeirra og konunnar. Hann kvað þau hafa stöðvað í 5 til 10 mínútur við flugvöllinn og hefði hann allan tímann setið í framsætinu. Hann hefði ekki orðið var við að konan hefði munnmök við Arkadiusz.Þá kvaðst hann ekki hafa orðið var við að konan hefði grátið eða öskrað. Hann kvaðst ekki hafa skýringar á því að buxur konunnar voru rifnar. Þá vísaði hann því á bug að hafa þröngvað konunni til endaþarmsmaka. Við yfirheyrslu 20. október 2011 kvað ákærði konuna hafa haft munnmök við Arkadiusz í aftursæti bifreiðarinnar þar sem hún var kyrrstæð við Reykjavíkurflugvöll. Engin nauðung hefði átt sér stað í því sambandi. Ákærði kvaðst hafa sest í aftursæti bifreiðarinnar meðan á þessu stóð. Hann hefði haldið að „eitthvað myndi gerast“, að það „yrði eitthvað kynlíf“. Konan hefði setið á milli þeirra í aftursætinu og hann hefði horft á þegar hún hafði munnmök við Arkadiusz. Ákærði kvaðst hafa verið ringlaður við fyrri yfirheyrslu og hefði þetta rifjast upp fyrir honum síðan. Hann neitaði því að hafa togað buxurnar niður um konuna og haft við hana endaþarmsmök. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því að buxur hennar væru rifnar og ekki vita hvernig það hefði gerst. Samskiptum þeirra við konuna hefði lyktað með því að þeir óku henni heim. A gaf skýrslu hjá lögreglu hinn 16. október 2011. Hún kvaðst hafa verið stödd á heimili vinar síns við [...] um morguninn og hefði hún ætlað að ganga niður að verslun 10/11 við Barónsstíg til að kaupa sér gosdrykk. Hún hefði ekki átt alveg fyrir gosdrykknum, en ætlað að láta reyna á það hvort hún hitti einhvern á leiðinni, sem gæti látið hana fá það sem vantaði upp á. Hún hefði gengið niður Laugaveg, en þar hefðu erlendir menn ekið fram hjá henni á bifreið og kallað eitthvað til hennar. Mennirnir hefðu ekið aftur hjá skömmu síðar og gefið sig á tal við hana. Þau hefðu rætt saman á ensku, en hún hefði talið þá vera Pólverja eða Eistlendinga. Mennirnir hefðu boðið henni að súpa af bjórflösku, sem hún hefði afþakkað. Hún hefði sagt mönnunum að hún hygðist kaupa sér gosdrykk, en að hana vantaði upp á kaupverðið og hefði annar þeirra rétt henni smáklink. Þeir hefðu spurt hana hvort henni væri ekki kalt og hefði orðið úr að hún settist upp í bifreiðina og spurði hvort þeir gætu ekið sér að versluninni. Bifreiðinni hefði verið ekið af stað, en þegar komið var niður Bankastræti hefði ökumaðurinn beygt til vinstri, suður Lækjargötu, en ekki til norðurs áleiðis að versluninni. A kvaðst hafa fundið á sér að eitthvað myndi nú gerast og að mennirnir myndu misnota hana kynferðislega. Hún kvaðst hafa beðið mennina um að stöðva bifreiðina og hleypa sér út. Bifreiðinni hefði verið ekið að Reykjavíkurflugvelli og lagt þar í bifreiðastæði skammt vestan við flugstöðvarbygginguna. Þar hefðu mennirnir „samlæst“ dyrunum og fært sig yfir í aftursætið, þar sem hún sat. Hefði sá mannanna sem ekið hefði bifreiðinni byrjað að káfa á henni og hefði hann farið inn á brjóst hennar. Hún kvaðst hafa náð að krossleggja fæturna til að varna því að þeir kæmust í klof hennar. Ökumaðurinn hefði rifið niður um hana buxurnar, en félagi hans haldið höfði hennar og neytt hana til að hafa munnmök við sig. Þá hefði ökumaðurinn haldið henni niðri og haft við hana endaþarmsmök. Þetta hefði ekki staðið lengi yfir þar sem hún hefði bitið í getnaðarlim þess sem neyddi hana til munnmaka. Hefði þá komið fát á mennina og ökumaðurinn hefði slegið hana og beitt hana ofbeldi. A tók fram að hún hefði ekki bitið fast í liminn, auk þess sem hana vantaði tennur í neðri góm. Hún kvað ökumanninn síðan hafa stungið tveimur eða þremur fingrum upp í leggöng sín. A kvaðst margsinnis hafa reynt að fá mennina til að hætta. Hún hefði sagt þeim að hún væri sprautufíkill og bent þeim á sprautuför á handlegg sínum. Þá hefði hún sagt þeim að hún væri HIV-smituð. Hún kvað þau hafa verið í um 30 mínútur á bifreiðastæðinu. Síðan hefði ökumaðurinn sest undir stýri á ný og ekið á brott, en hún hefði verið látin halda um getnaðarlim þess sem sat aftur í. Bifreiðinni hefði verið ekið að [...], en þar hefði hún farið út og hlaupið að heimili kunningja síns við götuna. A kvaðst hafa verið íklædd jakka, kjól og svörtum buxum, sem mennirnir hefðu rifið, auk þess sem krækja hefði farið úr þeim. Hún kvaðst jafnframt hafa verið í svörtum boxer kvennærbuxum. Við skýrslutöku 21.nóvember 2011 kom fram hjá A að henni hefði fundist hún verða að halda utan um getnaðarlim mannsins sem sat aftur í hjá henni, þegar þau óku frá Reykjavíkurflugvelli. Þá kvaðst hún áður hafa fengið einhvern vökva upp í sig þegar getnaðarlimur mannsins var í munni hennar og hefði hún frussað eða hrækt á gólfið aftan við ökumannssætið. Meðal rannsóknargagna málsins er skýrsla Neyðarmóttöku frá 16. október 2011 um réttarlæknisfræðilega skoðun á A. Í skýrslunni er rakin frásögn hennar af atvikum. Kemur fram að hún hefði einnig leitað á slysadeild daginn áður eftir að fyrrverandi sambýlismaður hennar réðst á hana. Hún hefði síðan fengið að gista hjá kunningja á [...]. Hún hefði ekki getað sofið og farið af stað til að kaupa sér gosdrykk, en ekki átt alveg fyrir honum. Hún hefði gengið niður Laugaveg og rætt þar við tvo erlenda menn í bifreið. Þeir hefðu rétt henni bjór og hefði hún sagt þeim að hún ætlaði að kaupa kók. Þeir hefðu rétt henni peninga, sem vantaði upp á til að kaupa gosdrykkinn, og hefði hún farið upp í bifreiðina til þeirra. Mennirnir hefðu ætlað að keyra hana að verslun 10/11, en ekki farið rétta leið. Þeir hefðu talað saman á sínu tungumáli og ekið með hana út á Reykjavíkurflugvöll, þar sem bifreiðinni hefði verið lagt í stæði. Mennirnir hefðu síðan læst bifreiðinni og hefði annar þeirra farið með lim í endaþarm hennar, en hinn með lim í munn hennar. Hún hefði kastað upp, en væri ekki viss um hvort hún hefði fengið sæði upp í sig. Hún hefði klemmt saman lærin og þeir því ekki komist í leggöng hennar. Hún hefði öskrað af reiði og vegna verkja í vinstri síðu, en hún hefði verið aum eftir áverka sem hún hlaut daginn áður. Mennirnir hefðu þá tekið um munn hennar og nef svo að hún náði ekki andanum. Þeir hefðu hlegið mikið á leiðinni til baka, en hún hefði yfirgefið bifreiðina í [...]. Hún sagði buxur sínar hafa rifnað í átökunum, auk þess sem hún væri stíf í vinstri öxl eftir átök við mennina. Í skýrslunni kemur fram að A hafi verið íklædd nærbuxum, buxum, kjól og jakka. Hefðu buxurnar verið mikið rifnar og ekki haldist uppi af sjálfsdáðum. Konan hefði verið í nærbuxum utan yfir buxunum til að halda þeim uppi. Voru buxurnar teknar sem sönnunargagn. Í niðurstöðukafla skýrslunnar kemur fram að A hafi verið undir vímuáhrifum við skoðun. Hún hafi gefið góða sögu, en verið ör og grátið. Hún hefði síðan orðið ósamvinnuþýð og yfirgefið sjúkrahúsið áður en skoðun lauk. A hefði haft þreifieymsli í vinstri öxl. Strok hafi verið tekið frá endaþarmi og munni hennar, en ekki náðst að taka þvagsýni. Jafnframt liggur fyrir vottorð sérfræðilæknis á slysadeild vegna komu A á deildina síðdegis laugardaginn 15. október 2011. Kemur fram að hún hafi orðið fyrir líkamsárás frá kunningja, sem hafi hrint henni í gólf, slegið hana hnefahögg í höfuð og sparkað í höfuð hennar og kvið. Við skoðun reyndust handleggir alsettir marblettum, misgömlum, en stór, nýlegur marblettur hafi verið á hægri upphandlegg. Þá hafi A verið með þrjár litlar kúlur á höfði og haft þreifieymsli á kvið. Í gögnum málsins er skýrsla tæknideildar lögreglu um smásjárskoðun og sæðisprófun sýna, sem tekin voru frá endaþarmi, ytri kynfærum og munni brotaþola á Neyðarmóttöku. Kemur fram að engin lífsýni hafi fundist við rannsóknina, sem nothæf gætu talist til DNA-kennslagreiningar í málinu. Í skýrslunni er einnig gerð grein fyrir rannsókn á svörtum síðbuxum, úr polyester og elastanefni, sem brotaþoli hafði íklæðst. Kemur fram að skoðun á buxunum hafi leitt í ljós að í innanverðum streng, hægra megin, sé fest krækja, en lykkja á móti, sem hafi verið fest í streng vinstra megin, hafi verið fallin úr. Efni umhverfis þar sem lykkjan hafi verið fest hafi verið teygt og rifið og saumar tættir. Ummerki í strengnum sýni að festingin hafi verið rifin eða slitin úr efni buxnanna. Einnig hafi verið ummerki um annað sett af festingum við hlið hinna. Göt í efni í strengnum væru til marks um að festingarnar hefðu verið rifnar eða slitnar úr og væri ljóst að það hefði gerst með átaki. Rennilás hefði verið slitinn í tvennt, miðjusaumur í klofi hefði rifnað niður frá rennilás og upp eftir bakhlið og hefðu saumar og þræðir verið tættir þannig að ljóst væri að rifan hefði myndast við átak. Skýrslunni fylgja ljósmyndir af buxunum. Leitað var lífsýna í bifreiðinni [...]. Í skýrslu tæknideildar lögreglu kemur fram að sýni tekin úr tveimur blettum sem fundust á gólfi aftan við ökumannssæti, á hægri hlið ökumannssætis og á armpúða milli aftursæta, hafi í forprófi gefið jákvæða svörun sem sæði, en sérfræðingur lögreglu upplýsti við aðalmeðferð málsins, að nánari rannsókn hefði leitt í ljós að ekki væri um sæðisbletti að ræða. Þá voru sýni, sem tekin höfðu verið frá getnaðarlimum ákærðu við réttarlæknisfræðilega skoðun í kjölfar handtöku, send til DNA-rannsóknar við Statens kriminalteknisk laboratorium í Linköping í Svíþjóð, auk samanburðarsýna frá brotaþola. Var þess óskað að sýnin yrðu rannsökuð með tilliti til þess hvort í þeim væri að finna lífsýni, sem rekja mætti til konu. Jafnframt voru buxur brotaþola sendar til DNA-rannsóknar við rannsóknarstofuna, auk samanburðarsýna frá ákærðu og brotaþola. Var þess beiðst að buxurnar yrðu rannsakaðar með tilliti til þess hvort í þeim væri að finna lífsýni, sem rekja mætti til karlmanns, og þá hvort bera mætti DNA-snið slíkra sýna saman við DNA-snið ákærðu. Niðurstöður rannsóknarinnar liggja fyrir í greinargerðum rannsóknarstofunnar, dagsettum 12. og 16. janúar 2012. Fjórir blettir í buxum brotaþola, í klofi og ofarlega á vinstri skálm, reyndust innihalda sæði og bentu niðurstöður rannsóknarinnar mjög sterklega til að það stafaði ekki frá ákærðu, heldur þriðja manni. Niðurstöður rannsóknar á sýni sem tekið var frá getnaðarlim ákærða Arkadiuszar bentu mjög sterklega (extremt starkt) til þess að DNA sem í því greindist stafaði frá brotaþola. Greining á sýni, sem tekið var af getnaðarlim ákærða Rafal, sýndi DNA úr a.m.k. tveimur einstaklingum. Megnið af því DNA sem greindist kom heim og saman við ákærða, en niðurstöðurnar bentu í nokkrum mæli (i någon mån) til þess að minnihluti þess stafaði frá brotaþola. Skýrslu rannsóknarstofunnar fylgja skýringar á kvarða sem notaður er við flokkun á niðurstöðum, frá +4 niður í -4. Falla niðurstöður rannsóknar á sýni frá ákærða Arkadiuszi undir efsta stig kvarðans, +4, sem þýðir að talið er útilokað í reynd að niðurstaða rannsóknarinnar geti verið önnur. Niðurstöður rannsóknar á blönduðu sýni frá ákærða Rafal fellur undir stig +1, ofan við miðbik kvarðans, sem þýðir að rannsóknin styðji frekar þá niðurstöðu sem fengin var, þ.e. að DNA í sýninu stafi frá A, en aðra niðurstöðu. Á heimasíðu rannsóknarstofunnar er síðastgreindri flokkun nánar lýst þannig að talið sé 6 til 100 sinnum líklegra að DNA í sýninu stafi frá viðkomandi en einhverjum öðrum einstaklingi. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærðu og vitna við aðalmeðferð málsins. Ákærði, Arkadiusz Zdzislaw Pawlak, kvað þá meðákærða Rafal hafa verið að aka niður Laugaveg og hefðu þeir orðið að stöðva bifreiðina á móts við veitingastað til að hleypa fólki yfir götuna. Þá hefði kona gengið upp að bifreiðinni og hefðu þeir skrúfað niður rúðu og talað við hana um stund, en hún síðan sest inn í bifreiðina. Ákærði sagði þá hafa kynnt sig með nafni og hefði bifreiðinni síðan verið ekið af stað. Rafal hefði ekið bifreiðinni, hann setið í farþegasæti frammi í, en konan verið í aftursætinu. Þau hefðu rætt saman á ensku og lítillega á íslensku. Konan hefði beðið um að fá smápeninga til að kaupa sér eitthvað að drekka og kvaðst ákærði hafa gefið henni eitthvert klink. Hann hefði boðið henni að drekka bjór með sér, sem hún hefði þegið. Þau hefðu verið að spjalla og drekka þennan bjór og hefði konan farið að snerta hann aftan frá. Hún hefði strokið öxl hans og höfuð, hár og hnakka. Þetta hefði allt verið eðlilegt og hún virst vera ánægð. Þau hefðu ekið út á Reykjavíkurflugvöll, án þess að sérstök ákvörðun hefði verið tekin um það. Ákærði tók þó fram að hann hefði verið að drekka og ef til vill hefði hann haldið að „það yrði eitthvað“. Þeir hefðu stöðvað bifreiðina við Reykjavíkurflugvöll og hefði hann farið aftur í til konunnar. Þau hefðu verið að snertast, hún hefði viljað setjast ofan á hann og hefði hún sett buxurnar niður á mið læri, en verið áfram í nærbuxum. Hún hefði síðan hætt við þetta, en byrjað aftur að snerta hann eftir skamma stund. Hann hefði líka verið að snerta hana og allt hefði verið í góðu. Konan hefði síðan hallað sér fram eins og hún vildi veita honum munnmök. Hún hefði hneppt frá buxum hans og snert lim hans með vörum sínum í um 2 til 3 sekúndur. Síðan hefði hún hætt og farið að haga sér undarlega. Ýmist hefði hún virst vera hress eða í uppnámi, eins og hana langaði að öskra en gæti það ekki. Þá hefði hún gefið frá sér gráthljóð. Þeir hefðu ákveðið að aka konunni heim og hefði hún vísað þeim leiðina með bendingum. Á leiðinni hefði hún sett höndina undir buxur hans og haft hana á lim hans. Hann hefði líka verið að snerta hana og hún hefði verið alveg róleg. Ákærði kvaðst telja að þau hefðu verið í 5 til 7 mínútur á bifreiðastæðinu við flugvöllinn, en 30 til 40 mínútur hefðu liðið frá því konan kom inn í bifreiðina og þar til hún yfirgaf hana. Eftir að konan yfirgaf bifreiðina hefðu þeir ekið sem leið lá suður í Kópavog. Þeir hefðu haft viðkomu í verslun og keypt sér pilsner, lagt bifreiðinni í [...] og verið að drekka pilsnerinn, þegar lögreglu bar að og handtók þá. Ákærði kvaðst hafa tekið eftir því þegar konan gekk að bifreiðinni að buxur hennar voru rifnar, en það hefði ekki verið eins mikið og komi fram á ljósmyndum í málinu. Honum hefði virst vera saumspretta á buxunum og honum hefði sýnst hann sjá í húð hennar þar undir. Hann neitaði því að bifreiðinni hefði verið læst og kvað konuna hafa getað yfirgefið hana hvenær sem var, en þau hefðu nokkrum sinnum numið staðar á umferðarljósum á leiðinni. Ákærði kvað Rafal hafa komið aftur í bifreiðina þegar hann var þar með konunni. Hann kvaðst hafa setið aftan við farþegasæti, en Rafal aftan við ökumannssæti og hefði konan verið á milli þeirra. Engin kynferðismök hefðu átt sér stað á milli Rafals og konunnar. Hann hefði hvorki séð Rafal hafa endaþarmsmök við konuna, né setja fingur í leggöng hennar. Þá kvað ákærði þá hvorki hafa beitt konuna ofbeldi né nauðung af nokkru tagi. Ákærði, Rafal Grajewski, kvað þá Arkadiusz hafa verið á diskóteki um nóttina. Þeir hefðu drukkið áfengi og verið að skemmta sér. Þeir hefðu ákveðið að athuga hvað væri að gerast í bænum og ekið niður Laugaveg. Margt fólk hefði verið á götunum. Þeir hefðu haft rúðuna niðri og heilsað konu sem varð á vegi þeirra. Hún hefði sest inn í bifreiðina, þeir hefðu kynnt sig og hefðu þau talað saman eftir getu á ensku og íslensku. Það hefði legið vel á konunni. Hún hefði hlegið, spjallað og fengið sér bjór. Þá hefði konan verið að snerta Arkadiusz. Ákærði kvaðst ekki hafa viljað verða á vegi lögreglu, þar sem hann var að aka bifreiðinni ölvaður. Þau hefðu ekið niður Laugaveg, beygt þar til vinstri og ekið sem leið lá út að Reykjavíkurflugvelli, en ákærði kvaðst hafa verið að vinna á því svæði. Hann hefði lagt bifreiðinni á bifreiðastæði og hefði tónlist verið í gangi. Arkadiusz hefði farið aftur í bifreiðina til konunnar. Þau hefðu verið að tala saman og hefði konan verið að gera eitthvað við Arkadiusz. Ákærði kvaðst skömmu síðar hafa sest í aftursætið hjá þeim. Hann hefði ekki staldrað þar við lengur en í um 5 mínútur, vegna þess að honum hefði fundist konan verða eitthvað skrýtin. Þau hefðu dvalið í um 10 mínútur á bifreiðastæðinu við flugvöllinn. Konan hefði verið róleg og eðlileg á leiðinni til baka. Ákærði kvaðst hafa viljað leyna því við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hefði sest aftur í bifreiðina hjá konunni þar sem hann hefði ekki viljað að eiginkona hans kæmist að því. Ákærði kvaðst hafa setið í ökumannssæti þegar Arkadiusz fór aftur í til konunnar. Hann hefði síðan séð að þau voru að snertast. Spurður hvort hann hefði séð konuna eiga munnmök við Arkadiusz svaraði ákærði að hann hefði séð hana gera eitthvað, en hann gæti ekki staðhæft að það hefðu verið munnmök sem þar áttu sér stað. Hann hefði ekki séð nákvæmlega hvað var í gangi, en þó séð að eitthvað var að gerast og að hún „var til“. Hann hefði verið ölvaður og séð hvað var að gerast og farið aftur í þar sem hann hefði talið að þetta myndi leiða til einhvers kynferðislegs á milli sín og konunnar. Ekkert slíkt hefði hins vegar átt sér stað. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við að eitthvað væri athugavert við fatnað konunnar og hefði hann ekki tekið eftir því hvernig hún var klædd. Hann hefði ekki tekið eftir því að buxur hennar væru rifnar og kvaðst þess fullviss að þær hefðu ekki verið rifnar eins og sæist á myndum, þegar konan yfirgaf bifreiðina. Ákærði neitaði því að bifreiðinni hefði verið læst þegar þau voru á flugvellinum. Hann áréttaði að hann hefði ekki haft kynferðismök við konuna og ekki beitt hana ofbeldi, hvorki slegið hana né tekið hana kverkataki. Ákærði kvaðst ekki hafa skýringar á því að í sýni sem tekið var frá getnaðarlim hans hefði fundist DNA, sem talið var geta stafað frá konunni. Hann kvað þó geta verið að hann hefði snert hönd eða fót konunnar þegar hann sat við hlið hennar, eða snert föt hennar. Hann neitaði því að hafa afklæðst í bifreiðinni. Ákærði kvaðst telja að hann hefði farið í bað áður en hann fór út að skemmta sér kvöldið áður. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hefði haft samfarir við eiginkonu sína áður en hann fór út að skemmta sér, en fullyrti að hann hefði ekki haft samfarir við aðra konu. Ákærði kvað geta verið að hann hefði kastað af sér þvagi áður en hann var handtekinn um morguninn og þá haldið um liminn A kvaðst hafa verið heima hjá vini sínum, C, sem byggi á [...]. Undir morgun hefði hún farið út til að kaupa sér kók. Ákærðu hefðu ekið fram hjá henni á bifreið, en hún hefði ekki virt þá viðlits. Þegar hún var komin á móts við Laugaveg 77 hefðu þeir ekið aftur fram hjá henni og hefði hún þá farið að tala við þá. Hún hefði sest inn í bifreiðina þar sem henni hefði verið kalt og beðið þá um að aka sér að verslun 10/11 við Hverfisgötu. Þeir hefðu „samlæst“ bifreiðinni um leið og hún settist inn. Hún hefði tekið í dyrahúninn, en hurðin hefði ekki opnast. Hún kvað það ekki vera rétt að hún hefði verið að strjúka farþeganum í bifreiðinni. Mennirnir hefðu ekið niður Laugaveg, en síðan beygt í átt að flugvellinum. A kvaðst hafa reynt að opna dyrnar á bifreiðinni, en þær hefðu verið læstar. Þegar út á Reykjavíkurflugvöll kom hefðu ákærðu báðir stigið út úr bifreiðinni og sest sitt hvorum megin við hana í aftursætinu. Þeir hefðu reynt að hafa kynferðismök við hana, en hún hefði veitt mótspyrnu og hefðu þeir barið hana, þó aðallega sá sem hafði ekið bifreiðinni. Henni hefði fundist sem hinn maðurinn reyndi að róa félaga sinn. Báðir mennirnir hefðu tekið út á sér getnaðarliminn og hefðu þeir reynt að „komast í klofið“ á henni. Hún hefði læst fótum sínum saman, en annar mannanna, hún vissi ekki hvor, hefði stungið fingri upp í klof hennar. Þá hefði ökumaðurinn náð að koma lim sínum í endaþarm hennar í nokkrar sekúndur. A kvaðst hafa þurft að þola barsmíðar í bifreiðinni í hátt í klukkustund, en mennirnir hefðu síðan gefist upp og hefði hún beðið þá um að aka sér heim. Hún hefði beðið þá um að hleypa sér út úr bifreiðinni í [...] og farið að heimili vinar síns, sem þar býr, en kona í húsinu hefði komið henni til aðstoðar. A lýsti atvikum í bifreiðinni við flugvöllinn nánar þannig að þegar þangað kom hefði ökumaðurinn drepið á bifreiðinni og hefðu ákærðu stigið svo til samtímis út úr henni og komið aftur í. Þar hefðu þeir tekið hana hálstaki og kreist hana, en þeir hefðu verið búnir að taka niður um sig og hefði hún þurft að taka getnaðarlim farþegans upp í sig, en ökumaðurinn hefði tekið um háls hennar. Annar hvor þeirra hefði sett fingur í leggöng hennar og ökumaðurinn hefði síðan sett getnaðarlim sinn í endaþarm hennar og hefðu buxurnar verið rifnar utan af henni með því að togað hafi verið í klofið á þeim, en ekki vissi hún hvor mannanna gerði það. A kvaðst hafa verið blá og marin í hálfan mánuð eftir þetta. Hefði hún ýmislegt reynt, en aldrei verið barin svona á ævinni. Þá kvað hún farþegann hafa setið aftur í hjá sér á leiðinni til baka og hefði hún orðið að hafa getnaðarlim hans uppi í sér allan tímann, eða í um 10 mínútur. Hefði ökumaðurinn oft gert hlé á akstrinum til að berja hana. Fram kom hjá vitninu að hún byggi við skert skammtímaminni í kjölfar veikinda í heila. Hún neitaði því að hafa reynt að setjast ofan á ákærða Arkadiusz í aftursætinu.Aðspurð kvað hún sig minna að hún hefði komið við lim ökumannsins með höndum. A var spurð um ástæður þess að hún var í nærbuxum utan yfir síðbuxur við komu á Neyðarmóttöku. Hún skýrði þá frá því að hún hefði farið í þessa flík utan yfir buxurnar áður en hún lagði af stað frá [...] um morguninn. Hún hefði gert þetta til að halda uppi um sig buxunum, en það hefði vantað tölu eða festingu í streng. Hún hefði verið í kjól yfir buxunum svo að þetta sæist ekki.Hún kvað buxurnar ekki hafa verið rifnar fyrr en í bifreiðinni. Þá kvaðst vitnið telja sæðisbletti sem greindust í buxum hennar stafa frá kærasta sínum. B kvaðst hafa verið heima hjá sér að [...] morguninn sem um ræðir og vaknað við að barið var að dyrum. Hefði hún heyrt hróp og öskur úti. Hún hefði farið niður og opnað útidyrnar fyrir konu, sem hún kannaðist við að hafa séð gestkomandi hjá nágranna sínum. Konan hefði verið í miklu uppnámi, nötrað og skolfið. Hún hefði endurtekið í sífellu að sér hefði verið nauðgað og þulið bílnúmer. Konan hefði haldið uppi buxum sínum og sýnt hvernig skálmarnar voru rifnar niður að hnjám. B kvaðst ekki hafa tekið eftir því að hún væri í nærbuxum yfir buxunum. Hún kvaðst hafa gert lögreglu viðvart, sem hefði komið á vettvang skömmu síðar. C kvað A hafa dvalist á heimili sínu á [...] þessa nótt. Hann kvaðst ekki hafa séð neitt athugavert við fatnað hennar, hvorki hafa tekið eftir því að buxur hennar væru rifnar né að hún væri íklædd nærbuxum utan yfir buxur. Lögreglumennirnir D og E komu fyrir dóminn sem vitni. D hitti A að [...] og ók henni á Neyðarmóttöku, þar sem E ræddi við hana áður en til læknisskoðunar kom. Vitnin báru að A hefði verið í miklu uppnámi og að buxur hennar hefðu verið mikið rifnar. Hvorugur kvaðst minnast þess að hún hefði verið í nærbuxum utanyfir buxur. F læknir á Neyðarmóttöku kvað A hafa verið í uppnámi við læknisskoðun. Hún hefði verið í rifnum buxum og nærbuxum utan yfir, til að halda buxunum uppi. Vitnið kvaðst hafa talið A vera undir einhverjum vímuáhrifum. Hún hefði verið í andlegu ójafnvegi og hefði hún rokið á dyr þegar leið á læknisskoðunina. A hefði sagst vera aum í öxl eftir árásina, en auk þess hefði hún verið með marbletti eftir líkamsárás daginn áður. Vitnið sagði engin merki hafa verið um sár eða roða við endaþarm konunnar, en tók fram að ummerki eftir endaþarmsmök þyrftu ekki endilega að greinast. G hjúkrunarfræðingur kvaðst hafa tekið á móti A á Neyðarmóttöku. Hún hefði verið í miklu uppnámi, reitt og tætt, í rifnum buxum og nærbuxum utan yfir til að halda þeim uppi um sig. Kvaðst vitnið hafa talið að konan hefði farið í nærbuxurnar eftir atvikið. Hún hefði verið æst, grátið og illa hefði gengið að skoða hana. Hins vegar hefði hún lýst atvikum mjög nákvæmlega.Vitnið kvaðst hafa fundist hún vera undir einhvers konar vímuáhrifum. Hún hefði yfirgefið Neyðarmóttökuna áður en læknisskoðun var lokið. Vitnið kvað nærbuxurnar sem konan var íklædd hafa verið tættar. Það hefði verið gat á þeim og þær hefðu verið rifnar aftan í strengnum. H sérfræðingur hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, gerði grein fyrir niðurstöðum DNA-rannsóknar á sýnum sem tekin voru frá getnaðarlimum ákærðu og sæðisblettum sem greindust á buxum brotaþola, en rannsóknin var unnin af sérfræðingum á Statens kriminaltekniska laboratorium í Linköping. Vitnið gerði grein fyrir því að í stroksýni, sem tekið var af getnaðarlim ákærða Rafals, hefði greinst blanda DNA-sniða, annars vegar frá ákærða sjálfum og hins vegar DNA sem að einhverju leyti er samkennt brotaþola. Að því er varðar +1 flokkun niðurstöðunnar á framangreindum kvarða rannsóknarstofunnar, kvaðst vitnið telja líklegt að ekki hefði komið fram fullkominn DNA-prófíll. Í rannsóknum sem þessum sé leitað að 15 lyklum auk kyngreinis. Taldi vitnið að mögulega hefðu ekki allir 15 lyklarnir fundist, en niðurstaða rannsóknarinnar væri þó sú að þeir lyklar sem komu fram hefðu allir verið til staðar í DNA-sniði brotaþola. Aðspurður hvort niðurstöðuna mætti hugsanlega rekja til þess að ákærði hefði snert brotaþola utan klæða og síðan komið við lim sinn, t.d. við það að kasta af sér vatni, kvað vitnið það ekki vera líklegt, en þó tölfræðilega mögulegt. Ólíklegt væri að við slíka snertingu flyttist nægilegt magn af húðfrumum frá brotaþola til að það kæmi fram við rannsóknina. Það væri þó ekki hægt að útiloka að það gæti gerst. Að sama skapi kvað vitnið mögulegt að þekjufrumur bærust á milli aðila við snertingu með höndum eða núningi við fatnað. Vitnið kvað ekki hægt að segja til um hvaðan þekjufrumur stafi, þ.e. hvort þær kæmu frá ysta lagi húðar, úr munnholi eða endaþarmi. Gera megi ráð fyrir því að við núning á milli endaþarms og getnaðarlims losni eitthvað af þekjufrumum frá getnaðarlimnum, sem myndu þá fara inn í endaþarminn. Að sama skapi myndu þekjufrumur losna úr mjúkum þekjuvef í endaþarminum og fara yfir á getnaðarliminn. Vitnið kvað það hins vegar vera svo að miklu meira af frumum losni við þetta úr mjúkum þekjuvefnum og færist yfir á getnaðarliminn, heldur en komi af þurrum getnaðarlim inn í endaþarm. Þegar stroksýni sé tekið með bómullarpinna úr mjúkum þekjuvef fylgi talsvert mikið af DNA-frumum frá þeim einstaklingi sem sýnið er tekið frá. Lýkur séu fyrir því að DNA-frumur sem stafi frá mjúka þekjuvefnum yfirgnæfi hugsanlegar DNA-frumur sem stafi frá geranda, þannig að þær síðarnefndu greinist ekki við rannsókn. Loks kvað vitnið að ef sá sem sýni var tekið frá hefði áður farið í bað eða þvegið liminn væri mjög ólíklegt að í sýninu kæmi fram annað DNA en frá honum sjálfum. I sérfræðingur í réttarrannsóknum við Statens kriminaltekniska laboratorium í Linköping, gerði grein fyrir niðurstöðum DNA-rannsóknar á sýnum sem tekin voru af getnaðarlimum ákærðu. Vitnið kvað niðurstöður rannsóknar á sýni sem tekið var frá getnaðarlim ákærða Arkadiuszar benda mjög sterklega til þess að DNA sem fannst í sýninu stafi frá brotaþola. Á kvarða sem rannsóknarstofan miði við, frá +4 niður í -4, falli niðurstaðan undir +4, sem þýði að a.m.k. 1.000.000 sinnum líklegra sé að það DNA sem fannst í sýninu stafi frá brotaþola en einhverjum öðrum. Sýni sem tekið var frá getnaðarlim ákærða Rafals hefði reynst innihalda blöndu af DNA frá tveimur einstaklingum. Meirihluti þess DNA sem fannst í sýninu hefði komið heim og saman við að stafa frá ákærða sjálfum, en segja megi að lítill hluti geti verið úr brotaþola. Við rannsókn sem þessa séu skoðuð 15 svæði í litningum og hefðu fundist samræmi við brotaþola í öllum 15, en þar sem svo lítið DNA hefði verið til staðar í sýninu hefði ekki verið hægt að fella niðurstöðuna undir hærri flokk en +1 á kvarðanum. Ekkert hefði þó komið fram við rannsóknina sem gæti bent til þess að DNA í sýninu stafaði frá einhverjum öðrum en brotaþola. Það sé niðurstaða rannsóknarinnar að 6 til 100 sinnum líklegra sé að DNA sem fannst í sýninu stafi frá brotaþola en einhverjum öðrum. Aðspurð hvort þekjufrumur hefðu getað borist á milli ákærða og brotaþola við snertingu með höndum eða fatnaði, sagði vitnið það vera mat sitt að til þess að ná því magni af DNA sem í sýninu væri hefði snerting þurft að vera við votan blett á líkama. Kvaðst vitnið telja að ef brotaþoli hefði snert getnaðarlim ákærða með hendinni hefði ekki flust nægilegt magn af DNA yfir á liminn svo að unnt væri að greina það í rannsókninni. Niðurstaða Ákærðu neita sök og ber framburði þeirra um atvik saman í meginatriðum. Hefur ákærði Rafal gefið skýringar á misvísandi framburði sínum við upphaf lögreglurannsóknar. Ákærði Arkadiusz hefur viðurkennt að A hafi haft við hann einhvers konar munnmök og kveðst ákærði Rafal hafa verið vitni að því. Ákærðu hafa hins vegar hafnað því að konan hafi verið neydd til kynferðismaka eða að þeir hafi beitt hana ofbeldi á nokkurn hátt. Ákærði Rafal neitar því jafnframt að hafa haft endaþarmsmök við konuna og sett fingur í leggöng hennar. Hefur ákærði Arkadiusz jafnframt borið að meðákærði hafi ekki haft kynferðismök við konuna. A hefur borið að ákærðu hafi þröngvað henni með ofbeldi til kynferðismaka og er verknaðarlýsing í ákæru reist á skýrslum hennar við lögreglurannsókn málsins. Svo sem rakið hefur verið skýrði A á annan veg frá um ýmis atvik við aðalmeðferð málsins og var frásögn hennar fyrir dóminum ekki að öllu leyti trúverðug. Þannig bar A að hún hefði verið neydd til að hafa getnaðarlim ákærða Arkadiuszar í munni sér þegar ekið var frá flugvellinum, en áður hafði henni og ákærða borið saman um að hún hefði haft hönd á limnum á þeirri leið. Jafnframt kvað hún ákærða Rafal nokkrum sinnum hafa stöðvað bifreiðina til að beita hana ofbeldi, en um þetta hafði hún ekki borið fyrr. Þá kvaðst hún fyrir dómi hafa sætt miklum barsmíðum af hálfu ákærðu, sem hefðu staðið yfir í um klukkustund, en sú frásögn fær vart samrýmst lýsingu læknis á Neyðarmóttöku um að skoðun hefði ekki leitt í ljós aðra áverka en eymsli í vinstri öxl. Loks var framburður hennar misvísandi um hvenær bifreiðinni hefði verið læst og hvenær festing hefði losnað úr buxnastreng hennar. Á hinn bóginn gaf A greinargóða lýsingu á atvikum við skýrslutökur hjá lögreglu og voru þær í fullu samræmi við frásögn hennar við lögreglumenn sem hún ræddi við eftir atvikið og lækni og hjúkrunarfræðing á Neyðarmóttöku. Dómendur hafa skoðað hljóð- og myndbandsupptöku af skýrslum sem teknar voru af A hjá lögreglu. Þótt framburður A við aðalmeðferð málsins hafi verið með þeim hætti sem rakið hefur verið var frásögn hennar um þau atriði sem lúta að sakarefni málsins í samræmi við skýrslur hennar hjá lögreglu. Er það mat dómsins að framburður hennar hafi verið á einn veg um þau atriði sem máli skipta. Fram er komið að eftir að A kom í bifreiðina við Laugaveg ók ákærði Rafal sem leið lá að Reykjavíkurflugvelli og lagði bifreiðinni þar. Af framburði ákærðu verður ráðið að þeir áttu von á því að eitthvað kynferðislegt myndi eiga sér stað á milli þeirra og konunnar í bifreiðinni. Hafa þeir jafnframt borið að hún hafi verið samþykk því að hafa kynferðismök við ákærða Arkadiusz. Miðað við ástand A eftir að hún yfirgaf bifreiðina þykir framburður ákærðu að þessu leyti ótrúverðugur, en vitni bera að hún hafi verið í miklu uppnámi, hafi borið um að sér hefði verið nauðgað og þulið í sífellu skráningarnúmer bifreiðarinnar. Samkvæmt gögnum málsins klæddist A dökkum boxer kvennærbuxum yfir síðbuxur við komu á Neyðarmóttöku. Bar hún um það fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að hún hefði verið þannig búin er hún hélt af stað um morguninn. Kvaðst hún hafa notað nærbuxurnar til að halda uppi buxunum, þar sem vantað hefði tölu eða festingu í streng. Enginn reki var gerður að því af hálfu lögreglu að rannsaka nærbuxurnar, hvorki til að upplýsa um ásigkomulag þeirra, né með tilliti til þess hvort í þeim fyndust lífsýni. Síðbuxur sem A klæddist voru mikið rifnar, eins og vitni hafa borið um og staðfest er í gögnum málsins. Af ljósmyndum og gögnum tæknideildar lögreglu verður ráðið að átak hefur þurft til að buxurnar rifnuðu sem raun ber vitni. Er það mat dómsins að það samrýmist lýsingu A á því að togað hafi verið í klof og buxunum svipt niður um hana. Hefur hún borið að ákærði Rafal hafi í kjölfarið haft við hana endaþarmsmök í skamma stund. Þá er það mat dómsins, með hliðsjón af niðurstöðu DNA-samanburðarrannsóknar á sýni, sem tekið var af getnaðarlim ákærða Rafals, framburði I, sérfræðings við Statens kriminaltekniska laboratorium í Linköping, sem annaðist rannsóknina, sem og framburði H, sérfræðings lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, að gegn neitun ákærðu sé hafið yfir skynsamlegan vafa að getnaðarlimur ákærða Rafals hafi snert endaþarm A, svo sem hún hefur borið um. Framburður A er að mati dómsins trúverðugur um þau atriði sem lúta að sakarefni málsins og fær framburður hennar jafnframt stoð í gögnum málsins, svo sem rakið hefur verið. Framburður ákærðu er að sama skapi í andstöðu við gögn málsins um tiltekin atriði og telst því ekki trúverðugur. Er það niðurstaða dómsins að leggja beri frásögn A til grundvallar í málinu. Þykir sannað að ákærðu hafi haft kynferðismök við A með því að beita hana ofbeldi, þannig að ákærði Arkadiusz hafi neytt hana til að hafa við sig munnmök og ákærði Rafal haft við hana endaþarmsmök. Við aðalmeðferð málsins kvaðst A ekki muna hvor ákærðu setti fingur í leggöng hennar. Samkvæmt því, og með vísan til 108. og 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, þykir óvarlegt að telja sannað að ákærði Rafal hafi framið þá háttsemi og verður hann sýknaður af ákæru þar um. Að öðru leyti verða ákærðu sakfelldir samkvæmt ákæru og varðar háttsemi þeirra við 1. mgr. 194.gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Arkadiusz er fæddur árið 1981 og ákærði Rafal árið 1980. Ákærði Arkadiusz hefur ekki sætt refsingu svo vitað sé, en sakaferill ákærða Rafals hefur ekki áhrif á refsingu. Ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir nauðgun með því að veitast í sameiningu að A og þröngva henni með ofbeldi til kynferðismaka. Brot ákærðu var alvarlegt og háttsemi þeirra niðurlægjandi fyrir konuna. Þá sýndu ákærðu einbeittan brotavilja. Með hliðsjón af framansögðu og með vísan til 1., 2. og 6. tölul. 1. mgr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærðu hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga þykir rétt að gæsluvarðhald sem ákærðu hafa sætt frá 16. október 2011 komi til frádráttar refsingu. Réttargæslumaður brotaþola hefur krafist skaðabóta in solidum úr hendi ákærðu að fjárhæð 2.500.000 krónur auk vaxta. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með broti því sem ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir hafa þeir bakað sér miskabótaábyrgð gagnvart brotaþola. Ekki nýtur við sérfræðigagna um líðan brotaþola, en brot ákærðu var alvarlegt og til þess fallið að valda henni mikilli vanlíðan. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur, sem beri vexti sem í dómsorði greinir. Ákærði Arkadiusz greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hrl., 1.164.013 krónur, auk aksturskostnaðar, 39.960 krónur. Ákærði Rafal greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 627.500 krónur, auk aksturskostnaðar, 26.640 krónur, og þóknun skipaðs verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Guðjóns Ólafs Jónssonar hrl., 564.750 krónur. Ákærðu greiði í sameiningu annan sakarkostnað málsins, 796.142 krónur, þ.m.t. þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ragnhildar Elínar Lárusdóttur hdl., 200.800 krónur og þóknun réttargæslumanns á rannsóknarstigi málsins, Þórdísar Bjarnadóttur hrl., 112.950 krónur. Við ákvörðun þóknunar til lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kolbrún Benediktsdóttir saksóknari. Héraðsdómararnir Ragnheiður Harðardóttir, Ásmundur Helgason og Halldór Björnsson kváðu upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, Arkadiusz Zdzislaw Pawlak og Rafal Grajewski, sæti hvor um sig fangelsi í 4 ár. Frá refsingu þeirra dregst óslitið gæsluvarðhald frá 16. október 2011. Ákærðu greiði A óskipt 1.200.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 16. október 2011 til 8. desember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði Arkadiusz greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hrl., 1.164.013 krónur, auk aksturskostnaðar, 39.960 krónur. Ákærði Rafal greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 627.500 krónur, auk aksturskostnaðar, 26.640 krónur, og þóknun skipaðs verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Guðjóns Ólafs Jónssonar hrl., 564.750 krónur. Ákærðu greiði í sameiningu 796.142 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ragnhildar Elínar Lárusdóttur hdl., 200.800 krónur og þóknun réttargæslumanns á rannsóknarstigi málsins, Þórdísar Bjarnadóttur hrl. 112.950 krónur.
|
Mál nr. 40/2015
|
Birting Áfrýjunarstefna Frávísun frá Hæstarétti
|
K höfðaði faðernismál á hendur M, portúgölskum ríkisborgara sem búsettur var þar í landi. K fékk útgefna áfrýjunarstefnu, en málið var ekki þingfest sökum þess að fyrirséð var að birting stefnunnar tækist ekki innan frestdags samkvæmt e. lið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fékk K við svo búið stefnuna endurútgefna samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en birting tókst ekki heldur í það sinnið sökum þess að sýslumaður synjaði um að senda gögnin til birtingar í Portúgal því ekki væri raunhæft að birting tækist innan frestdags. Var áfrýjunarstefnan þá birt í Lögbirtingablaði á grundvelli 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991. Hæstiréttur taldi að skilyrði lagaákvæðisins væru ekki uppfyllt til að birta hefði mátt stefnuna í Lögbirtingablaði og vísaði jafnframt til þess að ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að frestur samkvæmt e. lið 1. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 hefði verið ákveðinn svo rúmur að birta hefði mátt áfrýjunarstefnuna fyrir stefnda í tæka tíð. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 11. desember 2014. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 28. janúar 2015 og var áfrýjað öðru sinni 15. þess mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að viðurkennt verði að stefndi sé faðir sinn og honum gert að greiða sér einfalt meðlag frá fæðingardegi sínum til fullnaðs 18 ára aldurs. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Eftir ákvörðun Hæstaréttar var málið skriflega flutt fyrir réttinum. I Áfrýjandi höfðaði faðernismál á grundvelli barnalaga nr. 76/2003 á hendur stefnda, portúgölskum ríkisborgara sem búsettur er þar í landi. Samkvæmt gögnum málsins var stefna birt fyrir stefnda sjálfum 16. febrúar 2011 í Portúgal og málið í framhaldi af því þingfest í héraði 7. apríl sama ár. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2014 var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á að hann væri faðir drengsins svo og um skyldu til greiðslu meðlags. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 11. desember 2014. Með bréfi áfrýjanda til réttarins 12. janúar 2015 óskaði hann eftir því að málið yrði fellt niður fyrir réttinum og áfrýjunarstefna endurútgefin með skírskotun til þess að hann hefði „fengið þær upplýsingar að birting stefnunnar í Portúgal geti tekið 2-3 mánuði.“ Óskaði áfrýjandi jafnframt eftir því að frestur til að þingfesta málið yrði ákveðinn „eftir þrjá mánuði frá útgáfu stefnunnar að telja.“ Með bréfi Hæstaréttar til áfrýjanda 14. sama mánaðar var málið fellt niður fyrir réttinum. Héraðsdómi var áfrýjað öðru sinni 15. janúar 2015 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 og frestur samkvæmt e. lið 1. mgr. 155. gr., sbr. 1. mgr. 156. gr. sömu laga, ákveðinn til 22. apríl 2015. Með bréfi áfrýjanda til Hæstaréttar 25. febrúar 2015 óskaði hann á nýjan leik eftir því að málið yrði fellt niður fyrir réttinum og áfrýjunarstefna endurútgefin þar sem hann „hefur nú fengið þær upplýsingar að birting stefnunnar í Portúgal muni taka að lágmarki 6 mánuði, og allt upp í 9 mánuði.“ Beiddist áfrýjandi þess að frestur til að þingfesta málið yrði ákveðinn í desember 2015. Með þessu bréfi áfrýjanda fylgdi bréf sýslumannsins á Suðurnesjum 23. febrúar 2015 þar sem upplýst var að gögn vegna birtingar áfrýjunarstefnu í málinu væru endursend áfrýjanda sökum þess að stefnufrestur væri of skammur. Þar sagði jafnframt að þótt miðstjórnarvald Portúgals áskildi sér 30 til 60 daga „til að birta gögn“ sýndi reynslan að mál sem send hefðu verið til birtingar í Portúgal hefðu tekið allt að níu mánuðum. Með bréfi Hæstaréttar til áfrýjanda 11. mars 2015 var beiðni hans hafnað með vísan til þess að samkvæmt lokamálslið 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 væri ekki heimilt að gefa enn á ný út áfrýjunarstefnu í málinu. Með bréfi lögmanns áfrýjanda til Hæstaréttar 17. mars 2015 var þess farið á leit að áfrýjunarstefnu, sem útgefin var 15. janúar 2015, yrði breytt á þá leið að frestur til að þingfesta málið fyrir réttinum yrði endurákvarðaður. Í bréfinu sagði meðal annars: „Óskaði undirrituð eftir dagsetningu þingfestingar í samræmi við útgefin tilmæli frá miðstjórnaryfirvöldum í Portúgal, sem annast um birtingu stefna. Samkvæmt þeim upplýsingum áskilja yfirvöld í Portúgal sér 30-60 daga til framkvæmdar á birtingu. Þegar undirrituð hafði fengið áfrýjunarstefnu þýdda yfir á Portúgölsku var hún send til birtingar til Sýslumannsins á Suðurnesjum, sem annast milligöngu um birtingar skv. alþjóðasamningum þar um. Hafnaði embættið hins vegar því að birta gögnin í Portúgal, með vísan til þess að í reynd hefði aldrei tekist að birta gögn innan hins tilgreinda 30-60 daga tímaramma, en rauntími birtinga í Portúgal væri allt að 9 mánuðir. Voru undirritaðri því endursend gögnin, og í símtölum var þess hafnað að birting yrði reynd í Portúgal. Miðað við þær upplýsingar sem áður voru gefnar þá var ekki óeðlilegt að óskað væri eftir þingfestingardegi að liðnum 2-3 mánuðum í fyrra erindi til réttarins, en í ljósi þess sem nú er fram komið þá verður að óska eftir endurákvörðun í málinu. Varðar það umbjóðanda minn, og barnungan son hennar miklu að leyst verði úr um faðerni barnsins, og eru hagsmunirnir af úrlausn málsins því miklir. Fyrirséð er að ekki fáist leyst úr ágreiningi um faðerni barnsins, nema með úrlausn Hæstaréttar, en útséð er um að birting takist í Portúgal fyrir áætlaðan þingfestingardag.“ Með bréfi Hæstaréttar til áfrýjanda 20. mars 2015 var erindi hans synjað þar sem rétturinn hefði enga heimild til að breyta þegar útgefnum áfrýjunarstefnum. Í kjölfarið var áfrýjunarstefnan birt í Lögbirtingablaði og hefur áfrýjandi stutt þá tilhögun við b. lið 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991. II Í 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um heimild til að birta stefnu í Lögbirtingablaði ef upplýsinga verður ekki aflað um hvar megi birta stefnu eftir almennum reglum, sbr. a. lið 1. mgr. 89. gr., ef erlend yfirvöld neita eða láta hjá líða að verða við ósk um birtingu samkvæmt 90. gr. sömu laga, sbr. b. lið sömu málsgreinar, eða ef stefnu er beint að óákveðnum manni, sbr. c. lið málsgreinarinnar. Eiga þessi ákvæði einnig við um birtingu stefnu vegna áfrýjunar til Hæstaréttar samkvæmt 166. gr. laga nr. 91/1991. Þegar áfrýjandi leitaði eftir birtingu stefnu til héraðsdóms fyrir stefnda á tilgreindu heimilisfangi í heimalandi hans tókst sú birting. Ekkert liggur fyrir um að upplýsinga hefði ekki mátt afla um hvar birta mætti honum áfrýjunarstefnu og samkvæmt því er skilyrði a. liðar 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 til þess að birta stefnu í Lögbirtingablaði ekki fullnægt. Þá verður ekki ráðið af gögnum málsins að yfirvöld í Portúgal hefðu neitað eða látið hjá líða að birta áfrýjunarstefnu fyrir stefnda, ef eftir því hefði verið leitað, og er því heldur ekki fullnægt skilyrði b. liðar 1. mgr. 89. gr. laganna til að birta áfrýjunarstefnuna í Lögbirtingablaði. Ákvæði c. liðar málsgreinarinnar eiga ljóslega ekki við í málinu. Skýrt er kveðið á um hvernig standa skal að áfrýjun einkamála í XXV. kafla laga nr. 91/1991. Samkvæmt e. lið 1. mgr. 155. gr. laganna skal í áfrýjunarstefnu greina hvenær stefndi verði í síðasta lagi að tilkynna Hæstarétti að hann hafi í hyggju að halda uppi vörnum í málinu. Þótt skrifstofa Hæstaréttar ákveði dagsetningu í þessu skyni við útgáfu stefnunnar er það jafnan gert í samræmi við ósk áfrýjanda. Var ekkert því til fyrirstöðu að þessi frestur yrði ákveðinn svo rúmur að birta hefði mátt áfrýjunarstefnuna fyrir stefnda í tæka tíð. Samkvæmt öllu framansögðu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Með vísan til 11. gr. barnalaga greiðist málskostnaður áfrýjanda úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans eins og í dómsorði greinir. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 20. október sl. er höfðað af K, kt. [...], [...], [...], fyrir hönd ólögráða sonar hennar, A, kt. [...], með stefnu birtri 16. febrúar 2011 á hendur M, kt. [...], [...], [...], [...], Portúgal. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði að stefndi sé faðir stefnanda, A, og að stefnda verði gert að greiða einfalt meðlag með honum frá fæðingardegi til fullnaðs 18 ára aldurs. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og þetta mál væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi sótti hvorki þing við þingfestingu málsins 7. apríl 2011 né við fyrirtöku þess 1. júní sama ár. Dómari skipaði þá Sif Thorlacius hdl. málsvara stefnda með heimild í 13. gr. barnalaga nr. 76/2003. Gerir hún þær kröfur fyrir hönd stefnda að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hans hendi. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum í stefnu þannig að kynni hafi tekist með móður hans, Hrafnhildi, og stefnda haustið 2006 en stefndi hafi þá starfað í Reykjavík. Sambandi þeirra hafi lokið endanlega 31. janúar 2007. Meðan á því stóð hafi þau stundað kynlíf án getnaðarvarna. Móðir stefnanda hafi orðið þess áskynja 1. febrúar 2007 að hún væri með barni og sagt stefnda frá því skömmu síðar. Stefndi hafi ekki neitað því að vera faðir barnsins. Móðir stefnanda og stefndi hafi hist í byrjun mars 2007 og rætt m.a. um þungun stefnanda og meðlag með barninu. Stefndi hafi farið til Portúgal í sumarfrí sama ár og ekki snúið aftur til Íslands. Móðir stefnanda hafi á getnaðartíma haft samfarir við stefnda en enga aðra karlmenn. Stefnandi hafi fæðst [...]. október 2007 eftir fulla meðgöngu. Ekki hafi verið gengið frá faðernisviðurkenningu við fæðinguna. Móðir stefnandi hafi því leitað til Sýslumannsins í Reykjavík, kennt stefnda barn sitt og krafist meðlags úr hendi stefnda. Sýslumaður hafi tvívegis boðað stefnda á sinn fund með bréfum, en stefndi hafi hvorugu bréfinu svarað. Þar sem stefndi hafi neitað að viðurkenna á lögbundinn máta faðernið verði stefnandi að fá það viðurkennt með dómi. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 11. október 2011 var málsaðilum og móður stefnanda gert að sæta blóðrannsókn og mannerfðafræðilegri rannsókn í þeim tilgangi að unnt yrði að staðreyna faðerni stefnanda. Úrskurðurinn var birtur fyrir stefnda 20. apríl 2012 í Portúgal ásamt bréfi þar sem fram kom krafa um að hann leitaði til næstu sjúkrastofnunar og gæfi blóðsýni. Ekkert blóðsýni barst frá stefnda. Óskaði því dómari eftir því í september 2012, með vísan til Haag-samningsins um öflun sönnunargagna erlendis í einkamálum og verslunarmálum frá 18. mars 1970, að portúgölsk yfirvöld hlutuðust til um að framangreindum úrskurði yrði fullnægt hvað varðar stefnda. Samkvæmt gögnum sem bárust dóminum frá portúgölskum yfirvöldum í júní 2013 neitaði stefndi að gangast undir umrædda lífsýnatöku. Í greinargerð stefnda, sem fylgdi gögnunum, kemur m.a. fram að hann hafi sent málsvara sínum, Sif Thorlacius hdl., tölvubréf en engin svör fengið. Þá hafi hann ekki fengið lögfræðilega aðstoð í heimlandi sínu. Telji hann sig í afar veikri stöðu í dómsmálinu þar sem hann geti ómögulega varið sig gegn ósannindum móður stefnanda. Á sama tíma og hann sé beðinn um að gefa blóðsýni, sem senda eigi til Íslands, viti hann ekki hvernig þessi rannsókn verði gerð varðandi aðra málsaðila. Auk þessi vilji hann síður láta taka úr sér lífsýni þar sem það brjóti gegn trúarlegum sannfæringum hans. Hann væri fullur efasemda í garð móður stefnanda sem hafi alla tíð hagað sér af illvilja gagnvart honum og því væri sýnataka honum mjög á móti skapi. Þá liggur fyrir í málinu tölvubréf stefnda til móður stefnanda frá 10. maí 2012, þar sem ekki verður annað ráðið en að stefndi kannist við að hafa haft samræði við hana. Í framburði móður stefnanda við aðalmeðferð málsins kom fram að hún hefði kynnst stefnda á veitingastaðnum Café Cultura. Þau hefðu verið í sambandi frá október 2006 til 31. janúar 2007. Á tímabilinu hefðu þau haft samræði án þess að nota getnaðarvarnir. Hún hafi komist að því að hún væri ófrísk daginn eftir að þau hafi endanlega slitið sambandi sínu. Skömmu síðar hefði hún sagt stefnda frá því að hún væri barnshafandi og hafi hann viljað að hún færi í fóstureyðingu. Í framburði hennar kom jafnframt fram að hún hefði haft samræði við annan mann í byrjun desember 2006. Hefði hún sagt stefnda frá því. Hún kvaðst samt viss um að stefndi væri faðir barnsins. Maður sá sem hún hefði haft mök við í desember 2006 hefði verið svartur á hörund en sonur hennar væri hvítur. Umræddur maður hefði látist árið 2008. Málsástæður aðila Stefnandi byggir á því að stefndi sé án nokkurs vafa faðir hans. Hann eigi því kröfu á að fá faðerni sitt viðurkennt með dómi. Fyrir liggi viðurkenning stefnda á því að hanni hafi haft samræði við móður stefnanda á getnaðartíma barnsins. Stefndi hafi neitað að gangast undir DNA rannsókn eins og dómurinn hafi fyrirskipað og verði að meta það honum í óhag við mat á sönnun. Þótt fram hafi komið fyrir dóminum að stefnandi hafi haft kynmök við annan mann í desember 2006 verði að horfa til þess að sá maður hafi verið dökkur á hörund en stefnandi sé hvítur. Enn fremur vísar móðir stefnanda til þess að fram komi í meðgönguskrá að hún hafi síðast haft tíðir 20. desember 2006 sem sé eftir þann tíma sem hún hafi haft mök við hinn manninn. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á II. kafla barnalaga nr. 76/2003. Um lögsögu dómsins sé vísað til 8. og 9. gr. barnalaga, en málið sé höfðað á heimilisvarnarþingi móður og barns. Krafist sé málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og þetta mál væri eigi gjafsóknarmál, sbr. 11. gr. barnalaga og 129. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu málsvara stefnda var vísað til þess að móðir stefnandi hefði tjáð honum að hún notaði getnaðarvarnarpillu þegar þau áttu kynferðislegt samneyti. Stefndi hefði aldrei viðurkennt fyrir henni að hann væri faðir stefnanda. Þá væri óhjákvæmilegt að horfa til þess að við aðalmeðferð málsins hefði komið í ljós, þvert á það sem haldið var fram í stefnu, að hún hefði haft samræði við annan mann á getnaðartíma stefnanda. Hefði í raun borið að stefna þeim mann jafnframt til viðurkenningar á faðerni stefnanda, sbr. 10. gr. barnalaga. Niðurstaða Í 17. gr. barnalaga nr. 76/2003 segir að maður skuli talinn faðir barns ef niðurstöður mannerfðafræðilegra rannsókna benda eindregið til þess að hann sé faðir þess. Ekki má þó gagnálykta frá ákvæðinu þannig að maður geti aðeins verið dæmdur faðir barns ef niðurstöður slíkrar rannsóknar liggja fyrir. Verði mannerfðafræðilegri rannsókn ekki komið við getur niðurstaða í slíku máli byggst á öðrum sönnunargögnum samkvæmt hinni almennu reglu um frjálst sönnunarmat, eins og fram kemur í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi að framangreindum lögum. Stefnandi, A, er fæddur [...]. október 2007. Í tilkynningu ljósmóður um fæðingu hans kemur fram að lengd meðgöngu (skv. ómun) sé 42 vikur. Þar sem gert er ráð fyrir upplýsingum um föður í tilkynningunni er ekkert ritað. Í meðgönguskrá kemur fram að síðustu tíðir móður stefnanda hafi verið [...]. desember 2006. Samkvæmt ómskoðun sé fæðingartíminn áætlaður [...]. október 2007. Af þessu má því ráða að móðir stefnanda hafi gengið með hann fulla meðgöngu og að hann hafi verið getinn í janúar 2007 eða um það leyti. Stefndi, sem er portúgalskur ríkisborgari, búsettur í Portúgal, kom ekki fyrir dóminn. Stefndi hefur neitað að hlýða úrskurði dómara um að gangast undir blóðrannsókn og mannerfðafræðilega rannsókn í þeim tilgangi að unnt verði að staðreyna faðerni stefnanda en beiðni dómara um að fullnægja úrskurðinum var send portúgölskum yfirvöldum. Af tölvubréfi sem stefndi sendi móður stefnanda í maí 2012 má þó ráða að hann kannist við að hafa haft kynmök við hana á getnaðartíma stefnanda. Hann efast samt um að hann sé faðir barnsins þar sem hún hafi tjáð honum að hún tæki getnaðarvarnarpilluna og þá telur stefndi að fleiri menn komi til greina sem faðir barnsins. Afrit af tölvubréfinu var sent dóminum. Í framburði móður stefnanda fyrir dóminum kom fram að hún hefði átt kynmök við annan mann en stefnda í byrjun desember 2006. Hún teldi hins vegar að hann væri ekki faðir barnsins þar sem að hann hefði verið dökkur á hörund en barnið hvítt. Sá maður mun vera látinn en lögerfingjum hans hefur ekki verið stefnt í málinu, sbr. 2. mgr. 10. gr. barnalaga, en eins og fram hefur komið var í stefnu á því byggt að móðir stefnanda hefði ekki haft kynmök við aðra á getnaðartíma hans. Stefndi mun eiga eina dóttur sem er undir hans forsjá í Portúgal. Miðað við fyrirliggjandi afstöðu stefnda til blóðrannsóknar og mannerfðafræðilegar rannsóknar í málinu telur dómari að það muni ekki þjóna tilgangi að úrskurða að slík rannsókn verði gerð á dótturinni, sbr. 1. mgr. 15. gr. barnalaga. Annarra gagna eða framburðar vitna nýtur ekki við til stuðnings kröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé faðir stefnanda. Af þessu leiðir að ekki er komin fram full sönnun fyrir því að stefndi sé faðirinn eins og hér háttar til. Því er óhjákvæmilegt að hafna kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Með vísan til 11. gr. barnalaga greiðist allur kostnaður stefnanda af málinu, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Þorbjargar Ingu Jónsdóttur hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 878.500 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknun skipaðs málsvara stefnda, Sifjar Thorlacius hdl., 351.400 kr., þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 13. gr. barnalaga. Dómari tekur fram að meðferð málsins fyrir dóminum hafi dregist m.a. vegna tilrauna til að afla lífsýna úr stefnda, tilrauna málsvara stefnda til að hafa samband við hann og þýðinga gagna. Kolbrún Sævarsdóttir, héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi, M, er sýknaður af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Þorbjargar I. Jónsdóttur hrl., 878.500 kr. krónur. Þóknun málsvara stefnda, Sifjar Thorlacius hdl., 351.400 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 10/2021
|
Kærumál Börn Barnavernd Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Gjafsókn
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli A gegn BR var vísað frá dómi á þeim grundvelli að A skorti lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu um kröfu sína. Með úrskurði héraðsdóms 15. janúar 2021 hafði úrskurður BR verið staðfestur um að dóttir A yrði vistuð utan heimilis til 24. janúar sama ár á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sama dag höfðaði BR mál á hendur A og krafðist þess að hún yrði svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. A kærði úrskurð héraðsdóms til Landsréttar 29. janúar 2021. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í samræmi við ákvæði 2. mgr. 28. gr. laganna héldist sú ráðstöfun BR að vista barn A utan heimilis þar til dómur gengi um kröfu BR um sviptingu forsjár, enda hefði héraðsdómur ekki fallist á að fella úr gildi úrskurð BR um tímabundna vistun barns A utan heimilis. Var talið að þar sem sú ráðstöfun sem ákveðin hefði verið með úrskurði BR væri enn í gildi vegna ákvæðis 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga hefði A lögvarða hagsmuni af því að fá endurskoðaða fyrir æðri dómi niðurstöðu héraðsdóms um þann úrskurð. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst Landsrétti 17. febrúar 2021. Kærumálsgögnbárust Hæstarétti sama dag.Kærður er úrskurður Landsréttar 11. febrúar 2021þar sem málinu var vísað frá réttinum. Kæruheimild er í 3. mgr. 64. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og að lagt verði fyrir Landsrétt að taka kröfur hennar tilefnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða sérkærumálskostnað án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt viðmeðferð málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.IMeð úrskurði varnaraðila 24.nóvember 2020 var dóttir sóknaraðila vistuð utan heimilis í tvo mánuði eða til24. janúar 2021 á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Sóknaraðili bar úrskurð varnaraðila undir héraðsdóm með heimild í 2.mgr. 27. gr. laganna. Með úrskurði dómsins 15. janúar 2021 var úrskurðurvarnaraðila staðfestur, málskostnaður felldur niður milli aðila og mælt fyrirum að gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, 1.100.000 krónur, skyldi greiddur úr ríkissjóði. Sama daghöfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila og krafðist þess að hún yrði sviptforsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga. Málið var þingfest fyrir héraðsdómi 22. janúar 2021 og munsæta þar flýtimeðferð, sbr. 53. gr. b barnaverndarlaga. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms tilLandsréttar 29. janúar 2021 og krafðist þess að úrskurður varnaraðila um vistundóttur sinnar utan heimilis í tvo mánuði yrði felldur úr gildi, varnaraðilayrði gert að greiða sér kærumálskostnað, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál,og að þóknun lögmanns hennar vegna meðferðar málsins í héraði yrði ákveðin1.741.775 krónur.Með hinum kærða úrskurði Landsréttar 11. febrúar2021 var máli sóknaraðila vísað frá réttinum á þeim grundvelli að varnaraðilihafi krafist þess að sóknaraðili yrði svipt forsjá dóttur sinnar áður en þeimtíma lauk sem hún var vistuð utan heimilis. Við þær aðstæður og með vísan tilafdráttarlauss orðalags 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga yrði að líta svo á aðáframhaldandi vistun stúlkunnar utan heimilis sóknaraðila sækti með ,,sjálfstæðumhætti“ stoð í það lagaákvæði allt þar til dómur gengi í forsjármálinu. Hefðisóknaraðili því ekki lögvarða hagsmuni af kröfu sinni um ógildingu ,,hins kærðaúrskurðar“. Málinu var vísað frá Landsrétti og kærumálskostnaður felldur niður.Þá var í hinum kærða úrskurði kveðið á um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrirLandsrétti og þóknun lögmanns hennar fyrir réttinum.IISóknaraðili byggir kröfu sína um að hinum kærðaúrskurði verði hnekkt í fyrsta lagi á því að í honum sé ekki tekin afstaða tilþeirrar kröfu hennar að úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 yrði ógiltur. Íhinum kærða úrskurði sé á hinn bóginn tekið fram að sóknaraðila skorti lögvarðahagsmuni af kröfu sinni um ,,ógildingu hins kærða úrskurðar“. Sú krafa hafiekki komið fram af hálfu sóknaraðila. Einnig skorti á að í hinum kærða úrskurðisé tekin afstaða til kröfu sóknaraðila um hækkun málflutningsþóknunar semákveðin hafi verið í héraðsdómi.Í annan stað reisir sóknaraðili kröfu sína á þvíað ráðstöfun samkvæmt a- og b-liðum 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlagaframlengist meðan dómari leysi úr kröfu barnaverndarnefndar um lengri vistunsamkvæmt 27. eða 28. gr. laganna, eða kröfu um sviptingu forsjár samkvæmt 29.gr. þeirra. Sóknaraðili bendir á að niðurstaða Landsréttar feli í sér að ekkisé unnt að vinda ofan af ráðstöfun barnaverndarnefndar, þegar ekki eru uppfylltskilyrði fyrir því að vista barn utan heimilis, fyrr en dómur gangi í máli semhöfðað hefur verið til sviptingar forsjár. Þótt ætla megi að slík tilvik séufátíð vegi slík niðurstaða að réttaröryggi og hagsmunum foreldra og barna.Í þriðja lagi telur sóknaraðili að niðurstaða hinskærða úrskurðar um að vistun barns utan heimilis sæki ,,með sjálfstæðum hætti“stoð í 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga, eins og það sé orðað í hinum kærðaúrskurði, verði ekki skilin á annan hátt en þann að réttur foreldra og þeirrabarna sem náð hafa 15 ára aldri til að bera úrskurð barnaverndarnefndar undirhéraðsdómara og síðan æðri dóm, ónýtist ef nefndin höfði mál gegn foreldri tilsviptingar forsjár. Slík niðurstaða standist ekki enda sé sérstaklega mæltfyrir um réttinn til að leita úrlausnar dómstóla um úrskurð sem kveðinn er uppsamkvæmt b-lið 1. mgr. 27. gr. laganna í 2. mgr. ákvæðisins.Í fjórða lagi bendir sóknaraðili á að löggjafinnhafi metið það svo að brýnt sé að héraðsdómur leysi úr málum af þeim toga semhér um ræðir eins fljótt og auðið er og að heimilt sé að leita eftirendurskoðun Landsréttar á þeirri niðurstöðu. Í því ljósi sé örðugt að átta sigá hvers vegna talið sé að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af kröfusinni. Að lokum reisir sóknaraðili kröfu sína á aðniðurstaða hins kærða úrskurðar samrýmist ekki stjórnarskrárvörðum rétti hennartil að bera úrskurð varnaraðila undir dómstóla, sbr. 60. gr.stjórnarskrárinnar, auk þess sem hún fari gegn rétti hennar til að leitaúrlausnar dómstóla um þá ákvörðun að taka dóttur hennar úr hennar umsjá, sbr.1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Niðurstaða Landsréttar leiði til þess að réttur sóknaraðila samkvæmt 1.mgr. 64. gr. barnaverndarlaga til að bera úrskurð varnaraðila undir æðri dóm séí reynd ekki fyrir hendi þegar barnaverndarnefnd höfði á sama tíma mál tilsviptingar forsjár. 2Varnaraðili heldur því fram að dóttir sóknaraðilasé nú vistuð utan heimilis á grundvelli skýrs lagaákvæðis 2. mgr. 28. gr.barnaverndarlaga. Í hinum kærða úrskurði Landsréttar hafi einungis verið tilúrlausnar úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 um vistun dóttur sóknaraðilautan heimilis til tveggja mánaða. Það vistunartímabil hafi runnið sitt skeið. Þvíhafi niðurstaða hins kærða úrskurðar verið sú að sóknaraðili hefði ekkilögvarða hagsmuni af kröfum sínum fyrir Landsrétti. Byggt er á því að fyrirliggi skýr fordæmi um að ef vistunartíma lýkur áður en úrskurður er kveðinn uppaf hálfu dómstóla, séu lögvarðir hagsmunir sóknaraðila af því að fá úrskurðibarnaverndarnefndar hnekkt ekki lengur fyrir hendi, sbr. dóma Hæstaréttar 7.desember 2011 í máli nr. 633/2011, 22. mars 2012 í máli nr. 168/2012 og 14.júní 2016 í máli nr. 422/2016. Varnaraðili bendir á að þegar kæra sóknaraðilahafi borist Landsrétti hafi tveggja mánaða vistunartíma verið lokið. Tafir áþví að nýta málskotsrétt leiði til þess að málskot til Landsréttar ónýtist efvistunartímabili úrskurðar varnaraðila er þá lokið. Varnaraðili telur að slíktfyrirkomulag gangi ekki í berhögg við ákvæði 1. mgr. 60. gr. og 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Varnaraðili bendir á að áframhaldandi vistun dóttursóknaraðila að loknum tveggja mánaða vistunartíma á grundvelli úrskurðarvarnaraðila byggist á skýru lagaboði 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Þar semvarnaraðili hafi krafist sviptingar forsjár áður en vistunartíma samkvæmtúrskurði barnaverndarnefndar lauk haldist sú ráðstöfun að vista barnið tímabundiðutan heimilis að loknum gildistíma úrskurðarins. Þar sem viðbótarvistunartími ágrundvelli framangreinds lagaákvæðis hafi verið hafinn er sóknaraðili kærðiúrskurð héraðsdóms til Landsréttar hafi sóknaraðili ekki lengur lögvarðahagsmuni af kröfu sinni. Varnaraðili mótmælir málskostnaðarkröfusóknaraðila og bendir á að þegar sóknaraðili krafðist endurskoðunar á úrskurðibarnaverndarnefndar fyrir Landsrétti hafi vistunartími samkvæmt úrskurðinumverið liðinn. Lögmæti úrskurðarins hafi því verið borið undir dóm aðófyrirsynju.IIIÍ 27. gr. barnaverndarlaga er fjallað um úrskurðbarnaverndarnefndar um vistun barns utan heimilis. Í a-lið 1. mgr. greinarinnarsegir að með þeim skilyrðum sem kveðið er á um í 26. gr. laganna og ef brýnirhagsmunir barns mæli með því geti barnaverndarnefnd með úrskurði gegn viljaforeldra og/eða barns sem náð hefur 15 ára aldri kveðið á um að barn skuli verakyrrt á þeim stað þar sem það dvelst í allt að tvo mánuði. Í b-lið 1. mgr. 27.gr. kemur meðal annars fram að barnaverndarnefnd geti með úrskurði kveðið á umtöku barns af heimili í allt að tvo mánuði og um nauðsynlegar ráðstafanir til aðtryggja öryggi þess eða til að unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barni og veitaþví nauðsynlega meðferð og aðhlynningu. Í 2. mgr. 27. gr. segir að foreldrumeða barni sem náð hefur 15 ára aldri sé heimilt að bera úrskurðbarnaverndarnefndar undir héraðsdómara innan tilskilins frests. Málskot tildómstóla komi þó ekki í veg fyrir að úrskurður barnaverndarnefndar komi tilframkvæmda. Eins og rakið hefur verið kvað varnaraðili uppúrskurð 24. nóvember 2020 á grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlagaum að dóttir sóknaraðila skyldi vistuð á heimili á vegum varnaraðila í tvománuði til 24. janúar 2021. Samkvæmt 28. gr. laganna, sem fjallar um úrskurðdómstóls um vistun barns utan heimilis, getur barnaverndarnefnd gert kröfu umþað fyrir héraðsdómi að ráðstöfun samkvæmt a- og b-liðum 27. gr. standi lenguren þar er kveðið á um og er þá heimilt með úrskurði dómara að vista barn í alltað tólf mánuði í senn frá og með þeim degi þegar úrskurður dómara er kveðinnupp. Ef krafist er framlengingar vistunar samkvæmt 27. eða 28. gr. barnaverndarlagaeða forsjársviptingar samkvæmt 29. gr. laganna áður en vistunartíma lýkur erkveðið svo á um í 2. mgr. 28. gr. laganna að ráðstöfun haldist þar tilúrskurður eða dómur liggur fyrir. Að baki ákvæði 2. mgr. 28. gr. standa þau rökað hagsmunir barns séu best tryggðir með því að ákveðin samfella verði í vistunþess meðan ágreiningsmálum um áframhaldandi vistun eða forsjársviptingu erráðið til lykta.Af hálfu varnaraðila hefur því verið haldið framað fyrir liggi skýr fordæmi Hæstaréttar um að ef vistunartíma er lokið samkvæmtúrskurði barnaverndarnefndar áður en úrskurður dómstóls um vistunina liggurfyrir, hafi málskotsaðilar samkvæmt 2. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga ekkilengur lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Um þetta hefur varnaraðili vísaðtil fyrrgreindra dóma Hæstaréttar í málum nr. 633/2011, 168/2012 og 422/2016.Dómar Hæstaréttar í málum nr. 633/2011 og 168/2012 eiga það sammerkt að sá tímisem vistun barna þeirra sem í hlut áttu var markaður hafði runnið sitt skeiðþegar málið kom til kasta Hæstaréttar og ekki verður ráðið af dómum þessum aðkrafist hafi verið áframhaldandi vistunar eða forsjársviptingar, sbr. 2. mgr.28. gr. barnaverndarlaga. Hinir lögvörðu hagsmunir af því að fá endurskoðaðaákvörðun barnaverndarnefndar voru því ekki lengur fyrir hendi. Í því máli semdómur Hæstaréttar í máli nr. 422/2016 tekur til hagaði svo til að héraðsdómurhafði tekið ákvörðun um að framlengja vistun barna þeirra sem í hlut áttu fráþví sem upphaflega var ákveðið með úrskurði barnaverndarnefndar, sbr. 2. mgr.28. gr. laganna. Í því ljósi hafði móðir barnanna ekki lögvarða hagsmuni af þvíað fá sérstaklega endurskoðaðan fyrir Hæstarétti þann úrskurð barnaverndarnefndarsem upphaflega hafði verið kveðinn upp, en þess í stað var endurskoðaðurúrskurður héraðsdóms um framlengingu vistunar utan heimilis.Í máli því sem hér er til úrlausnar hagar á hinnbóginn svo til að varnaraðili hefur höfðað mál á hendur sóknaraðila og krafistþess að hún verði svipt forsjá dóttur sinnar á grundvelli a- og d-liða 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga, en niðurstaða dómstóls um þá kröfu liggur ekki fyrir.Í samræmi við ákvæði 2. mgr. 28. gr. laganna helst því sú ráðstöfun varnaraðilaað vista barn sóknaraðila utan heimilis þar til dómur gengur um kröfuvarnaraðila um sviptingu forsjár, enda féllst héraðsdómur ekki á að fella úrgildi úrskurð varnaraðila um tímabundna vistun barns sóknaraðila utan heimilis.Þar sem sú ráðstöfun sem ákveðin var með úrskurði varnaraðila 24. nóvember 2020er enn í gildi vegna ákvæðis 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga hefur sóknaraðililögvarða hagsmuni af því að fá endurskoðaða fyrir æðri dómi niðurstöðuhéraðsdóms um þann úrskurð. Í þessu samhengi verður að túlka kröfuna umlögvarða hagsmuni í ljósi 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og með tilliti tilfriðhelgi fjölskyldu, sbr. 1. mgr. 71. gr. hennar.Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn kærðiúrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið tilefnismeðferðar. Við þá efnismeðferð komi auk þess sem að framan er rakið tilskoðunar sá annmarki á hinum kærða úrskurði að ekki var tekin afstaða til kröfusóknaraðila um endurskoðun á fjárhæð málflutningsþóknunar lögmanns hennar fyrirhéraðsdómi.Kærumálskostnaður verður felldur niður en umgjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Við ákvörðun þóknunar lögmanns sóknaraðila er litið til þess að samhliða þessumáli er rekið sambærilegt mál fyrir Hæstarétti vegna annars barns sóknaraðila.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrirLandsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstaréttigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar,250.000 krónur. Úrskurður Landsréttar 11. febrúar 2021.Landsréttardómararnir Jóhannes Sigurðsson, Oddný Mjöll Arnardóttir og Ragnheiður Bragadóttir kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaSóknaraðili, A, skaut málinu til Landsréttar með kæru 29. janúar 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 3. febrúar 2021. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2021 í málinu nr. U-8060/2020 þar sem staðfestur var úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 um að dóttir sóknaraðila, B, skyldi vistuð utan heimilis móður sinnar í tvo mánuði frá 24. nóvember 2020. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og úrskurður varnaraðila 24. nóvember 2020 verði felldur úr gildi. Þá krefst sóknaraðili þess að málflutningsþóknun lögmanns hennar vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi verði ákveðin 1.741.775 krónur auk virðisaukaskatts og kærumálskostnaðar líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá Landsrétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Niðurstaða Með úrskurði varnaraðila 24. nóvember 2020 var dóttir sóknaraðila vistuð utan heimilis í tvo mánuði frá þeim degi. Varnaraðili fól jafnframt borgarlögmanni að annast fyrirsvar og gera kröfu um að sóknaraðili og faðir stúlkunnar skyldu svipt forsjá hennar á grundvelli a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.Hinn 24. janúar 2021 rann út sá vistunartími sem kveðið var á um í úrskurði varnaraðila 24. nóvember 2020. Áður en vistunartímanum lauk krafðist varnaraðili þess að foreldrar stúlkunnar yrðu sviptir forsjá hennar. Réttarstefna vegna forsjársviptingarmálsins var gefin út af héraðsdómara 11. janúar 2021 og birt fyrir lögmanni sóknaraðila 15. sama mánaðar. Málið mun hafa verið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 22. sama mánaðar og vera rekið undir málsnúmerinu E-113/2021. Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga.Í 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga segir að ef krafist er framlengingar vistunar samkvæmt 27. eða 28. gr. laganna eða forsjársviptingar samkvæmt 29. gr. áður en vistunartíma lýkur haldist ráðstöfun þar til úrskurður eða dómur liggur fyrir. Með ákvæðinu er tryggð samfella í vistun barns meðan ágreiningsmálum varðandi áframhaldandi vistun eða forsjársviptingu er ráðið til lykta fyrir dómstólum.Eins og að framan greinir krafðist varnaraðili þess, áður en fyrrgreindum vistunartíma lauk, að sóknaraðili yrði svipt forsjá dóttur sinnar. Við þessar aðstæður og með vísan til afdráttarlauss orðalags 2. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga verður að líta svo á að áframhaldandi vistun stúlkunnar utan heimilis sæki með sjálfstæðum hætti stoð í það lagaákvæði allt þar til dómur gengur í forsjársviptingarmálinu. Sóknaraðili hefur því ekki lögvarða hagsmuni af kröfu sinni um ógildingu hins kærða úrskurðar. Samkvæmt því verður málinu vísað frá Landsrétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Landsrétti fer eins og í úrskurðarorði greinir en þóknun lögmanns hennar er þar tilgreind án virðisaukaskatts í samræmi við venju. Við ákvörðun þóknunar lögmannsins hefur verið litið til þess að sambærilegt mál vegna annars barns sóknaraðila er rekið samhliða þessu máli. Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá Landsrétti. Kærumálskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila,A,fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar,Sveinbjargar Birnu Sveinbjörnsdóttur, 323.000 krónur.
|
Mál nr. 557/2017
|
Ráðningarsamningur Opinbert hlutafélag Uppsögn Einelti Lögskýring Miskabætur Skaðabætur
|
A krafði R ohf. um skaða- og miskabætur og reisti kröfur sínar annars vegar á því að hann hefði mátt sæta einelti af hálfu yfirmanns í starfi sínu hjá R ohf og hins vegar á því að uppsögn hans úr starfi hefði verið ólögmæt þar sem ekki hefði verið fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 23/2013 um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að hvorki tilhögun lýsinga íþróttakappleikjum né breytingar á starfstilhögun A gætu hafa falið í sér einelti í skilningi þágildandi a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað. Hæstiréttur taldi jafnframt að sú málsástæða A að ekki hefði verið staðið við samkomulag um óbreytt launakjör A samhliða breytingu á starfi gæti ekki falið í sér ámælisverða og ótilhlýðilega háttsemi í merkingu a. liðar 3. gr. reglugerðar 1000/2004, enda hefðu málefnaleg sjónarmið getað búið að baki þeim skilningi þáverandi íþróttafréttastjóra R ohf. að henni hefði ekki verið heimilt að semja við A um greiðslu vaktaálags við nýjar starfsaðstæður. Þá gætu þeir ágallar sem voru á meðferð kvörtunar A um einelti ekki einir og sér hafa falið í sér einelti í skilningi a. liðar 3. gr. reglugerðarinnar. Þess utan hefði A ekki sýnt fram á að ágallar á meðferð kvörtunar hans hefðu haft í för með sér fjártjón fyrir hann né yrðu þeir taldir svo alvarlegir eða þess eðlis að miskabótaábyrgð yrði felld á R ohf. vegna þeirra. Að því er varðaði uppsögn R ohf. á ráðningarsambandi á milli aðila vísaði Hæstiréttur til þess að um opinber hlutafélög, líkt og R ohf., giltu almennt ekki reglur opinbers starfsmannréttar þótt frá því kynnu að vera undantekningar. Með hliðsjón af því stæðu ekki rök til þess að skýra sérreglu 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 rýmra en leiddi af efni hennar og lögskýringargögnum. Óumdeilt væri að A hefði verið sagt upp vegna aðhaldsaðgerða í rekstri R ohf. og hefði uppsögn hans verið liður í hópuppsögn af því tilefni. Hefði ekki verið sýnt fram á annað en að þær forsendur hefðu verið málefnalegar eins og rekstri R ohf. hefði verið háttað. Hefði R ohf. því skýrt nægilega forsendur uppsagnarinnar, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Að þessu virtu var R ohf. sýknað af kröfum A.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson og Karl Axelsson og Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. september 2017.Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. ISvo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaðistefndi mál þetta til heimtu bóta úr hendi áfrýjanda. Reisir stefndi kröfursínar annars vegar á því að hann hafi mátt sæta einelti af hálfu yfirmanns ístarfi sínu hjá áfrýjanda. Hafi áfrýjandi hvorki sinnt skyldum sínum ágrundvelli þágildandi reglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti ávinnustað né brugðist við umkvörtunum stefnda í þessu sambandi með fullnægjandihætti. Hins vegar byggir stefndi á því að uppsögn áfrýjanda á ráðningarsamningiþeirra á milli hafi verið ólögmæt þar sem ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 12.gr. laga nr. 23/2013 um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu. IIKröfu sína um bætur úr hendi áfrýjanda byggir stefndi semfyrr segir meðal annars á því að hann hafi sætt einelti í starfi. Hafi það áttsér stað með ferns konar hætti. Í fyrsta lagi hafi yfirmaður hans sem varþáverandi íþróttafréttastjóri „markvisst útilokað [stefnda] frákappleikjalýsingum“ með nánar tilteknum hætti. Í öðru lagi hafi áfrýjandi fyrirtilstilli íþróttafréttastjórans „verið færður af starfsstöð sinni ... og þannigútilokaður frá starfsbræðrum sínum þrátt fyrir að tilheyra ennþá hópi íþróttafréttamanna.“Í þriðja lagi hafi nefndur íþróttafréttastjóri ekki staðið við samkomulag sem hannhafi gert þess efnis að stefndi héldi óbreyttum kjörum og vaktaálagsgreiðslum samhliðabreytingum sem gerðar voru á starfi hans. Þá byggir stefndi loks á því í fjórðalagi að íþróttafréttastjórinn hafi ásamt þáverandi mannauðsstjóra áfrýjanda„séð til þess að eineltiskvörtun [stefnda] hafi aldrei fengið lögmætamálsmeðferð.“Samkvæmt a. lið 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004, semí gildi var þegar atburðir máls þessa áttu sér stað, var með einelti átt viðámælisverða eða síendurtekna ótilhlýðilega háttsemi, það er athöfn eða hegðun,sem væri til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eðaógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beindist að. Þetta næði þó ekki tilskoðanaágreinings eða hagsmunaáreksturs sem kynni að rísa á vinnustað millistjórnanda og starfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna, enda leiddislíkur skoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur ekki til fyrrgreindrar háttsemi.Í b. lið 3. gr. gildandi reglugerðar nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti,kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum segir áhinn bóginn að með einelti sé átt við síendurtekna hegðun sem almennt sé tilþess fallin að valda vanlíðan hjá þeim sem fyrir henni verður, svo sem að geralítið úr, móðga, særa eða ógna viðkomandi eða að valda honum ótta. Þannig gatháttsemi í skilningi eldri reglugerðar talist einelti þótt hún væri ekkiendurtekin, svo sem nú er lagt til grundvallar skilgreiningu eineltis. Við matá því hvort átt hafi sér stað einelti gagnvart starfsmanni í skilningi a. liðar3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 er það þó jafnan atvikabundið í hverjueinstöku máli hvort einelti verði metið heildstætt út frá fleiri atburðum eðaendurtekinni hegðun sem falið getur í sér einelti í skilningi ákvæðisins ellegarum einn einstakan atburð sé að ræða.Staðfest er með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómssú niðurstaða að hvorki tilhögun lýsinga á íþróttakappleikjum né breytingar ástarfstilhögun stefnda geti hafa falið í sér einelti í skilningi a. liðar 3.gr. reglugerðar nr. 1000/2004.Af hálfu stefnda er því haldið fram að ekki hafi afíþróttafréttastjóra hálfu verið staðið við samkomulag um óbreytt launakjörstefnda samhliða breytingu á starfi. Í því sambandi er til þess að líta að þegarhefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki sýnt fram á aðbreytingar á lýsingu á íþróttakappleikjum og starfstilhögun stefnda, sem áttusér stað í aðdraganda þess að ætlað samkomulag um launakjör tókst með aðilum,geti falið í sér einelti í skilningi ákvæðis reglugerðarinnar. Að því gættu ogán tillits til þess að áfrýjandi viðurkenndi síðar tilvist slíks samkomulagsgetur sá ágreiningur einn og sér ekki falið í sér ámælisverða og ótilhlýðilegaháttsemi í merkingu a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004, enda gátumálefnaleg sjónarmið búið að baki þeim skilningi íþróttafréttastjórans að henniværi ekki heimilt að semja við stefnda um greiðslu vaktaálags við nýjarstarfsaðstæður.Stendur þá eftir sú málsástæða stefnda aðíþróttafréttastjórinn hafi ásamt þáverandi mannauðsstjóra áfrýjanda komið í vegfyrir að eineltiskvörtun stefnda 18. júní 2010 hlyti lögmæta meðferð. Upphaflegabeindi stefndi kvörtun sinni til þáverandi fréttastjóra Óðins Jónssonar sem meðtölvuskeyti 21. júní 2010 fól mannauðsstjóra málið til „skoðunar“. Sá mun íframhaldinu hafa átt fund með stefnda og íþróttafréttastjóranum, fyrst hvoru ísínu lagi en síðan saman. Fyrir dómi bar mannauðsstjórinn að það hafi orðiðniðurstaða sín að um samskipta- og samstarfsörðugleika væri að ræða. Íframhaldi þessara samskipta var 15. september 2010 gert minnisblað sem bæðistefndi og íþróttafréttastjórinn undirrituðu þar sem tilgreind voru nánaratriði sem þau þyrftu bæði að bæta vegna samstarfs síns og samskipta. Fyrirliggur að á þessum tíma var ekki til staðar hjááfrýjanda áætlun í samræmi við 5. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 ogmálinu var ekki af hálfu mannauðsstjóra markaður sá farvegur sem ráðgerður varí 7. gr. hennar. Allt að einu verður það ekki talin ólögmæt nálgun af hennar hálfuað kanna fyrst af öllu með sjálfstæðum hætti hvort hugsanlega væri umskoðanaágreining eða hagsmunaárekstur að ræða fremur en einelti, hvað sem leiðefnislegri niðurstöðu hennar þar að lútandi. Þá fær hvorki stoð í gögnummálsins né framburði annarra sú staðhæfing stefnda að honum hafi verið hótaðuppsögn skrifaði hann ekki undir minnisblaðið. Þeir ágallar sem voru á meðferðeineltiskvörtunar stefnda geta ekki einir og sér, og með hliðsjón af því að eineltiá hendur honum telst að öðru leyti ósannað, hafa falið í sér einelti ískilningi a. liðar 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004. Þess utan hefur stefndihvorki sýnt fram á að umræddir ágallar á meðferð kvörtunar hans hafi haft í förmeð sér fjártjón fyrir hann né verða þeir taldirsvo alvarlegir eða þess eðlis að vegna þeirra verði miskabótaábyrgð felld ááfrýjanda á grundvelli b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.IIIÍ annan stað gerir stefndi kröfu um bætur á þeimgrundvelli að uppsögn áfrýjanda á ráðningarsamningi þeirra hafi verið ólögmætþar sem ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 12. gr. laga nr. 23/2013. Með lögum nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. var stefndabreytt í opinbert hlutafélag í eigu íslenska ríkisins. Um slík félög gildaalmennt ekki reglur opinbers starfsmannaréttar, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 2. gr. laganr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Frá því kunna þó aðvera undantekningar á grundvelli lagaákvæða, samkomulags eða vegna annarraatvikabundinna aðstæðna. Í 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 er sú regla lögfestað útvarpsstjóri skuli í samráði við starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins setja starfsreglur fyrirstarfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenn og skilyrði áminningar ogstarfsloka. Í þeim reglum skal meðal annars kveðið á um að málefnalegar ástæðurþurfi ætíð að liggja að baki brottrekstri starfsmanns. Þá segir í 2. mgr. 12.gr. að telji starfsmaður ástæður brottrekstrar ekki málefnalegar eigi hann réttá skriflegri skýringu. Óumdeilt er að við uppsögn stefnda 27. nóvember 2013höfðu slíkar reglur ekki verið settar. Stefndi reisir kröfu sína á því að með umræddu ákvæði1. mgr. 12. gr. laga 23/2013 sé þeim starfsmönnum áfrýjanda sem þar um ræðir ætluðsérstök vernd og þá þannig að áfrýjanda beri að rökstyðja sérstaklega uppsögnþeirra og hvaða málefnalegu sjónarmið hafi ráðið henni. Sé sú skylda almenn ogeigi þar að lútandi jafnframt við undir þeim kringumstæðum þegar uppsögn ersögð hluti af aðhaldsaðgerðum í rekstri en óumdeilt sé að samhliða uppsögnstefnda hafi komið til hópuppsagnar af hálfu áfrýjanda. Af hálfu hans hafi ekkiverið færður fram málefnalegur rökstuðningur fyrir því hvers vegna til þess komað stefnda var sagt upp störfum. Að auki vísar stefndi til þess að„félagsstjórn“ áfrýjanda hafi borið að taka ákvörðun um hópuppsögn starfsmannaþar sem slík ákvörðun teljist „mikils háttar“ og geti ekki fallið undirdaglegan rekstur. Af áfrýjanda hálfu er þessum sjónarmiðum stefnda hafnað ogvísað til þess að regla 12. gr. hafi að geyma sérreglu hvers verndarandlag séeingöngu að verja fréttamenn fyrir því að verða sagt upp störfum vegna skoðanasinna og tjáningar og með því vega að frelsi fjölmiðlamanna og mikilvægi þeirraí lýðræðisþjóðfélagi. Þá hafi ákvörðun um uppsögn stefnda og annarrastarfsmanna áfrýjanda rúmast innan starfsheimilda útvarpsstjóra og annarrayfirmanna áfrýjanda.Fallist er á með héraðsdómi að það hafi veriðútvarpsstjóra að ákveða, eftir atvikum í samráði við aðra stjórnendur, tilhvaða aðgerða þurfti að grípa til þess að hagræða í rekstri áfrýjanda. Að því er varðar skýringu á 1. mgr. 12. gr. laga nr.23/2013 var í hinum áfrýjaða dómi fallist á sjónarmið stefnda og þrengriskilningi áfrýjanda hafnað. Þar sagði að þegar tekin væri afstaða tilágreinings aðila þessa efnis væri ekki „óvarlegt“ að líta til þess hvernigdómstólar hafi skýrt reglur stjórnsýsluréttarins um að málefnalegar ástæður þyrftuað búa að baki uppsögn almennra ríkisstarfsmanna við hagræðingu. Taldihéraðsdómur að ekki væru komnar fram fullnægjandi skýringar á því hvers vegnastefndi var tekinn í hóp þeirra sem sagt var upp störfum í nóvember 2013 og leiddiþað til þess að uppsögn hans hafi verið ólögmæt. Voru stefnda dæmdar skaða- ogmiskabætur af þeim sökum.Við skýringu á 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 verðurlitið til lögskýringargagna en þar segir meðal annars: „Greinin, sem er nýmæli,kveður á um réttindi og skyldur starfsmanna fréttastofu og dagskrárgerðarmanna.Um viðkomandi starfsmenn gilda ákveðin sérsjónarmið vegna ritstjórnarlegrarábyrgðar þeirra. Ástæðan er sú að talið er nauðsynlegt að veita þeim sem vinnavið að veita „lýðræðislegt aðhald“ vernd umfram aðra starfsmenn.“ Fyrirmæli í framangreinda veru eiga sér beinasamsvörun í ýmsum sérstökum réttindum blaða- og fréttamanna samkvæmt V. kaflalaga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Áréttað er það sem fram er komið að almenntgilda hvorki reglur opinbers starfsmannaréttar né reglur stjórnsýsluréttar umréttarstöðu, þar með talið um uppsögn, starfsmanna opinberra hlutafélaga heldurreglur hins almenna vinnumarkaðar. Þegar af þeirri ástæðu standa ekki rök tilþess að skýra umrædda sérreglu rýmra en augljóslega leiðir af efni hennar oglögskýringargögnum og felst í því að vernda starfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenngegn því að vera sagt upp vegna skoðana sinna og tjáningar. Fæli rýmri skýringjafnframt í sér ósamrýmanlega mismunun gagnvart öðrum starfsmönnum áfrýjandasem ekki njóta verndar sérreglu 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Óumdeilt erað stefnda var sagt upp vegna aðhaldsaðgerða í rekstri áfrýjanda og uppsögnhans liður í hópuppsögn af því tilefni. Hefur ekki í málinu verið sýnt fram áannað en að þær forsendur hafi verið málefnalegar eins og rekstri áfrýjanda varháttað. Hefur áfrýjandi, að kröfu stefnda, því skýrt nægilega forsenduruppsagnarinnar, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Er samkvæmt framansögðuekki fallist á með stefnda að uppsögn hans úr starfi hafi verið ólögmæt og verðurfjárkröfum hans af því tilefni hafnað.Að öllu framangreindu virtu verður áfrýjandi sýknaðuraf kröfum stefnda í málinu.Rétt er að málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Áfrýjandi,Ríkisútvarpið ohf., er sýkn af kröfu stefnda, Adolfs Inga Erlingssonar.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2017I.DómkröfurMál þetta er höfðað 16. febrúar2016 og tekið til dóms 12. maí sl. Stefnandi er Adolf Ingi Erlingsson,Sporðagrunni 5 í Reykjavík en stefndi Ríkisútvarpið ohf., Efstaleiti 1 íReykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða honumkr. 10.324.768,- með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 27. nóvember 2013 og til 3. október 2014, en meðdráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá 4. október 2014og til greiðsludags. Til vara er þess krafist aðstefndi greiði stefnanda bætur að álitummeð vöxtum og dráttarvöxtum ásama hátt og greinir í aðalkröfu.Í báðum tilvikum er þess krafistað stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað stefnanda aukvirðisaukaskatts, að mati dómsins eða eftir málskostnaðarreikningi framlögðumvið aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úrhendi stefnanda, að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.II.MálavextirStefnandi hóf störf hjá stefndavorið 1991 við dagskrárgerð í útvarpi og síðar um haustið 1992 á íþróttadeildstefnda þar sem hann starfaði sem íþróttafréttamaður allt þar til honum varsagt upp störfum þann 27. nóvember 2013. Stefnandi telur að upphaf málsinsmegi rekja til þess að skipulagsbreytingar urðu hjá stefnda haustið 2008 semm.a. fólu í sér að íþróttadeild RÚV ohf. var færð undir sameiginlegafréttastofu. Var varafréttastjóra, Margréti Marteinsdóttur, falið að stýraíþróttadeildinni og starfsmaður úr bókhaldi, Kristín Hálfdánardóttir, fenginhenni til aðstoðar. Vorið 2009 var Kristín Hálfdánardóttir síðan ráðin í starfíþróttastjóra. Í málatilbúnaði stefnanda ogframburði hans fyrir dómi kemur fram að hann hafi í kjölfarið lýst yfir óánægjusinni með ráðninguna á grundvelli þess að Kristín væri reynslulaus affréttamennsku og dagskrárgerð. Hjörtur Júlíus Hjartarson, semstarfaði sem íþróttafréttamaður hjá stefnda frá hausti 2007 til janúar 2012,bar fyrir dómi, aðspurður um stjórnarhætti Kristínar að sér hefði virst að húnhefði ekki mikla þolinmæði gagnvart stefnanda Adolfi Inga. Hún hefði virkað„pirruð og þreytt“ á honum og það hefði endurspeglast í framkomu gagnvarthonum. Þannig hefði hún sjaldan verið ánægð með hans störf, en vitnið kvaðstbyggja það mat á eigin tilfinningu frekar en einhverjum einstökum dæmum sem þaðgæti tekið. Það væri tilfinning vitnisins að Kristínu hefði „ekki líkað neittsérstaklega“ við stefnanda. Í framburði Þorkels GunnarsSigurbjörnssonar, íþróttafréttamanns hjá stefnda, kom fram að framkomaKristínar og viðmót hennar í garð starfsmanna íþróttadeildar, hefðu veriðmisjöfn. Hann kvað óumdeilt að samstarfsörðugleikar og togstreita hefðu verið ámilli stefnanda og Kristínar. Aðspurður kvað vitnið þessa örðugleika hafa lýstsér í því að þau hefðu ekki átt skap saman og að þau hefðu verið ósammála umstarfshætti hvors annars. Hann gæti hins vegar ekki nefnt einstök dæmi og hanntreysti sér ekki til að fullyrða að um einelti hefði verið að ræða í garðstefnanda. Í framburði Kristínar fyrir dómibar hún hins vegar að henni hefði ekki verið kunnugt um að stefnandi hefðiverið gagnrýninn á ráðningu hennar, nema að því leyti að hún hefði vitað aðhann hefði áhuga á starfinu sjálfur og hefði verið ósáttur við fyrirrennarahennar í starfi. Kristín bar fyrir dómi að hún hefði aldrei upplifað nein„sérstaklega slæm samskipti“ við stefnanda. Hún hefði þurft að gagnrýna hannfyrir vinnubrögð sín á köflum en það hafi verið hennar hlutverk sem yfirmannsog stefnandi hefði ekki verið sá eini sem hefði þurft að sæta slíkri gagnrýni.Kristín andmælti framburði stefnanda um að hún hefði reglulega „hellt sér yfirhann“ þótt vissulega hefðu þau átt orðaskipti. Óðinn Jónsson kvaðst í framburðisínum fyrir dómi ekki hafa orðið þess var að Kristín hefði verið öðruvísi ígarð stefnanda en annarra undirmanna. Kristín hafi verið sett í starfíþróttastjóra sem manneskja utan deildarinnar. Hún hafi ekki verið „ein afhópnum“ og það hefði þurft að snúa af ýmsa agnúa vegna þess, enda hafi sumirstarfsmenn íþróttadeildar verið lengi í starfi. Það hafi leitt til „árekstra“og „núnings“ og hann hafi orðið var við það. Í gögnum málsins kemur fram aðKristín hafi sent stefnanda tölvupóst aðfararnótt 26. mars 2010 í framhaldi afsamtali sem þau áttu föstudagskvöldið 19. mars 2010 en í þeim pósti sagði m.a: „Frá því að ég byrjaði á íþróttadeild hef égorðið vör við töluverða óánægju með annars vegar samskipti þín viðsamstarfsmenn og svo frammistöðu á fréttavöktum. Eftir að þú byrjaðir að veraaftur á vöktum eftir þó nokkurt hlé vegna annarra verkefna blossuðu þessivandamál upp aftur og aftur. Þau vandamál semaðallega um ræðir eru eftirfarandi: Stirðleiki ísamskiptum við vaktstjóra.Mikiltilhneiging til að vera alltaf á síðustu stundu með fréttavinnslu. Uppbyggingfréttatíma ekki í samræmi við viðmið frá vaktstjóra íþrótta. Íþróttavefur ogtextavarp vanrækt. Neikvætt viðhorftil vinnunnar og fyrirtækisins. Þegar um er aðræða deild sem er undir miklu álagi er mikilvægt að allir vinni saman sem eittlið og því nauðsynlegt að breyting verði hér á. Ég vonast til aðsjá þessa breytingu eftir páska svo ekki þurfa að koma til uppsagnar áráðningarsamningi þínum eins og ég benti þér á að hætta væri á í samtaliokkar.“Í kjölfar Evrópumótsins í handknattleik2010 mun Kristín Hálfdánardóttir hafa tilkynnt stefnanda um breytingar áverkefnum hans. Ljóst er að með þessum breytingum var stefnandi að miklu leytitekinn úr reglulegum verkefnum í sjónvarpi, svo sem dagskrárgerð, lýsingum ákappleikjum og fleiru en í staðinn falið að skrifa fréttir fyrir vefsíðuRíkisútvarpsins auk vefútvarpsfrétta. Þann 21. júní 2010 fór stefnandi á fundÓðins Jónssonar fréttastjóra stefnda þar sem hann kvartaði undan eineltiKristínar í sinn garð. Í kjölfarið ritaði Óðinn Berglindi Bergþórsdóttur,mannauðsstjóra RÚV ohf., tölvuskeyti en í því sagði meðal annars: „Adolf Ingi sakar Kristínu Hörpu um einelti,hún setji sig til hliðar og niðurlægi með því að útiloka hann frá verkum semhann hafi sinnt lengi. Benti hann sérstaklega á lýsingar á HM. Ég benti honumstrax á að þetta væru alvarlegar ásakanir sem ég tæki alvarlega og ég vildi aðskoðaðar væru faglega. Benti ég sérstaklega í því sambandi á að mannauðstjóriværi kominn til starfa hjá RÚV. Mál þetta á sérnokkra forsögu (Adolf Ingi hefur fengið áminningu vegna samstarfsörðugleika) oglegg ég því ríka áherslu á að með það verði farið á faglegan hátt. Enginn vafileikur á því að íþróttastjórinn hefur fullt umboð til þess frá fréttastjóranumað ákveða hverjir sinna hvaða verkum á deildinni, hver lýsir hvaða leiko.s.frv. Auðvitað er til þess ætlast að þar ráði faglegt og sanngjarnt mat. Égóska eftir því að þú takir þetta mál til skoðunar.“Af gögnum málsins verður ráðið aðmannauðsstjóri stefnda hafi í framhaldinu átt fundi með stefnanda og Kristínu,fyrst hvoru í sínu lagi en síðan saman. Í kjölfarið var gert minnisblað semmannauðsstjóri stefnda og stefnandi undirrituðu, dags. 15. september 2010, þarsem kveðið var á um að bæði Kristín og stefnandi þyrftu „að leggja sitt afmörkum til að bæta samstarfið og samskiptin“. Þau atriði sem stefnandi vartalin geta bætt, voru (i) „samstarfs- og samskiptaörðugleikar milli [hans] ogsamstarfsmanna“, (ii) „stundvísi í setti“ og (iii) „vinnubrögð við vinnslu oglýsingu íþróttafrétta“. Í framburði Berglindar Bergþórsdóttur, þáverandimannauðsstjóra stefnda, kom fram að það hefði verið niðurstaða fundanna að umsamskiptaörðugleika væri að ræða og að þau þyrftu bæði að leggja sitt af mörkumtil að samstarfið gengi betur. Þá minntist Berglind þess ekki að áminningarbréfsem Kristín sendi stefnanda 26. mars 2010 hafi verið rætt á fundunum. HvorkiBerglind né Kristín minntust þess að stefnanda hefði verið hótað uppsögn efhann skrifaði ekki undir minnisblaðið. Þá minntist Berglind þess ekki hvortrætt hefði verið við aðra starfsmenn en stefnanda og Kristínu um sannleiksgildiþeirra athugasemda sem þau höfðu gagnvart hvort öðru. Óðinn Jónsson bar á samaveg fyrir dómi og kvaðst ekki hafa gert sérstaka rannsókn á sannleiksgildiathugasemda Adolfs Inga og Kristínar í garð hvors annars. Samkvæmt framburði Kristínarfyrir dómi mun hún einnig hafa skrifað undir annað minnisblaðið. Aðspurð kvaðhún að að þeim atriðum sem fram komu í minnisblaðinu hefði ekki verið fylgtsérstaklega eftir. Í framburði Óðins Jónssonar kom hins vegar fram að hannhefði fylgt málinu eftir á fundum með mannauðstjóra og að hann vissi ekki beturen að mál hefðu eitthvað „róast“ eftir þetta. Í framburði sínum fyrir dómilýsti stefnandi því hins vegar að einelti í hans garð hefði ágerst eftir aðhann undirritaði yfirlýsinguna frá 15. september 2010. Þannig hefði hann veriðfærður af starfsstöð sinni og frá öðrum starfsmönnum íþróttadeildar sem allirhöfðu aðstöðu nálægt hver öðrum til almennra fréttamanna án skýringa. Í framburðiKristínar fyrir dómi skýrði hún þessa tilhögun þannig að talið hefði verið farabest á því að stefnandi væri með starfsstöð meðal annarra starfsmannaveffrétta, þar sem hann átti að vera sá starfsmaður íþróttadeildar sem hefðiumsjón með þeim fréttamiðli. Íþróttafréttum á vefmiðli stefnda hefði veriðábótavant og að það hafi þótt tilraunarinnar virði að hafa íþróttafréttamann,sem skrifaði á vefinn, með starfsstöð á sama stað og veffréttastjórinn og aðrirfréttamenn sem skrifuðu á vefinn.Í framburði sínum fyrir dómi kvaðst Kristínhafa lýst því yfir þegar hún tók við starfi íþróttastjóra að hún myndi felastarfsmönnum verkefni á grundvelli hæfni. Í ljósi þess að stefnandi hefði átt ísamskiptaörðugleikum við samstarfsmenn undir álagi í beinni útsendingu og ekkigætt stundvísi í útsendingu, auk þess sem aðrir starfsmenn hefðu gert auknarathugasemdir um tæknileg mistök í sjónvarpsfréttum sem stefnandi hefði séð um,hefði henni þótt nær að fela stefnanda önnur verkefni en lytu aðsjónvarpsútsendingum. Stefnandi hefði hins vegar verið góður íslenskumaður,skrifað vandaðan texta og haft góða framsögu, og hún hefði talið að þeirhæfileikar myndu nýtast vel í útvarps- og veffréttum. Um þá ákvörðun að færatil starfsstöð hans sagði Kristín að eðlilegt hefði þótt að færa stefnanda nærstarfsmönnum veffrétta og útvarps í ljósi þeirra breytinga sem orðið hefðu ástarfi hans. Í framburði Láru Ómarsdóttur, ritstjóra veffrétta, kom fram aðhenni hefði ekki þótt óeðlilegt að stefnandi hefði starfsstöð á sama stað og aðrirsem sinntu veffréttum. Í málatilbúnaði og framburðistefnanda kom fram að hann hefði ákveðið að halda áfram störfum sínum hjástefnda þrátt fyrir að hann sætti sig ekki við breytingarnar. Stefnandi heldurþví fram að í kjölfarið hafi Kristín Hálfdánardóttir íþróttastjóri samþykkt aðhann myndi halda kjörum sínum, þ.e. einkum greiðslu vegna vaktaálags. Þærgreiðslur hafi síðan fallið niður af óútskýrðum ástæðum. Í framburði sínum fyrir dómi barKristín að hún hefði samþykkt að stefnandi myndi halda álagsgreiðslum sem hannhafði vegna verkefna í sjónvarpi út uppsagnartíma en hún hefði engar heimildirhaft til að lofa honum neinu umfram það. Samkvæmt vitnisburði HallgrímsIndriðasonar, fréttamanns hjá stefnda og formanns Félags fréttamanna, óskaðistefnandi eftir aðstoð félagsins til að innheimta umræddar greiðslur. KvaðstHallgrímur hafa borið málið undir Láru Ómarsdóttur, fréttamann, sem hafi veriðvitni að samtali stefnanda og Kristínar, sem hafi staðfest skilning stefnanda ásamtalinu. Hallgrímur hafi síðan haft samband við Kristínu og í kjölfarið áttfund með henni og Berglindi mannauðsstjóra þar sem þær hafi lýst þeim skilningiað álagsgreiðslur til stefnanda hafi aldrei átt að halda sér. Þau hafi síðanöll þrjú átt fund með stefnanda haustið 2013 þar sem þær hafi staðið fast á þvíað stefnandi hafi aldrei átt rétt á þessum greiðslum. Stefndi hafi síðan greittstefnanda umræddar greiðslur eftir uppsögn hans í nóvember 2013. Greiðslurþessar munu ekki hafa fengist innheimtar fyrr en samhliða uppsögn þegar LáraÓmarsdóttir staðfesti frásögn stefnanda. Þessa atburðarás staðfesti Lára ennfremur í vitnisburði sínum fyrir dómi. Stefnandi telur að þar semtilraunir hans til þess að taka á einelti Kristínar hafi verið til þess fallnarað ógna starfsöryggi hans enn frekar, hafi hann ekki átt annarra kosta völ framað uppsögn en að bera harm sinn í hljóði. Vanlíðan stefnanda hafi fljótlegafarið að bitna á fjölskyldulífi hans og hafi hann leitað sér fagaðstoðar af þvítilefni.Samkvæmt gögnum málsins mun BjarniGuðmundsson, þáverandi framkvæmdastjóri RÚV ohf. hafa boðað trúnaðarmennstarfsmanna til fundar föstudaginn 22. nóvember 2013 þar sem þeim voru kynntaraðhaldsaðgerðir sem grípa þyrfti til í því skyni að bæta rekstur félagsins. Varþar jafnframt tilkynnt að gripið yrði til uppsagna á grundvelli laga nr.63/2000, um hópuppsagnir en í fundargerð sagði meðal annars svo: „Ástæður fyrirhugaðra uppsagna eru þær að nústefnir í að það vanti um 500 m. kr. upp á að endar nái saman í rekstri RÚV. Gangi uppsagnireftir verður stöðugildum fækkað um 55 af heildarfjölda 267 stöðugilda og mágera ráð fyrir að uppsagnir nái til um 60 starfsmanna af 279 starfsmönnum RÚV.Um er að ræða dagskrárgerðarmenn, fréttamenn, tæknimenn og starfsfólkstoðdeilda. Vinna tímavinnufólks mun einnig dragast saman sem og vinna verktakasem sumir hverjir eru með allar sínar tekjur af þjónustu við RÚV. Stefnt er að þvíað tekin verði ákvörðun um uppsagnir í síðustu viku nóvembermánaðar og að fariðverði í uppsagnir fyrir lok mánaðarins. Uppsagnarfrestur starfsmanna er frá 1mánuði til 6 mánaða og mun því koma til starfsloka á tímabilinu 31. desember2013 til 31. maí 2014. Viðmiðanir semstendur til að nota við val á starfsmönnum sem segja á upp felast í því aðdagskrárliðir styttast og falla út og þar af leiðir að starfsfólki fækkar.Breyting verður gerð á framleiðslu með það að markmiði að fækka starfsfólki.Vegna minni umsvifa dregur úr umfangi stoðdeilda sem leiðir til fækkunar ástarfsfólki. Tillögurnar vorumótaðar í samræmi við lykilstjórnendur. Ekki er um að ræða bráðabirgðaaðgerðirheldur er verið að minnka starfsemina til frambúðar. Ekki var farið í flatanniðurskurð, aðhaldsaðgerðirnar miðast við að standa, eins og kostur er, vörð umhlutverk og stefnu félagsins. Ljóst er þó að meðaðgerðunum þynnist dagskráin töluvert og þar með verða breytingarnar mjögsjáanlegar. Ekki þykirástæða til að bíða með aðgerðir þar til búið er að samþykkja fjárlög því miðaðvið yfirlýsingar stjórnvalda og það sem fram hefur komið í umræðum m.a. á Alþingier ekkert sem bendir til þess að dregið verði úr aðhaldskröfu til RÚV heldurþvert á móti virðist stefna í að hagræðingarkrafa til RÚV verði aukin frá þvísem er í fjárlagafrumvarpinu. Reynt verður aðmilda aðgerðirnar eins og kostur er. Í nokkrum tilvikum er ekki ráðið í stöðursem losna, beðið er eftir starfslokum þar sem stutt er í þau og er reynt aðmilda starfslok elstu starfsmannanna með starfslokasamningum sem í einhverjumtilfellum brúa bilið þar til þeir komast á lífeyri. Þrátt fyrir þetta verðurekki hjá því komist að fækka um rúmlega 40 stöðugildi með beinum uppsögnum. Íþeim tilvikum er ekki gert ráð fyrir vinnuskyldu og viðveru á vinnustað meðan áuppsagnarfresti stendur.“Stefnanda var síðan sagt uppstörfum í hópuppsögn þann 27. nóvember 2013. Með bréfi útvarpsstjóra tilVinnumálastofnunar sem dagsett er sama dag er stofnuninni tilkynnt um aðáformað sé að segja upp 39 starfsmönnum, gera starfslokasamning við 8starfsmenn og ekki ráða fyrir 2 starfsmenn sem hætta, en samtals fækki um 49starfsmenn. Í bréfinu segir að við val á starfsmönnum sem segja eigi upp komihelst þeir til álita sem tilheyra þeirri starfsemi sem er minnkuð eða lögð afeða tengist henni beint eða óbeint. Breyting verði gerð á framleiðslu með þaðað markmiði að fækka starfsfólki. Þá verði dregið úr umfangi stoðdeilda semleiði til fækkunar á starfsfólki. Um það hvernig staðið var aðumræddum hópuppsögnum ber framburði vitna fyrir dómi ekki saman að öllu leyti.Þannig sagði Kristín Hálfdánardóttir í framburði sínum að hún gæti ekki upplýstmeð hvaða hætti lagt var mat á hverjum ætti að segja upp í hópuppsögninni þarsem hún hefði ekki komið að ákvörðuninni um að Adolf Ingi væri meðal þeirra semsagt var upp með neinum hætti. Hún hefði verið kölluð inn á skrifstofu kvöldiáður en uppsagnir fóru fram þar sem Berglind Bergþórsdóttir þáverandimannauðstjóri stefnda hefði tilkynnt henni um hverjum yrði sagt upp. Ekki hefðiverið óskað eftir áliti eða mati hennar sem íþróttastjóra á því hverjum yrðisagt upp. Aðspurð um þetta atriði fyrirdómi bar Berglind að framkvæmdastjórar stefnda hefðu haft „mikið um þetta aðsegja“. Aðspurð um hvort Kristín hafi komið að þessari ákvörðun sagði Berglindað hana minnti að „þetta hefði legið meira hjá fréttastjóra stefnda“, ÓðniJónssyni. Óðinn Jónsson, þáverandifréttastjóri stefnda, sagði hins vegar í framburði sínum að við val á þvíhverjum ætti að segja upp hefði í meginatriðum verið byggt á mati næstuyfirmanna viðkomandi starfsmanns sem í tilviki stefnanda Adolfs Inga hafi veriðKristín Hálfdánardóttur og Einar Örn Jónsson, varaíþróttastjóri stefnda.Tillögur um uppsagnir hafi hins vegar að lokum verið lagðar fyrir útvarpsstjórasem bar hina endanlegu ábyrgð, sem hafi í ýmsum tilvikum breytt því hverjumyrði sagt upp. Stefnanda var tilkynnt um uppsögnsína með bréfi útvarpsstjóra 27. nóvember 2013. Í bréfinu kom fram aðráðningarsamningi hans við RÚV frá 5. október 1992 væri sagt upp meðsamningsbundnum fyrirvara frá næstu mánaðamótum. Í bréfinu sagði að ástæðurákvörðunarinnar vörðuðu ekki það með hvaða hætti stefnandi hefði rækt starfsitt hjá stefnda heldur neyddist félagið til að fækka starfsmönnum sínum vegnatekjuskerðingar. Með bréfi, dags. 6. desember2013, óskaði stefnandi eftir skriflegum skýringum stefnda á uppsögn sinni. Í bréfinusagði meðal annars svo: „Brottreksturinngrundvallaðist ekki á málefnalegum ástæðum. Með vísan til 2. mgr. 12. gr. laganr. 23/2013, um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, er Ríkisútvarpið ohf.hér með krafið um skriflegar skýringar á brottrekstrinum.Jafnframt krefstundirritaður þess að fá afrit af staðfestum starfsreglum fyrir starfsmennfréttastofu og dagskrárgerðarmenn Ríkisútvarpsins og skilyrði áminningar ogstarfsloka, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013, um Ríkisútvarpið, fjölmiðilí almannaþágu.“ Meðbréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda, dags. 3. september 2014 varbeiðni stefnanda um skriflegar skýringar á uppsögn hans ítrekuð. Lögmaðurstefnda svaraði bréfinu með bréfi, dags. 17. desember 2014. Í því bréfi komfram að uppsögnin hafi verið gerð í hagræðingarskyni samhliða því að fjölmörgumöðrum starfsmönnum var sagt, eins og fram hefði komið í uppsagnarbréfi, ogmótmælt öðrum skýringum stefnanda á uppsögn hans. III.Málsástæður og lagarök aðilaMálsástæðurstefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar áþví að stefndi beri fébótaábyrgð á saknæmri háttsemi og aðgerðarleysistarfsmanna sinna vegna eineltis, ítrekaðra meingerða og ólögmætrar uppsagnar.Sú krafa er reist á meginreglum íslensks skaðabótaréttar einkum hinni ólögfestureglu um húsbóndaábyrgð. Stefnandi byggir á því að málsástæður hans geti allarstaðið sjálfstætt og hver um sig leiði til þess að taka beri kröfu stefnandatil greina, þá sérstaklega þegar þær koma fleiri eða allar saman. Einelti semstefnandi telur sig hafa sætt og brot stefnda í því sambandi. Um skyldur vinnuveitanda til að gæta fyllsta öryggisá vinnustaðStefnandi byggir á því að öruggt og heilsusamlegtvinnuumhverfi teljist til grundvallarréttinda, ekki síst þegar um er að ræðafélag í opinberri eigu. Stefnandi vísar að þessu leyti til alþjóðlegraskuldbindinga ríkisins sem íslenska ríkið hafi mætt með lögum nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum ásamt reglugerðum og reglugerðnr. 1000/2004, um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, sem sett var á grundvelliþeirra laga. Stefnandi vísar til þess að markmið laga nr. 1000/2004 sé að komaí veg fyrir heilsutjón með því að tryggja öruggt og heilsusamlegtstarfsumhverfi þannig að starfsmenn njóti velsældar og virðingar í starfi. Stefnandi byggir á því að stefndiberi ábyrgð á brotum gegn ákvæðum fyrrgreindra laga og reglugerða, með saknæmrivanrækslu á innleiðingu áætlana og vítaverðu aðgerðaleysi í kjölfartilkynningar stefnanda um einelti af hálfu forstöðumanns íþróttadeildar stefnda.Um lögbundna skyldu til athafna vegna ásakana umeinelti á vinnustaðStefnandi vísar til þess að í 37. gr. laga nr.46/1980 sé kveðið á um að vinnu skuli haga og framkvæma þannig að gætt séfyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Í e-lið 38. gr. lagannasegi að ráðherra setji nánari reglur um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum. Áþeim tíma sem atvik málsins áttu sér stað hafði ráðherra sett reglur umaðgerðir gegn einelti á vinnustöðum með reglugerð nr. 1000/2004, með það aðmarkmiði að stuðlað yrði að forvörnum og aðgerðum gegn einelti á vinnustöðum.Stefnandi vísar til þess að í 4.gr. reglugerðarinnar sé að finna almennt ákvæði um skyldur atvinnurekanda, enþar segi m.a. að atvinnurekandi skuli gera starfsfólki ljóst að einelti ogönnur ótilhlýðileg háttsemi sé óheimil á vinnustað. Atvinnurekanda beri,samkvæmt fyrrgreindu reglugerðarákvæði, skylda til að láta slíka háttsemi ávinnustað ekki viðgangast og skuli hann leitast við að koma í veg fyrirótilhlýðilega háttsemi sem hann fær vitneskju um. Í 7. gr. sé svo vikiðsérstaklega að viðbragðsskyldu atvinnurekanda þegar fram kemur ábending eðagrunur um einelti á vinnustað. Segir þar að atvinnurekandi skuli bregðast viðeins fljótt og kostur er og meta aðstæður í samvinnu við vinnuverndarfulltrúavinnustaðarins og utanaðkomandi ráðgjafa, ef með þarf. Í niðurlagi ákvæðisinssé svo sérstaklega tekið fram að grípa verði til viðeigandi ráðstafana ogfylgja því eftir að einelti endurtaki sig ekki á vinnustaðnum.Stefnandi vísar til þess að ígreinargerð Vinnumálastofnunar með reglugerð um aðgerðir gegn einelti ávinnustað komi fram að í samskiptum milli stjórnenda og starfsmanns hafistarfsmaðurinn veikari stöðu og sé það á þeirra ábyrgð að kanna hvaða aðstæðurí vinnuumhverfinu liggja að baki niðrandi framkomu og koma í veg fyrir slíkt. Í máli því sem hér um ræðir hafistefnandi tilgreint yfirmann sinn sem geranda í því einelti sem hann hafðiþurft að þola. Kvörtun stefnanda að þessu leyti hafi hins vegar verið afgreiddmeð fundi hjá mannauðsstjóra stefnda, þar sem stefnanda var gert ljóst aðgripið yrði til uppsagnar ef hann myndi ekki bæta ráð sitt. Eðli málsinssamkvæmt gerði stefnandi ekki frekari tilraunir til að fá úrlausn mála sinna,enda ljóst hvaða afleiðingar það hefði í för með sér. Stefnandi telur ljóst að ekkihafi verið aðhafst í samræmi við þær lögbundnu skyldur sem hvíla á stefnda íkjölfar ásakana um einelti af hálfu yfirmanns. Af óútskýrðum ástæðum hafi ekkiþótt tilefni til að kanna hvort grundvöllur væri fyrir þeim ásökunum með aðstoðutanaðkomandi ráðgjafa. Þá hafi aðstæður ekki verið metnar í samráði viðvinnuverndarfulltrúa, þar sem ekkert vinnuverndarstarf hafi verið til staðarhjá stefnda. Það liggi því í hlutarins eðli að hvorki hafi verið gripið tilviðeigandi ráðstafana né tryggt að eineltið myndi ekki endurtaka sig. Um skyldur vinnuveitanda um skriflega áætlun umöryggi og áhættumat á vinnustaðÞá vísar stefnandi til þess aðsamkvæmt XI. kafla laga nr. 46/1980 sé ljóst að atvinnurekandi beri ábyrgð áþví að til sé skrifleg áætlun um heilsuvernd á vinnustað sbr. 65. og 66. gr.laganna. Fyrsti liður slíkrar áætlunar sé áhættumat, sem felur í sér athugun ávinnuaðstæðum til þess að kanna hvort eitthvað í vinnuumhverfinu,vinnuskipulaginu eða við framkvæmd vinnunnar geti hugsanlega leitt til andlegseða líkamlegs tjóns, þar á meðal eineltis. Stefnandi bendir á að ágrundvelli framangreindra ákvæða hefur verið sett reglugerð nr. 920/2006, umskipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Samkvæmt 27. og 28. gr.reglugerðarinnar skuli atvinnurekandi framkvæma skriflegt áhættumat og geraáætlun um forvarnir. Þá sé ljóst samkvæmt fyrirmælum 26. gr. sömu reglugerðarað áætlunin skuli vera aðgengileg öllum starfsmönnum fyrirtækisins. Þessiskylda atvinnurekanda sé ítrekuð í 5. gr. reglugerðar nr. 1000/2004, umaðgerðir gegn einelti, en tilgangur áætlana um heilsuvernd sé m.a. að tryggjaað starfsmenn fái verkefni við hæfi, sbr. b-liður 2. mgr. 66. gr. laga nr.46/1980. Af ofangreindum ákvæðum laga ogreglugerða verður að mati stefnanda ráðið að rík skylda hvíli á herðumatvinnurekanda til að sjá til þess að fyllsta öryggis sé gætt á vinnustað. Þarsé kveðið á um forvarnir og áætlanagerð með það að markmiði að sporna gegneinelti á vinnustað, ásamt því að leggja almennar skyldur á stefnda til að látaslíka háttsemi ekki viðgangast og grípa til viðeigandi ráðstafana. Það hafihins vegar ekki verið gert, stefndi hafi aldrei lokið gerð skriflegrar áætlunarum öryggi og því engin viðbragðsáætlun vegna eineltis til staðar. Vísar stefnanditil þess að stefndi hafi með lítilli fyrirhöfn og án mikils tilkostnaðar getaðkomið til móts við þessi mikilvægu réttindi og komið í veg fyrir tjón stefnandaeða takmarkað umfang þess. Stefnandi vísar til þess aðframangreind vanræksla stefnda á innleiðingu vinnuverndar hafi verið staðfestaf Vinnueftirliti ríkisins. Byggir stefnandi á því að athafnaleysi stefnda sérefsivert samkvæmt 99. gr. laga nr. 46/1980 og stefndi sé jafnframt bótaskyldurgagnvart stefnanda vegna tjóns, sem rekja megi til ólögmæts aðgerðarleysishans. Þá telur stefnandi að athafnaleysið og afleiðingar þess fyrir stefnandafeli í sér ólögmæta meingerð í skilningi b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993, sem stefndi beri ábyrgð á.Þá verði ekki framhjá því litiðað vanræksla stefnda í þessum efnum leiði óhjákvæmilega til þess að stefndiverði að bera hallann af upplýsingaskorti og slakri sönnunarstöðu, enda hafihonum borið lagaleg skylda til að meta aðstæður í kjölfar tilkynningarstefnanda og afla sér sönnunar um staðreyndir máls í stað þess að ljúka málinuóupplýstu og þar með að gera stefnanda erfiðara um við að fá viðurkenningu áeinelti og bót á ólögmætri og meiðandi háttsemi í hans garð.Einelti og önnur ótilhlýðileg háttsemi starfsmannastefnda Stefnandi kröfur sínar á því aðstarfsmaður stefnda, Kristín Hálfdánardóttir, forstöðumaður íþróttadeildar ogyfirmaður stefnanda hafi í áraraðir, allt frá því hún tók við starfiíþróttastjóra og þar til stefnanda var sagt upp störfum þann 27. nóvember 2013,lagt stefnanda í einelti í skilningi 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004.Stefnandi vísar í fyrsta lagi tilþess að íþróttastjóri hafi markvisst útilokað stefnanda frá kappleikjalýsingumog íþróttafréttamenn með margfalt minni starfsreynslu þess í stað verið fengnirtil að annast þau verkefni í hans stað. Rétt sé að geta þess að lýsingar fráalþjóðlegum stórmótum þyki eftirsóknarverðustu atburðir íþróttafréttamanna, aukþess sem þessi verkefni séu betur launuð en hefðbundnar vaktir. Hagsmunirstarfsmanna af því að sækja slíka viðburði séu því ríkir. Mismununíþróttastjóra í úthlutun verkefna hafi verið til þess fallin að niðurlægjastefnanda og ógna starfsöryggi hans en þar sem stefnandi fékk aldreiviðhlítandi skýringar verði ekki séð að ákvarðanataka íþróttastjóra hafistjórnast af öðru en persónulegri óvild í garð stefnanda. Í öðru lagi vísar stefnandi tilþess að í kjölfar þeirra breytinga sem gerðar voru á stöðu hans hjá stefnda,hafi íþróttastjóri samþykkt að stefnandi myndi halda kjörum sínum, þ.e. einkumgreiðslu vaktaálags. Slíkar greiðslur hafi hins vegar fallið niður og ekkifengist innheimtar af hálfu stefnanda þar sem íþróttastjóri neitaði alfarið aðviðurkenna tilvist samkomulagsins. Þurfti stefnandi að berjast fyrir réttisínum og hafði loks árangur erfiði síns eftir að vitnisburðar samstarfsmannsvar aflað, sem staðfesti það sem um var samið. Framferði íþróttastjóra hafiverið verulega niðurlægjandi, enda hafi hún gefið stjórnendum stefnda tilefnitil að ætla að stefnandi hafi komið fram af óheiðarleika og logið til umsamkomulagið.Í þriðja lagi vísar stefnandi tilþess að íþróttastjóri hafi í samráði við mannauðsstjóra stefnda, séð til þessað eineltiskvörtun stefnanda hafi aldrei fengið lögmæta málsmeðferð. Á fundimannauðsstjóra hafi stefnanda verið tjáð að hann þyrfti að undirrita skjal þarsem hann lofaði bót, að öðrum kosti yrði honum sagt upp störfum. Telurstefnandi þessa háttsemi einstaklega ámælisverða, sérstaklega í ljósi þess aðumræddur yfirmaður hafi verið gerandi í því einelti sem stefnandi gerði ráð fyrirað rætt yrði á fundinum.Í fjórða lagi vísar stefnandi tilþess að hann hafi verið færður af starfsstöð sinni fyrir tilstilliíþróttastjóra og þannig útilokaður frá samstarfsmönnum sínum þrátt fyrir aðtilheyra ennþá hópi íþróttafréttamanna. Sú háttsemi íþróttastjóra hafi veriðbæði til þess fallin að niðurlægja og særa stefnanda, sem fram að þessu hafðialltaf upplifað sig sem hluta af heildinni, þrátt fyrir óverðskuldaðar skammirog niðrandi athugasemdir sem hann hafði þurft að þola frá yfirmanni sínum.Stefnandi hafi af augljósum ástæðum illa getað sinnt störfum sínum sem einn afliðsmönnum íþróttadeildarinnar þegar hann hafði verið jaðarsettur í orðinsfyllstu merkingu með þessum hætti, enda snúist starfið að miklu leyti umsamstarf og samtal á milli starfsmanna sviðsins.Þá vísar stefnandi til þess að,óháð því hvort eineltistilburðir íþróttastjóra falli undir skilgreiningueineltis samkvæmt fyrrgreindri reglugerð sé ljóst að síendurtekin hegðunstarfsmanns stefnda hafi verið til þess fallin að gera lítið úr störfum og ógnastarfsöryggi hans og afkomu verulega. Niðrandi framkoma hafi varpað rýrð ástarfsheiður og persónu stefnanda og fól í sér ólögmæta meingerð í skilningib-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem stefndi ber ábyrgð á. Ólögmæt uppsögná ráðningarsamningiStefnandi reisir dómkröfur sínar einnig á því aðuppsögn stefnda á ráðningarsamningi hans, sem tilkynnt var um með bréfidagsettu 27. nóvember 2013 hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 23/2013, umRíkisútvarpið. Þá telur stefnandi að framkvæmd uppsagnarinnar hafi ekki verið ísamræmi við ákvæði laga nr. 2/1995, um hlutafélög og samþykktirRíkisútvarpsins. Telur stefnandi að allir þessir annmarkar leiði til þess aðuppsögnin sé ólögmæt hver um sig, en sérstaklega þegar þeir séu metnir tilsamans. Uppsögn stefnanda ekki byggð á málefnalegumsjónarmiðumÍ fyrsta lagi vísarstefnandi til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 sem kveði á um aukiðstarfsöryggi starfsmanna stefnda og segi að starfsreglur skuli kveða á um aðmálefnalegar ástæður þurfi ætíð að liggja að baki brottrekstri. Starfsmaðureigi svo rétt á skriflegum skýringum telji hann ástæður brottrekstrar ekkimálefnalegar, sbr. 2. mgr. 12. gr. Stefnandi bendir á að þrátt fyrirskýr fyrirmæli laganna hafi fréttareglur og vinnuleiðbeiningar fyrir starfsmennFréttastofu RÚV, dags. 8 mars 2011, engar slíkar reglur að geyma. Samkvæmtupplýsingum frá stefnda sé öðrum reglum ekki til að dreifa. Með bréfi til stefnda, dags. 6.desember 2013, krafðist stefnandi skriflegra skýringa á brottrekstrinum meðvísan til 2. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013. Með bréfi frá lögmanni stefndadags. 11. maí 2015, bárust loks eftirfarandi skýringar: „[…]Ekkiverður séð að sú beiðni styðjist við neinn lagagrundvöll en þess utan, og semfram hefur komið í fyrri erindum, þá varð, eins og liggur í hlutarins eðli, erkom til fækkunar starfsfólks að taka mið af því hverjir væru best fallnir tilað gegna áfram störfum fyrir RÚV á umræddu sviði, enda þótt ástæðuruppsagnarinnar væru ekki með hvaða hætti [stefnandi] hefur rækt starf sittsérstaklega.“Í framangreindri fullyrðingufelst að mati stefnanda ekki málefnaleg ástæða enda væri slíkt skilyrðiinnantómt og með öllu haldlaust ef uppfylla mætti ákvæði 12. gr. laga nr.23/2013 með slíkum alhæfingum. Ljóst er að stefnandi hafði við uppsögnmargfalda starfsreynslu samanborið við aðra íþróttafréttamenn og uppfyllti aukþess ýmis önnur hæfisviðmið. Hafi uppsögnin raunverulega tekið mið af þvíhverjir væru best fallnir til að gegna störfum íþróttafréttamanna hefði stefndaverið í lófa lagið að rökstyðja mat sitt með hlutlægum hætti. Þar sem slíkarmálefnalegar skýringar hafi ekki borist hlýtur stefnandi að telja að valið hafihreinlega tekið mið af geðþóttamati íþróttastjóra stefnda á því „hverjir værubest fallnir til að gegna áfram störfum fyrir RÚV“, án þess að það hafi veriðútskýrt nánar. Í þessu samhengi skal athugað að þegar gripið var til uppsagnahafði stefnanda verið skipað í lægstu röð íþróttafréttamanna og ekki notiðtrausts yfirmanna sinna, hvorki mannauðsstjóra né íþróttastjóra, sem báðarvirðast hafa komið að ákvarðanatökunni. Ákvörðun um uppsögn framkvæmd með ólögmætum hættiÍ öðru lagi erá því byggt að ákvörðun þess efnis að gripið verði til hópuppsagna sé mikilsháttar og geti ekki fallið undir daglegan rekstur. Stefnandi telur þvíóhjákvæmilegt að slíka ákvörðun hafi orðið að taka af félagsstjórn stefnda.Samkvæmt 5.2.2. gr. samþykkta RÚVohf., sé það hlutverk stjórnar félagsins að taka meiri háttar ákvarðanir umrekstur Ríkisútvarpsins, þ.e. ákvarðanir sem ekki falla undir daglegan rekstur.Þá kemur fram í 5.3. gr. samþykktanna að útvarpsstjóri sé framkvæmdastjórifélagsins sem hafi með höndum daglegan rekstur þess. Samkvæmt 2. mgr. 68. gr.laga nr. 2/1995 um hlutafélög tekur hinn daglegi rekstur ekki til ráðstafanasem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Við mat á því hvað teljist tilóvenjulegra eða mikils háttar ráðstafana beri að taka mið af tilgangifélagsins, umfangi og efnahagsstöðu og verður það mat ekki faliðframkvæmdastjóra félagsins. Þá getur stjórn stefnda ekki framselt vald sitt tilað taka ákvarðanir um ótilgreindar ráðstafanir án tillits til þess hvort þærséu óvenjulegar eða mikils háttar og breytir þar engu þótt hluthafafundur kunniað hafa samþykkt slíkt framsal, sbr. ítrekuð dómafordæmi Hæstaréttar sem rakinverða í munnlegum málflutningi. Í aðdraganda málsóknarinnaróskaði stefnandi eftir upplýsingum um málsmeðferð og aðdraganda uppsagna, þásérstaklega endurriti úr fundargerð stjórnar. Við því var ekki orðið þráttfyrir ítrekun, og hefur stefnandi því ástæðu til að ætla að stjórn stefnda hafiekki tekið ákvörðun um hópuppsögnina. Telur stefnandi að gera verði þákröfu til stefnda, sem leiðandi fjölmiðils og opinbers hlutafélags, að honumhafi borið skylda að framfylgja þeim reglum sem hann sjálfur hafi samþykkt aðvinna eftir og er ætlað að tryggja að vandað sé til verka. Telur stefnandiljóst að útvarpsstjóra hafi ekki verið heimilt að standa að uppsögn stefnda ánþess að samþykki meirihluta stjórnar hafi legið fyrir og því hafi uppsögn stefnandaverið framkvæmd með ólögmætum hætti. Þegar af þeirri ástæðu að um ólögmætaframkvæmd sé að ræða myndar ákvörðunin bótarétt til handa stefnanda þessa máls.Um bótaskyldu og fjárhæð bóta Stefnandi byggir á því að stefndi beri fébótaábyrgðá saknæmri háttsemi og aðgerðaleysi starfsmanna sinna á grundvelli meginregluskaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð vinnuveitanda. Telur stefnandi ljóst aðorsakatengsl séu á milli tjónsins og hinnar bótaskyldu háttsemi sem er lýst hérað framan. Meginreglan sé sú að sá sem valdi tjóni eigi að greiða fullar bæturfyrir tjón sem leiði af athöfnum hans og athafnaleysi. Af ofangreindu sé ljóstað stefndi hafi hegðað sér með gáleysislegum hætti auk þess sem hann beriábyrgð á saknæmri háttsemi starfsmanna sinna. Þá sé ljóst með tilliti tilofangreinds að tjónið sé sennileg afleiðing af saknæmri háttsemi stefnda.Stefndi beri því ekki aðeins ábyrgð á því fjártjóni sem stefnandi beið vegnaólögmætrar uppsagnar, heldur einnig álitshnekki og heilsutjóni vegna viðvarandieineltis og ítrekaðra meingerða með ólögmætu framferði og viðbragðsleysistarfsmanna sinna, skorti á lögbundnum viðbragðsáætlunum og annarrivanvirðingu. Stefnandi sundurliðar kröfu sínaá hendur stefnda um skaðabætur á eftirfarandi hátt að skaðabætur vegna fjártjóns nemi 6.324.768 kr. en krafa hans ummiskabætur 4.000.000 kr. Samtals nemi krafa stefnaanda því 10.324.768kr. Stefnandi skýrir skaðabótakröfusína vegna fjártjóns þannig að hún svari til launa í 24 mánuði, miðað við föstmánaðarlaun. Samkvæmt kjarasamningi Félags fréttamanna og stefnda nemi föstmánaðarlaun eftir 3 ára samfellt starf 360.754 krónum á mánuði frá og með 1.febrúar 2014. Að teknu tilliti til greiðslu launatengdra gjalda nemimánaðarlaun þá 263.532 krónum. Við útreikninga kveðst stefnandilíta framhjá greiðslum vegna vaktaálags og yfirvinnu, sem gera megi ráð fyrirað hafi orðið nokkrar. Samtals nemi þessi kröfuliður því 6.324.768 krónum.Stefnandi telur bótakröfu sína hóflega. Við mat á fjártjóni stefnanda verðim.a. að líta til þess langa og farsæla starfsferils sem hann átti hjá stefnda.Stefnandi hafi verið 51 árs þegar honum var sagt upp störfum hjá stefnda þarsem hann hafði starfað við góðan orðstír í 22 ár og mátti að óbreyttu gera ráðfyrir að fá að gegna starfi sínu sem íþróttafréttamaður áfram, nema málefnalegsjónarmið kæmu til með að réttlæta uppsögn sem kæmi svo til framkvæmda meðlögmætum hætti. Ljóst er að atvinnumöguleikar stefnanda séu takmarkaðir hér álandi, sérstaklega þegar kemur að störfum þar sem sérþekking og starfsreynslahans komi að notum. Stefnandi hafi frá uppsögn ekki haft erindi sem erfiði meðstarfsumsóknum til annarra miðla, enda hafi starf hans verið opinbert ogeðlilegt að aðrir fjölmiðlar telji að einhverjar réttmætar ástæður hafi leitttil stöðulækkunar og uppsagnar.Miskabætur telur stefnandihæfilega metnar kr. 4.000.000,- með vísan til afleiðinga og dómvenju ísambærilegum málum. Stefnandi rökstyður kröfu um miskabætur úr hendi stefndameð því að hann hafi mátt þola fjölmörg brot og viðvarandi einelti á vinnustað.Við ákvörðun miskabóta verði til þess að líta að vinnan sé mjög stór þáttur ílífi einstaklinga. Stefnandi hafi í raun aldrei átt sér viðreisnar von eftirfund mannauðsstjóra og verði að líta til þess langa tíma sem hið ólögmætaástand var látið viðgangast. Þá hafi stefnandi komið fyrir á sjónvarpsskjálandsmanna í rúma tvo áratugi og skyndilegt brotthvarf hans hafi ekki fariðframhjá nokkrum sem fylgst hafi með íþróttum. Telur stefnandi sérstaklegaíþyngjandi hvað miska varðar að verða fyrir jaðarsetningu og ólögmætumbrottrekstri úr starfi sem er jafn opinbert og starf hans var þar sem enginleið sé fyrir hann að leyna því sem fram fór. Þannig hafi stefnandi mátt þolaítrekaðar spurningar frá vinum og vandamönnum svo sem ókunnugum um hvers vegnahans nyti ekki lengur við. Þær spurningar reyndust stefnanda mjög íþyngjandisem upplifði að eineltið færi fram fyrir opnum tjöldum, án þess að hann gætivarið sig. Stefnandi bendir enn fremur á aðhann hafi sinnt mikilvægum trúnaðarstörfum fyrir starfsstéttina og hafðiflekklausan starfsferil, því hafi skapast miklar umræður meðal samstarfsmannaog fréttamanna annarra miðla um ástæður brotthvarfsins enda öllum fullkunnugtum ástríðu hans til íþróttafréttamennsku. Stefnandi hafi skyndilega verið farinnað kvíða fyrir því að mæta í vinnu sem áður veitti honum lífsfyllingu og áttihug hans allan. Varakrafa stefnanda lýtur að þvíað fjártjón hans verði metið af dóminum að álitum út frá heildarmati á öllumatvikum og aðstæðum.Um lagarök vísar stefnandi tilalmennra meginreglna kröfuréttar og skaðabótaréttar, sbr. skaðabótalög nr.50/1993. Þá vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum og reglugerða settum á grundvelli þeirra ásamt tilskipunumESB á sviði vinnuréttar, þá einkum tilskipunar nr. 89/391/EBE. Kröfur um vextistyðjast við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðstvið lög nr. 50/1988, en stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber þvínauðsyn til að fá dóm fyrir þeim skatti úr hendi stefnda.Málsástæðurstefnda. Stefndi mótmælir öllummálsástæðum stefnanda. Stefndi byggir jafnframt sjálfstætt á því að stefnandihafi glatað hvers konar kröfum sökum tómlætis, en það var ekki fyrr en löngueftir starfslok sem stefnandi hafði uppi formlegar ávirðingar um meint eineltií sinn garð.Einelti, o.fl.Stefndi bendir á að málatilbúnaður stefnanda áhendur stefnda sé öðrum þræði reistur á því að stefnandi hafi verið lagður íeinelti í störfum sínum hjá stefnda. Þá hafi framkoma stefnda, þ.e. starfsmannahans, gagnvart stefnanda, óháð því hvort háttsemin teljist til eineltis ískilningi þeirra laga og reglna sem stefnandi vísar til, falið í sér ólögmætameingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísar stefnandi tilýmissa fleiri atriða, þ.m.t. ætlaðra skyldna stefnda sem vinnuveitanda. Stefndimótmælir þessum málatilbúnaði í heild sinni, svo og um einstök atriði. Stefndi mótmælir því meðal annarssem röngu, og jafnframt ósönnuðu, að háttsemi stefnda og/eða starfsmanna hans,falli undir skilgreiningu eineltis samkvæmt 3. gr. þágildandi reglugerðar nr.1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað. Stefndi vísar til þess aðsamkvæmt greininni var með einelti átt við ámælisverða eða síendurteknaótilhlýðilega háttsemi, þ.e. athöfn eða hegðun, sem væri til þess fallin aðniðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjáþeim sem hún beindist að. Þetta nái þó ekki til skoðanaágreinings eðahagsmunaáreksturs sem kynni að rísa á vinnustað milli stjórnanda og starfsmannseða tveggja eða fleiri starfsmanna, enda leiddi slíkur skoðanaágreiningur eðahagsmunaárekstur ekki til fyrrgreindrar háttsemi. Stefndi telur að þegar af þessumástæðum sé málatilbúnaður stefnanda haldlaus. Að sama skapi telur stefndiljóst, að hvað sem líður ætluðum skyldum hans að lögum (þ.m.t. samkvæmtreglugerðum) „til að gæta fyllsta öryggis á vinnustað“, „til athafna vegnaásakana um einelti á vinnustað“ og að gera „skriflega áætlun um öryggi ogáhættumat á vinnustað“, þá geti meint athafnaleysi í þeim efnum, eitt og sérekki megnað því að um ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. laga nr. 50/1993eða skaðabótaskylda háttsemi sé að ræða. Eins er því mótmælt að slíkt réttlætiað sönnunarbyrðinni verði snúið við í andstöðu við meginreglureinkamálaréttarfars og skaðabótaréttar. Í þessu sambandi skal og ítrekað aðleitast var við að bregðast við þeim athugasemdum sem stefnandi færði fram, ogrétt að minna á að stefnandi sjálfur viðurkennir að hafa ekki sett fram frekariathugasemdir eftir þann tíma, og raunar ekki fyrr en talsvert eftir að honumvar sagt upp störfum. Ítrekar stefndi jafnframt mótmæli sín við því aðstefnandi hafi verið nauðbeygður til að skrifa undir minnisblað 15. september2010. Stefndi vísar hér jafnframt tilþess að honum var ekki ljóst að stefnandi liti svo á að hann væri lagður íeinelti, hafi sú verið raunin á annað borð, heldur var talið, eftir fundi íaðdraganda þess að minnisblaðið var gert, að um samskiptavanda millistarfsmanna væri að ræða. Þá bendir stefndi á að ílögskýringargögnum með b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 kemur fram að ískilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða. Gáleysiþurfi þó að vera verulegt til þess að tjónsatvik verði talið ólögmæt meingerð,og í réttarframkvæmd hefur verið við það miðað að lægsta stig gáleysis fullnægiekki kröfum ákvæðisins. Hvað sem líður háttsemi stefnda og/eða starfsmannahans, þ.m.t. meintu athafnaleysi, telur stefndi hana ekki slíka aðmiskabótaábyrgð verði felld á stefnda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laganr. 50/1993. Virðist og raunar ekki á því byggt í stefnu að stefndi, eðastarfsmenn hans, hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi, svo sem nauðsynlegt hlýturað teljast.Lög nr. 23/2013, o.fl.Stefnandi kveðst einnig reisa dómkröfur sínar á þvíað uppsögn hans hafi brotið gegn lögum nr. 23/2013, sem og „að framkvæmduppsagnarinnar hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 2/1995 umhlutafélög og samþykktir Ríkisútvarpsins“. Kveðst stefnandi telja að „allirþessir annmarkar leiði til þess að uppsögnin sé ólögmæt hver um sig, ensérstaklega þegar þeir eru metnir til samans“. Stefndi mótmælir þessummálatilbúnaði í heild sinni sem og um einstök atriði.Stefndi vísar í þessu sambanditil ákvæðis 12. gr. laga nr. 23/2013. Telur stefndi að með ákvæðinu sé leitastvið að tryggja, sbr. bréf lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda frá 17.desember 2014, að starfsmönnum fréttastofu og dagskrárgerðarmönnum sé ekki sagtupp vegna ástæðna er ganga gegn grunnskyldum þeirra sem fjölmiðlamanna, svo semað standa vörð um tjáningarfrelsi, frelsi og sjálfstæði fjölmiðla. Engar slíkarástæður bjuggu að baki uppsögn stefnanda, sem var íþróttafréttamaður, svo semfram kom í fyrrnefndu uppsagnarbréfi, heldur neyddist stefndi til að fækkastarfsmönnum vegna tekjuskerðingar. Með öðrum orðum, þá hafi þurft að leggjaniður stöður. Verði því ekki séð að uppsögn stefnanda gangi gegnverndarhagsmunum nefnds ákvæðis. Stefndi telur að þegar af þeim ástæðum stoðiekki fyrir stefnanda að vísa til umrædds ákvæðis í fyrirliggjandi samhengi. Stefndi telur enn fremur rétt aðtaka fram að þó svo að ástæður uppsagnar stefnanda hafi ekki varðað „með hvaðahætti [stefnandi hafði] rækt starf sitt“, þá þurfti stefndi eðli málsinssamkvæmt að velja og hafna, þ.m.t. að tryggja starfhæfa heild, og ósannað, enþau vandamál sem lutu að stefnanda og vísað er til í tölvupósti til hans 26.mars 2010 og í minnisblaði 15. september 2010 hafi enn verið til staðar. Þvíhafi sú ákvörðun að segja stefnanda upp störfum, frekar en öðrum, ekki veriðómálefnaleg. Stefndi kveður það einnig vera rangt að fyrrverandi forstöðumaðuríþróttadeildar og mannauðsstjóri hafi tekið ákvörðun um uppsögn stefnanda.Lög nr. 2/1995, um hlutafélög.Stefndi vísar einnig til þess að stefnandi virðist íöðru lagi byggja á því að uppsögn hans hafi brotið gegn lögum nr. 2/1995 þarsem hún, þ.m.t. hópuppsögnin, hafi ekki verið ákvörðuð af stjórn félagsins. Stefndi hafnar því að sú reglaverði leidd af lögum nr. 2/1995, þ.m.t. í fyrirliggjandi samhengi, að stjórnfélagsins hafi þurft að taka ákvörðun um uppsagnir starfsmanna, þ.m.t.stefnanda. Telur stefndi að slík ákvörðun rúmist þvert á móti innanstarfsheimilda framkvæmdastjóra (útvarpsstjóra), og annarra yfirmanna. Í þessusamhengi sé jafnframt að því að gæta að þó svo að ákvörðunin sé ekki tekin afstjórn félagsins þá sé stjórnin eðli málsins samkvæmt ekki í tómarúmi gagnvartaðhaldsaðgerðum og ákvörðunum sem þessum og ekkert sem bendi til að svo hafiverið. Stefndi bendir enn fremur á í þessu samhengi, að jafnvel þótt taliðværi, þvert gegn málatilbúnaði stefnda, að stjórn félagsins hafi borið að takaákvörðun um uppsögn stefnanda, þá getur slíkt ekki skapað stefnanda kröfurétt,þ.m.t. skaðabótarétt, gagnvart stefnda, meðal annars með hliðsjón afverndarhagsmunum þeim sem búa að baki ákvæðum laga nr. 2/1995.Með sömu rökum og að ofan, aðbreyttu breytanda, hafnar stefndi því að uppsögn stefnanda brjóti gegnsamþykkum stefnda og, jafnvel þótt svo yrði talið, þá geti slíkt ekki skapaðstefnanda kröfurétt, þ.m.t. skaðabótarétt, gagnvart stefnda, meðal annars meðhliðsjón af verndarhagsmunum þeim sem búa að baki ákvæðum laga nr. 2/1995,þ.m.t. reglum um samþykktir félaga.FjárkröfurStefndi telur að skaðabótakrafa stefnanda sétvíþætt. Annars vegar, sbr. aðalkröfu, sé krafist skaðabóta vegna meintsfjártjóns, sem eru sagðar svara til launa stefnanda í 24 mánuði, miðað við föstmánaðarlaun. Hins vegar sé krafist miskabóta. Þá er til vara krafist bóta aðálitum.Varðandi kröfur stefnanda umskaðabætur vegna meints fjártjóns, þá mótmælir stefndi fjárhæð skaðabóta, verðiá annað borð talið að stefnandi eigi skaðabótakröfur á hendur stefnda. Stefnditelur að með hliðsjón af dómaframkvæmd verði slíkar bætur aldrei veriðákvarðaðar öðruvísi en að álitum, sbr. varakröfu stefnanda, þar sem taka þurfitillit til ýmissa þátta, svo sem að samningsbundinn uppsagnarfrestur stefnandavar 3 mánuðir og að hann fékk laun á uppsagnarfresti. Þá hafi stefnanda, aðteknu tilliti til aldurs og menntunar, átt að vera í lófa lagið að finna sérnýtt starf, að því marki sem það hefði ekki þegar orðið raunin. Eins þyrftieðli málsins samkvæmt að liggja fyrir hvort og þá hvaða tekjur stefnandi hefðihaft eftir starfslok sín hjá stefnda, eða eftir atvikum bætur, svo sematvinnuleysisbætur, og skorað á hann að leggja fram viðhlítandi upplýsingar ogskýringar í því sambandi. Telur stefndi ljóst þegar horft er til þessara þáttaað krafa stefnanda sé úr öllu hófi. Með sama hætti verði að mótmælafjárhæð miskabóta alveg sérstaklega, sé á annað borð fallist á að skilyrði séutil að dæma miskabætur. Þannig verði ekki ráðið með hliðsjón af dómaframkvæmdog dómvenju, að skaðabætur vegna ólögmætrar meingerðar í skilningi 26. gr. laganr. 50/1993, séu nándar nærri þeirrar fjárhæðar sem stefnandi krefst, þ.m.t. aðvirtum öllum atvikum máls. Til hliðsjónar, bendir stefndi á ákvörðun miskabótavegna eineltis í dómi Hæstaréttar 18. september 2014 í máli nr. 64/2014. Þávill stefndi taka fram, án þess að gert sé lítið úr því áfalli sem uppsögngetur fylgt, að því fari fjarri að stefnanda hafi einum verið sagt upp störfumhjá stefnda, heldur var uppsögnin liður í hópuppsögn og ástæðan ekki tengd viðrækslu starfa stefnanda, og sem áður segir. Stefndi telur að stefnandirökstyðji ekki sérstaklega kröfur sínar um vexti og dráttarvexti, og þær kröfurséu því vanreifaðar. Hvað sem öðru líður, mótmælir stefndi einnig vaxta- ogdráttarvaxtakröfu stefnanda, og þá sér í lagi upphafstíma dráttarvaxta. Telurstefndi, að upphafstími dráttarvaxta eigi að miðast við dómsuppsögu, en aðöðrum kosti mánuði frá þingfestingu málsins. Um lagarök vísar stefndi meðalannars til almennra reglna vinnu- og skaðabótaréttar, laga nr. 23/2013 umRíkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, laga nr. 2/1995 um hlutafélög, laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, og almennra reglna skaðabóta- ogvinnuréttar. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála.IV.Niðurstaða.Afmörkun ágreiningsStefnandi, AdolfIngi Erlingsson, hefur í máli þessi krafist þess að stefndi RÚV ohf. greiði sérsamtals 10.324.758 í skaða- og miskabætur. Krafa hans byggist annars vegar áþví að stefndi RÚV ohf. hafi brugðist almennum skyldum vinnuveitanda semleiddar verði af þágildandi lögum og stjórnvaldsfyrirmælum, um að gæta fyllstaöryggis á vinnustað og útbúa sérstaka áætlun um áhættumat og öryggi ávinnustað, og jafnframt þeirri sérstöku skyldu að bregðast við sérstaklegavegna kvörtunar hans yfir einelti yfirmanns síns. Hins vegar byggist krafastefnanda á því að uppsögn hans hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr.23/2013. Stefnandi hefur í þessu sambandivísað þess að í 4. gr. þágildandi reglugerðar nr. 1000/2004,um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, hafi verið lögð sú skylda áatvinnurekanda gera starfsfólki ljóst að einelti og önnur ótilhlýðileg háttsemiværi óheimil á vinnustað. Atvinnurekanda hafi samkvæmt fyrrgreindureglugerðarákvæði borið skylda til að láta slíka háttsemi á vinnustað ekkiviðgangast og leitast við að koma í veg fyrir ótilhlýðilega háttsemi sem hannfær vitneskju um. Í 7. gr. reglugerðarinnar hafi síðan verið vikið sérstaklegaað viðbragðsskyldu atvinnurekanda þegar fram hefði komið ábending eða grunur umeinelti á vinnustað. Þar hafi sagt að atvinnurekandi skyldi bregðast við einsfljótt og kostur væri og meta aðstæður í samvinnu við vinnuverndarfulltrúavinnustaðarins og utanaðkomandi ráðgjafa, ef með þyrfti. Í niðurlagi ákvæðisinshafi síðan verið sérstaklega tekið fram að grípa yrði til viðeigandi ráðstafanaog fylgja því eftir að einelti endurtæki sig ekki á vinnustaðnum.Þegar leyst erúr því hvort unnt sé að fallast á þann málatilbúnað stefnanda að eigi rétt tilskaðabóta vegna vanrækslu og athafnaleysis stefnda RÚV ohf. á því að tryggjahonum viðunandi starfsumhverfi í samræmi við kröfur laga nr. 46/1980 ogstjórnvaldsfyrirmæla sem sett hafa verið á grundvelli þeirra laga verður aðhafa í huga þær kröfur sem gerðar eru til tjónþola samkvæmt almennum reglumskaðabótaréttarins. Samkvæmt þeim reglum er það forsenda skaðabótaskyldu aðtjónþoli sýni fram á að bótaskyld háttsemi hafi átt sér stað, auk sem hannverður að færa sönnur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna háttseminnar.Í því sambandiverður enn fremur ekki horft fram hjá því að stefnandi hefur ekki lagt framnein gögn í þessu máli um þau áhrif sem starfsumhverfi hans hjá stefnda hafði áheilsu hans og líðan á þessum tíma. Að sama skapi er ljóst að stefnandi rekurstarfsmissi sinn hjá stefnda og fjártjón sitt í því sambandi til eineltis semhann telur sig hafa sætt af hálfu starfsmanns stefnda, svo og því sem hannlýsir sem vanrækslu og athafnaleysi stefnda í því að koma í veg fyrir aðeinelti ætti sér stað á vinnustaðnum og taka með viðunandi hætti á kvörtun hansaf því tilefni. Ekki er því unntað ráða annað af málatilbúnaði stefnanda en að bótakröfur hans vegna vanræksluog athafnaleysis stefnda standi í nánum efnislegum tengslum við þannmálatilbúnað að stefnandi hafi sætt einelti af hálfu þáverandi yfirmanns síns ístarfi og að framangreind atriði hafi meðal annars leitt til starfsmissis hans.Þá byggir stefnandi á því að sú framkoma sem hann sætti af hálfu yfirmanns sínshafi verið til þess fallin að gera lítið úr störfum hans, varpa rýrð ástarfsheiður hans og persónu, sem hafi falið í sér ólögmæta meingerð ískilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, óháð því hvort hún falli undirskilgreiningu eineltis samkvæmt þágildandi reglugerð nr. 1000/2004. Þar sembótakröfur stefnanda byggja samkvæmt framansögðu ýmist á því að hann hafi sætt„einelti“ í skilningi reglugerðar nr. 1000/2004 eða háttsemi sem fellur að öðruleyti undir 26. gr. skaðabótalaga er að mati dómsins nauðsynlegt að taka fyrstafstöðu til þess hvort og þá með hvaða hætti atvik málsins falli undir ákvæðireglugerðarinnar eða, eftir atvikum, 26. gr. skaðabótalaga.2. Hugtakið eineltiSamkvæmt e-lið38. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum,sbr. 1. mgr. 38. gr., setur ráðherra reglugerð að fenginni umsögn stjórnarVinnueftirlits ríkisins um, hvaða kröfur skuli uppfylltar varðandi skipulag,tilhögun og framkvæmd vinnu, svo sem um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegriáreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum.Á grundvellim.a. þessarar heimildar setti ráðherra reglugerð nr. 1000/2004, um aðgerðirgegn einelti á vinnustað. Samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar var markmiðið meðreglugerðinni það að innan vinnustaða yrði stuðlað að forvörnum og aðgerðumgegn einelti á vinnustöðum.Í 3. gr.reglugerðar nr. 1000/2004, var einelti skilgreint sem: „Ámælisverð eða síendurtekinótilhlýðileg háttsemi, þ.e. athöfn eða hegðun sem er til þess fallin aðniðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjáþeim sem hún beinist að. Kynferðisleg áreitni og annað andlegt eða líkamlegtofbeldi fellur hér undir.“Í ákvæði 3. gr.reglugerðarinnar er einnig tekið fram að með „einelti“ sé ekki átt við„skoðanaágreining eða hagsmunaárekstur“ sem kunni að rísa á vinnustað millistjórnanda og starfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna „enda leiði slíkurskoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur ekki til þeirrar háttsemi“ sem lýst erí ákvæðinu. Þegar litið ertil gagna málsins og framburða vitna fyrir dómi verður ekki um villst að matidómsins að samskiptaörðugleikar voru á milli stefnanda og næsta yfirmanns hans,Kristínar Hálfdánardóttur. Um það atriði má vísa til framburðar vitnannaHjartar Júlíusar Hjartarsonar, Þorkels Gunnars Sigurbjörnssonar og Óðins Jónssonar.Framburður vitnanna er hins vegará nokkuð mismunandi veg um ástæður þessara samstarfsörðugleika og það hvortAdolf Ingi hafi sætt annarri meðferð af hálfu Kristínar en aðrir samstarfsmennhans. Þannig sagði í vitnisburði Óðins Jónssonar að hann hefði ekki orðið þessvar að Kristín hefði verið öðruvísi í garð Adolfs Inga en annarra undirmanna ogað árekstrar hafi orðið á milli Kristínar og starfsfólks íþróttadeildar þar semKristín var sett í starf íþróttastjóra án þess að hafa starfað áður ííþróttadeild. Þorkell Gunnar Sigurbjörnsson, samstarfsmaður stefnanda, lýstiatvikum þannig að stefnandi og Kristín hefðu „ekki átt skap saman“ en hanntreysti sér ekki til að fullyrða að þar hefði verið um einelti að ræða. VitniðHjörtur Júlíus Hjartarson bar að Kristín hefði sjaldan verið ánægð með störfAdolfs og ekkert verið sérlega vel við hann, en það mat væri fremur byggt átilfinningu hans en einstökum dæmum. Stefnandi hefurí máli þessu haldið því fram að sú háttsemi Kristínar að fela öðrum en honum aðannast lýsingar á íþróttakappleikjum og færa hann til af starfsstöð sinni hafifalið í sér einelti í skilgreiningu 3. gr. þágildandi reglugerðar nr.1000/2004, eða eftir atvikum ólögmæta meingerð í skilningi b-liðar 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 sem stefndi beri ábyrgð á. Að mati dómsinsverður ekki séð að þessi atvik geti sem slík talist til eineltis ískilgreiningu 3. gr. reglugerðar nr. 1000/2004 eða ólögmætrar meingerðar ískilningi b-liðar 26. gr. laga nr. 50/1993. Í því sambandi er rétt að benda áað í ákvæði 3. gr. er sérstaklega tiltekið að einelti taki ekki tilskoðanaágreinings eða hagsmunaárekstrar sem kunni að rísa á vinnustað millistjórnanda og starfsmanns. Auk þess verður almennt að ganga út frá því aðstjórnendur hafi ákveðið svigrúm um hvernig þeir skipta verkefnum millieinstakra starfsmanna. Eðli málsins samkvæmt kunna ákvarðanir stjórnenda umverkaskiptingu að vekja misjöfn viðbrögð meðal starfsmanna. Að mati dómsinsþykir hins vegar nægilega sýnt fram á, m.a. með tilliti til vitnisburðarHallgríms Indriðasonar og Láru Ómarsdóttur að Kristín Hálfdánardóttur, næstiyfirmaður stefnanda hjá RÚV ohf. hafi fellt niður vaktaálagsgreiðslur til hans íandstöðu við munnlegt samkomulag þeirra í milli um að hann skyldi halda þeimkjörum þrátt fyrir að hann tæki að sér önnur verkefni á vegum stefnda.Jafnframt liggur fyrir að í kjölfar þess að stefnandi bar fram kvörtun tilÓðins Jónssonar, þáverandi fréttastjóra, yfir því sem hann lýsti sem eineltiKristínar, og sú kvörtun var send til meðferðar Berglindar Bergþórsdóttur,þáverandi mannauðsstjóra RÚV ohf., þá var stefnanda gert að undirritaminnisblað þar sem hann samþykkti að bæta úr tilteknum ávirðingum sem Kristínhafði borið á hann, þrátt fyrir að hvorki Óðinn né Berglind hefðu kannað frekarsannleiksgildi eða efnislegar forsendur þeirra ávirðinga sem Kristín bar áhann, svo og umkvartana hans um einelti, áður en þau afhentu honum minnisblaðtil undirritunar um atriði sem hann þyrfti að bæta. Að sama skapi verður ekkiséð að þáverandi mannauðsstjóri og fréttastjóri RÚV ohf. hafi leitað upplýsingafrá öðrum um ástæður og orsakir samstarfsörðugleika Kristínar og Adolfs Inga. Telja verður aðsú framganga ofangreindra starfsmanna RÚV ohf. að standa ekki við gertsamkomulag við um að Adolf Ingi héldi vaktaálagsgreiðslum og hirða ekki frekarum að kanna sannleiksgildi þeirra ávirðinga sem yfirmaður hans bar á hann fyrirundirritun minnisblaðs hafi verið til þess fallin gera lítið úr honum. Þessitilgreinda háttsemi fellur því undir skilgreiningu eineltis í skilningiþágildandi 3. gr. nr. 1000/2004. Í því sambandi verður að leggja áherslu á aðsamkvæmt skilgreiningu á einelti í 3. gr. eins og hún var orðuð þegar atvikmálsins áttu sér stað, var ekki áskilið að háttsemi væri endurtekin. Að mati dómsinsverður ekki séð að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að tengsl hafi verið ámilli ofangreindrar háttsemi starfsmanna stefndu og starfsmissis hans og aðframkoman hafi þar með leitt til fjártjóns fyrir stefnanda með þeim hætti semrakið er í stefnu. Hins vegar fellst dómurinn á það með stefnanda að sú háttsemistarfsmanna stefndu sem fyrr er lýst hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegnæru eða persónu stefnanda þannig að það hafi valdið honum miska í skilningi b-liðar26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður þá að hafa í huga að stefnandi hafðistarfað í rúmlega 22 ár hjá stefnanda. Í samræmi viðákvæðið hefur stefnandi því rétt til bóta sem hann hefur ekki glatað sökumtómlætis. Verða bætur ákveðnar 500.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorðigreinir. 3. Uppsögn stefnandaSamkvæmt 1. mgr.2. gr. laga nr. 23/2013, um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, erRíkisútvarpið sjálfstætt opinbert hlutafélag í eigu íslenska ríkisins. Samkvæmt4. mgr. 2. gr. sömu laga gerir ráðherra samning við Ríkisútvarpið um fjölmiðluní almannaþágu til fjögurra ára í senn. Í samningnum skal nánar kveðið á ummarkmið, hlutverk, skyldur og umfang starfseminnar samkvæmt 1. og 3. gr.laganna, en auk þess skal í samningnum kveðið á um fjármögnun fjölmiðlunar íalmannaþágu á öllu samningstímabilinu.Í 1. mgr. 11.gr. laga nr. 23/2013 er kveðið á um að útvarpsstjóri sé framkvæmdastjóriRíkisútvarpsins. Er útvarpsstjóri jafnframt forstöðumaður í skilningi 13.tölul. 22. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins,en samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laganna ber forstöðumaður ábyrgð á því aðrekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar sé í samræmi við fjárlög og aðfjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt.Í máli þessu eróumdeilt að þegar ákvarðanir voru teknar um hópuppsagnir af hálfu stefndahaustið 2013 lá fyrir að umtalsverð hagræðing þurfti að fara fram í starfsemiRÚV ohf. vegna fjárhagsstöðu félagsins. Í samræmi við hlutverk útvarpsstjóra ogskyldur hans samkvæmt lögum nr. 23/2013 og lögum nr. 70/1996 er jafnframt ljóstað það var útvarpsstjóra að ákveða, eftir atvikum í samráði við aðrastjórnendur, til hvaða aðgerða þurfti að grípa til þess að hagræða í rekstrinum.Þegar tekin erafstaða til þess hvaða svigrúm útvarpsstjóri og aðrir stjórnendur stefnda höfðuí þessu sambandi verður þó að horfa til þess að samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laganr. 23/2013 bar útvarpsstjóra að setja starfsreglur fyrir starfsmennfréttastofu og dagskrárgerðarmenn Ríkisútvarpsins, í samráði viðstarfsmannasamtök Ríkisútvarpsins, og skilyrði áminningar og starfsloka. Í 1.mgr. 12. gr. segir að í reglunum skuli m.a. kveðið á um að málefnalegar ástæðurþurfi ætíð að liggja að baki brottrekstri starfsmanns.Þá segir í 2. mgr.12. gr. að telji starfsmaður ástæður brottrekstrar ekki málefnalegar eigi hannrétt á skriflegri skýringu.Í athugasemdum við ákvæði 12. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr.23/2013 kemur fram að í greininni, sem sé nýmæli, sé kveðið á um réttindi ogskyldur starfsmanna fréttastofu og dagskrárgerðarmanna. Um þetta atriði segirsíðan: „Um viðkomandi starfsmenn gilda ákveðin sérsjónarmið vegnaritstjórnarlegrar ábyrgðar þeirra. Ástæðan er sú að talið er nauðsynlegt aðveita þeim sem vinna við að veita „lýðræðislegt aðhald“, vernd umfram aðrastarfsmenn. Má vísa til þess að annars staðar á Norðurlöndunum njóta blaða- og fréttamennaukinnar verndar í kjarasamningum sínum. Í Austurríki eru samsvarandilagaákvæði til að vernda frétta- og dagskrárgerðarmenn ríkisfjölmiðilsins. Meðgreininni er komið til móts við framangreind sjónarmið og mælt fyrir um aukiðstarfsöryggi þessara starfsmanna Ríkisútvarpsins. Í 1. mgr. segir aðútvarpsstjóri skuli í samráði við starfsmannasamtök Ríkisútvarpsins setjastarfsreglur fyrir starfsmenn fréttastofu og dagskrárgerðarmenn Ríkisútvarpsinsog skilyrði áminningar og starfsloka. Jafnframt er gerður sá áskilnaðursamkvæmt ákvæðinu að málefnalegar ástæður þurfi ætíð að liggja að bakibrottrekstri framangreindra starfsmanna.“Í athugasemdumvið ákvæðið er einnig rakið að við fyrri meðferð frumvarpsins á 140.löggjafarþingi hafi komið fram athugasemdir við ákvæðið, m.a. um hugtakanotkunmilli texta ákvæðisins og athugasemda við greinina, auk þess sem þaðfyrirkomulag að útvarpsstjóri setti starfsreglur einhliða hefði verið gagnrýnt.Að tillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar var því lagt til aðumræddar reglur yrðu settar í samráði við starfsmenn og samtök þeirra, meðvísan í ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 38/2011, um fjölmiðla.Um rétt starfsmanns tilskriflegra skýringa samkvæmt ákvæði 2. mgr. 12. gr. segir í athugasemdum viðákvæðið að „viðkomandi starfsmaður eigi rétt áskriflegum rökstuðningi fyrir uppsögn ef hann telur ástæður brottrekstrar ekkimálefnalegar.“ Þar kemur hins vegar fram að „slík skýring [sé] valkvæð fyrirviðkomandi starfsmann þar sem það [geti] verið mjög íþyngjandi fyrir hann aðhafa neikvæða skýringu í farteskinu þegar hann sækir um starf síðar meir.Einnig [kunni] að vera að starfsmaður geri sér grein fyrir afglöpum sínum ístarfi og þurfi því ekki á skýringu að halda.“Í máli þessi erekki ágreiningur um það að útvarpsstjóri setti engar reglur um rétt starfsmannafréttastofu og dagskrárgerðarmanna stefnda með þeim hætti sem áskilið er í 1.mgr. 12. gr. Að mati dómsins breytir sú staðreynd engu um þá lagalegu skyldustefnda færa fram málefnalegar ástæður fyrir uppsögn þessara starfsmanna ogsamsvarandi rétt starfsmannanna að því leyti. Enn fremur er ljóst að samkvæmtákvæði 2. mgr. 12. gr. laga nr. 23/2013 eiga starfsmenn fréttastofu ogdagskrárgerðarmenn hjá RÚV ohf. rétt á því að fá skriflegan rökstuðningi við uppsögní starfi, ef þeir óska á annað borð eftir slíkum rökstuðningi. Í ákvæðinu erekki sett fram hvert efni slíks rökstuðnings á að vera. Þegar litið er tilþeirra fyrirmæla 1. mgr. 12. gr. að málefnalegar ástæður verði að liggja aðbaki uppsögn þeirra starfsmanna sem þar eru tilgreindir verður á hinn bóginn aðtelja ljóst að markmiðið með því að leggja þá skyldu á RÚV ohf. að veitarökstuðning er að starfsmenn geti staðreynt hvaða ástæður liggja að bakiuppsögn þeirra og hvort þær hafi í reynd verið málefnalegar. Í máli þessuliggur fyrir að stefnandi óskaði skriflega eftir skriflegum skýringum á uppsögnsinni með bréfi, dags. 6. desember 2013, enda hefur stefndi ekki andmæltstaðhæfingu stefnanda um að slíkt bréf hafi verið sent. Eins og áður er rakið varþessi beiðni ítrekuð með bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda, dags.3. september 2014 en skýringar voru ekki veittar fyrr en með bréfi lögmannsstefnda, dags. 17. desember 2014. Þar sagði um ástæður uppsagnarinnar: „Varðandi uppsögn umbj. yðar þáliggur fyrir, og svo sem fram kom í uppsagnarbréfi til hans, að RÚV neyddist„til að fækka starfsmönnum sínum vegna tekjuskerðingar“. Var uppsögnin því gerðí hagræðingarskyni, samhliða því að fjölmörgum öðrum starfsmönnum var sagt upp,og öðrum skýringum umbj. yðar um ástæður uppsagnarinnar mótmælt. Verður hvorkiráðið að slík ástæða uppsagnar geti talist ómálefnaleg í skilningi 1. mgr. 12.gr. laga nr. 23/2013, eigi ákvæðið á annað borð við um umbj. yðar, né aðákvæðið, rétt lögskýrt, feli í sér sambærilegar kröfur til niðurlagningu starfaog þegar opinberir starfsmenn eru annars vegar, svo sem helst er að skilja aðumbj. yðar telji. Þvert á móti sé ákvæðinu ætlað að sporna við því aðstarfsmönnum fréttastofu og dagskrárgerðarmönnum sé sagt upp vegna ástæðna semganga gegn grunnskyldum þeirra sem fjölmiðlamanna, svo sem að standa vörð umtjáningarfrelsi, frelsi og sjálfstæði fjölmiðla, en engar slíkar ástæður bjugguað baki uppsögn umbjóðanda yðar. Þá er því líka að gæta að þótt íuppsagnarbréfi RÚV komi fram að ástæður uppsagnarinnar séu ekki „með hvaðahætti [umbj. yðar] hefur rækt starf þitt“ þá fær það því ekki breytt, og svosem liggur í eðli málsins, að er kom til fækkunar starfsfólks varð RÚV að takamið af því hverjir væru best fallnir til að gegna áfram störfum fyrir RÚV áumræddu sviði.“Að mati dómsinser ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnda að ákvæði 1. mgr. 12. gr. felieinungis í sér bann við að starfsmönnum fréttastofu RÚV ohf. ogdagskrárgerðarmönnum sé sagt upp vegna ástæðna sem ganga gegn grunnskyldumþeirra sem fjölmiðlamanna, svo sem að standa vörð um tjáningarfrelsi, frelsi ogsjálfstæði fjölmiðla. Ljóst er að ákvæði 1. mgr. 12. gr. leggur samkvæmtorðalagi sínu þá skyldu á stefnda að segja ekki upp þessum tilteknu starfsmönnumnema málefnalegar ástæður liggi að baki því. Þrátt fyrir að sjónarmið að bakiákvæðinu tengist augljóslega því hlutverki starfsmanna fréttastofu ogstarfsmanna að veita lýðræðislegt aðhald og þörf þeirra á sérstakri vernd gegnuppsögnum í því sambandi eru engar vísbendingar í ákvæðum laga nr. 23/2013 eðalögskýringargögnunum að sú vernd einskorðist við aðstæður þar sem þeim er beinlínissagt upp vegna þessa hlutverks eða þeir þurfi með öðrum hætti að sýna fram á aðsvo sé. Dómurinn geturheldur ekki fallist á að þegar stefndi segir starfsmanni fréttastofu, líkt ogstefnandi óumdeilanlega var, upp störfum sé það nægilegt fyrir stefnda samkvæmt12. gr. laga nr. 23/2013 að vísa um það almennt til hagræðingarsjónarmiða.Þegar tekin er afstaða til þess hvaða kröfur gerðar verða til stefnda í þeimefnum er ekki óvarlegt að líta til þess hvernig dómstólar hafa skýrt reglurstjórnsýsluréttarins um að málefnalegar ástæður þurfi að liggja að baki uppsögnalmennra ríkisstarfsmanna við hagræðingu, sjá hér t.d. til hliðsjónar dómaHæstaréttar frá 26. janúar 2017 í máli nr. 331/2016 og frá 16. febrúar 2017 ímáli nr. 376/2016. Af þessum dómum leiðir m.a. að fara verður fram ákveðingreining á því hvernig staðið skuli að hagræðingu og hvaða mat og sjónarmið séulögð til grundvallar við val á því hverjum er sagt upp. Þegar horft ertil þeirra skyldna stefnda samkvæmt 12. gr. laga nr. 23/2013 um að leggjamálefnalegar ástæður til grundvallar uppsögn og veita skriflegar skýringar áhenni þegar þess er óskað verður að telja að það standi stefnda almennt nær aðfæra sönnur á að uppsögn hafi uppfyllt þær kröfur sem gerðar verða samkvæmtframangreindu. Ljóst er að í gögnum málsins sem urðu til hjá stefnda þegarákvörðun um uppsögn stefnanda var tekin kemur ekkert fram um það hvers vegnastefnandi var tekinn í hóp þeirra sem sagt var upp í nóvember 2013. Framburðumnúverandi og fyrrverandi starfsmanna stefnda fyrir dómi ber enn fremur ekkisaman um hverjir hefðu komið að þeirri ákvörðun að velja þá starfsmenn sem sagtvar upp í nóvember 2013 og með hvaða hætti sú ákvörðun var tekin. Enn fremurliggur fyrir að stefnandi óskaði eftir slíkum skýringum á uppsögn sinni 6.desember 2013 og að lögmaður hans ítrekaði þessa beiðni 3. september 2014 enlögmaður stefnda svaraði beiðninni sem fyrr segir 17. desember 2014, eðarúmlega ári eftir stefnandi setti upphaflega fram beiðni um skýringar. Í ljósi þess semað framan er rakið verður að telja að stefndi RÚV ohf. hafi ekki sýnt fram á aðmálefnalegar ástæður hafi legið að baki því að segja Adolfi Inga Erlingssyniupp störfum þann 27. nóvember 2013. Af þeim sökum er fallist á það meðstefnanda að við uppsögn hans hafi ekki verið gætt ákvæðis 12. gr. laga nr.23/2013. Samkvæmt því var uppsögnin ólögmæt og á stefnandi því rétt til skaðabótaúr hendi stefnda. Skaðabótakrafastefnanda vegna fjártjóns nemur alls 6.322.768 kr. og samsvarar hún föstummánaðarlaunum hans í 24 mánuði frá 1. febrúar 2014. Af gögnum málsins verðurhins vegar ráðið að starfslok hans hjá RÚV ohf. voru 28. febrúar 2014 að liðnumuppsagnarfresti, sbr. uppsagnarbréf, dags. 27. nóvember 2013. Við ákvörðunbóta vegna fjártjóns ber að líta til þess að stefnandi var 51 árs þegar honumvar vikið úr starfi og hefur reynst örðugt um vik að finna sér starf sem hæfirmenntun hans og reynslu. Af skattframtölum sem stefnandi hefur lagt fram ímálinu verður ráðið hins vegar að stefnandi hafi haft alls 1.160.262 kr. ítekjur á árinu 2014 sem ekki stöfuðu frá stefnda RÚV ohf. og alls 3.745.205 áárinu 2015, en stefnandi hefur ekki lagt fram upplýsingar um tekjur sínar áárinu 2016. Eins og skaðabótakrafa stefnanda er sett fram verður að matidómsins að horfa til fyrirliggjandi upplýsinga um tekjur stefnanda við ákvörðunbóta vegna fjártjóns sem þykja hæfilega ákvarðaðar að álitum 1.200.000 kr. Enn fremurverður að telja að sú framganga stefnda segja stefnanda upp eftir 22 ára starfán þess að leggja fullnægjandi grundvöll að þeirri ákvörðun í samræmi við 12.gr. laga nr. 23/2013 hafi verið meiðandi í garð stefnanda og að hann eigi réttá miskabótum af þeim sökum, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993.Að mati dómsins þykja þær hæfilega ákveðnar 500.000 kr. vegnauppsagnar stefnanda. Í ljósi þessararniðurstöðu dómsins þykir ekki þörf að fjalla sérstaklega um málsástæðurstefnanda í tengslum við lög nr. 2/1995, um hlutafélög.Með vísan tilþess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að stefndi skuli greiðastefnanda alls 1.200.000 kr. í bætur vegna fjártóns og alls 1.000.000 vegnamiska, eða samanlagt 2.200.000 kr., með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 27. nóvember 2013, þeim degi semstefnanda var sagt upp, en með dráttarvöxtum frá 4. október 2014, sbr. 9. og 1.mgr. 6. gr. sömu laga, en þá var mánuður liðinn frá því að lögmaður stefnandakrafði stefnda um greiðslu bóta. Í samræmi viðþessi málsúrslit skal stefndi greiða málskostnað stefnanda, sem þykir hæfilegaákveðinn 1.400.000 kr. Kjartan Bjarni Björgvinssonhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. Við uppsögu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð:Stefndi,Ríkisútvarpið ohf., greiði stefnanda alls 2.200.000 kr., með vöxtum samkvæmt 8.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 27. nóvember 2013, en meðdráttarvöxtum frá 4. október 2014, sbr. 9. gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Stefndi greiðistefnanda 1.400.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 294/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. júní 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðarins sem kveður á um að hann verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 467/2003
|
Ákæra Ómerking héraðsdóms Frávísun frá héraðsdómi
|
X. sem í héraði var dæmd fyrir ölvun við akstur, áfrýjaði málinu eftir að systir hennar viðurkenndi að hafa ekið bifreiðinni og gefið upp nafn X. Með því að sýnt þótti að X hafði verið höfð fyrir rangri sök var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. desember 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að ákærða verði sýknuð af kröfum ákæruvalds um refsingu og sviptingu ökuréttar. Ákærða krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins. Málið var flutt skriflega fyrir Hæstarétti samkvæmt heimild í 1. mgr. 157. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 17. gr. laga nr. 37/1994. Aðfaranótt 23. janúar 2003 stöðvaði lögreglan í Reykjavík akstur bifreiðarinnar [...]. Ökumaðurinn var handtekinn og færður til töku blóðsýnis vegna gruns um ölvun við akstur. Við handtöku og yfirheyrslu við rannsókn málsins hjá lögreglu framvísaði hann ekki skilríkjum en gaf upp nafnið X. Mun alkóhólmagn í blóði ökumannsins hafa mælst 1,20 að teknu tilliti til vikmarka. Ákæra var gefin út á hendur ákærðu X 24. febrúar 2003 fyrir ölvun við akstur áðurnefndan dag. Er ákærunni lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ekki var mætt af hennar hálfu við þingfestingu málsins 3. apríl 2003 og var málið tekið til dóms og dómur kveðinn upp samdægurs með heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991. Var ákærða sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni var gefin að sök í ákærunni og gert að greiða 160.000 krónu sekt í ríkissjóð. Jafnframt var hún svipt ökurétti í 2 ár og dæmd til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þegar dómurinn var birtur ákærðu 6. maí 2003 kvaðst hún vera saklaus af sakargiftum. Taldi hún að systir sín, Z hefði verið ökumaðurinn. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 21. júlí 2003 viðurkenndi Z að hún hafi verið ökumaðurinn umrætt sinn og að hún hafi ranglega gefið upp nafn ákærðu við handtöku og yfirheyrslu hjá lögreglu. Fyrir Hæstarétt hafa verið lagðar skýrslur lögreglumanna, sem afskipti höfðu af ökumanni bifreiðarinnar VY-170 þessa nótt. Ber þeim saman um að eftir að þeir sáu myndir af þeim systrum væri ljóst að ákærða hafi ekki verið ökumaður bifreiðarinnar heldur Z. Af framansögðu er í ljós leitt að ákærða hefur verið höfð fyrir rangri sök. Ber því með vísan til 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991 að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu frá héraðsdómi. Um greiðslu sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti fer eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, X, fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur.
|
Mál nr. 380/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðs 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdómara. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [...] verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október 2000 kl. 16.00. [...] Samkvæmt gögnum máls er ljóst að viðamikil rannsókn stendur yfir vegna innflutnings á miklu magni fíkniefna. Þeirri rannsókn er enn ólokið. Meðal rannsóknargagna eru útskriftir af umfangsmiklum símhlerunum sem benda sterklega til þess að kærði tengist fíkniefnainnflutningi og er rökstuddur grunur um aðild hans að málinu. Rannsókn málsins er ólokið og er fallist er á með lögreglu að hætta sé á því að kærði gæti torveldað rannsókn málsins ef hann endurheimti nú frelsi sitt. Með vísan til alls ofanritaðs þykir rétt, sbr. a-lið 1. mgr. 103. gr. laga 19/1991, að verða við kröfu lögreglustjórans í Reykjavík. Er því krafa lögreglunnar tekin til greina að öllu leyti og kærða gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október nk. kl. 16.00 eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki eru efni til að gæsluvarðhaldsvist kærða sé markaður skemmri tími en krafist er. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. október 2000 kl. 16:00.
|
Mál nr. 745/2013
|
Líkamsárás Miskabætur Skaðabætur Skilorð
|
Þ var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa slegið A hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að A hlaut kjálkabrot á tveimur stöðum. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að árásin var fólskuleg og tilefnislaus og olli umtalsverðu heilsutjóni. Var refsing Þ ákveðin skilorðsbundið fangelsi í fjóra mánuði auk þess sem honum var gert að greiða A 1.023.295 krónur í miska- og skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttakröfu verði vísað frá dómi, til vara sýknu af henni, en að því frágengnu að tildæmd fjárhæð verði lækkuð. A krefst þess aðallega að ákærði verði dæmdur til að greiða sér samtals 1.704.181 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2012 til 10. maí 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu hans verði staðfest. Samkvæmt framburði vitnanna A, brotaþola í málinu, B og C, voru fjórir menn á vettvangi líkamsárásar þeirrar, sem ákært er fyrir í máli þessu. Þótt vitnið B vissi ekki hvað ákærði héti fyrir atburð þann, er hér um ræðir, kannaðist það við hann og bar kennsl á hann af ljósmynd sem þann mann er verið hefði á brotavettvangi. Þá greindi vitnið D frá því í hljóðritaðri skýrslutöku hjá lögreglu sama dag og atvik gerðust að ákærði hefði verið með sér á vettvanginum og rengdi vitnið ekki þann framburð sinn fyrir dómi. Enda þótt ekki verði fallist á það með héraðsdómi að góður samhljómur sé með frásögn brotaþola og vitnanna B og C af klæðaburði ákærða umrædda nótt fær það því ekki breytt að ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að annar en ákærði hafi veitt brotaþola þá áverka sem hann sannanlega hlaut aðfaranótt 1. janúar 2012 og lýst er í ákæru. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða, refsingu og skilorðsbindingu hennar. Að teknu tilliti til afleiðinga líkamsárásarinnar eru miskabætur brotaþola ákveðnar 500.000 krónur, en að öðru leyti er staðfest niðurstaða héraðsdóms um bætur honum til handa. Verður ákærði því dæmdur til að greiða brotaþola 1.023.295 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað og þóknun lögmanns brotaþola eru staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu A. Ákærði, Þórir Hlynur Ríkharðsson, greiði A 1.023.295 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2012 til 10. maí 2013, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 682.823 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, 627.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 29. maí sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Akureyri 14. mars 2013 á hendur Þóri Hlyni Ríkharðssyni, kt. [ ],[ ],[ ]; „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 1. janúar 2012, á bifreiðaplani við Ráðhúsið á Akureyri, Geislagötu 9, slegið A, kt. [ ], hnefahögg í andlitið, með þeim afleiðingum að hann kjálkabrotnaði, en hann hlaut kjálkabrot á tveimur stöðum gegnum neðra kjálkabein, hægra megin, annarsvegar gegnum framtennur í neðri kjálka, með svolítilli gliðnun og einnig aftan til neðan við liðamót kjálkabeinsins við höfuðkúpuna. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Í ákæru er vísað til einkaréttarkröfu brotaþola, A, en við flutning málsins var endanleg skaðabótakrafa hans á hendur ákærða að fjárhæð 1.704.181 króna, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2012 til birtingar kröfu, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr., sömu laga til greiðsludags. Að auki var gerð sú krafa að ákærði yrði dæmdur til að greiða lögmannsþóknun brotaþola að teknu tilliti til virðisaukaskatts samkvæmt mati dómsins. Skipaður verjandi ákærða, Helga Vala Helgadóttir héraðsdómslögmaður, hefur fyrir hönd ákærða krafist þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum, bæði kröfum ákæruvalds sem og einkaréttarkröfu um skaðabætur. Til vara gerir hún þá kröfu að ákærði verði dæmdur til að þola vægustu refsingu sem lög framast leyfa og að hún verði skilorðsbundin, en einnig að skaðabótakrafan verði lækkuð. I. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum lögreglu, frásögn ákærða, framburði brotaþola og vitna eru helstu atvik máls þessa þau að í lok árs 2011 kom ákærði, Þórir Hlynur, til Akureyrar í boði vinar síns, vitnisins E. Dvaldi ákærði á heimili vitnisins um áramótin, í innbænum, í [ ]. Óumdeilt er að á gamlárskvöld lögðu ákærði og nefnt vitni leið sína á heimili vitnisins F í [ ] í Glerárhverfi, en þar voru þeir á meðal fjölmargra gesta í áramótateiti. Liggur og fyrir að ákærði og E hafi ásamt öðrum gestum farið í miðbæ Akureyrar á nýársnótt, þar sem þeir héldu áfram áramótagleðinni. Samkvæmt rannsóknargögnum voru brotaþoli, A, og vinur hans, vitnið B, í áramótagleðskap á gamlárskvöldi, en héldu nokkru eftir miðnættið í miðbæ Akureyrar til skemmtanahalds. Lögðu þeir leið sína í skemmtistaði í miðbæ Akureyrar og þar á meðal í Sjallann við Geislagötu. Er þetta gerðist var brotaþoli með skerta hreyfigetu á hægri handlegg og nær algjörlega blindur á hægra auga vegna slyss sem að hann hafði orðið fyrir í september 2011. Af gögnum verður helst ráðið að laust fyrir klukkan 03:30 umrædda nótt hafi brotaþoli og vitnið B farið út úr Sjallanum og gengið stuttan spöl til norðurs, að Ráðhúsinu við Geislagötu, þar sem þeir hittu fyrir vitnið D, en hann hafði áður verið í áramótateiti vitnisins F í [ ]. Verður ráðið af frásögn þeirra að til ýfinga hafi komið með Eannars vegar og brotaþola A og B hins vegar. Er óumdeilt að þeim atgangi þeirra lauk á bifreiðastæði vestan Ráðhússins þegar fjórði aðilinn sem var þar á vettvangi blandaði sér í málin og sló A hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll við. Er atvik gerðust var vitnið C nærri vettvangi, á bifreiðastæðinu, vestan við Ráðhúsið. Í frumskýrslu lögreglu er greint frá því að klukkan 04:38 nefnda nótt hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu með forgangi að Ráðhúsinu á Akureyri. Segir frá því í skýrslunni að lögreglumenn hafi hraðað sér á vettvang og að þar hafi þeir hitt fyrir brotaþolann A og vitnið B, nánar tiltekið við gatnamót [ ] og [ ], sem er norðan Ráðhússins. Greint er frá því í skýrslunni að A hafi verið með sýnilega höfuðáverka, sem blætt hafi úr og að lögreglumennirnir hafi verið upplýstir um að áverkinn væri af völdum hnefahöggs. Mjög stuttu eftir komu lögreglu komu á vettvang sjúkraflutningamenn og fluttu þeir brotaþola á slysadeild Sjúkrahússins á Akureyri. Í skýrslunni segir að vitnið B hafi greint lögreglumönnum frá því að til orðaskaks og hnippinga hefði komið milli A og vitnisins D, en að hávaxinn aðili hafi blandað sér í atgang þeirra og slegið A hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll við og vankaðist og fékk fyrrgreinda blóðáverka sína. Vegna þessa hefði vitnið kallað eftir aðstoð og haldið af stað frá Ráðhúsinu, en D og félagi hans farið af vettvangi. Í skýrslunni segir einnig frá því að lögreglumennirnir hafi haft tal af brotaþola, A, á slysadeild Sjúkrahússins á Akureyri og þar hlýtt á frásögn hans um viðskipti hans við D, en jafnframt að þeim atgangi hafi lokið er hann hefði fengið feiknahögg hægra megin á andlitið og þá vankast og fallið á snjóskafl. Tekið er fram að brotaþoli hafi sagt að hann hefði ekki séð hver hefði slegið hann með greindum hætti þar sem hann væri hálfblindur á hægra auga vegna fyrrgreinds slyss á árinu 2011, en engu að síður haft af því spurnir að árásaraðilinn væri ákærði í máli þessu. Á sjúkrahúsinu var lögreglumönnunum sagt frá því að ákærði væri kjálkabrotinn, en að auki með sýnilegan skurð á vinstri augabrún. 2. Samkvæmt gögnum lögreglu var G rannsóknarlögreglumaður kvaddur til starfa á nýársdag 2012 og liggur fyrir að á grundvelli lýstra gagna, en einnig vegna ljósmyndar sem vitnið B hafði aflað á Facebook og afhenti lögreglu, hafi frekari grunsemdir beinst að ákærða í máli þessu. Vegna þessa hafði rannsóknarlögreglumaðurinn símasamband við ákærða þar sem hann var staddur á heimili vitnisins D, í [ ]. Var ákærði, en einnig E, boðaður til yfirheyrslu á lögreglustöðina, en auk þess voru önnur tiltæk vitni boðuð til skýrslugjafar. Var vitnið B fyrst yfirheyrt nefndan dag klukkan 13:02, en síðan vitnið D klukkan 13:41, og loks vitnið E klukkan 15:18. Ákærði var yfirheyrður sem sakborningur klukkan 14:41, en í framhaldi af því var hann vistaður um tíma í fangaklefa. Hann var á ný tekinn til yfirheyrslu klukkan 16:13 nefndan dag. Skýrslurnar voru teknar með hljóði og hluta til einnig með mynd. Eru þau gögn einnig á meðal rannsóknargagna lögreglu. Við frumrannsókn fór nefndur lögreglumaður í vistarverur ákærða á heimili E og tók með leyfi ákærða ljósmyndir af rauðleitri húfu en einnig rauðköflóttri skyrtu, sem voru í handfarangri hans. Ljósmyndir þessar eru á meðal gagna málsins, en einnig yfirlitsmynd yfir ætlaðan brotavettvang, en þar má m.a. sjá Ráðhúsið á Akureyri við Geislagötu 9, skemmtistaðinn Sjallann, nr. 9 við sömu götu, en einnig næsta nágrenni annarra skemmtistaða í miðbænum, þ. á m. Kaffi Akureyri, Kaffi Amor og Pósthúsbarinn. Við meðferð málsins fyrir dómi voru af hálfu ákærða og verjanda hans lagðar fram ljósmyndir, en einnig myndbandsupptaka. Er ágreiningslaust að myndefnið var tekið í fyrrnefndu áramótateiti á gamlárskvöldi 31. desember 2011 og aðfaranótt 1. janúar 2012 í og við húsnæði vitnisins F í [ ] á Akureyri. Á myndefninu má m.a. sjá auk ákærða fyrrnefnd vitni, E og D. Verður helst ráðið að ákærði hafi verið íklæddur grænköflóttri skyrtu, en auk þess er hann með dimmrauða uppbretta húfu á höfði. 3. Samkvæmt áverkavottorði H, sérfræðings í skurðlækningum við Sjúkrahúsið á Akureyri, sem dagsett er 22. febrúar 2012, og ritað var vegna komu A á sjúkrahúsið umrædda nótt, segir m.a.: „Uppgefið er í sjúkraskrá að milli kl: 03 og 04 hafi A lent í orðaskiptum við hið minnsta 2 menn, sem hann mun hafa þekkt fyrir, en orðaskiptin enduðu með barsmíðum. Hann fékk nokkur högg í andlitið og aðallega á hægri hluta andlits. Hann mun hafa verið mjög vankaður fyrstu mínúturnar og var með verk í kjálkanum og átti erfitt með að opna og loka munni að fullu. Einnig með höfuðverk yfir vinstri augabrún þar sem er skurður, að öðru leyti ekki getið um áverka. Í heilsufarssögu stendur að hann hafi í september 2011 orðið fyrir slysi sem endaði með nærri algjörri blindu á hægra auga og broti á hægri handlegg þar sem hann mun hafa þurft spelku utan um handlegginn með pinnum í gegn í lengri tíma og mun ennþá vera að kljást við skerta hreyfingu í úlnliðnum eftir þetta. Í skoðun er þess getið að A hafi verið áttaður á stað og stund og eigin persónu en þvoglumæltur og ófær um að loka munninum. Hann hafi 2 cm skurð á vinstri augabrún sem var saumaður. Hann fékk saltvatn í æð og verkjastillandi meðferð framan eftir morgni. Gerð var sneiðmynd af höfði sem sýndi brot gegnum neðra kjálkabeinið, hægra megin á tveimur stöðum, annarsvegar í gegnum framtennur í neðri kjálka með svolítilli gliðnun og einnig aftan til neðan við liðamót kjálkabeinsins við höfuðkúpuna. Af þessum myndum var ljóst að kjálkabeinið var óstöðugt og nauðsynlegt að hafa samband við kjálkaskurðlækna í Reykjavík. Eftir samskipti við sérfræðinga var ákveðið að hann flyttist suður, annað hvort með flugi eða með bíl en ákveðið var að hann færi í aðgerð sennilega daginn eftir á Landspítala háskólasjúkrahúsi. Hann var útskrifaður héðan með nál til lyfjagjafar eftir þörfum í æð. Frekari afspurnir af honum hafa ekki verið skráðar í sjúkraskrá Sjúkrahússins á Akureyri. Undirritaður kom ekki frekar að þessu tilfelli annað en að vera til ráðlegginga þegar hann kom inn þarna að morgni nýársdags en einnig er skráð í okkar rafrænu sjúkraskrá þann 04.01.12. viðtal við I, lækni á Dalvík, þar sem hún gaf honum lyfseðil fyrir stílum og mixtúru en hann gat illa kyngt sýklalyfi og verkjalyfi í töfluformi sem hann hafði fengið eftir aðgerðina í Reykjavík. Þann 12.01.12. er einnig skráð símtal á Dalvík vegna lyfja en þá er rætt um að hann þurfi að klára próf vikuna eftir og talað um í framhaldi að e.t.v. að senda tilvísun til sérfræðings m.t.t. lyfjagjafar vegna ADHD. Þann 16.01.12. er skráð vottorð frá I lækni um að hann hafi ekki treyst sér í próf þann dag. Frekari nótur í sjúkraskrá er ekki að finna. Varðandi ferli á LSH vísast á lækna þar. Varðandi ástand hans í dag væri rétt að hafa samskipti við lækna á Dalvík. Samantekt: A [ ] fékk áverka eftir högg á hægri kjálka sem leiddi til kjálkabrots á 2 stöðum seint um aðfaranótt nýársdags 2012 og kom á slysadeildina. Var eftir skoðun og rannsóknir sendur suður til Reykjavíkur á LSH til aðgerðar. Læknabréf varðandi aðgerðina og hvort hefur farið fram formlegt eftirlit í Reykjavík stendur ekki skráð í okkar skjölum en skráð eru nokkur viðtöl milli sjúklings eða aðstandenda við heimilislækni á Dalvík.“ Þá liggur fyrir í málinu vottorð J MSc, sérfræðings í munn- og kjálkaskurðlækningum, sem ritað var vegna lýstrar aðgerðar sem A gekkst undir í Reykjavík eftir dvöl hans á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Vottorðið er dagsett 20. september 2012, en þar segir m.a.: „Meðferð: Gert var að brotum í svæfingu og titanplötur og skrúfur notaðar til að stabilisera brotið í vinstri hlið í réttu biti. Brot á subcondylar svæði hægra megin lá vel og var stabiliserað með því að festa tennur saman með teygjum í góðu biti. Batahorfur: Sjúklingur greri sára sinna vel og við skoðun 27. febrúar s.l. höfðu brot gróið vel og bit var gott. Sjúklingur var örlítið dofinn í tannholdi við framtennur vinstra megin, líklegt verður að telja að sjúklingur muni ná sér að fullu.“ II. Ákærði, Þórir Hlynur Ríkharðsson, skýrði frá því í fyrri yfirheyrsluskýrslu hjá lögreglu 1. janúar 2012 að hann hefði á gamlárskvöld og nýársnótt verið í fylgd vinar síns, vitnisins E. Hann kvaðst hafa hafið áfengisneyslu á heimili E um klukkan 22:00, en síðar um kvöldið farið í áramótateiti. Þá hefðu þeir haldið skemmtan sinni áfram á skemmtistöðum í miðbæ Akureyrar, en að aflokinni skemmtan hefði hann fylgt E heim og verið þar er lögreglumaður boðaði hann á lögreglustöð til yfirheyrslu vegna þessa máls. Í nefndu áramótateiti kvaðst ákærði m.a. hafa hitt vitnið D, en kvaðst í raun ekkert hafa þekkt til hans á þessum tíma. Eftir teitið kvaðst ákærði hafa farið á skemmtistaði, fyrst á Kaffi Amor en síðan á Kaffi Akureyri og bar að þar hefði hann hafst við uns hann hefði haldið á heimili E, en treysti sér ekki til að segja til um nákvæman tíma að því leyti. Vísaði ákærði til þess að hann hefði verið undir áhrifum áfengis þessa nótt, en þrátt fyrir það kvaðst hann minnast gjörða sinna. Nánar aðspurður af rannsakara kannaðist ákærði ekki við að hafa verið í fylgd vitnisins D á þeim tíma sem brotaþolinn A varð fyrir líkamsárásinni í miðbæ Akureyrar og neitaði hann sök alfarið. Ákærði kvaðst þannig ekki kannast við að hafa átt í handalögmálum eða slegið nokkurn mann umrædda nótt. Þá kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa farið í skemmtistaðinn Sjallann nefnda nótt. Við yfirheyrsluna var ákærða kynntur framburður D hjá lögreglu þess efnis að þeir hefðu þá um nóttina verið saman við Ráðhúsið í Geislagötu. Ákærði kvaðst kannast við vettvang, en áréttaði fyrri frásögn og þar á meðal að hann myndi ekki eftir því að hafa verið með D og af þeim sökum hlyti að vera um misminni vitnisins að ræða. Við lok yfirheyrslunnar má sjá og heyra að rannsakari biður ákærða að sýna sér hendur sínar, en í framhaldi af því er honum kunngert að hann sé handtekinn og verði vistaður í fangaklefa á meðan frumrannsókn standi yfir. Við síðari yfirheyrslu ákærða hjá lögreglu nefnda dag, klukkan 16:13, áréttaði ákærði fyrri framburð sinn. Þá andmælti hann vitnisburði B þess efnis að hann hefði verið í rauðköflóttri skyrtu og með rauða húfu á höfðinu umrædda nótt og staðhæfði að hann hefði verið íklæddur Carhart gallaefnisskyrtu og í svörtum gallabuxum. Þá kvaðst hann hafa verið án höfuðfats. Þá kvaðst ákærði vera öruggur um að hann hefði aldrei farið í skemmtistaðinn Sjallann og andmælti að því leyti frásögn vitnisins B. Ákærði gat þess að hann brúkaði ekki greiðslukort þegar hann væri á skemmtistöðum og heimilaði því ekki rannsakara að kanna greiðslukortafærslur hans umrædda nótt. Fyrir dómi, við þingfestingu og aðalmeðferð, neitaði ákærði sök og staðhæfði að á nýársnóttu 1. janúar 2012 hefði hann ekki átt nokkur samskipti við brotaþolann A. Ákærði bar að hann hefði ekkert þekkt til brotaþola eða vitnisins B og því ekkert átt sökótt við þá. Kvaðst ákærði því engar skýringar hafa á ásökunum þeirra í hans garð. Frásögn ákærða fyrir dómi var að öðru leyti með líkum hætti og fram kom í áðurröktum skýrslum hans hjá lögreglu, þ. á m. um dvöl hans á heimili Eá gamlárskvöldi og í áramótateiti á heimili vitnisins F. Ákærði bar enn fremur að í teitinu hefði hann hitt vitnið D í fyrsta skipti, en vísaði til þess að þeir ættu sameiginlega vini sem tengdust m.a. vetraríþróttum. Ákærði bar að áramótateitið hefði ekki verið ýkja langt frá miðbæ Akureyrar, en þangað kvaðst hann hafa lagt leið sína um nóttina ásamt fleiri strákum og þar á meðal vini sínum, vitninu E. Ákærði bar að hann hefði haldið áfengisdrykkju sinn áfram á skemmtistaðnum Kaffi Akureyri og staðhæfði að hann hefði haldið þar kyrru fyrir þar til hann hefði farið á heimili E síðar um nóttina. Ákærði kvaðst nefnda nótt hafa verið mjög ölvaður, líkt og aðrir félagar hans, en bar að hann hefði þó ekki fengið „black out“. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið íklæddur græn/grá/svartköflóttri skyrtu og haft vínrauða húfu á höfði, en að því leyti staðfesti hann framlagðar ljósmyndir, sem teknar höfðu verið af honum í fyrrnefndu teiti. Vegna þess leiðrétti ákærði og frásögn sína hjá lögreglu um klæðaburð, að því er varðar skyrtu og að hann hefði ekki verið með húfu og sagði: „ það er rangt sem að ég hef sagt hjá lögreglunni já... já ég mundi ekkert hvernig ég var klæddur í skýrslutökunni, ég var bara skelkaður og ég var hræddur, það var bara það.“ Í þessu sambandi áréttaði ákærði að hann hefði verið ölvaður umrædda nótt og því verið timbraður við yfirheyrsluna, en að auki verið mjög brugðið er hann fékk boð símleiðis um að mæta á lögreglustöðina. Við yfirheyrsluna kvaðst ákærði m.a. hafa bent rannsakara á að hann bæri engin ummerki á höndum og af þeim sökum farið fram á að ljósmyndir yrðu teknar af honum, sbr. dskj. nr. 16-18. Að auki kvaðst ákærði hafa heimilað rannsakara að taka fyrrnefndar ljósmyndir af þeim fatnaði sem hann var með á heimili vitnisins E, en staðhæfði að rannsakarinn hefði einblínt á rauðköflótta skyrtu og rauða húfu, en áréttaði að hann hefði ekki verið íklæddur þeirri skyrtu þá um nóttina. Þá staðhæfði ákærði að hann hefði heimilað rannsakaranum að kanna bankafærslur hans umrædda nótt. Vitnið E, fæddur [ ], skýrði frá því í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hefði farið ásamt góðum vini sínum, ákærða, í áramótateiti til vinar, vitnisins F. Á nýársnótt kvaðst vitnið hafa haldið áfram skemmtan sinni á veitingahúsinu Kaffi Akureyri í miðbæ Akureyrar og þá með ákærða og vísaði til þess að það væri venja þeirra að halda „saman á djamminu“. Vitnið kvaðst hafa haldið til á skemmtistaðnum „allt kvöldið“ og ekki farið á aðra veitingastaði í miðbænum. Vitnið kvaðst hafa neytt áfengis og farið á barinn, en auk þess dansað og af þeim sökum kvaðst það ekki geta fullyrt um hvort ákærði hafi verið með honum allt kvöldið, en myndi þó ekki eftir öðru en að svo hefði verið. Að aflokinni skemmtan kvaðst vitnið hafa farið til síns heima ásamt ákærða. Vitnið E lýsti atvikum fyrir dómi með líkum hætti og það hafði áður gert hjá lögreglu og staðfesti m.a. að ákærði hefði dvalið á heimili þess, í innbæ Akureyrar, um nefnd áramót. Einnig staðfesti vitnið að þeir vinirnir hefðu farið í áramótateiti á heimili F, og bar að það hefði verið haldið í norðurhluta bæjarins. Vitnið sagði að í þessu teiti hefði nær allur vinahópur þess verið og ætlaði að ákærði hefði þekkt nokkurn hluta þeirra, en þar um vísaði það til þess að flestir þeirra legðu stund á tiltekna vetraríþrótt. Vitnið greindi frá því að það hefði verið mjög drukkið þessa nótt og af þeim sökum treysti það sér ekki til að segja til um hvenær vinahópurinn fór úr teitinu og á Kaffi Akureyri í miðbænum, en ætlaði að það hefði verið eitthvað eftir miðnættið, og sagði: „... ég man allavega, ég man bara eftir að hafa verið á þeim stað sem ég var með vinum mínum úr partíinu, meðal annars Þórir (ákærði) var á staðnum þar.“ Nánar aðspurt hvernig það og ákærði hefðu farið úr teitinu og í miðbæinn sagði vitnið: „Við löbbuðum ... já mig minnir það alveg pottþétt, ég held það já ... þetta er ekki neitt rosalega langt, ... röltum þar bara niður í bæ ... eins og ég segi mig minnir að við höfum rölt, en ég var drukkinn, við gætum hafa tekið far.“ Vitnið kvaðst minnast þess að hafa séð vitnið D í umræddu teiti og ætlaði að það hefði einnig séð hann á skemmtistaðnum Kaffi Akureyri þá um nóttina. Vitnið áréttaði að það hefði verið ölvað og ætlaði að það hefði alla eða mestalla nóttina dvalið á nefndum veitingastað, en vegna ástands síns kvaðst það ekki hafa fylgst með ferðum ákærða; „þetta var drykkjukvöld ... ég var þarna bara drukkinn og með mínum vinum, öllum í einu og var ekkert að fylgjast neitt með einum sérstökum, en þetta kvöld allavega var þannig að ég og Þórir enduðum saman heima.“ Vitnið treysti sér ekki til að segja til um hvenær um nóttina þeir komu á heimili þess, en ætlaði að það hefði allavega verið eftir klukkan 04. Vitnið kvaðst aldrei hafa heyrt af því þessa nótt að ákærði hefði átt í einhverjum átökum og fyrst frétt af kæru brotaþola er það var kvatt á lögreglustöð daginn eftir til að gefa skýrslu í málinu. Vitnið F, fæddur [ ], kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi hafa haldið áramótateiti á heimili sínu að [ ], skammt norðan Glerár, um áramótin 2011/2012. Vitnið sagði að allt að þrjátíu gestir hefðu verið í teitinu og þar á meðal félagi þess, E, en einnig ákærði, en það kvaðst þá nýlega hafa kynnst honum. Vitnið kvaðst líkt og gestirnir hafa haldið áfram skemmtaninni í miðbæ Akureyrar og ætlaði að hópurinn hefði farið þangað með leigubifreiðum. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að einhver gestanna hefði farið gangandi í miðbæinn og ætlaði helst að það hefði pantað stóra leigubifreið. Vitnið kvaðst ekki minnast þess hvaða gestir voru því samferða í bifreiðinni, en áfangastaður þess hefði verið skemmtistaðurinn Kaffi Akureyri. Vitnið ætlaði að flestir félagar hans hefðu haldið til á nefndum skemmtistað, en það kvaðst að auki hafa litið við á öðrum skemmtistöðum, þ.e. á Amor og Pósthúsbarnum og sagði: „ við vorum ekki allir saman allan tímann sko.“ Vitnið ætlaði að það hefði verið með þeim fyrstu í félagahópnum sem hætti skemmtanahaldi þessa nótt, en vitnið kvaðst þá hafa haldið til síns heima. Vitnið A, brotaþoli, fæddur [ ], skýrði frá því í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hefði á nýársnótt 2012 farið í miðbæinn, um klukkan 02:30, ásamt vini sínum, vitninu B. Sagði hann að þeir hefðu fyrst farið á skemmtistaðinn Kaffi Amor, en síðan í skemmtistaðinn Sjallann. Vitnið kvaðst umrædda nótt ekki hafa verið „að ráði ölvaður“, en það kvaðst hafa drukkið tvo bjóra á síðarnefnda skemmtistaðnum. Eftir um klukkustundardvöl kvaðst vitnið hafa fylgt B út úr Sjallanum þar sem hann hafi ætlað að hringja í móður sína, en vitnið notað tækifærið til að reykja. Vitnið sagði að þegar B hafi verið að ræða í símann hefði það veitt því eftirtekt hvar ákærði í máli þessu hélt um vitnið D, líkt og eitthvað amaði að honum. Vitnið kvaðst hafa kannast við D og því kallað til hans og beðið hann um að koma til sín. Vitnið bar að D hefði hlýtt kallinu og hann þá spurt hvað angraði hann. Vitnið bar að D hefði án orða hrækt á það og kvaðst það þá hafa innt hann eftir því hverju sú hegðan sætti, en D svarað til því að það væri ætíð með stæla við hann. Vitnið staðhæfði að þetta hefði ekki verið sannleikanum samkvæmt og því hefði fyrrgreind framkoma D verið óskiljanleg. Vitnið bar að D hefði haldið áfram stælum sínum, en vitnið lagt að honum að róa sig niður. Vitnið kvað D m.a. hafa gengið fast að sér, en það þá ýtt honum frá enda á þeim tímapunkt óttast að hann myndi kýla sig. Vitnið bar að D hefði ekki hætt athæfi sínu og m.a. beðið vitnið um að ýta við sér. Kvaðst vitnið hafa gert það en samhliða hörfað undan. Vitnið kvað D við greindar aðstæður hafa kýlt sig einu sinni í kinnbeinið „einhversstaðar“. Vegna þessa kvaðst vitnið enn hafa beðið D að hætta atgangi sínum og jafnframt sagt við hann að það gæti ekki tekið á móti honum vegna þess slyss sem það hafði orðið fyrir nokkrum mánuðum áður. Vitnið sagði að D hefði þrátt fyrir það ekki látið af athæfinu og meðal annars kýlt vitnið einu sinni í andlitið með þeim afleiðingum að það fékk skurð á augabrún, en að auki hefði hann skallað það einu sinni á hálsinn og reynt að gera slíkt aftur en þá skallað í öxl þess. Vitnið sagði í lögregluskýrslunni að D hefði samtals kýlt sig fjórum sinnum í andlitið og bar að allan þann tíma hefði fyrrnefndur vinur þess, B, verið að tala í síma, en að lokum gengið í milli þeirra og sagt D að róa sig niður. Vitnið kvað D hafa brugðist illa við þessum afskiptum B, þrátt fyrir að þeir tveir hefðu verið vinir. Vitnið staðhæfði að ákærði hefði við þessar aðstæður gengið til vitnisins og tekið um bringu þess og spurt hvort að það væri með eitthvert vesen. Vitnið kvaðst hafa svarað því til að svo væri ekki og farið fram á að ákærði léti sig í friði. Vitnið bar að ákærði hefði þá farið frá en D haldið áfram stælum sínum en B þá enn reynt að ræða við hann og staðið í milli þeirra. Vitnið kvaðst við þessar aðstæður hafa fengið þungt högg hægra megin á kjálkann, en ekki séð hver veitti honum höggið og vísaði til þess að það væri blint á hægra auga vegna fyrrgreinds slyss. Vegna hnefahöggsins kvaðst vitnið nánast hafa fallið í götuna og hálfvankast, en síðan reynt að reisa sig við og átta sig á hvað hefði gerst. Ætlaði vitnið að það hefði verið um 10 sekúndur að ná áttum, en eftir það séð hvar D og ákærði gengu á brott. Eftir það kvaðst vitnið hafa hlýtt á frásögn B um að það hefði verið ákærði sem kýldi hann hnefahögginu og að hann hefði fyrir barsmíðina sagt: „.. greinilega einhver hér sem á skilið að vera kýldur.“ Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt þessi orð ákærða en hins vegar hlýtt á frásögn B um að ákærði hefði snúið baki að því fyrir árásina, en tekið 180° sveiflu og kýlt það í andlitið hægra megin. Við skýrslutökuna bar vitnið að lýst atburðarás hefði hafist á milli skemmtistaðarins Sjallans og Ráðhússins við Geislagötu, en að það hefði hrakist vegna atgangs D til norðurs og síðan vestur fyrir Ráðhúsið. Vitnið bar að á móts við kjallarastiga Ráðhússins hefði ákærði kýlt það lýstu hnefahöggi. Við skýrslutökuna sagði vitnið að sauma hefði þurft fjögur spor í vinstri augabrúnina vegna þess höggs sem það hlaut frá D, en vegna lýsts atgangs hans kvaðst það að auki hafa fengið bólgu á kinnbeinið. Vitnið staðhæfði að kjálkabrotið væri afleiðing hnefahöggs ákærða í greint sinn. Vitnið áréttaði að það hefði ekki séð höggið frá ákærða og bar að upplýsingar þar um hefði það einungis frá B er hefði sagt að árásaraðilinn hefði verið „strákurinn sem var með D.“ Vitnið staðhæfði að D hefði í greint sinn verið mjög ölvaður, en það kvaðst ekki hafa áttað sig á ástandi ákærða að öðru leyti en því að hann hefði virst mjög æstur miðað við að vitnið hefði aldrei átt við hann samskipti áður. Vitnið áréttaði að ástand þess líkt og B hefði verið mjög gott, enda hefðu þeir í raun verið á leiðinni til síns heima er atvik máls gerðust. Brotaþoli, A, lýsti atvikum máls fyrir dómi með líkum hætti og hann hafði áður gert há lögreglu í fyrrgreindri skýrslu. Hann kvaðst þannig hafa verið að skemmta sér umrædda nýársnótt ásamt vini sínum B í miðbæ Akureyrar og m.a. farið í skemmtistaðinn Sjallann. Þá kvaðst hann hafa fylgt B út úr Sjallanum þegar hann ákvað að hringja í móður sína. Við það tækifæri kvað hann þá hafa gengið aðeins frá skemmtistaðnum og að Ráðhúsinu við Geislagötu, um 30 til 50 metra, þar kvaðst hann fyrst hafa séð til vitnisins D þar sem hann var í fylgd ungs manns. Brotaþoli kvaðst hafa þekkt D fyrir, en ekki fylgdarmanninn, en síðar þekkt hann af mynd sem B hafði tekið af Facebook og þannig staðreynt að þarna var á ferð ákærði í máli þessu. Brotaþoli bar að B hefði kannast við ákærða í greint sinn. Brotaþoli kvað ákærða hafa verið íklæddan köflóttri skyrtu og með húfu á höfðinu, en treysti sér ekki til að segja til um lit húfunnar, en sagði: „Þetta er derhúfa eða húfa, ég man ekki, ég var ekki að horfa á hann sko.“ Brotaþoli sagði að nefndir piltar, D og ákærði, hefðu verið fótgangandi í greint sinn skammt frá Ráðhúsinu og bar að þeir hefðu gengið í átt að Sjallanum. Kvaðst hann hafa veitt því eftirtekt að ákærði hélt um D og þar sem hann hefði þekkt til D og ætlað að eitthvað hrjáði hann hefði hann kallað til hans. Brotaþoli áréttaði frásögn sína fyrir lögreglu um atgang D eftir þetta, og bar að D hefði byrjað á því að hrækja framan í hann og ætlaði að hann hefði hrækt á móti. Nánar aðspurður bar brotaþoli að margt fólk hefði verið á vettvangi er atvik gerðust; „eitthvað aðeins frá sko“. Við nefndar aðstæður kvaðst brotaþoli hafa staðið andspænis D, en ákærði verið fyrir aftan D og B staðið skammt frá þeim, að tala í símann. Brotaþoli staðhæfði að þeir hefðu því verið fjórir á vettvangi, þ.e. sunnan við Ráðhúsið, er atgangurinn byrjaði milli hans og D. Brotaþoli áréttaði að D hefði ítrekað reynt að slá til hans og skalla, en þar sem hann hafi verið eftir sig eftir fyrrgreint slys nokkrum mánuðum áður, hefði hann í raun verið einhentur og að auki sjónlaus á hægra auga. Af þessu sökum hefði hann ekki viljað lenda í áflogum og því reynt að róa D en án árangurs og sagði: „Ég man að hann náði einu höggi á mig þarna á vinstri eða hérna á augabrúnina og svo náði hann að skalla mig eitthvað í framan og ég náði samt alltaf einhvern veginn að verja mig, halda honum frá mér með vinstri hönd.“ Vegna atgangs D kvaðst hann hafa hörfað undan og þannig hrakist vestur fyrir Ráðhúsið, en samhliða kallað til B um að reyna að róa D þar eð þeir hefðu verið vinir. Hann kvaðst jafnframt hafa reynt að halda sig í hæfilegri fjarlægð frá D en framhaldinu lýsti hann þannig: „... hann (D) eitthvað öskrað á mig, þá man ég þegar að Þórir Hlynur sem sagt kemur svona upp að mér ... hann kom upp að andlitinu á mér eins og hann væri bara að fara að ráðast á mig og eitthvað og ég var að halda D frá ... og segir eitthvað, minnir eitthvað þú átt skilið að vera kýldur eða eitthvað ... B stóð þarna við hliðina á D, félagi minn, D stóð á móti mér og ég var alltaf að reyna að halda honum í hæfilegri fjarlægð til að hann myndi ekki koma og ráðast á mig, svo náttúrlega Þórir Hlynur var með honum ... hérna megin við D, ég var náttúrlega ekkert að fylgjast með honum útaf því að ég var að einblína á D, að hann myndi ekki ráðast á mig.“ Nánar aðspurður ætlaði brotaþoli að þessi atgangur Dhefði varað í 5 til 10 mínútur, en staðhæfði að barsmíðar og högg hans hefðu ekki valdið honum miklum skaða fyrir utan skurðinn á augabrúninni. Vísaði brotaþoli einnig til þess að barsmíðar D hefðu ekki verið fastar og hann að auki náð að koma sér undan þeim að mestu, en lýsti athæfi hans nánar þannig: „já náði einu höggi á augabrúnina, síðan náði hann eitthvað svona litlum höggum eitthvað hér og þar eitthvað, en var ekkert þannig séð, ég er ekkert að segja frá því.“ Brotaþoli bar að á meðan á þessu stóð hefði hann í raun engin samskipti haft við ákærða fyrir utan þau ótilgreindu orð sem ákærði viðhafði við hann er hann gekk fast að andliti hans. Kvað hann þau samskipti aðeins hafa varað í um 5 sekúndur, en lýsti framhaldinu þannig: „... þá fékk ég bara dúndur í andlitið ... hérna á hægra andlitið ... Þórir Hlynur sló mig það kom náttúrlega ekki annað til greina nema hann hafi slegið mig ... ég sá ekki beint þegar að hann sló mig, útaf því að ég er náttúrulega blindur á auganu en ég sá að hann var hérna hægra megin við mig og svo var sem sagt D á móti mér þannig að ég var að verjast honum, þannig að það kemur enginn annar til greina heldur en hann.“ Ítrekað aðspurður staðhæfði brotaþoli að hnefahöggið hefði alls ekki getað komið frá D þar sem hann hefði einblínt á hann rétt fyrir barsmíðina og þá ekki frá B og bar aðrir en þeir fjórir hefðu ekki verið á vettvangi, en sagði enn fremur: „Ég man að ég spurði B þarna um leið og ég var kýldur bara eitthvað, og hann bara eitthvað já Þórir Hlynur kýldi þig.“ Við hnefahöggið kvaðst brotaþoli hafa fallið og vankast og ekki getað hreyft munninn á eftir. Brotaþoli kvaðst því ekki hafa verið í nokkrum vafa um að hann hefði hlotið kjálkabrotið af völdum þessa síðasta höggs sem hann varð fyrir og áréttaði að það hefði ákærði veitt honum. Er atvik gerðust kvaðst brotaþoli hafa verið undir áhrifum áfengis, en ekki verulega og af þeim sökum kvaðst hann minnast atburðarásarinnar að öllu leyti. Hann kvaðst þannig strax hafa áttað sig á því að hann hafði orðið fyrir verulegum meiðslum vegna hnefahöggs ákærða. Þannig hefði mikið blætt úr munni hans, en auk þess hefði kjálki hans verið alveg fastur. Eftir hnefahöggið kvaðst brotaþoli hafa reynt að forða sér af vettvangi enda óttast að ákærði og Dmyndu halda áfram barsmíðum sínum. Brotaþoli kvaðst og hafa hringt á sjúkrabifreið, en þar sem nokkur tími hefði liðið þar til aðstoðin barst hefði hann gengið til móts við sjúkrabifreiðina, þ.e. norður með Ráðhúsinu og út á Glerárgötuna, og bar að vinur hans, B, hefði aðstoðað hann eftir föngum. Fyrir dómi staðhæfði brotaþoli að fyrir utan sár á vinstri augabrún hefði hann enga áverka hlotið af völdum greinds atgangs D. Vegna lýstra áverka af völdum ákærða á kjálka kvaðst brotaþoli fyrst hafa fengið aðhlynningu á Sjúkrahúsinu á Akureyri, en í framhaldi af því, þann 1. janúar, ekið til Reykjavíkur, og bar að þar hefði kjálki hans verið víraður saman og hefði svo verið allt til 10. febrúar 2012. Að auki kvað hann afleiðinguna af hnefahöggi ákærða hafa verið þá að hann hefði þurft að leita til tannlæknis þar sem nauðsynlegt hefði reynst að holufylla eina tönn. Fyrir dómi staðhæfði brotaþoli að hann hefði ekki enn náð sér eftir kjálkabrotið og vísaði til þess að hann væri með dofatilfinningu í munninum. Vitnið B, fæddur [ ], skýrði frá því við yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hefði farið í skemmtistaðinn Sjallann ásamt brotaþolanum A á nýársnótt þann 1. janúar 2012. Eftir að hafa dvalið þar um hríð kvaðst vitnið hafa farið út af skemmtistaðnum í þeim tilgangi ræða við móður sína í síma og beðið A að fylgja sér. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt þegar hann hafði hringt í móður sína að tveir aðilar gengu framhjá þeim og bar að þeir hefðu verið með „smá derring við þá“. Vegna símtalsins kvaðst vitnið hafa staðið svolítið frá A, en veitt því eftirtekt hvar hann og vitnið D, sem það kvaðst hafa þekkt fyrir, áttu í deilum. Er atvik gerðust kvaðst vitnið ekki hafa verið ölvað og þá ekki A, en ætlaði að ákærði og D hefðu eitthvað verið ölvaðir. Vitnið bar að ákærði hefði í upphafi ekki verið alveg á vettvangi þar sem A og D voru að rífast og bar að hann hefði á þeirri stundu verið í einhverjum viðræðum við nærstaddan aðila og ætlaði að um par hefði verið að ræða. Vitnið kvaðst þannig ekki hafa séð að ákærði hefði afskipti af rifrildi D og A og því hefði framganga hans skömmu síðar verið algjörlega að tilefnislausu. Vitnið kvaðst hafa reynt að stoppa atgang D gagnvart A, en bar að þá hefði ákærði, Þórir Hlynur, komið að og sagt efnislega við D, að einhver ætti skilið kjaftshögg. Í beinu framhaldi af þessum orðum kvaðst vitnið hafa séð að ákærði snéri sér við og sló A í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll niður og vankaðist. Eftir höggið kvaðst vitnið hafa veitt því eftirtekt að það blæddi úr munni A, en að auki séð blóð á augabrún hans. Vitnið kvaðst hafa furðað sig á þessu þar sem það hafði aldrei séð D slá til A, en síðar heyrt frásögn hans þar um er vitnið hringdi til hans síðar um nóttina þar sem hann var sjúkrahúsi. Vitnið bar að umræddur atburður hefði gerst á bifreiðastæði við [ ], nálægt stiga að kjallara. Vitnið kvaðst hafa þekkt til D fyrir atburðinn og vísaði til þess að þeir hefðu stundað tiltekna vetraríþrótt. Vitnið sagði að ákærði hefði er atvik gerðust verið í rauðköflóttri langerma skyrtu og með rauða uppbretta húfu á höfðinu. Nánar aðspurt um hnefahögg ákærða áréttaði vitnið að ákærði hefði snúið sér eiginlega í hálfhring og síðan kýlt A beint á neðri kjálkann. Vitnið bar að höggið hefði verið fast og sagði að það hefði komið „alveg ógeðsleg hljóð við höggið á kjálkann á A ... þetta væri hrottalegasta högg sem hann hefði séð.“ Vegna þessa kvaðst vitnið hafa verið mjög óttaslegið um A og ítrekaði að hann hefði fallið niður við höggið en síðan án árangurs reynt að standa upp og hlaupa af vettvangi. Vitnið kvaðst hafa reynt að róa A niður og í framhaldi af því hringt á Neyðarlínuna, en átt í smá erfiðleikum með að greina frá staðsetningu þeirra. Eftir atburðinn kvaðst vitnið ætla að ákærði og D hefðu farið inn í skemmtistaðinn Sjallann, að minnsta kosti hefðu þeir gengið í áttina að skemmtistaðnum. Þá kvaðst vitnið síðar um nóttina hafa séð þá félaga, ákærða og D, í Sjallanum. Við skýrslutöku lögreglu greindi vitnið frá því að það hefði gætt að ákærða á Facebook eftir atburðinn og séð þar mynd af honum. Vitnið staðhæfði að á myndinni hefði ákærði verið íklæddur mjög svipaðri skyrtu og með svipaða húfu og hann hafði verið í er atvik gerðust. Vegna þessa kvaðst hann hafa prentað út myndina og afhent lögreglu. Fyrir dómi lýsti vitnið B atvikum máls með líkum hætti og það hafði áður gert hjá lögreglu, þ. á m. um dvöl þess og A í Sjallanum, en einnig er þeir fóru þaðan út og sáu fyrst til vitnisins D og ákærða milli skemmtistaðarins og Ráðhússins. Vitnið áréttaði að það hefði þekkt D fyrir, en einnig kvaðst það hafa kannast við ákærða í sjón, en ekki þekkt hann með nafni. Vísaði vitnið til þess að það hefði áður séð mynd af ákærða, en auk þess þekkt marga félaga hans. Vitnið kvaðst því ekki hafa vitað nafn ákærða fyrr en það skoðaði Facebook-færslu hans síðar um nóttina. Vitnið bar að ákærði hefði verið íklæddur köflóttri skyrtu og ætlaði að hún hefði verið rauðleit. Vitnið vísaði þó til þess að það væri litblint: „... en ég var ekkert eitthvað að pæla í skyrtunni hans samt.“ Vitnið kvaðst við fyrrgreindar aðstæður nærri Ráðhúsinu hafa rætt við foreldra sína í síma, en þá heyrt fyrir aftan sig að A og D voru eitthvað að rífast. Vegna þessa kvaðst það hafa snúið sér við og sýnst sem svo að D væri að reyna að búa til eitthvert vesen. Vitnið kvaðst á sama tíma hafa séð að par var þarna nærri og að ákærði, Þórir Hlynur, var eitthvað að kýta við það. Vitnið kvaðst aldrei hafa séð barsmíðar ganga á milli D og A í greint sinn og því aðeins heyrt frásögn þess síðarnefnda um það eftir atburðinn. Vitnið bar að atgangur D og A við [ ] hefði varað í 5 til 7 mínútur, en á því tímabili kvaðst það hafa lokið símtali sínu og farið til þeirra og rætt við þá í þeim tilgangi að stía þeim í sundur. Vitnið bar að er það gerðist hefði ákærði bæst í hópinn og því hefðu þeir í raun verið „allir saman bara á einum fermetra ...“. Vitnið sagði að ákærði hefði viðhaft einhver orð við D, en ekki heyrt almennilega orðaskil, en í framhaldi af því fylgst með því er ákærði hefði tekið snúning eða sveiflu og barið A af fullu afli í andlitið; „hérna á kjálkann einhversstaðar, bara í andlitið í rauninni sko, hægri ...“. Vitnið staðhæfði að það væri alveg hundrað prósent öruggt um að það hefði verið ákærði sem sló til A í greint sinn; „já 120%,“ og vísað m.a. til þess að á vettvangi hefði verið lýsing. Vitnið kvaðst enga skýringu hafa á barsmíð ákærða og sagði að atlaga hans hefði verið alveg tilefnislaus. Vitnið áréttaði að er atvik gerðust hefði það ekki verið ölvað, en ályktaði að svo hefði verið ástatt með ákærða og D. Eftir barsmíð ákærða kvaðst vitnið hafa fylgst með því hvar hann gekk af vettvangi ásamt D og bar að þeir hefðu farið í átt að Sjallanum. Vitnið sagði að fyrst eftir hnefahöggið hefði A verið án meðvitundar, en síðan reynt að standa á fætur. Vitnið kvaðst við komu lögreglu hafa skýrt frá málavöxtum, en síðan haldið áfram skemmtan sinni í miðbænum og þá jafnframt haldið áfram neyslu áfengis. Kvaðst vitnið m.a. hafa lagt leið sína á ný í Sjallann, en ef til vill einnig litið við á öðrum skemmtistöðum í miðbænum. Vitnið staðhæfði að í Sjallanum hefði það séð ákærða á nýjan leik og kvaðst það þá hafa spurst fyrir um hann og fengið upp nafn hans. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt að ákærði var í fylgd pilts og ætlaði að það hefði verið félagi hans, E. Vitnið C, fæddur [ ], skýrði frá því í skýrslu sinni hjá lögreglu að það hefði farið á dansleik í Sjallann í miðbæ Akureyrar á nýársnótt 2012. Þá um nóttina kvaðst vitnið m.a. hafa verið með félaga sínum við salerni skemmtistaðarins, en vegna troðnings þar hefðu þeir ákveðið að fara út og að Ráðhúsinu þar skammt frá. Vitnið sagði að félagi þess hefði tafist á leiðinni og því ekki fylgt því eftir. Vitnið kvaðst hafa lagt leið sína yfir bifreiðastæðið vestan Ráðhússins og að girðingu við lóðir að húsum við Laxagötu. Við greindar aðstæður kvaðst vitnið hafa veitt því eftirtekt að á bifreiðastæðinu nærri Ráðhúsinu voru fjórir strákar með ýtingar. Það kvaðst hafa þekkt tvo þeirra, þá A og D. Vitnið sagði að D hefði verið í fylgd einhvers stráks sem það kannaðist ekki við og bar að sá aðili hefði verið í brettafatnaði, þ.e. brettabuxum og of stórri hettupeysu og með röndótta húfu. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt að Dvar að ýta við A, en jafnframt heyrt orðræðu hans um að A ætti að hætta að vera svona harður og eitthvað fleira í þeim dúr. Vitnið bar að nefndur félagi D hefði snúið baki að því þar sem það stóð upp við fyrrgreinda girðingu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð D veitast að A með barsmíðum og bar að frekar hefði verið um einhvers lags stimpingar að ræða. Vitnið sagði að á meðan á þessum atgangi D stóð hefði nefndur félagi hans staðið þar hjá. Þannig hefði D verið vinstra megin við A en hinn óþekkti aðili verið meira hægra megin við hann. Vitnið sagði að atvik hefðu síðan æxlast þannig að er A og D hefðu stigið frá hvor öðrum hefði félagi D slegið A upp úr þurru, frá hægri hliðinni, með þeim afleiðingum að hann féll á götuna. Eftir þetta kvaðst vitnið hafa fylgst með því er A forðaði sér af vettvangi á fjórum fótum í átt að íþróttavellinum, en félagi hans fylgt honum eftir. Á sama tíma kvað vitnið D og félaga hans hafa gengið suður Geislagötu, í átt að miðbænum. Fyrir dómi lýsti nefnt vitni, C, atvikum máls með líkum hætti og hér að framan var rakið og þar á meðal ferð sinni ásamt félögum í skemmtistaðinn Sjallann á nýársnótt 2012. Vitnið kvaðst hafa neytt áfengis á gamlárskvöldi en ekki bætt á sig eftir komu þess á skemmtistaðinn. Vitnið ætlaði að það hefði verið um klukkan 3 um nóttina sem það hefði farið ásamt félaga sínum að salerni, en þar sem þar hefði verið mikil biðröð hefðu þeir ákveðið að fara út fyrir, en þar kvaðst það hafa orðið viðskila við félaga sinn. Kvaðst vitnið hafa lagt leið sína að Ráðhúsinu og síðan gengið þar yfir bifreiðastæði og að girðingunni við Laxagötu. Eftir það kvaðst vitnið hafa fylgst með þeirri atburðarás sem þar varð í um 5 mínútur. Vitnið bar að á bifreiðastæðinu hefðu verið fyrir fjórir piltar, en það kvaðst hafa þekkt í sjón þá A og D. Vitnið bar að með þeim hefðu verið tveir aðrir piltar. Vitnið kvaðst í upphafi hafa fylgst með ýfingum A og D, en sagði að fimmti aðilinn hefði einnig komið við sögu í skamma stund. Vitnið kvaðst hafa ályktað að D hefði hótað þessum fimmta aðila þar sem hann hefði farið af vettvangi og ekki komið meira við sögu. Vitnið kvaðst hafa fylgst með atburðarásinni í um 10 metra fjarlægð og áréttaði að á vettvangi hefðu aðeins verið fyrrnefndir fjórir piltar. Vitnið kvaðst hafa greint lögreglu frá atvikum máls í skýrslu sinni hjá lögreglu á sínum tíma og staðhæfði að þá hefði það munað atburðarásina betur. Nánar aðspurt fyrir dómi kvaðst vitnið hafa veitt því eftirtekt að D var að ýta í A og hafi sér virst á þeirri stundu sem A væri hræddur við hann, en lýsti því nánar þannig: „Hann var bara að ýta eitthvað í hann og þú veist ég sá ekki meira en það sko.“ Vitnið sagði að A og D hefðu rifist, en það kvaðst ekki hafa heyrt orðaskil. Vitnið kvaðst ekki hafa séð D slá til A í greint sinn. Vitnið áréttaði að með D hefði verið ungur maður, en það kvaðst ekkert hafa þekkt til hans eða séð hann áður. Vitnið bar að þessi óþekkti aðili hefði ekki verið með nein sérkenni, en það lýsti honum nánar þannig: „... ég sá bara einhvern skilurðu snoðaðan gaur minnir mig í hettupeysu og gallabuxum eða eitthvað ... eða ef til vill húfu ...“. Vitnið kvaðst hafa fylgst með þessum atgangi D gagnvart A í um 5 mínútur, en áréttaði að á vettvangi hefði einnig verið félagi A. Vitnið lýsti atvikum máls eftir þetta með eftirfarandi hætti: „... og þá kemur þessi sem er með D og sem sagt A greinilega tekur ekki eftir honum eða eitthvað sko því hann nær bara almennilegu höggi í andlitið á honum skilurðu ... hérna í kinnina sko eða þú veist einhversstaðar kjálkann eða eitthvað ... þokkalega fast myndi ég telja, sko allavega þannig að hann sló hann í jörðina og þú veist hann var ekkert að standa í lappirnar eftir þetta sko, hann skreið einhvern veginn þarna burtu bara.“ Nánar aðspurt kvaðst vitnið vera 100% öruggt um að það hafi ekki verið D sem sló A með lýstum hætti og áréttaði að það hafi greinilega séð að hnefahöggið kom frá fyrrnefndum félaga D. Vitnið bar að eftir þetta hefði félagi A komið honum til aðstoðar, en að D og nefndur félagi hans hefðu farið af vettvangi og gengið suður Geislagötuna, í átt að Sjallanum og miðbænum. Vitnið kvaðst ekki hafa skipt sér frekar af málum heldur hitt fyrrgreindan félaga sína á nýjan leik. Vitnið D, fæddur [ ], skýrði frá því í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hefði byrjað áfengisneyslu á gamlárskvöldi um klukkan 22:00 og bar að þá um nóttina hefði það verið mjög ölvað. Vitnið kvaðst minnast þess að umrædda nótt hefði það verið að rífast við vitnið B vestan við Ráðhúsið, nærri tröppum, en jafnframt minnast þess að hafa verið að rífast við A. Vitnið tók fram að það hefði þekkt vitnið B. Vitnið skýrði frá því að þegar það átti þessi viðskipti við A og B við Ráðhúsið hefði verið í fylgd með því ákærði, Þórir Hlynur. Vitnið kvaðst í raun ekki hafa þekkt ákærða á þessum tíma og þá aðeins í gegnum félaga sinn, en þeir hefðu allir tengst vetraríþróttum. Vitnið áréttaði að þeir fjórir hefðu verið þarna á vettvangi þegar atvik gerðust. Vitnið kvaðst minnast þess að ýtingar hefðu verið með því og A og ætlaði að þeir hefðu ef til vill hrækt hvor á annan. Vitnið kvaðst raunar ekki minnast þessa gjörla sökum eigin ölvunar. Vitnið sagði að í þessum atgangi hefði ákærði, Þórir Hlynur, greinilega kýlt A, en nánar aðspurt af rannsakanda kvaðst það þó ekki hafa séð þá barsmíð með eigin augum. Fyrir dómi skýrði vitnið D frá því að á gamlárskvöldi 31. desember 2011 hefði það farið í áramótateiti á heimili vitnisins F að [ ] í Glerárhverfi. Vitnið bar að þar hefði verið margt gesta og m.a. vitnið E og ákærði í máli þessu, Þórir Hlynur. Vitnið kvað nefnda aðila, líkt og margir aðrir sem voru í þessu teiti, hafa tengst vetraríþróttum. Er atvik gerðust kvaðst vitnið hafa kannast við ákærða vegna nefnds félagsskapar, en bar að það hefði kynnst honum mun betur síðar og væri hann nú meðal vina þess. Vitnið skýrði frá því að það hefði verið mjög ölvað er veislugestir lögðu leið sína í miðbæ Akureyrar nefnda nýársnótt og af þeim sökum kvaðst það lítt geta greint frá gjörðum sínum. Vitnið kvaðst minnast þess að hafa farið úr teitinu með einhverjum strákunum, en treysti sé ekki til að nafngreina þá, en sagði að þeir hefðu farið út úr bifreið nærri skemmtistaðnum Sjallanum og Ráðhúsinu og sagði: „Ég fór í Sjallann, ég veit ekkert hvert strákarnir fóru.“ Nánar aðspurt kvaðst vitnið hafa „lent í einhverjum svona kýting við A, svona ýtingum og rifrildi ... ég man ekki hver af strákunum, það voru strákarnir bara með mér, ég man ekki hverjir, get ekki nefnt nafn.“ Aðspurt kvaðst vitnið á þessum tíma hafa kannast við vitnið B en hins vegar aldrei séð A. Vitnið áréttaði að í greint sinn hefði það verið mjög ölvað og af þeim sökum væru minnisglöp hjá því um atburðarásina. Vitnið kvaðst þannig ekki minnast þess hver ástæðan var fyrir ýfingum þess og A, en ætlaði að þar hefði verið á ferðinni „einhver fylleríisvitleysa ... mig rámar í það, man ekki mikið, ég man að við vorum eitthvað að rífast og ýtast og hræktum á hvern annan og eitthvað svona.“ Vitnið sagði að lýst viðskipti þess við A hefðu gerst skammt frá Sjallanum, nánar tiltekið á bifreiðastæði vestan við Ráðhúsið. Í ýfingunum kvaðst vitnið ekki hafa kýlt A í andlitið. Fyrir dómi kvaðst vitnið minnast þess að með A í greint sinn hafi verið fyrrnefndur B, en það kvaðst í raun ekki hafa munað eftir honum þegar það gaf skýrslu sína hjá lögreglu daginn eftir. Þá kvaðst vitnið heldur ekki minnast þess að ákærði, Þórir Hlynur, hefði verið á vettvangi í greint sinn. Loks kvaðst það ekki minnast þess hvernig viðskiptum þess og A lauk, en eftir það kvaðst það hafa farið í Sjallann og haldið skemmtan sinni áfram, en haldið til síns heima um morguninn, um klukkan 7-8, að það ætlaði. Nánar aðspurt kvaðst vitnið oft hafa hitt ákærða fyrir greindan atburð í tengslum við tiltekna vetraríþrótt. Vitnið áréttaði að það hefði þó kynnst ákærða mun betur síðar og bar að þeir hefðu orðið vinir. Kvaðst vitnið m.a. hafa náð í ákærða á flugvöllinn fyrir aðalmeðferð málsins. Vitnið sagði að það minntist þess ekki að hafa verið með félögum sínum er það leit við í skemmtistaðnum Sjallanum nýársnótt, en eftir næturlanga skemmtan kvaðst það hafa vaknað daginn eftir við símhringingu lögreglu og í framhaldi af því farið á lögreglustöðina og gefið áðurrakta skýrslu. Vegna ástands síns kvaðst vitnið hafa þegið boð lögreglu um að það yrði sótt til skýrslutökunnar og lýsti nánar ástandi sínu þannig: „... ég meina ég er enn ölvaður, ég myndi ekki segja að ég væri orðinn edrú eftir 4, 5 tíma svefn.“ Fyrir dómi var vitninu kynnt samantekt rannsakara af áðurrakinni skýrslu þess hjá lögreglu þann 1. janúar 2012, klukkan 11:41 til 13:47. Vitnið áréttaði frásögn sína um að það myndi ekki eftir því að ákærði Þórir Hlynur hefði verið með því á vettvangi vestan Ráðhússins, er það átti í viðskiptum við A umrædda nótt og sagði: „Ég get ekki sagt það, þá hef ég verið að skýra rangt frá ... ég hef verið að skýra rangt frá, því að ég man ekki eftir að Þórir hafi verið með mér.“ Vitnið kvaðst ekki hafa skýringar á þeim vitnisburði sem það hafði gefið hjá lögreglu. Fyrir dómi var vitninu kynnt hljóðritun af fyrrgreindri skýrslu þess hjá lögreglu og þá einnig með vísan til þess að „hann hafi verið hálf fullur“ þegar það gaf hana. Eftir að hafa hlýtt á hljóðritunina kvaðst vitnið ekki andmæla efni skýrslunnar að því er varðaði viðveru ákærða á ætluðum brotavettvangi og sagði nánar þar um: „Ég ætla ekki að halda því fram að hann hafi ekki verið þarna, ég man ekki eftir að hann hafi verið þarna, ég man ekki hvað ég sagði í þessari skýrslutöku nema bara eitt og eitt, ég man ekki heild. Ég man að ég fór þarna uppeftir jú ... ég get ekki sagt það eða þú veist hvort hún (skýrslan) sé röng ... ég veit það ekki, ég man eins og ég segi ég man ekki hvað ég sagði þegar að ég fór þarna uppeftir ( á lögreglustöðina) og ég er ekki að taka fyrir það að hann hafi ekki verið með mér. Ég man ekki hvort að hann hafi verið með mér eða ekki þegar ég hugsa til baka ... ég man ekki hvað ég sagði, þannig að ég get ekki rengt þetta, sagt að þetta sé rangt.“ Fyrir dómi voru sérstaklega borin undir vitnið upphafsorð þess samkvæmt hinni hljóðrituðu skýrslu þar sem fram kemur að það hafi farið úr áðurnefndu gamlársteiti með leigubifreið í miðbæinn og að þá hafi ákærði verið með honum. Vitnið svaraði: „Já það er það sem að ég sagði greinilega í upptöku lögreglu.“ Vitnið H, sérfræðingur í skurðlækningum á Sjúkrahúsinu á Akureyri, staðfesti efni áðurrakins vottorðs, dagsetts 22. febrúar 2012, um áverka brotaþolans, A. Vitnið bar að samkvæmt röntgenmyndum hefði áverki brotaþola á kjálka verið „alveg hreint og klárt brot, nýtt brot ... þetta gerist við eitt ákveðið högg, hvort að það er sterkara eða minna en önnur högg gerðu ...“ Vitnið vísaði til þess að brotaþoli hefði við komu á sjúkrahúsinu borið merki um fleiri ákomur á andlitið. Vitnið staðhæfði að kjálkaáverki brotaþola hefði ekkert tengst hinu alvarlega slysi sem hann varð fyrir í september 2011. Vitnið G, rannsóknarlögreglumaður, lýsti aðgerðum sínum á nýársdag 2012 með líkum hætti og hér að framan hefur verið rakið. Vitnið bar að það hefði haft uppi á ákærða í máli þessu eftir að vitnið B lét því í té ljósmynd sem tekin hafði verið af Facebook og í framhaldi af því boðað ákærða og vitni á lögreglustöð. Vitnið sagði að við komu ákærða á lögreglustöðina hefði verið áfengislykt af honum, en staðhæfði að hann hefði verið vel meðvitaður um gjörðir sínar, að öðrum kosti kvaðst vitnið ekki hafa yfirheyrt hann um málsatvik og ætlaðar sakir. Hefði það sama gilt um vitnin. Vitnið benti og á að önnur skýrsla hefði verið tekin af ákærða síðar þennan dag. Vegna þess sem fram hafi komið hjá vitnum við frumrannsókn kvaðst vitnið hafa farið ásamt ákærða í vistarverur hans og tekið myndir af flekkóttri skyrtu og tiltekinni húfu, en ekki leitað að öðrum fatnaði í tösku ákærða. Vitnið kvaðst við frumrannsóknina jafnframt hafa tekið ljósmyndir af höndum ákærða og dró ekki í efa að það hafi verið gert samkvæmt beiðni ákærða, enda þótt slíkt væri venja í líkamsárásarmálum. Um nefndar myndir, sem fyrst voru lagðar fram við meðferð málsins fyrir dómi eftir ábendingu ákærða og verjanda hans sagði vitnið: „... sem sagt upphleypt og rauðleitt, það er svo sem ekkert hægt að sjá neitt, myndirnar tala sínu máli“. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að ákærði hefði heimilað að sækja mætti gögn á bankareikning hans, það kvaðst einfaldlega ekki minnast þess, og bar að það hefði að minnsta kosti ekki verið gert. III. Í máli þessu er ákærða gefin að sök líkamsárás, með því að hafa síðla nætur á nýársnótt 1. janúar 2012, á bifreiðaplani við Ráðhúsið á Akureyri, Geislagötu 9, slegið A hnefahögg í andlitið, með þeim afleiðingum að hann kjálkabrotnaði, eins og nánar er lýst í ákæru. Við alla meðferð málsins hefur ákærði neitað sök. Fyrir liggur að ákærði var í áramótagleðskap ásamt vinum sínum og félögum í heimahúsi, og að hann hélt áfram gleðskap sínum í miðbæ Akureyrar þá um nóttina, ekki síst á skemmtistaðnum Kaffi Akureyri. Hefur ákærði borið að hann hafi hitt vitnið D í áramótateiti í heimahúsi, en ekki fylgst með honum eftir það og þar á meðal ekki er hann átti í viðskiptum við brotaþola, en einnig vitnið B skammt norðan skemmtistaðarins Sjallans og nærri Ráðhúsinu á Akureyri. Leggja ber til grundvallar í málinu, ekki síst í ljósi samhljóða framburða brotaþola og vitnanna D, B og C, að komið hafi til atgangs millum vitnisins D annars vegar og hins vegar brotaþola, en einnig að nokkru B, skammt norðan skemmtistaðarins Sjallans í Geislagötu. Samkvæmt frásögn þeirra færðist atgangurinn til nokkurn spöl og lauk á bifreiðastæði vestan Ráðhússins við sömu götu. Samkvæmt frásögn brotaþola hlaut hann vegna viðskiptanna við D áverka á vinstri augabrún, en einnig aðra minni háttar áverka í andliti. Aðaláverka sinn, kjálkabrotið, kvaðst brotaþoli hins vegar hafa fengið vegna þungs hnefahöggs, sem hann fékk frá fjórða aðilanum, sem einnig var á vettvangi, á bifreiðastæðinu vestan Ráðhússins. Brotaþoli hefur staðhæft að skömmu eftir atgang þennan hafi hann séð mynd af þessum fjórða aðila, sem vinur hans, vitnið B, hafði aflað. Brotaþoli hefur staðfastlega borið að þar hafi hann þekkt ákærða í máli þessu fyrir greindan fjórða aðila, sem var á vettvangi. Brotaþoli hefur jafnframt borið að ákærði hafi verið fylgdarmaður vitnisins D í greint sinn. Samkvæmt vætti vitnisins B þekkti það til ákærða fyrir lýstan atgang við Ráðhúsið og hefur það við alla meðferð málsins staðfastlega borið að það hafi verið ákærði sem var í fylgd vitnisins D í greint sinn. Fyrir liggur að vitnið afhenti lögreglu við frumrannsókn málsins mynd af ákærða, sem það hafði tekið af svokallaðri Facebook, en þannig kvaðst það hafa staðreynt nafn ákærða. Vitnið Dbar í vitnaskýrslu sinni hjá lögreglu daginn eftir atburðinn, að ákærði hefði verið í fylgd þess er það átti í útistöðum við brotaþola í greint sinn. Vitnið lýsti hins vegar minnisglöpum þar um fyrir dómi sökum áfengisdrykkju umrædda nótt. Vitnið staðfesti engu að síður frásögn sína hjá lögreglu rétta eftir að hafa hlýtt á hljóðritun af lögregluskýrslu sinni fyrir dómi. Að mati dómsins er frásögn vitnisins B trúverðug um viðveru ákærða á vettvangi, en einnig er hún samhljóða skýrslu vitnisins D hjá lögreglu. Þá er frásögn þeirra í samræmi við áðurrakinn framburð brotaþola. Að auki er að áliti dómsins góður samhljómur með frásögn vitnisins B, brotaþola og vitnisins C að því er varðar klæðaburð ákærða margnefnda nótt, sbr. og framlagðar ljósmyndir. Að ofangreindu virtu er að áliti dómsins eigi varhugavert að telja sannað, þrátt fyrir neitun ákærða, að ákærði hafi verið á brotavettvangi í umrætt sinn og þá í fylgd vitnisins D. Fyrir dómi hefur vitnið B skilmerkilega lýst hnefahöggi ákærða og afleiðingum þess. Frásögn vitnisins er í samræmi við trúverðugan framburð vitnisins C og brotaþola, en að auki hefur hún stoð í frásögn vitnisins D hjá lögreglu, svo og staðfestu læknisvottorði. Að þessu virtu er nægjanlega sannað að ákærði hafi gerst sekur um hina alvarlegu áverka sem brotaþoli varð fyrir, og sem honum eru gefnir að sök, og er háttsemi hans rétt lýst og færð til refsiákvæða í ákæru ákæruvalds. IV Ákærði, sem er tvítugur, hefur samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, en hann var þann 26. mars 2009 dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir líkamsárás. Ákærði var því 16 ára er hann framdi brotið. Vegna ungs aldurs á verknaðarstundu hefur þessi refsing ekki áhrif nú, sbr. ákvæði 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Við ákvörðun refsingar ákærða í því máli sem hér er til umfjöllunar verður einkum litið til þess að atlaga hans gegn brotaþola var fólskuleg og tilefnislaus og olli umtalsverðu heilsutjóni, sbr. 1. tl. 70. gr. hegningarlaganna. Þá hefur ákærði enga iðran sýnt. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Með hliðsjón af ungum aldri ákærða á verknaðarstundu, en einnig sökum þess að nokkur dráttur varð á meðferð málsins hjá lögreglu og ákæruvaldi, þykir eftir atvikum fært að fresta fullnustu refsingarinnar með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Þorsteinn Hjaltason héraðsdómslögmaður hefur fyrir hönd brotaþola, A, krafðist skaða- og miskabóta, sbr. endanleg kröfugerð hans fyrir dómi Bótakrafan var fyrst lögð fram hjá lögreglu, en hún er dagsett 4. október 2012. Krafan var birt ákærða eftir að lögreglustjórinn á Akureyri hafði gefið út ákæru sína 14. mars 2013, þann 10. apríl sama ár. Endanleg og lækkuð krafa brotaþola var lögð fram við aðalmeðferð málsins, 29. maí sl., að fjárhæð 1.704.101 króna, og var hún þá rökstudd frekar. Krafan er og sundurliðuð. Er í fyrsta lagi um að ræða miskabætur að fjárhæð 1.100.000 krónur, í öðru lagi er krafist endurgreiðslu á reikningum vegna meðferðar á kjálkabroti og tannviðgerðar, samtals að fjárhæð 269.940 krónur. Í þriðja lagi er gerð krafa á reikningum vegna lyfjakaupa, sjúkraflutnings, komugjalda á sjúkrahús og heilsugæslu og vottorðs, að fjárhæð 61.005 krónur, og í fjórða lagi vegna ferðakostnaðar vegna ítrekaðra ferða til sérfræðilækna í Reykjavík, m. a. vegna eldsneytis, 30.016 krónur, gjalds vegna ferða um Hvalfjarðargöng, 2.000 krónur, vegna gistingar, 5.000 krónur, og vegna kílómetragjalds og aðstoðar, 155.400 krónur, eða samtals 192.416 krónur. Loks er krafist málskostnaðar vegna lögmannsþjónustu við gerð bótakröfu og málflutnings við aðalmeðferðar málsins, að fjárhæð 376.500 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Bótakröfunni er mótmælt af hálfu ákærða, þar á meðal sem of hárri. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir líkamsárás gagnvart brotaþola. Ber ákærði bótaábyrgð samkvæmt almennri sakarreglu skaðabótaréttar á tjóni brotaþola. Verður tekin afstaða til kröfunnar, eins og henni er lýst í ákæru. Að ofangreindu virtu verður fallist á að ákærði verði dæmdur til að greiða reikninga brotaþola vegna annars og þriðja liðar hér að ofan, samtals að fjárhæð 411.895 krónur. Krafa brotaþola vegna ferðakostnaðar er að nokkru rökstudd m.a. með reikningi, en auk þess liggur fyrir, sbr. m.a. áðurrakin læknisvottorð, að honum var nauðsynlegt að leita til sérfræðinga í Reykjavík vegna áverka sinna. Að þessu virtu og með hliðsjón af andmælum ákærða verður fallist á nokkurn hluta fjórða liðar, og að álitum, með 112.000 krónum. Fallist er á að ákærði hafi bakað sér skyldu til að greiða miskabætur samkvæmt 26. laga nr. 50, 1993 um skaðabætur. Ákveðast þær eftir atvikum 400.000 krónur. Um vexti fer sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði sakarkostnað ákæruvalds samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti, 64.555 krónur, en að auki málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, en einnig útlagðan ferðakostnað, eins og í dómsorði greinir. Málið flutti Eyþór Þorbergsson fulltrúi af hálfu ákæruvalds, Helga Vala Helgadóttir héraðsdómslögmaður, skipaður verjandi ákærða, og Þorsteinn Hjaltason héraðsdómslögmaður, lögmaður brotaþola. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008. Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Þórir Hlynur Ríkharðsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dómsins að telja, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði greiði A 923.295 krónur í miska- og skaðabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001, frá 1. janúar 2012 til 10. maí 2013, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá greiði ákærði A 188.250 krónur í kostnað vegna lögmannsþjónustu. Ákærði greiði 544.731 krónu í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helgu Völu Helgadóttur héraðsdómslögmanns, 345.125 krónur og 135.056 krónur vegna útlagðs ferðakostnaðar.
|
Mál nr. 684/2016
|
Stjórnsýsla Skaðabætur Saknæmi
|
Reykjavíkurborg veitti S starfsleyfi fyrir skotvöll á Álfsnesi. Íbúasamtök Kjalarness og tveir einstaklingar kærðu útgáfu þess til umhverfisráðherra og var leyfið fellt úr gildi með úrskurði hans. Af því tilefni höfðaði S mál á hendur íbúasamtökunum, fyrrgreindum einstaklingum, Reykjavíkurborg og Í og krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og viðurkennt að ákvörðun Reykjavíkurborgar hefði fullt gildi. Undir rekstri málsins féll S frá kröfum á hendur Í. Með dómi héraðsdóms var sýknað af kröfum S í málinu. S áfrýjaði dóminum og með dómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 var áðurnefndur úrskurður felldur úr gildi, en hver aðila látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Í kjölfarið höfðaði S mál þetta og krafðist aðallega skaðabóta úr hendi Í á þeim grunni að Í hefði valdið sér tjóni vegna þess kostnaðar sem S hefði haft af því að sækja rétt sinn í fyrrgreindu máli, en til vara að skaðabótaskylda Í yrði viðurkennd. Talið var að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 hefði verið komist að rökstuddri niðurstöðu með túlkun á viðeigandi lagareglum. Hefði héraðsdómi verið hnekkt og úrskurður umhverfisráðuneytisins felldur úr gildi. Hefði S ekki sýnt fram á að starfsmenn ráðuneytisins hefðu á grundvelli sakar valdið sér tjóni af ásetningi eða gáleysi þannig að hann gæti sótt um bætur úr hendi Í vegna kostnaðar hans af rekstri málsins. Væri skilyrðinu um saknæmi því ekki fullnægt og Í þar af leiðandi sýknaður af kröfum S.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. október 2016. Hann krefstaðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti,en til vara að tildæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður látinn niðurfalla.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms, en til vara að viðurkennd verði skaðabótaskylda áfrýjanda „vegnaþess fjártjóns sem stefndi varð fyrir vegna hagsmunagæslu í Hæstaréttarmálinunr. 651/2013, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti.“ Þá krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IMálavextir eru þeir helstir að Umhverfis-og heilbrigðisstofa Reykjavíkur veitti stefnda 7. september 2004 starfsleyfifyrir skotvöll á Álfsnesi með gildistíma til jafnlengdar 2012. Með ákvörðunReykjavíkurborgar 4. maí 2009 var starfsleyfið fellt úr gildi og nýtt leyfigefið út degi síðar með gildistíma til 5. maí 2021. Íbúasamtök Kjalarness ogtveir nafngreindir einstaklingar kærðu útgáfu starfsleyfisins 12. júní 2009 tilumhverfisráðherra og var leyfið fellt úr gildi með úrskurði hans 15. mars 2010.Af því tilefni höfðaði stefndi 27. ágúst 2012 mál á hendur ÍbúasamtökumKjalarness, fyrrgreindum einstaklingum, Reykjavíkurborg og áfrýjanda ogkrafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og viðurkennt að ákvörðunheilbrigðisnefndar Reykjavíkur 4. maí 2009, um að veita stefnda leyfi til aðstarfrækja skotæfingasvæði á Álfsnesi, hefði fullt gildi. Með dómi Hæstaréttar8. mars 2013 í máli nr. 115/2013 var kröfum stefnda á hendur Reykjavíkurborgvísað frá dómi. Í dóminum kom og fram að ekki yrði séð að rök stæðu til aðáfrýjandi ætti aðild að málinu. Af þeirri ástæðu féll stefndi 13. mars 2013 frákröfum á hendur áfrýjanda. Með héraðsdómi 18. júní 2013 var sýknað af kröfumstefnda í málinu. Stefndi áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar og með dómi réttarins27. febrúar 2014 í máli nr. 651/2013 var komist að gagnstæðri niðurstöðu ogáðurnefndur úrskurður felldur úr gildi, en hver aðila látinn bera sinn kostnaðaf málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi höfðaði mál þetta 15. apríl 2015.Reisir hann kröfu sína um greiðslu skaðabóta úr hendi áfrýjanda á almennuskaðabótareglunni með því að til grundvallar fyrrnefndum úrskurði hafi legiðólögmæt og ómálefnaleg sjónarmið, sem leitt hafi til bersýnilega rangrarniðurstöðu, enda hafi skort lagastoð fyrir henni. Hafi ráðuneytið því áólögmætan og saknæman hátt valdið stefnda tjóni. Með hinum áfrýjaða dómi, semkveðinn var upp 14. júlí 2016, var skaðabótakrafa stefnda tekin til greina aðlangmestu leyti og áfrýjandi dæmdur til að greiða honum 4.165.000 krónur, aukdráttarvaxta og málskostnaðar. IIEins og áður greinir var málskostnaðurmilli stefnda og þeirra, sem hann beindi málsókn sinni gegn, felldur niður meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013. Í máli þessu krefst stefndi aðallegaskaðabóta úr hendi áfrýjanda á þeim grunni að hann hafi valdið sér tjóni vegnaþess kostnaðar sem stefndi hafi haft af því að sækja rétt sinn í því máli, erlauk með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar, en til vara að skaðabótaskyldaáfrýjanda verði viðurkennd. Samkvæmt því er áfrýjandi réttur aðili málsins. Skilyrði þess að unnt sé að líta svo á aðum tjón sé að ræða, sem stefndi eigi rétt á að fá bætt á grundvelli reglnaskaðabótaréttar, eru að orsakatengsl séu milli saknæmrar og ólögmætrar háttsemistarfsmanna umhverfisráðuneytisins og þess að kostnaður, sem stefndi hafði afframangreindu dómsmáli, fékkst ekki bættur. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 varkomist að rökstuddri niðurstöðu með túlkun á viðeigandi lagareglum. Varhéraðsdómi hnekkt og úrskurður umhverfisráðuneytisins 15. mars 2010 felldur úrgildi. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að starfsmenn ráðuneytisins hafi ágrundvelli sakar valdið sér tjóni af ásetningi eða gáleysi þannig að hann getisótt bætur úr hendi áfrýjanda vegna kostnaðar hans af rekstri málsins fyrirdómstólum. Samkvæmt því er skilyrðinu um saknæmi ekki fullnægt og verðuráfrýjandi þar af leiðandi sýknaður af kröfum stefnda í máli þessu.Eftir úrslitum málsins verður stefnda gertað greiða áfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðumdómstigum eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn afkröfum stefnda, Skotveiðifélags Reykjavíkur og nágrennis.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur14. júlí 2016. Þetta mál, sem var tekið tildóms 23. maí 2016, er höfðað af Skotveiðifélagi Reykjavíkur og nágrennis, kt.440687-1809, Álfsnesi, Reykjavík, með stefnu birtri 15. apríl 2015 á henduríslenska ríkinu, kt. 550169-2829, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.186.223kr. ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 15. september2014 til greiðsludags. Tilvara krefst stefnandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegnaþess fjártjóns sem stefnandi varð fyrir við að gæta hagsmuna sinna í Hæstaréttarmálinr. 651/2013, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnandikrefst einnig málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Hannkrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda.Málsatvik Stefnandier skotveiðifélag sem var stofnað árið 1986. Tilgangur félagsins er rekstur ogumsjón skotæfingasvæðis. Reykjavíkurborg gerði samning við stefnanda 24.febrúar 2004 um endurgjaldslaus afnot hans af landspildu á Álfsnesi, þar semfélagið hefur nú starfsemi. Samningurinn gildir til loka árs 2020 og heimilarstefnanda að gera þar æfinga- og keppnisvelli. Umhverfis-og heilbrigðisstofa Reykjavíkur hefur stöðu heilbrigðisnefndar samkvæmt 2.mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir. Hún veittistefnanda leyfi 7. september 2004 til að starfrækja skotæfingasvæði áÁlfsnesi, í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998. Það skyldi gilda til ársins2012. Starfsleyfi stefnanda frá árinu 2004 var fellt úr gildi 4. maí 2009 ognýtt leyfi gefið út degi síðar með gildistíma til 5. maí 2021. Starfsleyfineru ekki meðal gagna málsins en að sögn stefnanda er nýrra leyfið nær samhljóðahinu eldra. Frestur til að gera athugasemdir vegna útgáfu starfsleyfisinsrann út 5. apríl 2009 og bárust ýmsar athugasemdir. Ágrundvelli 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 kærðu íbúasamtök Kjalarness, svo ogtveir einstaklingar, 12. júní 2009 til umhverfisráðherra þá ákvörðun heilbrigðisnefndarReykjavíkur að veita stefnanda starfsleyfi. Krafa kærenda um niðurfellinguog/eða ógildingu starfsleyfisins var meðal annars reist á þeim sjónarmiðum,að kynningu þess hefði verið ábótavant og hún væri ekki í samræmi við þærreglur sem gilda um auglýsingu starfsleyfa, skv. 24. gr. reglugerðar nr.785/1999. Kærendur byggðu einnig á því að frá skotsvæði stefnanda bæristóbærilegur hávaði og að eðli hans væri bæði truflandi og óæskilegt, sbr. 3.gr. reglugerðar nr. 724/2008. Í þriðja lagi vísuðu kærendur til þess að gildistímistarfsleyfis stefnanda, tólf ár, væri úr hófi langur. Kærendur byggðu ífjórða lagi á því að sú ákvörðun Reykjavíkurborgar, að nýta og ráðstafa umræddusvæði á Álfsnesi undir skotvelli og tilheyrandi athafnir þar, ætti ekki viðhlítandistoð í ákvæðum skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997 og væri í ósamræmivið þau. Þannig hafi samningur Reykjavíkurborgar og stefnanda um ráðstöfunlandsvæðis á Álfsnesi hvorki verið í samræmi við gildandi aðalskipulag nédeiliskipulag. Þar eð deiliskipulag skorti fyrir svæðið voru að mati kærendaallar síðari ákvarðanir heilbrigðisnefndar Reykjavíkur byggðar á umræddumlandnotkunarsamningi ógildar. Kærendur vísuðu því til stuðnings einkum til10. gr. reglugerðar nr. 785/1999, um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur semgetur haft í för með sér mengun, þar sem talin eru upp þau gögn sem fylgjaskulu umsóknum um starfsleyfi eins og við á hverju sinni og þar á meðal afritaf staðfestu deiliskipulagi. Umhverfisráðuneytiðkvað 15. mars 2010 upp þann úrskurð í kærumálinu að starfsleyfi stefnandaskyldi fellt úr gildi. Sú niðurstaða byggði á því að ekki væri gert ráð fyrirstarfsemi stefnanda á skipulagi svæðisins. Ráðuneytið byggði niðurstöðu sínaeinkum á því að ekki hefði verið gætt ákvæða 25. gr. þágildandi skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997 við auglýsingu og kynningu á deiliskipulagifyrir umrætt svæði. Það fæli í sér, að mati ráðuneytisins, að skilyrðum 10.gr. reglugerðar nr. 785/1999 væri ekki fullnægt við meðferð og útgáfustarfsleyfis stefnanda. Ráðuneytið féllst hins vegar ekki á önnur kæruefnikærenda. Það hafnaði fyrstu þremur kæruliðum efnislega og vísaði þeim fjórðafrá. Íbyrjun árs 2011, rúmum níu mánuðum eftir að ráðuneytið kvað upp úrskurðinn,tóku gildi ný skipulagslög nr. 123/2010. Þar segir í 1. mgr. 12. gr. að byggingmannvirkja og aðrar framkvæmdir og aðgerðir sem hafa áhrif á umhverfið ogbreyta ásýnd þess skuli vera í samræmi við skipulagsáætlanir. Tilþess að fá ógiltan úrskurð umhverfisráðherra frá 15. mars 2010 höfðaði stefnandimál á hendur kærendum, svo og Reykjavíkurborg og íslenska ríkinu, með stefnubirtri 27. ágúst 2012. Kröfum stefnanda á hendur Reykjavíkurborg var vísaðfrá dómi með dómi Hæstaréttar 8. mars 2013 í máli nr. 115/2013. Hæstirétturtók einnig fram að hann sæi ekki „að rök standi til að íslenska ríkið eigiaðild að málinu“. Íþinghaldi 13. mars 2013, þegar málið var næst tekið fyrir í héraði eftir dómHæstaréttar, féll stefnandi, með bókun í þingbók, frá öllum kröfum á hendurstefnda með vísan til athugasemda í dómi Hæstaréttar. Stefndi tekur fram aðstefnandi hafi ekki sett fyrirvara við þá bókun í þingbókinni. Meðdómi Hæstaréttar 27. febrúar 2014 í máli nr. 651/2013 var úrskurður umhverfisráðuneytisinsfelldur úr gildi. Hæstiréttur vísaði meðal annars til þess í forsendum sínum aðtilvist deiliskipulags fyrir svæði þar sem fyrirhugað væri að reka skotvöllværi ekki skilyrði fyrir útgáfu leyfis til slíkrar starfsemi, en afrit afdeiliskipulagi skyldi fylgja með umsókn væri það fyrir hendi. Hæstirétturtaldi því ekki lagastoð til að fella úr gildi starfsleyfið semheilbrigðisnefnd Reykjavíkur hafði veitt stefnanda. Samadag og Hæstiréttur kvað upp þennan dóm var samþykkt í Umverfisráðuneytinubreyting á reglugerð nr. 785/1999 og með henni skerpt og útfærð nánar ýmisákvæði reglugerðarinnar, þeirra á meðal ákvæði b-liðar 2. mgr. 10. gr. Með breytingunnivarð skráð sú meginregla að allur atvinnurekstur skuli vera í samræmi við deiliskipulag. Íbréfi til ríkislögmanns fyrir hönd íslenska ríkisins, 15. ágúst 2014, krafðiststefnandi þess að honum yrði bættur sá kostnaður sem á hann hafði fallið vegnareksturs málsins en bæði héraðsdómur og Hæstiréttur felldu niður málskostnaðmilli endanlegra málsaðila í dómsmálinu. Stefndiáréttar að eftir þinghaldið 13. mars 2013 hafi hann ekki komið að málinu fyrren honum barst bótakrafa stefnanda 15. ágúst 2014. Henni hafnaði ríkislögmaðurmeð bréfi 19. nóvember sama ár. Af þessum sökum höfðar stefnandi þetta dómsmál. Meðúrskurði 27. janúar 2016 hafnaði Héraðsdómur Reykjavíkur þeirri kröfu stefndaað vísa skyldi þessu máli frá dómi.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfu sína um skaðabætur á almennu skaðabótareglunni, þ.e., að tilgrundvallar þeim úrskurði umhverfisráðuneytisins, sem síðar var ógiltur meðdómi Hæstaréttar, hafi legið ólögmæt og ómálefnaleg sjónarmið sem hafi leitttil bersýnilega rangrar niðurstöðu, enda hafi ákvörðun ráðuneytisins alfariðskort lagastoð. Umhverfisráðuneytiðhafi því á ólögmætan og saknæman hátt valdið stefnanda tjóni, einkum kostnaðivið meðferð málsins á stjórnsýslustigi auk kostnaðar við rekstur dómsmáls tilógildingar á hinum ólögmæta úrskurði umhverfisráðuneytisins, bæði fyrirhéraðsdómi og Hæstarétti. Vegnaþessarar ólögmætu ákvörðunar stefnda, íslenska ríkisins, hafi stefnandi orðiðfyrir töluverðum kostnaði og óþægindum við að fá sín mál rétt fyrir dómstólum.Fjárkrafa stefnanda sundurliðast svo:Tilgreining kröfuDags:Fjárhæð:Vsk:Samtals:Reikningur nr. 1013196. 3. 2014.851.645 kr.472.169 kr.2.323.814 kr.2Reikningur nr. 1011249.10. 201350.000 kr.0 kr.50.000 kr.3Reikningur nr. 100976. 6. 2013361.350 kr.92.144 kr.453.494 kr.4Reikningur nr. 10083431. 1. 2013224.200 kr.57.171 kr.281.371 kr.5Reikningur nr. 1007654. 12. 201262.600 kr.5.963 kr.78.563 kr.6Reikningur nr. 100637. 9. 201237.500 kr.0 kr.37.500 kr.7Reikningur nr. 100636. 9. 2012495.000 kr.26.225 kr.621.225 kr.8Reikningur nr. 100404. 3. 201268.300 kr.42.916 kr.211.216 kr.9Þingfesting.gj. í héraði29. 8. 201230.000 kr.0 kr.30.000 kr.0Stefnubirting29. 8. 20127.500 kr.0 kr.7.500 kr.1Endurrit héraðsdóms9. 7. 20133.500 kr.0 kr.3.500 kr.2Endurr. skýrslna í hér.9. 11. 201320.700 kr.0 kr.20.700 kr.3Ljósritun málsgagna4. 1. 201433.737 kr.8.603 kr.42.340 kr.4Þingfest.gj. í Hæstarétti20. 11. 201325.000 kr.0 kr.25.000 kr.Alls:3.371.032 kr.815.191 kr.4.186.223 kr. Þessisundurliðun á beinum kostnaði stefnanda byggist annars vegar á átta reikningumvegna unninna tíma lögmanns stefnanda í samræmi við tímaskýrslur Veritaslögmanna slf. vegna málareksturs fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Unnar stundirvið verkið frá 17. janúar 2012 til 6. mars 2014 séu samtals 152,8. Hins vegarbyggist krafan á útlögðum kostnaði vegna verksins. Einsog rakið hafi verið hafi ákvörðun umhverfisráðuneytisins verið felld úr gildimeð dómi Hæstaréttar í máli nr. 651/2013. Í dóminum segi meðal annars: „Hvorkií lögum nr. 7/1998 né þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 varáskilið að starfsleyfi á grundvelli fyrrnefndu laganna skyldu samræmast skipulagsáætlun.Í 1. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstursem getur haft í för með sér mengun segir að umsókn um starfsleyfi skuli sendahlutaðeigandi útgefanda. Með umsóknum um starfsleyfi skulu fylgja upplýsingarum atvinnureksturinn eins og krafist er í reglugerðinni og öðrum reglum semgilda um viðkomandi atvinnurekstur. Þá eru í 2. mgr. 10. gr. talin upp gögnsem fylgja skulu umsóknum eins og við á hverju sinni og þar á meðal afrit afstaðfestu deiliskipulagi. Af þessu leiðir að tilvist deiliskipulags fyrirsvæði þar sem fyrirhugað er að reka skotvöll er ekki skilyrði fyrir útgáfuleyfis til slíkrar starfsemi en afrit af deiliskipulagi skal fylgja með umsóknef það er fyrir hendi. Umhverfis- og samgöngusvið Reykjavíkurborgar, semhefur stöðu heilbrigðisnefndar samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998, gatekki gert tilvist deiliskipulags að skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis tilhanda áfrýjanda. Af því leiðir aðumhverfisráðuneytið sem úrskurðaraðili um útgáfu starfsleyfisins, sbr. ákvæði2. mgr. 32. gr. laganna eins og þau voru á þeim tíma sem hér skiptir máli, gatheldur ekki fellt starfsleyfið úr gildi með vísan til þess að deiliskipulaghafi skort eða annmarkar verið á gerð þess. Breytir engu í því sambandi þóttmálaflokkar á vettvangi laga um hollustuhætti og mengunarvarnir og skipulags-og byggingarlaga heyri undir valdsvið ráðuneytisins. Samkvæmt þessuverður úrskurður umhverfisráðherra 15. mars 2010 í máli nr. 09060086 felldurúr gildi. Af þeirri niðurstöðu leiðir að starfsleyfi áfrýjanda 5. maí 2009 erí gildi og þarf ekki að kveða sérstaklega á um það í dómsorði.“ Stefnanditelur að af dómi Hæstaréttar verði ekki annað ráðið en að rétturinn teljiumhverfisráðuneytið hafa skort lagastoð fyrir þeim úrskurði með hverjum þaðfelldi úr gildi ákvörðun Reykjavíkurborgar um útgáfu starfsleyfis fyrirstefnanda. Íþví felist jafnframt að umhverfisráðuneytið hafi ekki verið bært til þess aðúrskurða um kæruatriði sem vörðuðu það hvort gætt hafi verið ákvæða skipulagslöggjafar,heldur hafi ráðuneytið eingöngu getað fjallað um það, hvort skilyrði hafiverið fyrir hendi til útgáfu starfsleyfis í samræmi við ákvæði laga um hollustuhættiog mengunarvarnir, nr. 7/1998. Tilstuðnings þessari málsástæðu bendir stefnandi á að markmið reglugerðar nr.785/1999, sem eigi sér stoð í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, sésamkvæmt 1. mgr. 1. gr. hennar að koma í veg fyrir og draga úr mengun afvöldum atvinnurekstrar sem geti haft í för með sér mengun, koma á samþættummengunarvörnum og samræma kröfur og skilyrði í starfsleyfum. Því sé ljóst, aðstarfsleyfi sem er gefið út skv. lögum nr. 7/1998 og reglugerð nr. 785/1999varði það einungis hvernig standa skuli að mengunarvörnum í rekstri starfseminnar.Í þessu felist að við mat á því hvort skilyrði séu til að gefa út starfsleyfiskuli einungis horfa til atriða sem varði þá starfsemi sem leyfis sé óskað fyrir,þ.e. með hliðsjón af markmiði laga nr. 7/1998. Í lögunum sé hins vegarhvergi vikið að skipulagssjónarmiðum eða vísað til löggjafar um skipulagsmál.Af því leiði, að ekki sé lagaheimildfyrir því að gera að það skilyrði við útgáfu starfsleyfis, að deiliskipulagheimili eða mæli sérstaklega fyrir um umrædda starfsemi. Stjórnsýslulegurágreiningur um það hvort deiliskipulag hafi verið kynnt og auglýst í samræmivið ákvæði laga hafi því ekki heyrt undir umhverfisráðuneytið heldur, eftiratvikum, sérstaka stjórnsýslunefnd, úrskurðarnefnd um skipulags- ogbyggingarmál, eins og hún hét þá. Stefnandibyggir einnig á því, að við meðferð umhverfisráðuneytisins við úrlausn kærumálsinshafi ráðuneytið ekki gætt að fullu ákvæða stjórnsýslulaga. Annars vegar jafnræðisreglu,sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, en í því sambandi bendir stefnandiá, að starfsemi hans á svæðinu sé í næsta nágrenni við Skotveiðifélag Reykjavíkur,sem hafi með höndum sambærilega starfsemi og stefnandi og hafi fengið leyfi tilþeirrar starfsemi sinnar athugasemdalaust. Starfsemi stefnanda sé því í samræmivið þá starfsemi sem þegar sé og hafi verið starfrækt á svæðinu á grundvelligildra starfsleyfa og fyrirséð er að verði þar um langa hríð, a.m.k. tilársins 2020. Stefnandi telur því að ekki hafi verið gætt jafnræðis þegar honumvar synjað um starfsleyfi með umræddum úrskurði. Stefnandi vísar einnig tilþess, að um land allt séu starfrækt skotæfingasvæði utandyra á grundvellistarfsleyfa viðkomandi skotfélaga, án þess að séð verði að við útgáfu þeirraleyfa hafi verið horft til annarra sjónarmiða en komi beinlínis fram í lögumnr. 7/1998. Stefnandibyggir hins vegar á því að úrskurður umhverfisráðherra brjóti í bága við 12.gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf. Umsókn um starfsleyfi hafi fengið lögbundnaumfjöllun þar til bærra stjórnvalda sem hafi veitt honum leyfi til starfseminnar.Við meðferð umsóknar stefnanda hafi að hans mati verið horft til lögmæltrasjónarmiða sem eru rakin í lögum nr. 7/1998, sbr. reglugerð nr. 785/1999. Afmeðalhófsreglunni leiði, að stjórnvöldum sé ekki heimilt að krefjast þess,eða leggja nokkuð það á aðila sem honum sé ómögulegt eða óleyfilegt að verðavið, sbr. 1. málslið 12. gr. stjórnsýslulaga. Af þeim sökum telji stefnandiað ekki hafi verið unnt að ógilda ákvörðun heilbrigðisnefndarReykjavíkurborgar um útgáfu starfsleyfis á þeim forsendum, að ekki hafi veriðlöglega staðið að auglýsingu og kynningu deiliskipulags, enda slíkt ekki áfæri stefnanda eins og áður greini. Stefnandibendir á, að í starfsleyfi hans hafi verið sérstök skilyrði fyrir starfseminniauk þess sem honum hafi verið gert að fylgja almennum starfsleyfisskilyrðumfyrir mengandi starfsemi. Skipulagsyfirvöld hafi talið að starfsemi stefnandasamræmdist gildandi skipulagi og þeirri starfsemi annarri sem sé starfræktá svæðinu. Heilbrigðisnefnd Reykjavíkur, sem sé hinn sérfróði aðili í málinu,hafi ekki talið nokkuð standa því í vegi, að stefnanda yrði veitt leyfi tilstarfseminnar. Úrskurður umhverfisráðherra hafi hins vegar leitt til þess aðstefnanda hafi verið gert ókleift að halda úti starfseminni sem hann hafðiátölulaust haldið úti um langa hríð og allt frá árinu 2004 á umræddu svæði.Stefnanda hafi því verið nauðugur einn sá kostur að höfða dómsmál tilógildingar á úrskurði ráðuneytisins. Að öðrum kosti hefði úrskurðurinn leitttil verulegrar röskunar á starfsemi stefnanda með tilheyrandi fjárhagslegutjóni fyrir hann. Krafastefnanda byggist með öðrum orðum á því, að ráðuneytið hafi við meðferð kærumálsinsfarið út fyrir þær lagaheimildir sem því eru markaðar við meðferð kærumála afþessum toga, þ.e. ágreining um útgáfu starfsleyfa skv. lögum nr. 7/1998. Tjónstefnanda sé því bein afleiðing hins ólögmæta úrskurðar umhverfisráðherra. Ídómi Hæstaréttar hafi málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verið látinnfalla niður og hafi stefnandi því sjálfur þurft að bera allan kostnað af hagsmunagæsluvegna málarekstursins.Varakrafa Teljidómurinn sér ekki fært að verða við aðalkröfu stefnanda krefst hann þess tilvara, að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda vegna fjártjóns sem stefnandivarð fyrir vegna hagsmunagæslu sinnar í Hæstaréttarmáli nr. 651/2013, bæði íhéraði og fyrir Hæstarétti. Varakröfuna styður stefnandi sömu rökum og aðalkröfuna. Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar oghinnar almennu skaðabótareglu auk reglna um fébótaábyrgð íslenska ríkisinsvegna skaðaverka/mistaka starfsmanna þess. Dráttarvaxtakrafa hans styðst viðákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. svoog 9. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Tilstuðnings kröfu sinni um sýknu áréttar stefndi að stefnandi krefjist greiðslulögmannskostnaðar vegna reksturs dómsmáls sem hann höfðaði í kjölfarúrskurðar umhverfisráðuneytisins í stjórnsýslumáli. Stefndi mótmælir þvíalfarið að forsendur séu til að taka afstöðu til þeirrar kröfugerðar stefnandaeins og hér háttar. Umhverfisráðherra hafi verið úrskurðaraðili í stjórnsýsluþættiviðkomandi máls. Að gengnum úrskurði ráðherra hafi ríkinu verið stefnt tilað þola dóm í málinu. Undir rekstri þess máls hafi stefnandi sjálfur ákveðið aðfalla frá öllum kröfum á hendur stefnda, þar á meðal kröfu um málskostnað.Þegar dómar hafi verið kveðnir upp í málinu hafi stefndi eðlilega ekki lengurverið aðili að því, sbr. fyrrgreindar yfirlýsingar stefnanda. Af þessumástæðum séu brostnar forsendur fyrir aðild stefnda að nýju máli þar sem stefnandivísar til málsmeðferðar í máli sem stefndi var ekki aðili að nema rétt í upphafiauk þess sem stefnandi féll frá öllum kröfum um málskostnað. Að mati stefndageti hann af þessum sökum ekki átt aðild að málinu og því beri að sýkna hann. Stefndimótmælir þeim staðhæfingum stefnanda að til grundvallar úrskurði umhverfisráðherra„hafi legið ólögmæt og ómálefnaleg sjónarmið sem hafi leitt til bersýnilegarangrar niðurstöðu ...“. Þessi málatilbúnaður stefnanda vísi til rökstuðningsHæstaréttar í fyrra málinu þar sem fjallað var um úrskurð ráðherra og tekinafstaða til hans. Stefnandi fullyrði einnig um meint ólögmæti og annaðsambærilegt. Stefnditelur þennan rökstuðning stefnanda augljóslega rangan og ósannaðan. RökstuðningurHæstaréttar í dómi hans sé lögfræðilegur rökstuðningur og greining en þaðjafngildi því ekki að rétturinn telji meðferð stjórnsýslumálsins ómálefnalegaog ólögmæta. Stefndi vekur athygli á því að málsástæður ráðherra ístjórnsýslumálinu og héraðsdómsmálinu hafi ekki verið ómálefnalegri en svoað héraðsdómur hafi fallist á þau. Ekki sé þó að sjá í málatilbúnaði stefnandaað hann telji dóm héraðsdóms hafa byggst á „ólögmætum og ómálefnalegum“forsendum. Stefndi telur þetta sérkennilega þversögn í málatilbúnaði stefnanda. Þaðsé vel þekkt og algengt að Hæstiréttur komist að annarri niðurstöðu en héraðsdómursem þar sé til endurskoðunar. Hlutverk Hæstaréttar sé einmitt að endurskoðaniðurstöður héraðsdóms. Fæstum detti til hugar, eins og stefnandi virðistgera, að héraðsdómari dæmi með „ólögmætum eða ómálefnalegum hætti“ þegarHæstiréttur snúi við niðurstöðum viðkomandi dóms að hluta eða að öllu leyti.Sama eigi við um úrskurði á stjórnsýslustigi sem sé skotið til dómstóla. Skaðabótaskyldaverði ekki lögð á með vísan til þess að túlkun laga hafi verið önnur fyrirdómi. Niðurstaða í dómsmáli sé ekki í öllum tilvikum fyrirsjáanleg. Dómurbyggi yfirleitt á greiningar- og túlkunaraðferðum lögfræðinnar ogniðurstöður geti verið fleiri en ein og fleiri en tvær. Þetta eigi við hér einsog í öðrum deilum um hagsmuni og dómstóll þarf að komast að niðurstöðu. Öllsömu sjónarmið eigi líka við um úrskurðaraðila á stjórnsýslustigi. Ekki sémikill munur þar á að öðru leyti en því að skjóta megi úrskurðum ástjórnsýslustigi til hinna almennu dómstóla. Stefndihafnar öllum hugmyndum um að umhverfisráðuneytið hafi við meðferð stjórnsýslumálsinsbrotið gegn jafnræðis- og meðalhófsreglum stjórnsýslulaga. Í fyrsta lagi hafiáður verið dæmt um þessar málsástæður í fyrri málum stefnanda, sbr. fyrriumfjöllun og dóma Héraðsdóms Reykjavíkur og Hæstaréttar sem fjölluðu um málstefnanda. Íöðru lagi byggir stefndi á því að málsmeðferð umhverfisráðherra á stjórnsýslustigihafi verið í samræmi við þann lagaramma sem þar átti við þótt niðurstaða þessmáls hafi verið önnur en niðurstaða Hæstaréttar. Að mati stefnda er það ekkibótaskylt saknæmi stefnda þótt Hæstiréttur hafi komist að annarri niðurstöðuen ráðherra og héraðsdómur. Ósannað sé því að meðferð málsins á stjórnsýslustigiuppfylli skilyrði sakarreglunnar. Íþessu dómsmáli hafi stefnandi ekki sýnt fram á að orsakatengsl hafi verið millistefnanda og stefnda í málinu. Eigi að finna blóraböggul í málinu liggi beintvið þeir sem kærðu málið til réttra stjórnvalda og kröfðust afstöðu þeirra.Stefndi hafi ekki komið að málinu sem hagsmunaaðili. Það hafi verið lögbundiðhlutverk hans að taka við málinu sem úrskurðaraðili, rannsaka það og kveða uppúrskurð. Að mati stefnda geti þess háttar tengsl ekki uppfyllt skilyrði umorsakasamband sem sé forsenda þess að hægt sé að dæma um skaðabætur. Stefndimótmælir fjárkröfu stefnanda. Í fyrsta lagi sé hún algerlega vanreifuð. Tildæmis liggi ekki fyrir upplýsingar um hvort þeir reikningar sem hann vísar tilhafi verið greiddir. Enn fremur sé óljóst fyrir hvaða vinnu reikningarnirséu. Séu þeir fyrir rekstur stjórnsýslumáls stefnanda komi þeir ekki til álita,sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 70/2008. Þar kemur fram sú meginregla að aðilarbera sjálfir kostnað af rekstri mála og hagsmunagæslu fyrir stjórnvöldum. Íöðru lagi hljóti reikningarnir að byggjast á einhvers konar samningi millistefnanda og þess lögmanns sem í hlut á. Stefndi hafði ekkert með neitt að geraí þessu sambandi enda ekki aðili að málinu. Í þriðja lagi verði að endurtaka aðreikningar stefnanda varða að minnsta kosti meðferð máls stefnanda í héraði ogfyrir Hæstarétti. Í héraði hafi stefnandi fallið frá öllum kröfum á hendurstefnda og ekki gert neina málskostnaðarkröfu á hendur honum. Sama var uppi íHæstarétti. Í fjórða lagi er vakin athygli á því að í dómi Hæstaréttar ímargnefndu máli nr. 651/2013 var dæmt um málskostnað stefnanda á báðumdómstigum. Í báðum tilvikum var málskostnaður felldur niður. Sú niðurstaða sérstaklegastandi enn og verði ekki endurskoðuð frekar. Reikningum stefnanda sé þvíaugljóslega beint að röngum aðila. Það liggi í augum uppi að ekki verður felldskaðabótaskylda á stefnda sem samsvari málskostnaði í dómsmáli, en þar eraðilum fært að hafa uppi kröfur um málskostnað sem dómur tekur endanlegaafstöðu til. Engin heimild standi til þess að dæma málskostnað eða ígildi hansutan ramma XXI. kafla laga nr. 91/1991 í viðkomandi máli sem er tilmeðferðar. Samkvæmtofanrituðu telur stefndi kröfugerð stefnanda andstæða ákvæðum laga um meðferðeinkamála og meginreglum skaðabótaréttar. Í ljósi þessa krefst hann sýknu aföllum dómkröfum stefnanda og mótmælir málatilbúnaði hans að öðru leyti. Stefndimótmælir kröfu stefnanda um dráttarvexti. Kröfu sína um málskostnað úr hendistefnanda styður stefndi við 130. gr. laga nr. 91/1991.Niðurstaða Stefnandi,Skotveiðifélag Reykjavíkur, krefst þess að stefndi, íslenska ríkið, greiðihonum skaðabætur vegna þess tjóns sem starfsmenn umhverfisráðuneytisins hafivaldið honum. Úrskurð ráðuneytisins 15. mars 2010 í máli nr. 09060086 hafialfarið skort lagastoð enda hafi hann síðar verið ógiltur með dómi Hæstaréttar.Með því að kveða upp efnislega ólögmætan úrskurð hafi starfsmenn umhverfisráðuneytisinsá ólögmætan og saknæman hátt valdið stefnanda tjóni. Einsog segir í lýsingu málavaxta gátu íbúasamtök Kjalarness og tveir íbúar á bæ viðEsjurætur gegnt skotsvæði stefnanda ekki sætt sig við þá ákvörðun Umhverfis- ogheilbrigðisstofu Reykjavíkur 4. maí 2009 að veita stefnanda leyfi til starfsemiá Álfsnesi. Þau kærðu því þá ákvörðun, eins og þeim var heimilt, til umhverfisráðuneytisins.Ráðuneytið felldi leyfisveitinguna úr gildi 15. mars 2010 með úrskurði í málinr. 09060086. Þegar stefnandi lagði fyrirhéraðsdóm þá kröfu að þessi úrskurður umhverfisráðuneytisins yrði felldur úrgildi stefndi hann ekki einvörðungu þeim samtökum og því fólki sem kærðileyfisveitingu heilbrigðisnefndar Reykjavíkur heldur stefndi hann jafnframtReykjavíkurborg og íslenska ríkinu. Borgin krafðist þess að kröfum á hendurhenni yrði vísað frá dómi. Ríkið krafðist þess hins vegar ekki að kröfu áhendur því yrði vísað frá dómi. Í dómi 8. mars 2013 í máli nr. 115/2013 féllstHæstiréttur á að vísa bæri kröfum stefnanda á hendur borginni frá dómi.Rétturinn tók einnig fram að hann sæi ekki „að rök standi til að íslenska ríkiðeigi aðild að málinu“. Vegna þessarar athugasemdar réttarins féll stefnandieðlilega frá kröfu sinni á hendur ríkinu þegar málið hélt áfram fyrir héraðsdómieftir að kröfum á hendur borginni hafði verið vísað frá. Til varnar kröfumstefnanda um ógildi úrskurðarins og málskostnaðar voru þá aðeins þeir sem kærðuleyfisveitinguna, íbúasamtök Kjalarness og einstaklingarnir tveir. Þegardæmt var endanlega um gildi úrskurðar umhverfisráðuneytisins, í dómi Hæstaréttarí máli nr. 651/2013, vísaði rétturinn til atvika málsins og felldi niður málskostnaðmilli aðila, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnditelur að sýkna beri hann þar eð hann geti ekki átt aðild að nýju máli umgreiðslu málskostnaðar enda hafi hann einvörðungu komið að málinu rétt íupphafi en stefnandi hafi fallið frá öllum kröfum á hendur honum í þinghaldi13. mars 2013. Þóttstefnandi hafi farið að ábendingum Hæstaréttar og fellt niður kröfur sínar áhendur stefnda verður alls ekki af því ályktað að stefnandi geti ekki höfðaðmál á hendur íslenska ríkinu telji hann starfsmenn þess hafa valdið sérfjártjóni við meðferð málsins hjá umhverfisráðuneytinu. ÞóttHæstiréttur hafi í þessu tilviki litið svo á að ríkið ætti ekki aðild að málinufyrir þá sök að það hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausninni verður ekkiályktað af þeim ummælum réttarins að stefnandi geti ekki í öðru máli gertkröfur á hendur ríkinu vegna meintrar saknæmrar háttsemi starfsmanna þess,enda ætti ríkið að hafa lögvarinna hagsmuna að gæta þegar krafa er gerð umfjármuni úr ríkissjóði. Stefndi verður því ekki sýknaður vegna aðildarskorts. Fallister á það með stefnda að dómur Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 sé endanlegurum gildi úrskurðar ráðuneytisins í máli nr. 09060086 og því verður ekki hértekin afstaða til þeirra málsástæðna stefnanda að ráðuneytið hafi jafnframtbrotið gegn reglum um jafnræði og meðalhóf. Stefnandistyður fjárkröfu sína þeim rökum að ráðuneytið hafi við meðferð kærumálsinsfarið út fyrir þær lagaheimildir sem því séu markaðar við meðferð kærumála semvarði starfsleyfi sem séu veitt með stoð í lögum nr. 7/1998, um hollustuhættiog mengunarvarnir. Fyrirþví að fella ætti ákvörðun Umhverfis- og heilbrigðisstofu Reykjavíkur úrgildi færðu kærendur fimm röksemdir. Ein þeirra var að ákvörðunin hefðihvorki verið í samræmi við aðalskipulag né deiliskipulag enda hefði ekkertdeiliskipulag verið gert fyrir svæðið þar sem skotvöllur stefnanda er. Ráðuneytiðhafnaði þremur röksemdanna en taldi ekki heyra undir sig að taka afstöðu tileinnar þeirra. Ráðuneytið féllst hins vegar á þá málsástæðu að ákvörðunin umað veita stefnanda starfsleyfið hefði ekki haft viðhlítandi stoð í reglumskipulagslaga. Í2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999, um starfsleyfi fyrir atvinnurekstursem getur haft í för með sér mengun, eru talin upp gögn sem skulu fylgja umsóknum starfsleyfi, eins og við á hverju sinni. Eins og 10. gr. reglugerðarinnarhljóðaði á þessum tíma var meðal þess sem talið var upp í b-lið 2. mgr. afritaf staðfestu deiliskipulagi. Þegarráðuneytið tók afstöðu til þeirrar málsástæðu kærenda að ákvörðun heilbrigðisnefndarReykjavíkur hefði ekki samrýmst reglum skipulagslaga lagði það þannig út afefni b-liðar 2. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar að fyrir hendi þyrfti að verastaðfest deiliskipulag að svæðinu til þess að gefa mætti út leyfi fyrirstarfsemi á því. Ekki hefði legið fyrir gilt deiliskipulag fyrir það svæði þarsem skotvellinum hefði verið valinn staður og því hefði umhverfis- ogheilbrigðisstofa Reykjavíkur ekki mátt veita stefnanda leyfið. Héraðsdómurstaðfesti úrskurð ráðuneytisins. Ídómi sínum leit Hæstiréttur fyrst til þess hvort lög gerðu það að skilyrði aðstarfsleyfi sem gefin eru út með stoð í lögum nr. 7/1998, um hollustuhætti ogmengunarvarnir, samrýmist skipulagsáætlun. Rétturinn komst að því að svoværi ekki. Út frá því túlkaði hann orðalag 2. mgr. 10. gr. þannig að einungisþyrfti að leggja afrit af staðfestu deiliskipulagi með umsókn um starfsleyfi,sem veitt væri með stoð í lögum nr. 7/1998, að deiliskipulag hefði yfirhöfuðverið gert fyrir það svæði þar sem starfsemin ætti að fara fram. Þareð hvorki lög nr. 7/1998, um hollustuhætti og mengunarvarnir, né þágildandiskipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 gerðu það að skilyrði að starfsleyfi,gefið út á grundvelli fyrrnefndu laganna, samrýmdist skipulagsáætlun hafistarfsmenn umhverfisráðuneytisins ekki mátt fella starfsleyfi stefnanda úrgildi með þeim rökum að ekki hafi verið gert deiliskipulag á svæðinu eða gerðþess hafi verið áfátt. Samkvæmtþessu taldi Hæstiréttur efni úrskurðar umhverfisráðuneytisins ekki samrýmast lögumeins og þau voru á þeim tíma þegar starfsleyfið var veitt. Ífræðum og framkvæmd hefur verið viðurkennt að þegar fyrir liggur að stjórnvaldsákvörðunhafi skort lagastoð eða fari í bága við lög hafi stjórnvöld skapað sér skaðabótaskyldu.Líta má svo á að þegar stjórnvöldum skrikar fótur við opinbera sýslan, viðtúlkun réttarheimilda til dæmis, hafi þau ekki gætt ítrustu varfærni í störfumsínum og þannig sýnt gáleysi. Ráðuneytiðbyggði úrskurð sinn á skilyrðum sem voru á þessum tíma ekki í lögum. Þvíverður að telja að ráðuneytið hafi ekki gætt ítrustu varkárni þegar það tókafstöðu til þeirrar málsástæðu kærenda að starfsleyfið, sem heilbrigðisnefndReykjavíkur veitti stefnanda, hafi ekki átt viðhlítandi stoð ískipulagslögum. Tilþess að fá úrskurðinum hnekkt þannig að stefnandi gæti haldið starfsemi sinniáfram þurfti hann að höfða dómsmál. Fjárkröfu sína nú byggir hann á því aðútlagður kostnaður vegna dómsmálsins um gildi úrskurðarins sé það tjón sem ráðuneytiðhafi valdið honum með hinum ólögmæta úrskurði. Að mati dómsins leikur hvorkivafi á að úrskurðurinn sé orsök kostnaðarins né að kostnaðurinn sé sennilegafleiðing úrskurðarins. Starfsmenn umhverfisráðuneytisins eru starfsmennríkisins og af þeim sökum er því réttilega stefnt. Dómurinn telur því aðstefnandi hafi sýnt fram á sakarábyrgð stefnda, tjón, orsakatengsl ogsennilega afleiðingu. Benthefur verið á að líta megi á málskostnað sem nokkurs konar bætur til annarsmálsaðilans úr hendi hins með því að gera hann skaðlausan af því að hafa þurftað reka mál til að ná fram niðurstöðu dómstóls um réttindi sem hann naut hvorteð er án tillits til málsins. Þegar máli ljúki eigi að reyna að gera þannmálsaðila, sem fékk rétt sinn staðfestan, skaðlausan með því að leggja á hinnað bæta honum útgjöld af málinu. Eftirað stefnandi hafði fallið frá kröfum á hendur stefnda, vegna ábendinga Hæstaréttar,gat dómur Hæstaréttar í máli nr. 651/2013 einvörðungu varðað gildi úrskurðarumhverfisráðuneytisins en ekki tjón stefnanda af dómsmálinu. Hæstiréttur gatekki fellt á kærendur þann kostnað sem stefnandi þurfti að leggja út til þessað fá hnekkt úrskurði ráðuneytisins enda verður þeim vart um það kennt að hannreyndist ólögmætur. Stefnandi hafði því ekki tök á, í því máli, að koma aðkröfu sinni um málskostnað úr hendi ríkisins og fá í þeim dómi afstöðuHæstaréttar til þess tjóns sem stefnandi hefði hlotið vegna úrskurðar ráðuneytisins. Þaðer, eins og áður greinir, mat dómsins að dómur Hæstaréttar í máli nr. 651/2013geti ekki útilokað stefnanda frá því að höfða mál til þess að fá bætt það tjónsem hann hlaut af því að úrskurður ráðuneytisins reyndist ekki réttur efnislegaenda leggur sá dómur Hæstaréttar grunn að þeirri fjárkröfu sem stefnandi gerirnú. Tilað færa sönnur á fjárhæð tjóns síns hefur stefnandi lagt fram reikninga ogtímaskýrslur. Enda þótt stefnandi leggi ekki fram kvittanir fyrir greiðslureikninganna telur dómurinn ekki ástæðu til að vefengja að lögmaður stefnandahafi krafið hann um greiðslu fyrir verkið. Samkvæmt fram lögðum gögnum nemurútlagður kostnaður vegna þingfestingargjalda, birtingar stefnu, endurritaog fleira 216.540 kr. og þóknun lögmanns ásamt virðisaukaskatti 3.969.683krónum, alls 4.186.223 krónur. Það flækir málin aðeins að tímagjald ítímaskýrslu er ekki alltaf það sama og tímagjald á reikningi. Samanlagðirtímar samkvæmt tímaskýrslu og samkvæmt greiddum reikningum eru þójafnmargir. Ekki verður séð að þessir tímar varði meðferð málsins fyrir stjórnvöldumenda var úrskurður ráðuneytisins kveðinn upp 15. mars 2010 en vinna við dómsmáliðhófst á fyrstu mánuðum 2012. Þátturí þóknun lögmanns stefnanda er undirbúningur fyrir og málflutningur um þá kröfuReykjavíkurborgar að kröfu stefnanda á hendur henni verði vísað frá dómi. Aðmati dómsins verður að telja endurgjald fyrir þá vinnu hluta af tjóni stefnandaenda er á fárra færi að veðja á rétta aðild að málum um ógildingu stjórnvaldsákvarðana,það er hvenær ber og hvenær ber ekki að stefna lægra settu stjórnvaldi sem tókupphaflega ákvörðun og hvenær ber og hvenær ber ekki að stefna æðra settustjórnvaldi sem tók endanlega ákvörðun. Eins og áður greinir taldiHæstiréttur, í máli nr. 651/2013, að hvorugt stjórnvaldið þyrfti að eigaaðild að málinu. Kostnaðurvegna vinnu við beiðni stefnanda um tímabundna framlengingu starfsleyfisinstelst einnig hluti af tjóni hans. Dómurinntelur hins vegar að gerð fréttatilkynningar 24. febrúar 2012 geti ekki talisthluti af tjóni stefnanda vegna úrskurðar ráðuneytisins og lækkar því fjárkröfustefnanda sem samsvarar vinnu við hana og virðisaukaskatti á þá vinnu. Aðvinnu við hana frátalinni nemur útlagður kostnaður stefnanda við að fáúrskurði ráðuneytisins hnekkt fyrir dómstólum 4.165.000 krónum. Fallister á að fjárkrafa stefnanda beri dráttarvexti frá 15. september 2014 en þá varliðinn mánuður frá því að stefnandi krafðist skriflega greiðslu skaðabóta úrhendi stefnda. Meðvísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefndatil þess að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000kr. Við ákvörðun málskostnaðar var tekið tillit til þess að flytja þurfti máliðsérstaklega um kröfu stefnda um vísun þess frá dómi. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.DÓMSorð: Stefndi,íslenska ríkið, greiði stefnanda, Skotveiðifélagi Reykjavíkur og nágrennis,4.165.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá15. september 2014 til greiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 600.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 507/1998
|
Þjófnaður Ökuréttur Reynslulausn
|
T var ákærður fyrir þjófnað og akstur án ökuréttinda. Um var að ræða ítrekuð brot og hafði T með þeim rofið skilyrði reynslulausnar. Héraðsdómur var staðfestur með vísan til forsendna hans og T dæmdur til fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Arnljótur Björnsson og Sigurður Líndal prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. nóvember 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Sakaferill ákærða er réttilega rakinn í héraðsdómi að öðru leyti en því, að brot, sem hann sætti frelsissvipingu fyrir á árunum 1975 til 1981, var gegn 218. gr., 215. gr., 164. gr., 194. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Tryggvi Rúnar Leifsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 30.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 30.000 krónur. Héraðsdómur Reykjavíkur 29. október 1998. Ár 1998, fimmtudaginn 29. október er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 811/1998: Ákæruvaldið gegn B, D, H og Tryggva Rúnari Leifssyni, sem tekið var til dóms 22. þ.m. Málið er höfðað með tveim ákæruskjölum. Með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík 15. september sl. er málið höfðað gegn ákærðu, B, D, H og Tryggva Rúnari Leifssyni, kt. 021051-2179, Grýtubakka 10, öllum til heimilis í Reykjavík, „fyrir eftirtalin brot framin á árinu 1998: [...] IV. Ákærðu H og Tryggvi Rúnar fyrir þjófnað með því að hafa í félagi að kvöldi mánudagsins 20. júlí brotist inn í geymsluhúsnæði að Vagnhöfða 6 í Reykjavík með því að brjóta gat á hurð og stolið snittvél og tveimur snitthausum, bifhjóli, leðursófasetti með 1 tveggja- og 1 þriggjasæta sófum, ísskáp, 4 jeppahjólbörðum, auk handverkfæra og rafmangshandverkfæra, alls að verðmæti um kr. 600.000. (Mál nr. 010-1998-20721) [...] Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. VI. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. [...] Með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík 29. september sl. er málið höfðað gegn ákærða Tryggva Rúnari Leifssyni, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni X-8273, þriðjudaginn 21. júlí 1998, sviptur ökurétti frá Grýtubakka 10 í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn á Sæbraut, við Sólfarið. Þetta telst varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Málavöxtum er rétt lýst í ákærunum. Með skýlausri játningu allra ákærðu, sem eru í fullu samræmi við önnur gögn málsins, þykir sannað að þeir hafi gerst sekir um þau brot, sem þeim eru að sök gefin í ákærunum og þar eru réttilega heimfærð til refsiákvæða. [...] Ákærði, Tryggvi Rúnar, hefur hlotið 23 refsidóma frá árinu 1969, þar af 9 eingöngu fyrir umferðarlagabrot, en hina fyrir ýmis hegningarlagabrot, aðallega auðgunar- og skjalafalsbrot. Brotaferill hans er nær óslitinn að undanskildum árunum 1975 til 1985, en hann afplánaði fangelsisrefsingu fyrir manndráp o.fl. frá 1975 til 1981, en þá hlaut hann reynslulausn. Frá árinu 1985 hefur hann hlotið refsingu 11 sinnum fyrir akstur án ökuréttar, síðast 5 mánaða fangelsi með dómi Hæstaréttar 18. september 1997. Auk þessa hefur hann frá þessum tíma hlotið fjóra dóma fyrir hegningarlagabrot, þar af þrjá fyrir skjalafals; árið 1988 fangelsi í 45 daga skilorðsbundið í 3 ár, 1990 fangelsi í 2 mánuði, en með þeim dómi var 45 daga reynslulausn dæmd með, og 1994 fangelsi í 4 mánuði og loks dóm 27. september 1996, fangelsi í 8 mánuði fyrir þjófnað og umferðarlagabrot. Ákærði hlaut reynslulausn 9. desember 1997 á eftirstöðvum refsingar, 150 dögum. Samkvæmt bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins 16. þ.m. hefur hann ekki afplánað eftirstöðvarnar. Þegar refsing ákærða er ákvörðuð ber annars vegar að líta til þess að hann hefur hreinskilnislega játað verknað sinn, en hins vegar til þess að brot hans er unnið í félagi við aðra og hins langa sakaferils hans, ekki síst er varðar umferðarlagabrot hans. Einnig ber að líta til þess að hann hefur farið í meðferð, vegna ávana- og fíkniefnaneyslu sinnar, í Hlíðardalsskóla, þar sem hann hefur dvalið frá 2. þ.m. og dvelur enn, sbr. 5. tl. 70. gr. alm. hegningarlaga. Með broti því, sem fjallað er um í dómi þessum, hefur ákærði rofið skilorð framangreindrar reynslulausnar. Ber því nú samkvæmt 1. mgr. 42. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. gr. laga nr. 16/1976 og með hliðsjón af 60. gr. sömu laga að dæma hann nú í einu lagi fyrir brot það, sem hér er fjallað um og hina 150 daga óloknu refsivist. Með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og öllu framansögðu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. [...] Engar skaðabótakröfur eru lagðar fram í málinu. [...] Ákærði, Tryggvi Rúnar, er dæmdur til að greiða skipuðum verjandum sínum, Hilmari Ingimundarsyni hæstaréttarlögmanni, 35.000 krónur í þóknun. [...] Annan sakarkostnað skulu ákærðu allir greiða óskipt. Dómsorð: [...] Ákærði, Tryggvi Rúnar Leifsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. [...] Ákærði, Tryggvi Rúnar, greiði skipuðum verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hæstaréttarlögmanni, 35.000 krónur í þóknun. Annan sakarkostnað skulu allir ákærðu greiða óskipt.
|
Mál nr. 141/2004
|
Hæfi dómara Fjársvik Tilraun
|
B var ákærður fyrir tilraun til fjársvika með því að hafa sett á svið umferðarslys í því skyni að svíkja út tryggingabætur. Taldi héraðsdómur, sem var skipaður sérfróðum meðdómendum, hafið yfir skynsamlegan vafa að B hafi gerst sekur um brot gegn 248. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hæstiréttur taldi ekki efni til að hnekkja þessu mati héraðsdóms. Þá var ekki talið að það ylli vanhæfi annars hinna sérfróðu meðdómenda að hann hafi fyrir 10-14 árum sem skólameistari í framhaldsskóla þar sem B var við nám rekið hann úr skólanum vegna áfengisneyslu. Var niðurstaða héraðsdóms um 5 mánaða fangelsisrefsingu B því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. mars 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða, en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms, en til vara sýknu af kröfu ákæruvaldsins. I. Ómerkingarkrafa ákærða er á því reist, að annar sérfróðra meðdómsmanna í héraði, Helgi Ómar Bragason jarðeðlisfræðingur, hafi verið vanhæfur til að taka þátt í meðferð málsins þar sem hann hafi sem skólameistari Menntaskólans á Egilsstöðum rekið ákærða úr skólanum vegna áfengisneyslu er hann var þar við nám. Hafi þetta gerst fyrir 10-14 árum. Megi vænta þess að dómarinn hafi myndað sér fyrirfram skoðun á ákærða, sem sé til þess fallin að draga óhlutdrægni hans í efa, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 6. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. II. Í skýrslu, sem tekin var af ákærða síðar sama dag á lögreglustöðinni á Egilsstöðum, skýrði hann efnislega frá á sama veg en giskaði þó á að hraðinn hefði verið um 50 km/klst þegar stýrið kipptist fyrirvaralaust úr höndum hans og bíllinn sveigði til hægri. Hann staðfesti þó síðar fyrir dómi að hann hefði fyrst nefnt 60-70 km hraða við lögreglu. Hann kvaðst ekki hafa séð grjót á veginum en þegar hann hefði farið á vettvang með lögreglunni þá um nóttina hefði fundist þar stór steinn á veginum nærri hægri vegarkanti. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar var hér um að ræða stein, sem var 35x25 cm í þvermál og 16 cm á hæð og var ákoma á honum, sem virtist vera eftir felgu og hjólbarða. Lá hann á veginum 90 cm frá kanti hans en út frá steininum í 40° miðað við akstursstefnu lágu hjólför út af vegbrúninni. Í málinu liggur fyrir mynd af steini þessum, sem tekin var um nóttina þegar lögreglan fór á vettvang ásamt ákærða. Í héraðsdómi er nánar greint frá frumskýrslunni svo og rannsóknarskýrslu, sem undirrituð er af Elvari Óskarssyni lögreglumanni. Þar kemur meðal annars fram að fljótlega hafi vaknað grunsemdir um að ekki væri allt sem sýndist í málinu. III. Lögreglumaðurinn fór síðar um nóttina aftur til að athuga vettvang og þá ásamt öðrum lögreglumanni. Taldi hann ummerki á vettvangi þá ekki hafa breyst. Hélt hann að hann hefði ekki mætt neinum bíl enda yfirleitt ekki mikil umferð á þessum tíma. Að lokinni athugun um nóttina fannst honum svo margt sem orkaði tvímælis, að rannsaka þyrfti málið betur. Árla morguns daginn eftir hafi hann farið ásamt fleiri lögreglumönnum til að rannsaka vettvang nánar og framkvæma mælingar. Við þá rannsókn hafi komið í ljós hjólför, sem lágu samsíða veginum, örfáum metrum lengra í akstursátt bílsins heldur en þar sem hann fór útaf, og hafi þau greinilega verið af sömu breidd og með sama mynstri. Samkvæmt mælingu reyndust þessi hjólför ná 4,2 m fram fyrir þann stað, þar sem bíllinn fór út af veginum. Elvar Óskarsson lögreglufulltrúi stjórnaði rannsókn þeirri, sem fór fram á umræddum vettvangi og hófst þegar bjart var orðið. Fyrir dómi skýrði hann svo frá að hann hefði rannsakað fjölda umferðarslysa og áður farið á vettvang, a.m.k. þrisvar eða fjórum sinnum, þar sem bílar hefðu farið út af veginum í Vattarnesskriðum. Við komu á vettvang hafi sér virst vera ósamræmi milli ummerkja og þess sem sagt hafði verið um atburðinn. Bílar sem fari fram af kanti á eðlilegum hraða „rúni“ ekki brúnir eins og hér hafi gerst. Þá sé venjulegt að ekkert rask sé á ákveðnu svæði næst vegarbrún því að um nokkurt flug sé jafnan að ræða. Í þessu tilviki hafi verið dekkjaför rétt fyrir neðan vegbrúnina. Sér hafi fundist sem bifreið ákærða gæti ekki hafa verið á mikilli ferð þegar hún fór fram af veginum, en á þessum tíma hafi hann miðað við 60-70 km/klst eins og ákærði hafði fyrst gefið upp. Þá bar hann um för, sem lágu í vegkantinum fram fyrir útafakstursstaðinn, sem voru alveg eins og för bifreiðarinnar. IV. Eins og fram kemur í héraðsdómi fór lögreglan á Eskifirði þess á leit við Þorstein Vilhjálmsson prófessor að hann léti í té álitsgerð vegna rannsóknar málsins á tilteknum atriðum varðandi útafakstur bifreiðarinnar MP-309 27. ágúst 2002. Við meðferð málsins fyrir Héraðsdómi Austurlands var Magnús Þór Jónsson prófessor dómkvaddur til að fjalla um niðurstöður álitsgerðar Þorsteins. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir niðurstöðum prófessoranna, en við útreikninga þeirra var gengið út frá því að útafakstur hefði átt sér stað á 40-50 km hraða. Í niðurstöðu Þorsteins kemur fram, að enginn vafi væri á því, að bíllinn færi á flug ef hann færi út af vegbrúninni með þeim hætti sem lýst var. Hann hefði færst um 18 metra í lárétta stefnu en um 21 meter mælt eftir brekkunni, en hraði hafi veruleg áhrif á þessar tölur. Að mati hans sýndu öll ummerki, gögn og útreikningar, að miklu líklegra væri að hraði bifreiðarinnar hefði verið 5-10 km/klst heldur en 40-50 km/klst. Meginniðurstöður Magnúsar Þórs eru þær að samkvæmt athugun á yfirborði vegar sé mesti hraði bifreiðarinnar þegar hún ók frá steininum út af veginum innan við 30 km/klst. Líklegast sé, að hún hafi verið á minni hraða en 23 km/klst, en tekið er fram að forsendur fyrir þessum útreikningum sé staðhæfing lögreglu um að steinninn, sem ekið var á, hafi ekki hreyfst við höggið. Hafi steinninn kastast til við höggið eða dregist undir bílnum, geti hraðinn hafa verið umtalsvert hærri. Þá er það niðurstaða matsmannsins að samkvæmt umróti sem sést á myndum, þar sem bifreiðin fer niður skriðuna, sé ólíklegt að hún hafi verið á meiri hraða en 20 km/klst þegar hún fór fram af brúninni. Þorsteinn Vilhjálmsson var spurður fyrir dómi hvaða afleiðingar það kynni að hafa fyrir ökumann að fara út úr bifreið við útafakstur miðað við uppgefinn hraða. Hann svaraði því til að hann teldi ekki hægt að hugsa sér að maður færi út úr bíl á svona flugi án þess að fá verulega áverka af því. Sé hraðinn minni eins og t.d. 5-10 km/klst geti ökumaður farið í rólegheitum út. Hann giskaði á að bíllinn færi að fljúga á 20-30 km hraða. Hann taldi útilokað að árekstur bifreiðarinnar á eðlilegum hraða, það er 40-50 km/klst, við umræddan stein breytti hraða hennar að nokkru ráði heldur einungis óverulega. Hann taldi rannsókn lögreglunnar hafa verið betri en hann hefði oft séð við rannsókn slíkra mála og taldi ljósmyndir hennar og mælingar góðar til að draga ályktanir af. Magnús Þór Jónsson sagði fyrir dómi að það væri alveg ljóst af myndum af hjólförum bifreiðarinnar í vegbrúninni að hjólin hafi ekkert dregist til. Hraði upp á 40-50 km/klst komi ekki til álita, hann geti hafa verið milli 20 og 30 km/klst en það hversu skýrt hjólfarið sé bendi til að hraðinn hafi verið lægri. Þá sagði hann að ef ekið hefði verið yfir steininn og bíllinn ekki náð að draga hann hafi engin ummerki komið og hraðabreyting orðið lítil. Hefði steinninn dregist með hefðu sést ummerki á veginum. Öll hraðaminnkun þarna hefði skilið eftir sig einhver ummerki og í þessu tilviki hefðu það verið ummerki um að steinn hefði dregist eftir veginum. Þá kvað hann það ljóst að hefði bifreiðin verið á 50 km hraða þá hefðu orðið nokkuð margir metrar áður en sést hefði rót eftir hana í skriðunni en samkvæmt mælingu hans sáust för eftir bifreiðina fyrir neðan veginn, 2,7 m frá stiku, sem var innan við vegbrún. Þá tók Magnús fram að hann hefði eingöngu reiknað út hugsanlegan hámarkshraða en ekki athugað hver hefði getað verið minnsti hraði miðað við ummerki. V. Fyrir dómi sagði ákærði að hann hafi ekki verið að fylgjast með hraða bifreiðarinnar en hann giskaði á að hún hefði verið á um 50 km hraða áður en hún lenti á steininum en gerði sér enga grein fyrir hve hraðinn var er bifreiðin fór út af veginum. Hann kvaðst hafa verið að koma út úr nokkuð krappri beygju áður en þetta gerðist og hafi þá hægt á ferðinni. Þá sagðist hann alloft hafa keyrt þennan veg. Við það að lenda á steininum hafi dregið eitthvað úr hraðanum og hann hafi misst stjórn á bílnum og allt hafi þetta gerst með snöggum hætti. Hann kvaðst hafa komist út úr bílnum þegar hann var kominn fram af veginum og hafi hann lent í brekkunni. Hafi hann lent fyrst á öxlinni og síðan runnið niður góðan spotta. Af hálfu ákærða er lögð áhersla á að þær upplýsingar, sem ákærði hefur gefið um ökuhraða sinn hafi verið ágiskanir af hans hálfu, en margvíslegir þættir geti hafa haft áhrif á skynjun hans og upplifun um þetta. Verði að túlka framburð hans svo að hann hafi í raun ekki gert sér grein fyrir á hvaða hraða hann var áður en bifreið hans fór út af veginum og sé engin ástæða til að draga það í efa. Mjög líklegt sé að bifreiðin hafi hægt ferðina við að fara yfir umræddan stein áður en hún lenti út af veginum og hefðu vegsummerki um slíkt hæglega getað máðst út áður en lögregla rannsakaði vettvang enda sé ljóst að nokkrir bílar hafi ekið um veginn áður en vettvangur var rannsakaður. Þá er bent á áverka á ákærða, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi. VI. Í hnotskurn verður að túlka frásögn ákærða svo, að hann hafi umrætt sinn ekið á eðlilegum ökuhraða um Vattarnesskriður þegar bifreið hans lenti skyndilega á steini með þeim afleiðingum að hann missti stjórn á henni og hún sveigði til hægri og lenti út af veginum. Honum hafi tekist að kasta sér út úr bifreiðinni eftir að hún lenti út af veginum og hann runnið nokkuð niður skriðuna. Eins og fram er komið töldu lögreglumenn, sem komu á vettvang og rannsökuðu hann að ummerki þar kæmu ekki heim og saman við frásögn ákærða. Ekki hafi sést merki um skrið eða „skrens“ í veginum í framhaldi snöggrar hraðabreytingar, hjólförin í gljúpri vegbrúninni hafi verið skýr og jafnframt „rúnnuð“ þar sem bifreiðin fór út af veginum, og rask og för eftir hana hafi sést rétt fyrir neðan vegbrún. Allt benti þetta til þess að bifreiðinni hefði verið ekið hægt út af veginum. Þá vakti það athygli lögreglu að hjólför, sem virtust vera eftir bifreið ákærða, hafi legið 4,2 m fram fyrir stað þann, er bifreiðinni var ekið út af og enduðu þar. Gæfi það tilefni til að ætla að bifreiðinni hefði verið ekið þarna aftur á bak áður en henni var ekið út af veginum. Hafa verður í huga að lögreglumenn þeir, sem hér áttu hlut að máli, voru vanir rannsókn á slysavettvangi við svipaðar aðstæður og hér var. Þá ber að líta til þess að Óskar Þór Guðmundsson lögregluvarðstjóri kom á vettvang með ákærða mjög fljótlega eftir atburðinn og gerði þar frumathuganir. Myndaði hann meðal annars umræddan stein á veginum áður en hann var hreyfður. Hann kvaðst engin merki hafa séð um skyndilega hraðabreytingu þarna á veginum. Þrátt fyrir myrkur verður að telja að unnt hafi verið að sjá vettvang í stórum dráttum og ekki er ástæða til að ætla að önnur umferð hafi á þessum tíma verið búin að spilla ummerkjum. Af rannsóknargögnum verður og að telja ljóst að för og ummerki í vegbrúninni hafi verið óbreytt er rannsókn hófst morguninn eftir. Niðurstöður og framburður þeirra sérfróðu manna, sem kallaðir voru til vegna rannsóknar og dómsmeðferðar málsins eru á þann veg að þær styðja á flestan hátt grunsemdir lögreglumannanna. Verður að telja það eindregna niðurstöðu þeirra að bifreiðin geti ekki hafa verið nálægt tilgreindum hraða, er henni var ekið út af veginum umrætt sinn. Jafnframt hefðu átt að sjást ummerki eftir verulega hraðabreytingu á veginum sjálfum. Ekki er ástæða til að ætla annað en að ákærði sem vanur ökumaður gæti gert greinarmun á þeim hraða, sem hann gaf upp við rannsókn og meðferð málsins og þeim hraða, sem gögn benda til að hann hafi verið á, er bifreiðin fór út af veginum. Samkvæmt áliti sérfræðinganna hefði slík hraðaminnkun sem fyrr segir ekki getað átt sér stað án ummerkja. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, byggði niðurstöðu sína meðal annars á framangreindum gögnum og taldi hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefði gerst sekur um atferli það, sem hann er hér ákærður fyrir. Þegar litið er til þess, sem rakið hefur verið, eru ekki efni til að hnekkja því mati og verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða því staðfest. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Einnig verður staðfest málskostnaðarákvæði hans. Dæma ber ákærða til greiðslu áfrýjunarkostnaðar eins og segir í dómsorði. D ó m s o r ð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 12. febrúar 2003 á hendur Benedikt Matthíassyni, kennitala [...], Laufengi 3, Reykjavík “fyrir tilraun til fjársvika með því að hafa, mánudagskvöldið 26. ágúst 2002, í því skyni að svíkja út tryggingabætur fyrir bifreiðina MP-309, sett á svið umferðarslys í Vattarnesskriðum við Hestagil milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar, með því að láta bifreiðina renna af þjóðveginum niður fjallshlíð svo að hún lenti niður í fjöru og stórskemmdist. Bifreiðin var vátryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu og kaskó-tryggingu hjá Tryggingamiðstöðinni og tilkynnti ákærði tjónið til vátrygginga-félagsins og óskaði eftir því að fá tjónið bætt”. Telst þetta varða við 248. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og að allur sakarkostnaður þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda greiðist úr ríkissjóði. I. Þriðjudaginn 27. ágúst 2002 kl. 00:33 tilkynnti Benedikt Matthíasson, ákærði í máli þessu, lögreglu í gegnum Neyðarlínu að hann hefði ekið á stein á veginum í Vattarnesskriðum og við það misst stjórn á bílnum og lent út af. Kvaðst hann hafa ekið með 60-70 km/klst. Honum hafi tekist að kasta sér út úr bílnum sem hefði rúllað eitthvað langt niður og væri hann nánast ómeiddur. Hann hafi náð að krafla sig upp á veginn og gengið í átt til Fáskrúðsfjarðar en aðeins verið búinn að ganga 100-200 m þegar hann fékk far með einhverjum Range Rover jeppa. Hann hafi verið að koma frá því að heimsækja vin sinn á Fáskrúðsfirði og verið á leið til baka til Hallormsstaðar þar sem hann dveldi í sumarfríi. Hann kvaðst halda að bíllinn væri kaskótryggður. Í skýrslu lögreglu er útiliti og ástandi ákærða lýst svo að hann hafi verið “drullugur” á höndum, en mest á vinstri handlegg og öxl. Ekki hafi aðra áverka verið að sjá en örlitlar rispur á vinstri handlegg sem nánast ekkert hafi blætt úr. Ákærði hafi kvartað um verki í vinstri öxl og höfuðverk. Hann hafi verið í stutterma bómullarbol og buxum úr ullarefni. Fötin hafi verið heil og órifin. Skór hafi verið með litlu munstri á sólum og ekki hafi verið að sjá neinar rispur á þeim. Lögregla fór með ákærða á vettvang. Hafði bíll ákærða farið út af í svokölluðu Hestagili í Vattarnesskriðum og í stórgrýttri fjörunni við sjávarmál um 130 m neðan vegar grillti á flak bílsins. Steinn var á veginum 90 cm frá glitstiku í kantinum og var ákoma á honum sem virtist vera eftir felgu og hjólbarða. Út frá steininum lágu hjólför út af kantinum. Farið var með ákærða á heilsugæslustöðina á Fáskrúðsfirði þar sem læknir skoðaði hann. Í læknisvottorði kemur fram að ákærði hafi allur verið í mold/ryki á vinstri öxl og upphandlegg. Hann hafi verið með nokkur eymsli yfir öxlinni og upphandleggnum og honum finnist vont að “abductera” axlarliðinn gegn mótstöðu en hafi fulla hreyfigetu í liðnum. Annað sem athugað var reyndist eðlilegt. Ákærði undirgekkst öndunarpróf og sýndi það 0,00. Tryggingamiðstöðinni, tryggingarfélagi ákærða, var tilkynnt um slysið. Lögregla fór aftur á vettvang og var m.a. sigið niður að bílnum. Í ljós kom að bíll ákærða, MP-309 af tegundinni Audi A8 árgerð 1995, reyndist gjörónýtur. Samkvæmt því sem fram kemur í lögregluskýrslu er viðmiðunarverð þannig bíls kr. 3.250.000. Ákveðið var að láta vettvanginn óhreyfðan fram í birtingu og fá þá rannsóknadeild til að aðstoða við rannsókn. Farið var á vettvang á ný kl. 08:30 um morguninn og vettvangur mældur, ljósmyndaður og teiknaður. Samkvæmt því sem fram kemur í rannsóknarskýrslu vöknuðu strax grunsemdir um að ekki væri allt sem sýndist í málinu. Vattarnesskriðum þar sem slysið varð er lýst þannig í rannsóknarskýrslu að þar sé brött hlíð bæði ofan vegar og neðan. Halli hlíðarinnar niður að sjó sé um 40°. Vegurinn í skriðunum sé malarvegur með leirkenndu yfirborði og þar sem yfirborð vegarins hafi verið þurrt hafi það verið mjög þjappað og líkast bundnu slitlagi, en smá holur hafi verið í veginum. Kantar hafi hins vegar ekki verið þjappaðir og hafi mótað í þá ef ekið var utarlega. Steinn sá sem ákærði kvaðst hafa ekið á var 90 cm inn á veginum mælt beint út frá glitstiku í kantinum. Reyndist hann vera 35x25 cm og 16 cm hár og um það bil 12 kg. Á steininum var ákoma (gúmmífar) líkt og ekið hefði verið utan í hann. Ekkert rask var á veginum eftir steininn. Í vegbrúninni þar sem bíll ákærða hafði farið út af voru hjólför á tveimur stöðum sem rúnuðu brúnina um 40° út frá veginum. Milli faranna voru 2,65 m og var far það sem sunnar var í vegbrúninni 3 m frá steininum. Þá var hjólfar í vegkantinum af sömu gerð og endaði það 4,20 m norður frá vinstra hjólfarinu í brúninni. Á veginum sjálfum fundust engin hjólför. 60 cm neðan við brúnina þar sem vinstra hjólfarið lá fram af veginum var far eftir hjólbarða bifreiðarinnar. Á leiðinni frá vegbrúninni hafði bíllinn farið um stórgrýti og fram af 4-5 m kletti ofan við fjöruborðið áður en hún stöðvaðist í stórgrýttri fjörunni um 130 m frá vegbrún. Leið bílsins var aldrei meiri en sem nemur 3 metrum í norður frá þeim stað þar sem hún fór fram af en hún fór lengst út frá leiðinni 3 metra í norður 10 metrum neðan við vegbrúnina. Eftir það var ferill hennar niður ýmist beint neðan við þann stað sem hún fór út af eða lítið eitt norðan við hann. Ekkert brak var úr bifreiðinni fyrr en um 30 m fyrir neðan vegbrún en þar var svunta undan henni. Neðar var alls konar brak á víð og dreif alla leið niður í fjöru. Hlíðin neðan við veginn er skorin og með smá hryggjum ásamt því að stórgrýti er á víð og dreif. Yfirborðið er þunnt lag af sandi eða fínni möl ofan á nokkuð hörðu leirkenndu yfirborði. Í hlíðinni voru skóför og mældust þau byrja 16,5 m frá brún vegarins. Önnur ummerki eftir mann voru ekki sjáanleg. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu sem vitni daginn eftir slysið en hinn 17. október 2002 gaf hann hins vegar skýrslu sem grunaður. Ákærði hefur skýrt svo frá að hann hafi í umrætt sinn verið á leið á bíl sínum MP-309, sem hafi verið í topplagi, frá Fáskrúðsfirði til Hallormsstaðar. Vegurinn, sem sé malarvegur með tilheyrandi holum, hafi verið blautur. Hann hafi verið vel upplagður og bílljósin hafi lýst veginn vel. Beygjur hafi verið á veginum og hafi hann verið nýkominn úr vinkilbeygju þegar stýrið hafi fyrirvaralaust kippst úr höndunum á honum og bíllinn sveigt til hægri og lent út af. Hann hafi misst stjórn á bílnum af því að hann hafi ekið á stein sem hann hafði ekki veitt athygli. Hann hafi ekki verið að fylgjast með hraðamæli en hann giski á að hann hafi ekið með 50 km/klst. Hann haldi að hann hafi ekið með hægra framhjól á steininn en við það hafi eitthvað dregið úr hraða bílsins. Hann kannist við að hafa sagt lögreglu á vettvangi að hann hafi ekið á 60-70 km/klst. Hann hafi orðið mjög hræddur og hans fyrst hugsun hafi náttúrulega verið að koma sér út úr bílnum sem honum hafi tekist enda hafi hann ekki verið í bílbelti. Hann hafi lent á vinstri hliðinni í hlíðinni neðan við vegbrúnina og runnið eitthvað áður en honum tókst að stöðva sig 20 til 30 m neðan við veginn. Við þetta hafi hann rispast og öxlin á honum gengið til. Það hafi tekið hann einhvern tíma að skríða upp á veginn. Hann hafi verið búinn að ganga í 15 til 20 mínútur þegar hann fékk far með hvítum jeppa en hann viti ekki af hvaða tegund. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst ákærði hins vegar hafa fengið far með jeppa þegar hann var búinn að ganga u.þ.b. 200 m en ekki vita af hvaða tegund né hvernig á litinn. Ákærði kveður það rangt sem fram kemur í frumskýrslu lögreglu að hann hafi sagst hafa fengið far með Range Rover jeppa. Ákærði kveðst hafa verið búinn að skrá bílinn á einhverjar bílasölur og hafa verið búinn að reyna lauslega að selja hann. Hann hafi keypt bílinn á 3,3 milljónir króna og hafa sett á hana í kringum 3 milljónir. SP fjármögnum hafi lánað honum til kaupa á bílnum en hann hafi ekki vitað hvað hann skuldaði í honum. Lánið hefði verið í vanskilum og hann nýbúinn að greiða 400.000 krónur til innheimtulögfræðings. Sérstaklega aðspurður kvað ákærði afborganir af bílnum, um 70.000 krónur á mánuði, ekki hafa verið þungar miðað við tekjur hans á þessum tíma en vildi ekki upplýsa hverjar þær voru. Síðar kom fram hjá ákærða að hann hefði átt í erfiðleikum með að standa skil á greiðslu tryggingariðgjalda af bílnum og því hafi hann ekki vitað hvort hann var í kaskó. Þegar ákærða var bent á það misræmi sem fælist í því að hann segðist í öðru orðinu ekki hafa átt í erfiðleikum með greiðslu hárra afborgana af bílnum og í hinu að hann hefði átt í erfiðleikum með greiðslu tryggingariðgjalda kvað hann mega segja að hann hafi átt í erfiðleikum með greiðslu afborgana á þeim tíma sem slysið varð. Við lögreglurannsókn málsins var tekin skýrsla af B sem ákærði kveðst hafa verið að koma frá því að heimsækja í umrætt sinn. Hann kvað ákærða ekki hafa heimsótt sig frá því í gamla daga. Síðast hefði hann hitt ákærða í bænum í júlí en ekki heyrt í honum eftir það fyrr en umrætt kvöld um kl. 22:00 þegar ákærði hafi hringt í hann og sagst vera staddur á Fáskrúðsfirði. Hann hafi þá verið nýkominn heim til Óla Heiðars Árnasonar að Skólabrekku 4 á Fáskrúðsfirði en engu að síður sagt ákærða að koma og kíkja á sig. Hann hafi farið með ákærða á rúntinn í e.t.v. 40 mínútur en síðan hafi ákærði ekið honum aftur heim til Óla Heiðars. Um miðnætti hafi hann svo heyrt í Range Rover bifreið fyrir utan húsið og síðan hafi dyrabjöllunni verið hringt. Hafi ákærði þar verið kominn aftur og hafi hann sagst hafa lent út af veginum. Við lögreglurannsókn málsins var einnig tekin skýrsla af Óla Heiðari Árnasyni. Staðfesti hann að B hefði verið hjá honum umrætt kvöld og kvað hann þá hafa verið að drekka bjór. Þá staðfesti hann að ákærði hefði hringt í B og síðan sótt hann og þeir farið á rúntinn í u.þ.b. 20 mínútur. B hafi síðan komið til baka en ákærði farið án þess að koma inn. Tveimur eða þremur tímum seinna hafi verið bankað og hann farið til dyra. Hafi ákærði þá verið kominn aftur og spurt eftir B. Ákærði hafi komið á hvítum Range Rover sem hafi verið gamall og breyttur, e.t.v. á 33” dekkjum og ekki á upprunalegum felgum. Bíllinn hafi verið svipaður þeim sem B eigi. Hann minni að hann hafi verið með svarta brettakanta og hann haldi að skráningarnúmerin hafi verið ný. Auglýst var eftir bíl þeim sem tók ákærða upp í og ók honum til Fáskrúðsfjarðar eftir slysið bæði í hádegisfréttum og dagblöðum en án árangurs. Hins vegar upplýstist að þegar ákærða var ekið áleiðis til Hallormsstaðar eftir slysið hefði kunningi hans, A, komið akandi á móts við hann á hvítum Range Rover jeppa. Vaknaði því grunur um að hann kynni að hafa ekið ákærða af vettvangi eftir slysið. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst A á umræddum tíma hafa starfað við Fosshótelið á Hallormsstað og hefði ákærði verið búinn að dvelja hjá honum í u.þ.b. viku þegar slysið varð en hann hafi ekki vitað af því fyrr en ákærði hringdi í hann um nóttina. Ákærði hafi þá sagst vera rétt ókominn til Egilsstaða og beðið hann að koma á móti sér. Hann hafi farið á móti ákærða á hvítum Range Rover jeppa foreldra sinna sem sé mjög gamall, líklega eldri en árgerð 1975, 2ja dyra með svörtu þaki á gömlum númerum. Hann hafi mætt bíl þeim sem ók ákærða skammt innan við Egilsstaði og hafi ákærði komið yfir í bílinn til hans og hann síðan ekið beinustu leið til baka á Hallormsstað. Lengra hafi hann ekki farið á bílnum umrætt kvöld. Með bréfi dagsettu 28. ágúst 2002 fór lögreglan á Eskifirði fram á það við Þorstein Vilhjálmsson prófessor að hann legði mat á tiltekin atriði varðandi slysið. Í bréfinu segir orðrétt: Þann 27. ágúst 2002 var bifreið, eigin þyngd 1815 kg líkleg heildarþyngd 1950 kg, breidd 188 sm og lengd 503sm, ekið út af vegi, sjá mynd A. Halli á umræddum stað var mældur og er ekki minni en 40°, sjá mynd B sem tekin er af hlíðinni. Þess er óskað að lagt verði mat á: 1. Hvort líkur séu á að bifreið sem færi út af, sjá mynd A-B, kæmi niður á hjólunum. 2. Hvort bifreið, sem hefði verið á 40-50 km/klst., færi á flug af kantinum þar sem hún fór út af. 3. Hvað líklegt væri að slík bifreið myndi fljúga langt, við gefnar forsendur, áður en hún kæmi niður, ef hún á annað borð færi á flug. Ítarleg og rökstudd álitsgerð prófessorsins er frá því í september 2002. Í niðurstöðu álitsgerðarinnar er ofangreindu spurningum svarað þannig: 1. Ekki er útilokað að bíll með tilgreindum hraða kæmi niður á hjólunum í þeim skilningi að eitthvert hjólið næmi fyrst við jörð og síðan hin. Hitt er ólíklegt að bíllinn mundi lenda þannig í hallanum í brekkunni að öll hjólin næmu við jörð samtímis. Heildarsnúningurinn yrði hins vegar ekki nægur til þess að bíllinn lenti á þakinu en hugsanlegt er þó að hann lendi á hægri hliðinni eða þá þannig að hann velti strax yfir á hana. Hvað sem þessu líður er afar ólíklegt að bíllinn yrði lengi á hjólunum ef hann lendir á þeim á annað borð. 2. Enginn vafi er á því að bíllinn fer á flug ef hann fer út af vegbrúninni með þeim hætti sem hér hefur verið lýst. Massamiðja bílsins fer þá mest í um það bil 2,6 metra hæð umfram það sem hún væri ef bíllinn væri á jörðinni beint fyrir neðan. Flug bílsins tæki að öllum líkindum um 1,4 sekúndur, ef til vill eitthvað skemmri tíma ef hann snýst umtalsvert. 3. Bíllinn færist um 18 m í lárétta stefnu en um 21 m mælt eftir brekkunni. Færsla bílsins, flugtími og hámarkshæð yfir brekkunni yrðu 20% meiri eða minni ef hraði hans er 10% meiri eða minni, þannig að hraðinn hefur veruleg áhrif á þessar tölur. Í heildarmati á atburðarásinni skiptir einnig sköpum að bíllinn hefði verulegan hraða í lendingu. Hann fengi því verulegt högg frá skriðunni og það mundi meðal annars leiða til þess að hann færi að velta eftir lendinguna hvernig sem hann hefði snúið þegar hann lenti. Því er svo við að bæta að bíllinn hefði ekki tekist á loft svo að neinu nemi ef hraði hans hefði til dæmis verið 5-10 km/klst. Að mati skýrsluhöfundar sýna öll ummerki, gögn og útreikningar að sú tala sé miklu nær lagi um raunverulegan hraða bílsins en 40-50 km/klst. Í þágu rannsóknar málsins óskaði lögregla eftir ýmsum upplýsingum frá Tryggingamiðstöðinni. Í svarbréfi tryggingafélagsins kemur fram að ákærði hafi verið eigandi og vátryggingartaki bifreiðarinnar MP-309 frá 18. apríl 2001 og að bifreiðin hafi frá þeim tíma verið vátryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu og kaskótryggingu. Ákærði hafi tilkynnt um tjónið til félagsins og óskað eftir að fá það bætt en þó ekki sett fram skriflega kröfu þar að lútandi. Félagið hafi hins vegar ekki bætt tjónið. Ákærði hafi áður lent í umferðaróhappi á bifreiðinni þann 26. janúar 2002 og hafi verið talin ástæða til að rannsaka það tilvik frekar. Tjón á bifreiðinni hafi verið verulegt og hafi ákærði sótt það fast að fá bifreiðina greidda út en félagið hafi kosið að láta framkvæma viðgerð á bifreiðinni sem hafi kostað samtals kr. 1.962.644. Með beiðni skipaðs verjanda ákærða, Stefáns Geirs Þórissonar hrl., dagsettri 10. apríl 2003 var þess farið á leit við dóminn að dómkvaddur yrði mats- og skoðunarmaður til að framkvæma endurskoðun á álitsgerð Þorsteins Vilhjálmssonar prófessors. Er í matsbeiðninni nánar tilgreint hvaða atriða beiðst er mats og skoðunar á. Hinn 15. apríl s.m. var Magnús Þ. Jónsson prófessor í vélaverkfræði dómkvaddur til að framkvæma hið umbeðna mat. Með símbréfi dagsettu 12. ágúst 2003 tilkynnti matsmaðurinn að hann myndi við matið svara eftirfarandi spurningum: Í bréfinu tekur matsmaðurinn fram að í matsgerðinni muni hann tilgreina allar forsendur, óvissuþætti og áhrif þeirra á niðurstöðurnar. Jafnframt að hann muni við úrvinnslu matsgerðarinnar hafa til hliðsjónar spurningar þær sem í matsbeiðninni greini. Matsgerð matsmannsins er dagsett 12. október 2003. Í matsgerðinni kemur fram að til að athuga betur mælingar lögreglu hafi verið ákveðið að halda framhaldsmatsfund á vettvangi. Þá hafi myndir verið athugaðar og steinninn skoðaður. Skoðun á myndunum hafi leitt í ljós að staðsetning á hjólfari neðan við vegbrúnina var ekki rétt. Því hafi verið farið aftur á vettvang og mælingar endurteknar. Við mælingu hafi komið í ljós að umrætt hjólfar hafi verið 2,7 m frá stikulínu en ekki 0,6 m frá vegbrún eins og fram komi í rannsóknargögnum lögreglu. Þá leiddu mælingar hans í ljós að hornið sem bíllinn beygir er um 32° og hallinn í skriðunni fyrir neðan veginn um 47°. Samantekt á niðurstöðum matsmannsins er eftirfarandi: 1. Samkvæmt athugun á yfirborði vegar, er mesti hraði, sem bifreiðin MP-309 gat verið á, þegar hún ók frá steininum út af veginum, innan við 30 km/klst. Líklegast er, að hún hafi verið á minni hraða en 23 km/klst. Það skal tekið fram að forsendur fyrir þessum útreikningum er staðhæfing lögreglu á því, að steinninn sem ekið er á hafi ekki hreyfst við höggið. En samkvæmt rannsóknarskýrslu lögreglu var steinninn 0,9 m út frá stiku eins og sýnt er á mynd 2 fyrir og eftir árekstur. Á það skal bent, að ef steinninn hefur kastast til við höggið eða dregist undir bílnum, getur hraðinn hafa verið umtalsvert hærri. Samkvæmt umróti sem sést á myndum, þar sem bifreiðin fer niður skriðuna, er ólíklegt að hún hafi verið á meiri hraða en 20 km/klst þegar hún fer fram af brúninni. Þetta sést greinilega af myndum 4 og 5. 2. Samkvæmt ljósmyndum og athugunum lögreglu á hjólförum ekur bifreiðin MP-309 á stein, sem er 0,9 m frá vegbrún við stiku. Við það sveigir bifreiðin í 32° út af vegbrúninni og fer fjærst innan við 10 m frá stiku og síðan nokkuð beint niður 47° bratta skriðu. II. Bíll ákærða fór út af veginum í Vattarnesskriðum að kvöldi mánudagsins 26. ágúst 2002. Í skriðunum er meðaltals halli niður til sjávar um 40°. Samkvæmt mælingu matsmannsins Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors er hallinn á skriðunni neðan við veginn meiri eða 47°. Frá vegbrún niður í fjöru þar sem bíllinn hafnaði eru um 130 m. Vegurinn á umræddum stað er bugðóttur malarvegur með leirkenndu yfirborði. Samkvæmt því sem fram kemur í lögregluskýrslu var yfirborð vegarins mjög þjappað og líkast bundnu slitlagi, en með smá holum. Kantar voru hins vegar ekki þjappaðir. Ákærði var í umrætt sinn að koma frá Fáskrúðsfirði þar sem hann hafði hitt kunningja sinn, B, og á leið til Hallormsstaðar þar sem hann dvaldi. Kveðst ákærði hafa náð að kasta sér út úr bílnum eftir að hann fór út af rétt neðan við vegbrúnina og náð að krafla sig upp á veginn. Hann hafi síðan verið búinn að ganga í 15 til 20 mínútur þegar hann fékk far á Fáskrúðsfjörð. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst ákærði hins vegar hafa verið búinn að ganga 100-200 m þegar hann fékk far. Ákærði kveðst hafa fengið far með með hvítum jeppa en hann viti ekki af hvaða tegund. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir ákærða að hann hafi fengið far með Range Rover jeppa og hefur Óskar Þór Guðmundsson lögregluvarðstjóri staðfest að ákærði hafi sagst hafa fengið far með hvítum Range Rover jeppa. Þykir framburður ákærða um að hann viti ekki af hvaða tegund jeppinn var ótrúverðugur. Þá er á það að líta að B skýrði frá því við skýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði heyrt í Range Rover áður en ákærði knúði dyra hjá honum eftir slysið og C sem B var í heimsókn hjá kvað ákærða hafa komið á gömlum breyttum hvítum Range Rover, svipuðum þeim sem B eigi. Þeir B og C gáfu ekki skýrslu fyrir dóminum. Eftirgrennslan eftir jeppanum sem ákærði fékk far með leiddi í ljós að kunningi ákærða, A, sem ákærði dvaldi hjá á Hallormsstað hefði til umráða hvítan Range Rover jeppa. Við skýrslutöku hjá lögreglu staðfesti A að hann hefði umrædda nótt eftir slysið farið á jeppanum, sem sé mjög gamall, frá Hallormsstað til móts við ákærða og tekið hann upp rétt innan við Egilsstaði. Annað hafi hann ekki ekið bílnum umrætt kvöld og nótt. A gaf ekki skýrslu fyrir dómi. Um útafaksturinn sjálfan er ekki við annað að styðjast en framburð ákærða og ummerki á vettvangi en vettvangsrannsókn fór fram strax morguninn eftir slysið. Ákærði heldur því fram að hann hafi í umrætt sinn ekið með um 50 km/klst. en hann hafi ekki fylgst með hraðamæli. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að ákærði hafi greint lögreglu frá því að ökuhraði bílsins hafi verið 60-70 km/klst. og kannast ákærði við að hafa nefnt þann hraða. Ákærði lýsir aðdraganda slyssins þannig að skyndilega hafi stýrið verið eins og rifið út úr höndunum á honum og bíllinn beygt til hægri út af veginum en hann hafi misst stjórn á bílnum við það að aka á stein sem hann hafi ekki séð. Hann viti ekki hver hraði bílsins var þegar hann fór út af veginum þar sem hann telji að eitthvað hafi dregið úr hraðanum þegar hann ók á steininn. Umræddur steinn var á vettvangi þegar Óskar Þór Guðmundsson varðstjóri kom þangað ásamt ákærða skömmu eftir slysið og kveður varðstjórinn ekki aðra steina hafa verið á veginum. Þá kveður hann mynd þá sem tekna var af steininum um nóttina og er meðal gagna málsins hafa verið tekna áður en steinninn var færður. Samkvæmt mælingu var steinninn 90 cm inn á veginum mælt beint út frá glitstiku í kantinum. Við mælingu reyndist steinninn vera 35x25 cm og 16 cm hár og um það bil 12 kg. Á steininum eru gúmmíför og rispur sem samrýmast því að ekið hafi verið á hann. Hins vegar var ekkert rask sjáanlegt á veginum eftir steininn. Í vegbrúninni þar sem bifreið ákærða hafði farið út af veginum voru för eftir tvö hjól í 40° út frá veginum og rúnuðu þau brúnina. Samkvæmt mælingu Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors er hornið sem bíllinn beygði um 32°. Hægra hjólfarið í vegbrúninni var 3 m frá steininum. Milli faranna voru 2,65 m. Í kanti vegarins var hjólfar með samskonar dekkjamunstri og hjólförin í vegbrúninni. Lá hjólfarið samsíða vegbrúninni 4,20 m í norður frá vinstra hjólfarinu en þar endaði það. Engin önnur hjólför eða ummerki voru sýnileg á veginum. Hins vegar sást samkvæmt því sem fram kemur í rannsóknargögnum lögreglu far eftir hjólbarða bíls 60 cm neðan við brúnina þar sem nyrðra farið lá fram af veginum. Staðfesti Elvar Óskarsson lögreglufulltrúi þá mælingu fyrir dóminum. Samkvæmt því sem fram kemur í matsgerð Magnúsar Þórs Jónssonar og framburði hans fyrir dóminum var staðsetning hjólfarsins hins vegar ekki rétt hjá lögreglu. Niðurstaða mælingar á framhaldsmatsfundi var að umrætt hjólfar hafi verið 2,7 m frá stikulínu en ekki 60 cm frá vegbrún. Af gögnum málsins þykir mega ráða að stikur hafi verið staðsettar um 1 m innan við vegbrún. Mismunur á mælingu lögreglu og matsmannsins er því rúmlega 1 m. Ummerki í hlíðinni sýndu að bíllinn hafði aldrei farið lengra en sem nemur 3 m í norður frá þeim stað þar sem hún fór út af en það var 10 m neðan við vegbrúnina. Eftir það var ferill hennar ýmist beint neðan við þann stað sem hún fór út af eða lítið eitt norðar. Í hlíðinni sáust skóför í 16,5 m fjarlægð frá vegbrún og lágu þau upp en ekki liggja fyrir myndir af þeim. Samkvæmt því sem fram kemur í læknisvottorði Einis Jónssonar var ákærði allur í mold/ryki á vinstri öxl og upphandlegg þegar hann kom til læknis eftir slysið og hafði nokkur eymsli yfir öxlinni og upphandleggnum og honum fannst vont að “abductera” axlarliðinn gegn mótstöðu. Í læknisvottorði Guðmundar Inga Georgssonar kemur fram að ákærði hafi leitað til hans 2. október 2002 og kvartað um verk í vinstri öxl sem komi aðallega við “abduction”. Skoðun hafi leitt í ljós eymsli yfir “acromioclavicularlið” og bólguhnúð “acromio” megin við hann. Ákærði hafi aftur leitað til hans 20. janúar 2003. Í vottorði læknisins kemur fram að áverkinn geti samrýmst því að ákærði hafi hlotið hann með þeim hætti sem hann lýsir í lögregluskýrslu. Í málinu liggur fyrir álitsgerð Þorsteins Vilhjálmssonar prófessors en hjá honum kom fram fyrir dóminum að hann hafi fyrst og fremst verið að prófa hvort sú fullyrðing eða tilgáta geti staðist að bíllinn hafi í umrætt sinn verið á 40-50 km/klst. Hann kvað ekki hafa verið gert ráð fyrir steini þeim sem ákærði kveðst hafa ekið á í áliti hans en að árekstur við steininn hafi ekki getað breytt hraðanum að neinu ráði heldur einungis óverulega. Í niðurstöðu álitsgerðar prófessorsins kemur fram að 5-10 km/klst. sé miklu nær lagi um raunverulegan hraða bílsins en 40-50 km/klst. Í málinu liggur einnig fyrir matsgerð Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors. Í niðurstöðu matsgerðar hans kemur fram að forsendur fyrir útreikningum hans séu að steinninn sem ákærði kveðst hafa ekið á hafi ekki hreyfst við áreksturinn. Kemst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að samkvæmt athugun á yfirborði vegar, sé mesti hraði sem bifreiðin gat verið á, þegar hún ók frá steininum út af veginum, 30 km/klst. Kveður matsmaðurinn til grundvallar þeirri niðurstöðu liggja skoðun hans á því hvernig bíllinn hafi getað beygt án þess að renna til í mölinni en ekkert skrið hafi verið í hjólfarinu. Þá kemst matsmaðurinn að þeirri niðurstöðu að líklegast hafi bíllinn verið á minni hraða en 23 km/klst. Miðað við umrót sem sjáist á myndum, þar sem bíllinn fer niður skriðuna, sé ólíklegt að bifreiðin hafi verið á meiri hraða en 20 km/klst. Þá niðurstöðu kveðst matsmaðurinn byggja á því að hjólfar eftir bílinn hafi verið 2,7 m neðan vegbrúnar mælt frá stikulínu. Fyrir dóminum kom fram hjá matsmanninum að hafi bílnum verið ekið yfir steininn hefði það dregið lítið úr hraða hans. Ef steinninn hefði hins vegar lent undir bílnum og dregist með honum og hægt á ferð hans hefði það sést á veginum. Öll hraðaminnkun hefði skilið eftir sig einhver ummerki. Með hliðsjón af álitsgerð Þorsteins Vilhjálmssonar prófessors og matsgerð Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors og framburði þeirra fyrir dóminum þykir mega við það miða að þó að ákærði hafi ekið á steininn í um rætt sinn hefði dregið óverulega úr hraða bílsins miðað við að ekkert umrót var eftir steininn á vettvangi. Samkvæmt því og niðurstöðum álitsgerðarinnar og matsgerðarinnar um hraða bílsins þykir sýnt að hraði sá sem ákærði telur sig hafa verið á fær ekki staðist. Þá er á það að líta að hefði ákærði verið á hraða í líkingu við þann sem hann heldur fram hefði hann lent á jörðinni með það miklum hraða að telja má víst að hann hefði slasast alvarlega. Það er niðurstaða hinna sérfróðu meðdómsmanna út frá athugun á kastferli að þegar litið sé til þess að bíllinn hreyfðist mest um 3 m til norðurs frá þeim stað er hann fór út af veginum geti hraðinn þegar hann fór fram af brúninni ekki hafa verið meiri en 20 km/klst. og að öllum líkindum hafi hraðinn verið töluvert minni og er þá ekki tekin afstaða til þess hvort hjólfar eftir bílinn var 60 cm neðan við vegbrún eða 2,7 m frá stikulínu. Það að hægra afturhjól skuli ekki hafa markað sérstakt far í vegbrúnina þykir styðja að útafaksturinn hafi ekki orðið með þeim hætti sem ákærði hefur lýst heldur benda til að bíllinn hafi verið í mjög lítilli eða engri beygju þegar hann fór fram af brúninni. Það að samsíða vegbrúninni, 4,2 m frá vinstra hjólfari í vegbrún, skuli hafa verið samskonar hjólfar og eftir bíl ákærða þykir styðja að bíl ákærða hafi verið ekið áfram og síðan aftur á bak í vegkantinum fyrir útafaksturinn. Þegar allt framanrakið er virt þykir loku fyrir það skotið, þrátt fyrir för á steininum, læknisvottorð og skóför í hlíðinni, að slysið hafi orðið með þeim hætti sem ákærði heldur fram. Þegar það er virt og afar ótrúverðugur framburður ákærða að öðru leyti þykir vera hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði, sem átti í erfiðleikum með greiðslu hárra afborgana af bílnum og hafði árangurslaust reynt að selja hann, hafi í umrætt sinn sett á svið umferðaslys eins og honum er gefið að sök í ákæru. Hefur ákærði, sem sneri sér til tryggingafélags síns til að fá greiddar tjónabætur, með því gerst brotlegur við 248. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Ákærði hefur ítrekað sætt refsingu fyrir brot gegn umferðarlögum. Þá var hann á árinu 1994 dæmdur í skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga og á árinu 1997 í skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Brotaferill ákærða hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar í máli þessu. Refsing ákærða þykir eftir atvikum hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði. Ekki þykir koma til álita að skilorðsbinda refsinguna. Eftir niðurstöðu málsins verður ákærði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Stefáns Geirs Þórissonar hæstaréttarlögmanns, 375.000 krónur. Dóm þennan kveða upp, Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri og meðdómsmennirnir Helgi Ómar Bragason jarðeðlisfræðingur og Sigurjón Hauksson verk- og eðlisfræðingur. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómsformanns. Dómsorð: Ákærði, Benedikt Matthíasson, sæti fangelsi í 5 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Geirs Þórissonar hæstaréttarlögmanns, 375.000 krónur.
|
Mál nr. 496/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júlí 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 28. júlí 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Gögn málsins bera með sér að eftir aðvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi kom hann því til leiðar aðnafngreind kona kom skilaboðum frá honum í póstkassa brotaþola, sem sum hverhöfðu að geyma hótanir. Hann hefur því ekki látið af þeirri háttsemi semkrafa um áframhaldandi gæsluvarðhald er meðal annars reist á. Með þessariathugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30.júní 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðað X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 28.júlí nk. kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að með ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, dags. 7. mars sl., sem staðfest hafi verið með úrskurðihéraðsdóms í máli nr. R-[...]/2016, hafi X verið gert að sæta nálgunarbanni ogbrottvísun af heimili gagnvart A, kt. [...],og B , kt. [...], sem eru stjúpdætur hans, og móður þeirra og eiginkonusinni, C, kt. [...], þannig að lagt hafi verið bann við því að hann kæmi á eðaí námunda við lögheimili sitt og þeirra að [...] í Reykjavík, á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins.Jafnframt hafi verið lagt bann við því að X veitti C, A og B eftirför,nálgaðist þær á almannafæri eða setti sig í samband við þær með öðrum hætti.Úrskurður héraðsdóms hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í máli nr.198/2016.Ákvörðun lögreglustjórahafi grundvallast á því að X væri undir rökstuddum grun um að hafa í áraraðirbrotið gegn mæðgunum með refsiverðum hætti og raskað friði þeirra. Um sé aðræða ítrekuð kynferðisbrot, líkamlegtofbeldi og hótanir, sbr. mál lögreglu nr. [...], [...] og [...]. Rannsókn þessara mála sé nú lokið ogað mati lögreglustjóra er hann undir sterkum grun um ítrekuð brot gegn mæðgunum.X hafi með ákvörðunlögreglustjóra, dags. 4. apríl sl., verið gert að sæta áframhaldandinálgunarbanni og brottvísun af heimili í kjölfar þess að þær mægður höfðuítrekað tilkynnt um brot X gegn nálgunarbanninu og lagt fram kæru á hendurhonum vegna brotanna. Ákvörðun lögreglustjóra hafi verið staðfest með úrskurðihéraðsdóms í máli nr. R-120/2016 og hafi úrskurður héraðsdóms verið staðfesturmeð dómi Hæstaréttar í máli nr. 258/2016. Með ákvörðunlögreglustjóra, dags. 2. maí, sl. hafi X aftur verið gert að sæta áframhaldandinálgunarbanni og brottvísun af heimili í kjölfar ítrekaðra brota hans gegnnálgunarbanninu. Hafi ákvörðunin verið staðfest með úrskurði héraðsdóms í málinr. R-149/2016. Með ákvörðun lögreglustjóra, dags. 30. maí sl., hafi X ennaftur verið gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart þeim Aog B og hafi ákvörðunin verið birt fyrir honum kl. 22:45 að kvöldi 30. maí sl.Í framangreindumúrskurðum héraðsdóms og dómum Hæstaréttar séu efnisatriði málanna rakin með nánarihætti og atriði sem fram hafi komið við skýrslutökur af aðilum og vitnummálsins og er einnig vísað til þess til stuðnings kröfu þessari.Þann 1. júní sl. hafði Asamband við lögreglu í miklu uppnámi og kvaðst vera hrædd um líf sitt. Kvaðsthún vera nýkomin í vinnuna og að X væri kominn með enn eitt símanúmerið og væriað brjóta nálgunarbannið með því að senda henni líflátshótanir í smáskilaboðum.Kvað hún hann einnig hafa byrjað að senda henni hótanir um leið og honum varsleppt úr haldi lögreglu daginn áður, eftir að hann hafði verið handtekinnfyrir meint brot gegn nálgunarbanninu. Skömmu síðar hafi B hringt í lögreglufrá heimili sínu og sagði að X væri að senda henni hótanir frá nýju símanúmeri.Kærði hafi verið handtekinn vegna þessa og þann 2. júní sl. hafi hann veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-173/2016. Hæstiréttur hafi staðfest úrskurð héraðsdóms að því leyti að Xskyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Að mati lögreglu sé Xundir sterkum grun um ítrekuð brot gegn nálgunarbanninu, m.a. með því að sendaþeim A og B samtals 917 smáskilaboð og hringja 437 sinnum í þær auk þess meðþví að koma að [...] í Reykjavík, nálgast að þær á almannafæri og veita þeimeftirför, sbr. mál lögreglu nr. [...], [...] og [...]. Fjölmörg ofangreindrasmáskilaboða fela í sér grófar hótanir um líflát, líkamsmeiðingar ogkynferðisbrot. Þá sé um að ræða fjölmörg skilaboð sem fela í sér kynferðislegaáreitni og stórfelldar ærumeiðingar sem séu móðgandi og smánandi í garð þeirraA og B. Þá liggi jafnframt fyrir hótanir í garð C í gögnum málsins ísmáskilaboðum og á upptökum af samtölum þeirra.Meðal gagna málsins séusímagögn sem staðfesta ofangreint og af þeim sé ljóst að smáskilaboðin ogsímhringingarnar voru úr símanúmerum sem X sé skráður fyrir og einnig tveimuróskráðum frelsisnúmerum. Við handtöku þann 1. júní sl. hafi X verið með símkortsem annað frelsisnúmerið, S: [...],tilheyri í fórum sínum og hafi það verið haldlagt. Tveir símar sem X hafi veriðmeð í fórum sínum hafi einnig verið haldlagðir þann 1. júní sl. og skv.rannsókn á símagögnum þá hafi hitt frelsisnúmerið sem um ræðir, S: [...], verið notað í annan símannen símkortið sjálft hafi ekki fundist. Við rannsókn á símagögnum kom jafnframtí ljós að í stórum hluta tilvika þar sem sendir sé skráður í símtali eðasmáskilaboðum til mæðgnanna komu símar X fram á sendum í [...]nálægt dvalarstaðhans á meðan nálgunarbanninu og brottvísuninni stóð. Strax eftir að X hafifarið í gæsluvarðhald tilkynntu þær mæðgur um að X hringdi nær látlaust í þærúr fangelsinu. Í kjölfarið hafi verið látið loka á númer þeirra svo X gæti ekkihringt í þær úr fangelsinu. Frá 18. júní sl. hafi handskrifuð blöð verið settdaglega í póstkassa C. Þetta séu ýmisskilaboð og hótanir undirrituð með nafni X. C kvaðst telja að vinkona X, D,væri að skrifa þetta fyrir X. Þann 24. júní sl. kom D að eigin frumkvæði álögreglustöð og kvaðst bera skilaboð og bréf frá X til C.X hafi neitað sök ískýrslutökum vegna allra framangreindra mála. Hann hafi hins vegar játað aðhafa farið inn á stigaganginn á [...] í Reykjavík þann 1. júní sl. en kvaðstneita að það væri brot á nálgunarbanni. Þá hafi hann játað að hafa þann 6. marssl. sent skilaboð til A þar sem hann hafi beðið um kynlíf en kvað skilaboðinhafa farið óvart á A. Þá hafi hann játað að hafa sagt við C þann 7. mars sl.,eftir að hún hafi sagst ætla að kalla til lögreglu vegna ástandsins áheimilinu, að ef hún gerði það myndi hann ríða henni í rassgat en kvaðst barahafa sagt það í gríni. Í skýrslutöku í gærkvaðst hann eiga og hafa notað þá síma sem haldlagðir voru við handtöku þann 1.júní. Varðandi óskráða frelsisnúmerið [...]kvaðst hann gruna að C hefði sett það símkort og önnur símkort í veski hans ogbíl. Varðandi óskráða frelsisnúmerið [...] kvaðst hann ekki kannast við þaðnúmer og hafði ekki skýringar á því af hverju það hefði verið notað í hanssíma. Hann neitaði alfarið sök og kvaðst ekki hafa verið ísímasamskiptum við B og A á meðan nálgunarbanninu stóð, aðeins C. Hann neitaðiað hafa hótað mæðgunum og er hann spurður um hver var að senda hótanir í smáskilaboðum til þeirra kvaðst hann ífjögur skipti hafa hitt fyrrum tengdaforeldra A niðri í Mjódd. Hann grunar þauum að hafa sent smáskilaboð úr síma hans á meðan hann var á klósettinu oggleymdi síma sínum á borðinu. Einnig hafi E, kunningi hans, verið með einnsímann en hann gat ekki gert frekari grein fyrir E.Nú í júní hafi veriðtalið nauðsynlegt að rannsaka nokkur atriði í málunum nánar og einnig var tekinskýrsla af B fyrir dómi á grundvelli c-liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Rannsókn málanna allra sé nú lokið og verða þau sendembætti héraðssaksóknara á allra næstu dögum. Það athugast að tilmeðferðar hjá embættinu séu tvö mál til viðbótar þar sem X sé undir rökstuddumgrun um kynferðisbrot og fjárhagslega misneytingu gagnvart þroskaskertri konu,sbr. mál nr. [...] og [...]. Að mati lögreglu séu yfirgnæfandi líkur fyrirþví að X muni halda áfram afbrotum gangi hann frjáls ferða sinna. Það sé þvítalið nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi meðan málum hans sé ólokið. Hannhafi sýnt einbeittan brotavilja og ekki látið af háttsemi sinni þrátt ítrekuðafskipti lögreglu og fyrirmæli þar um. Telji lögregla ljóst að hann muni ekkifá skilorðsbundinn dóm vegna fjölda mála sem um ræðir og alvarleika þeirra. Með vísan tilframangreinds sé það mat lögreglustjóra að uppfyllt séu skilyrði til að X sætigæsluvarðhaldi á grundvelli c- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.Með vísan til allsframangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Með hliðsjón af því sem rakið hefurverið og greinir í gögnum málsins er fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærðihafi ítrekað brotið gegn ákvæðum almennra hegningarlaga, m.a.um hótanir og kynferðisbrot, sem varða fangelsisrefsingu ef sönnuð verða. Íljósi sakargifta, alvarleika brotanna og fjölda þeirra þykir alls ekki sýnt aðþau brot sem kærði er sakaður um muni aðeins hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundnafangelsisrefsingu miðað við aðstæður. Samkvæmt þeimupplýsingum sem fyrir liggja í gögnum málsins og ekki síður með hliðsjón afafstöðu kærða sjálfs til þeirra alvarlegu sakarefna sem honum eru gefin að sökog fram kemur í framburði hans hjá lögreglu má ætla að kærði muni halda áframbrotum meðan málum hans er ekki lokið. Það er mat dómsins að uppfyllt séuskilyrði til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli c- liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Telja verður að af hálfulögreglu sé gætt tilhlýðilegs meðalhófs varðandi kröfu um gæsluvarðhald og ekkiverður séð að óhóflegur dráttur sé á rannsókn málsins, en mikill fjölditilkynninga um áframhaldandi meint brot kærða hafa borist eftir að rannsóknþess hófst í mars sl. Fyrir dóminum var upplýst að rannsókn sé að ljúka ogverði málið sent til héraðssaksóknara í næstu viku. Ekki eru efni til aðfallast á að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafist er.Er því fallist á kröfulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eins og hún er fram sett og verður kærðagert að sæta gæsluvarðhaldi áfram eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði,X, kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 28. júlínk. kl. 16:00.
|
Mál nr. 715/2017
|
Líkamsárás Þjófnaður Brot gegn valdstjórninni Ítrekun
|
X var sakfelldur fyrir tvær líkamsárásir, sbr. 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þjófnað, sbr. 1. mgr. 244. gr. laganna, og tvö brot gegn valdstjórninni, sbr. 1. mgr. 106. gr. þeirra. Við ákvörðun refsingar X var litið til þess að hann hafði þrisvar áður hlotið dóm fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Þá voru brot hans gegn 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 244. gr. laganna margítrekuð. Var refsing hans því ákvörðuð með hliðsjón af 3. mgr. 106. gr., 1. mgr. 218. gr. c og 255. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt var litið til 2. mgr. 70. gr. laganna vegna þjófnaðarbrotsins sem X framdi í félagi við tvo aðra og 2. mgr. sömu lagagreinar þar sem önnur líkamsárásin hafði beinst að unnustu hans. Á hinn bóginn var horft til þess að þegar hluti brotanna var framinn hafði X verið sjálfræðissviptur og sætt á þeim tíma öryggisvistun á sérhæfðri stofnun. Var refsing X ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 700.000 krónur og B 500.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. október 2017. Af hálfuákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðallega aðhann verði sýknaður af ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 12. júlí2017 og af 2. lið ákæru héraðssaksóknara 28. sama mánaðar. Jafnframt krefsthann sýknu að hluta af 1. lið síðargreindu ákærunnar. Til vara krefst ákærðiþess að héraðsdómur verði staðfestur, en að því frágengnu að refsing hans verðimilduð. Loks krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfur á hendur sér verðilækkaðar, en til vara að ákvæði héraðsdóms um þær verði staðfest.Brotaþoli, A, krefst þessaðallega að ákærða verði gert að greiða sér 900.000 krónur með vöxtum eins ogdæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu sínaverði staðfest.Brotaþoli, B, krefst þessaðallega að ákærða verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum eins ogdæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu sínaverði staðfest.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakhæfi ákærða og sakfellingu.Svo sem greinir í héraðsdómihefur ákærði frá árinu 2009 þrívegis hlotið dóm fyrir brot gegn 1. mgr. 106.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en síðast var hann sakfelldur fyrirslíkt brot með dómi 13. nóvember 2015. Brot hans nú gegn þessu ákvæði lagannaeru því ítrekuð og ber að ákveða refsingu hans með hliðsjón af 3. mgr. 106. gr.þeirra. Að þessu gættu en að öðru leyti samkvæmt því sem rakið er í hinumáfrýjaða dómi um ákvörðun refsingar verður ákærða gert að sæta fangelsi í tvöár, en til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá17. júní 2017, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga.Ákærði hefur fellt á sigmiskabótaábyrgð gagnvart brotaþolum, sbr. a. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Að öllu virtu þykja þær bætur hæfilega ákveðnar 700.000 krónur tilA en 500.000 krónur til B og beri bætur til hvors þeirra vexti eins og dæmdirvoru í héraði. Jafnframt verður ákærða gert að greiða brotaþolum hvorum fyrirsig 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ákvæði hins áfrýjaða dóms umsakarkostnað og málskostnað brotaþola verða staðfest.Ákærða verður gert að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar refsingukemur gæsluvarðhald hans frá 17. júní 2017.Ákærði greiði brotaþola, A, 700.000 krónur og brotaþola, B,500.000 krónur, í báðum tilvikum með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Jafnframt greiði ákærði brotaþolum hvorum um sig 100.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað og málskostnaðbrotaþola skulu vera óröskuð.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 674.825 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2017 Málþetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 12. september 2017, er höfðað með ákæruútgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 12. júlí 2017 og ákæruútgefinni af héraðssaksóknara 28. júlí 2017, á hendur X, kt. [...], [...],[...], sem hér greinir:Ákæra lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 12. júlí 2017Fyrir eftirtalinhegningarlagabrot:IFyrir líkamsárás og þjófnað,framin í Reykjavík aðfaranótt 29. nóvember 2016:. Líkamsárás, með því að hafa, í bifreiðinni [...] á leið áReykjavíkurflugvöll, veist með ofbeldi að C, kt. [...], slegið hann ítrekaðhnefahöggum og höggum í andlit, höfuð, handleggi og líkama, brotaþoli braut þárúðu í bifreiðinni og fór út á ferð til að komast undan árásinni, allt með þeimafleiðingum að hann hlaut heilahristing, tognun og ofreynslu á lendahrygg, mará olnboga, marga yfirborðsáverka á framarmi, tognun og ofreynslu á axlarlið,marga yfirborðsáverka á úlnlið og hendi, tognun og ofreynslu á aðra ogótilgreinda hluta hnés og mörg lítil sár á höfði, sár aðlægt hægri kjálkalið,fleiður en mikil eymsli yfir hægra gagnauga, væg þreifieymsli yfir nefi ogandlitsbeinum, mest yfir hægra kjálkabarði og kjálkalið og eymsli í hálsvöðvumvinstra megin.Telst brot þetta varða við 1.mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr.20/1981.2. Þjófnað í félagi við D og E, með því að hafa, að [...], farið inn í íbúðC, kt. [...], og stolið þaðan leðurjakka að verðmæti 119.000 krónur, fartölvu,sjónvarpi, flakkara, borvél, tösku með rakvél, peysum, netpungi, heimasíma ogfartölvu sem á vantaði takka.Telst brot þetta varða við 1.mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga.IIFyrir líkamsárás með því að hafa,aðfaranótt laugardagsins 10. desember 2016 í íbúð að [...] í Reykjavík, veistmeð ofbeldi að unnustu sinni, D, kt. [...], slegið hana ítrekað í höfuð oglíkama, sparkað í bak hennar, tekið fast í hendur hennar og togað í þær, haldiðhenni fastri og ýtt henni niður og haldið fast um höfuð hennar, allt með þeimafleiðingum að hún hlaut bólgur og sár í andliti hægra megin og á handleggjumbeggja handa og sár á hægri hendi við fingur, sár á handarbaki vinstri handar,mar á aftanverðum upphandlegg vinstra megin, eymsli og yfirborðsáverka á mjóbaki.Telst brot þetta varða við 1.mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr.20/1981.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar, en til vara er þesskrafist að ákærða verði gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun eðavægari öryggisráðstöfunum, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga.Í þinghaldi 1. ágúst sl. féllsækjandi frá III. ákærulið á hendur ákærða og meðákærða. Var málið fellt niðurhvað meðákærða varðar.Ákæra héraðssaksóknara 28. júlí 2017 Fyrireftirtalin brot gegn valdstjórninni, framin sumarið 2017 í félagslegri íbúð ávegum [...] að [...], þar sem ákærði sætti öryggisvistun á vegum [...]:Með því að hafa, þriðjudaginn 13. júní, ráðist með ofbeldi gegn A, forstöðumanni [...], og B og F, sem starfa við öryggisvistunina, og sem öll höfðu farið inn í íbúð ákærða til þess að ræða við hann. Ákærði skallaði A, ýtti, sló og kýldi í líkama hennar og höfuð nokkrum sinnum og greip og togaði í hár hennar og fleygði henni til með þeim afleiðingum að A féll í jörðina og hlaut eymsli yfir vinstra og hægra kjálkabarði, neðan við kjálkabörð, bólgu við vinstra kjálkabarð, klórfar aftan á hálsi og á hægra handarbaki, þreifieymsli yfir vöðvum hægra megin hryggsúlu á hálsi og eymsli yfir herðavöðvum, fyrir ofan hægri mjaðmarkamb aftanverðan og yfir hægri mjaðmahnút, yfir vinstri fótlegg og hægri ökkla. Þá ýtti ákærði, sló og kýldi í líkama og höfuð B ítrekað og sparkaði í líkama hans, með þeim afleiðingum að hann féll í jörðina og hlaut þreifieymsli í hnakka, á herðum, aftan á hálsi og yfir hægri ökkla. Ákærði var ógnandi í framkomu við F eftir að A og B höfðu komist undan ákærða og F var ein með honum í íbúðinni, hrækti í andlit hennar og greip í höku hennar og rykkti henni upp tvisvar sinnum. Telst þetta varða við 1. mgr.106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Með því að hafa, föstudaginn 16. júní 2017, hótað A, forstöðumanni [...] og G, H, I og J, sem starfa við öryggisvistunina lífláti.Telst þetta varða við 1. mgr.106. gr. almennra hegningarlaga.Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar, en til vara að ákærða verði gert að sæta öryggisgæslu áviðeigandi stofnun eða vægari öryggisráðstöfun, sbr. 62. gr. almennrahegningarlaga.Af hálfu A, kt. [...], er krafistmiskabóta að fjárhæð 900.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 frá 13. júní 2017 þar til mánuður er liðinn frá því að bótakrafan varbirt ákærða, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 fráþeim degi til greiðsludags. Af hálfu B, kt. [...], er krafistmiskabóta að fjárhæð 800.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 frá 13. júní 2017 og þar til mánuður er liðinn frá því að bótakrafanvar birt ákærða, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafistað ákærða verði gert að greiða brotaþolum málskostnað að mati dómsins vegnalögmannsaðstoðar við að hafa bótakröfuna uppi. Verjandikrefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en tilvara að honum verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er þess aðallegakrafist að miskabótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að bætur verðistórlega lækkaðar. Loks krefst verjandi málsvarnarlauna sér til handa, semgreiðist úr ríkissjóði.Ákæra lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 12. júlí 2017Ákæruliður I Þriðjudagsmorguninn29. nóvember 2016 var óskað aðstoðar lögreglu að flugstöðvarbyggingunni viðReykjavíkurflugvöll vegna manns sem þar væri staddur og kom fram að hann værialblóðugur og í miklu uppnámi. Á vettvangi hittu lögreglumenn fyrir brotaþola ímálinu, C, sem kvaðst hafa verið haldið föngnum í bifreið, en náð að komastþaðan út eftir að hafa brotið rúðu og opnað farþegahurð að utanverðu. Brotaþolikvað ákærða hafa veist að sér með ofbeldi í bifreiðinni og hefði hann veitt sérhögg í andlitið með þeim afleiðingum að framtönn brotnaði. Þá hefði ákærðitekið af honum húslykla og kvaðst hann óttast að hann myndi tæma íbúðina sína.Brotaþola var fylgt að heimili hans að [...] í Reykjavík og stóðu útidyrnar þaropnar. Hann kvaðst sakna ýmissa muna úr íbúðinni, svo sem tveggja fartölva,sjónvarpstækis, vodkaflösku og tveggja hangiketslæra. Brotaþoli greindi nú fráþví að hann hefði orðið þess var fyrr um nóttina að farið hefði verið inn ííbúð hans með lykli og munum stolið þaðan. Hann hefði grunað ákærða, D, og E,um að hafa verið þar að verki, en hann hefði séð skóför frá húsinu í átt aðheimili ákærða við [...]. Hann hefði farið þangað og hitt ákærða og konurnar,sem hefðu verið þar í bifreið. Hann hefði sest inn í bifreiðina til þeirra ogþar hefði ákærði veist að honum á meðan bifreiðin var á ferð, uns honum tókstað komast út við Reykjavíkurflugvöll. Ákærðiog konurnar tvær voru handtekin síðar um morguninn að [...], eftir að umræddbifreið fannst þar í nágrenninu og reyndist rúða í farþegarými vera brotin ogákoma á hægri afturhurð. Þá fundust ýmsir munir í bifreiðinni, sem grunur varum að væru þýfi, eins og nánar er rakið í munaskrá lögreglu. Samkvæmtvottorði K, sérfræðings í bráðalækningum, leitaði brotaþoli á bráðadeildLandspítala daginn eftir atvikið og lýsti því að hafa orðið fyrir líkamsárás íbifreið sem var á ferð, en farþegi í bifreiðinni hefði slegið hann endurtekið ígagnauga og andlit. Hann hefði borið fyrir sig hægri handlegg og fengið högg íolnboga og framhandlegg. Hann hefði slegið tvisvar sinnum í rúðuna viðaftursæti, brotið hana, náð að opna farþegahurðina og stigið út. Við það hefðihann runnið á ísilagðri götunni, lent utan í vegkanti og fengið högg á bak ograsskinn. Við skoðun reyndist hann vera með heilahristing, mörg lítil sár áhöfði, marga yfirborðsáverka á framarmi, úlnlið og hendi, tognun í lendahryggog mar á olnboga, axlarlið og hné. Ákærði neitaði sök við aðalmeðferðmálsins. Hann kannaðist við að hafa verið í bifreið með brotaþola, D og E þessanótt. Brotaþoli hefði verið með dólgslæti og reynt að kyssa stelpurnar. Ákærðikvaðst hafa reynt að stöðva hann með því að grípa í hann og biðja hann að hættaþessu. Brotaþoli hefði rifið í handbremsu bifreiðarinnar og brotið rúðu íhenni. Ákærði hafnaði því að hafa slegið brotaþola hnefahöggum eins og lýst erí ákæru og kannaðist ekki við að hafa valdið honum áverkum. Þá kvaðst hann ekkihafa hlotið áverka sjálfur í umrætt sinn. Ákærðikvaðst ekki kannast við að hafa farið á heimili brotaþola þessa nótt og stoliðþaðan munum. Hann kvað brotaþola hafa stolið bifreiðinni sem þau voru á ogkannaðist hann ekkert við munina sem fundust í henni. Brotaþoli,C, kvaðst hafa verið við drykkju áheimili sínu þessa nótt og hefði E verið með honum framan af og ákærði og Deinnig komið við hjá honum. Þau þrjú hefðu síðan yfirgefið íbúðina, en eftirþað hefði hann orðið þess var að húslyklarnir voru horfnir. Hann hefði farið útí stutta stund, en þegar hann kom til baka hefði hann saknað fartölvu ogleðurjakka úr íbúðinni. Hann hefði grunað ákærða og D um að hafa tekið þessamuni, hringt í þau og mælt sér mót við þau, en falið heimilistölvuna áður enhann yfirgaf íbúðina. Hann hefði farið með ákærða og konunum tveimur í ökuferðí bifreið sem þau hefðu verið með og hefði E verið ökumaður, D setið fram í hjáhenni, en þeir ákærði aftur í. Þegar þau voru stödd á hringtorginu viðÞjóðarbókhlöðuna hefði ákærði skyndilega slegið hann mikið högg í gagnaugað.Hann hefði reynt að verja sig með því að bera fyrir sig vinstri hendi, enákærði hefði haldið áfram að slá hann högg eftir högg. Hann kvaðst hafa öskraðá E og beðið hana um að stöðva bifreiðina, en hún hefði ekki hlýtt því. Húnhefði ekið Suðurgötu og beygt í átt að Reykjavíkurflugvelli, en þá hefði hannnáð að rífa í handbremsuna og ætlað út úr bifreiðinni. Hann hefði hins vegarekki komist út þar sem barnalæsing hefði verið á hurðinni. Hann hefði þá kýlttvisvar sinnum í rúðuna, náð að brjóta hana, opnað hurðina utan frá og stokkiðút. E hefði hægt á bifreiðinni þegar hún beygði að flugvellinum og hefði henniverið ekið með um 30 til 40 km hraða þegar hann stökk út. Hann hefði lent árassinum, það hefði verið hálka og hann hefði runnið til og lent uppi ávegarkanti. Brotaþoli kannaðist ekki við að hafa verið ágengur við konurnartvær í bifreiðinni. Þá hafnaði hann því að hafa verið í slagsmálum við ákærða.Hann kvaðst aðeins hafa reynt að verja andlit sitt með því að bera handlegginnfyrir það. Hann hefði fengið högg bæði í handlegginn og líkamann. Brotaþolikvað lögreglumenn hafa ekið sér heim eftir að hann ræddi við þá íflugstöðvarbyggingunni. Þá hefði komið í ljós að búið var að stela ýmsum munumúr íbúð hans, svo sem sjónvarpi, rakvél, flökkurum, fatnaði, fartölvu ogskrúfverkfærasetti, auk þess sem kjöt hefði horfið úr frysti. Þessi varningurhefði fundist í bifreiðinni eftir að ákærði og konurnar voru handtekin og hefðihann fengið hluta hans aftur. E kvaðst hafa verið ökumaðurbifreiðarinnar í umrætt sinn. Ákærði og brotaþoli hefðu farið að rífast íaftursætinu og síðan hefðu orðið átök á milli þeirra. Hún kvaðst ekki hafa séðhver sló fyrsta höggið eða hvað gerðist nákvæmlega. Þá hefði hún heyrt rúðubrotna aftur í bifreiðinni, en ekki séð hvernig það gerðist. Hún kvaðst hafastöðvað bifreiðina og beðið brotaþola um að fara út, sem hann hefði gert. Húnhefði séð blóð á andliti hans þegar hann yfirgaf bifreiðina. Vitnið kvaðbrotaþola hafa reynt að fá hana til að stöðva bifreiðina. Þá hefði einhvergripið í handbremsuna og hlyti það að hafa verið hann. Hún kannaðist við aðbrotaþoli hefði reynt að kyssa hana þetta kvöld. Þá kvað hún upphaf átakanna aðrekja til þess að brotaþoli hefði verið með einhverja ósæmilega hegðun í garðD. Vitniðkvað þau þrjú hafa farið heim til brotaþola eftir þetta og hefðu ákærði og Dtekið einhverja muni þar. Hún kvaðst ekki muna hvaða munir þetta voru. Viðyfirheyrslu hjá lögreglu viðurkenndi vitnið að hafa tekið með sér flakkara,borvél og rakvél af heimili brotaþola. Spurð fyrir dómi kvaðst hún ekki minnastþess. D skoraðist undan því að gefa skýrsluvið aðalmeðferð málsins, en fram kom fyrir dóminum að hún væri unnusta ákærða.Vitnið K gaf skýrslu fyrir dóminum ogstaðfesti læknisvottorð sitt. Þá gáfu skýrslur vitnin L, M og lögreglumennirnirN og O, en ekki eru efni til að rekja framburð þeirra.NiðurstaðaÁkærði neitar sök samkvæmtákærulið I.1, en kannast við að komið hafi til átaka á milli þeirra brotaþola íbifreiðinni í umrætt sinn. Brotaþoli gaf greinargóða lýsingu á líkamsárásákærða við meðferð málsins fyrir dóminum og var sú frásögn í samræmi viðskýrslu hans hjá lögreglu. Þá fær frásögn hans stoð í læknisfræðilegum gögnum ímálinu. Vitnið E lýsti því einnig að komið hefði til átaka á milli þeirra oghefði brotaþoli verið blóðugur í andliti þegar hann yfirgaf bifreiðina. Þá varbrotin rúða í farþegarými bifreiðarinnar eftir atvikið, sem samrýmist frásögnbrotaþola af því hvernig hann náði að komast undan ákærða. Með vísan til allsframangreinds þykir sannað að ákærði hafi veist að brotaþola með þeim hætti semlýst er í ákæru og þeim afleiðingum sem þar greinir. Varðar háttsemin við 1.mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðineitar einnig sök samkvæmt ákærulið I.2. Svo sem rakið hefur verið fundustmunir, sem brotaþoli bar að hefðu horfið úr íbúð hans, við leit lögreglu íbifreiðinni sem ákærði, D og E höfðu til umráða þessa nótt. Þá bar E fyrirdóminum að ákærði og D hefðu haft einhverja muni á brott með sér úr íbúð ákærða,eftir að hafa farið þangað inn í heimildarleysi, og hefði ákærði komið þessummunum fyrir í bifreiðinni. Þykir með þessu sannað að ákærði hafi framið þannverknað sem honum er gefinn að sök í ákærulið I.2 og varðar háttsemin við 244.gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður II Aðfaranóttlaugardagsins 10. desember 2016 var lögregla kvödd að [...] í Reykjavík, vegnakonu sem þar væri í miklu uppnámi. Reyndist þar vera D, sem kvaðst vera unnustaákærða og hefði hann lagt á hana hendur í nærliggjandi húsi að [...]. Ílögregluskýrslu kemur fram að brotaþoli hafi verið í miklu uppnámi oggreinilega hrædd. Hún hafi verið með áverka á hægri kjálka, blóðug hægra meginá andliti og með sár á milli baugfingurs og löngutangar hægri handar. Ákærðivar handtekinn utan við framangreint hús og neitaði hann að hafa „lamið“brotaþola. Fram kemur í skýrslunni að brotaþoli hafi hörfað undan ákærða oghefði mátt sjá að hún var óttaslegin. Vitnið L, íbúi að [...], gaf sig fram viðlögreglu á vettvangi, auk Ó og P, sem höfðu verið þar gestkomandi. Frumskýrslulögreglu fylgja ljósmyndir, teknar á baðherbergi íbúðarinnar þessa nótt, ogsést þar blóð á sturtubotni. Tekin var skýrsla af brotaþola álögreglustöð og lýsti hún því að þau ákærði hefðu farið að rífast á heimili L.Hefði ákærði læst hana inni á baðherbergi, þrykkt henni niður og haldið henniniðri. Hún kvað L hafa komið þarna að og sagt ákærða að hætta. Þá lýstibrotaþoli því að hundur, sem hefði verið í íbúðinni, hefði orðið hræddur ogglefsað í hægri vanga hennar. Hún kvað ákærða hafa skyrpt á sig, auk þess semhann hefði sparkað í sig og kallað sig „Konukotshóru“. Hann hefði síðan tekiðaf henni símann og aðra muni og sagt henni að „drulla sér út“. Þá hefði hanneinnig tekið fast um hendur hennar. Hún kvaðst hafa fengið áverka á hægri kinnvið það að liggja utan í baðkarinu meðan á þessu stóð. Fyrir liggja ljósmyndiraf áverkum brotaþola, sem teknir voru á lögreglustöð. Þá liggur fyrirhljóðupptaka af skýrslu hennar. Ákærði var yfirheyrður aflögreglu daginn eftir atvikið og neitaði hann að hafa beitt brotaþola ofbeldi.Hann bar jafnframt að hundur L hefði bitið brotaþola í andlitið og hefði húnhlotið áverka af því.Ákærði bar á sama veg við aðalmeðferð málsins.Hann kannaðist við að hafa verið með brotaþola í íbúðinni sem um ræðir, enneitaði að hafa veist að henni með ofbeldi. Hann kvaðst hvorki hafa gripið íbrotaþola né meitt hana. Þá kvaðst hann minnast þess að hundur, sem var ííbúðinni, hefði glefsað í brotaþola.Brotaþoli, D, bar á annan veg um atvik fyrir dóminum en hún hafði gert viðskýrslutöku hjá lögreglu. Hún kvað ákærða ekki hafa ráðist á sig og hefði húnaðeins óskað aðstoðar lögreglu til að ná í veski sitt sem hefði orðið eftir ííbúðinni. Þau ákærðu hefðu verið að rífast í íbúðinni, þau hefðu ýtt lítillegahvort við öðru en hún hefði ekki hlotið neina áverka við það. Hins vegar hefðihundur ráðist á hana í íbúðinni og hefði hún verið með áverka í andliti eftirþað. Þá hefði hún verið marin á handleggjum eftir sprautuneyslu. Hún kvaðstjafnframt hafa lent í átökum við einhverjar stelpur á þessum tíma, sem gætiskýrt frekari áverka. Þegar framburður brotaþola hjá lögreglu var borinn undirhana kvaðst hún hafa verið „kolrugluð“ við skýrslugjöfina. L kvað hafa komið til einhverra átaka ámilli ákærða og brotaþola í umrætt sinn en ekki hefði verið um árás að ræða.Brotaþoli hefði ætlað að fara út en ákærði ekki viljað það. Hún hefði verið meðlæti, strunsað inn á baðherbergi og ákærði farið á eftir henni. Þar hefði hanngripið í peysuna hennar og dregið hana að sér en vitnið kvaðst hafa gengið ámilli og ekki hefði orðið meira úr því. Þetta hefði ekki varað lengur en íeinhverjar sekúndur. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða slá eða sparka íbrotaþola. Þá hefði hann ekki séð áverka á henni. Hann kvaðst hafa verið meðtvo hunda í íbúðinni, en þeir hefðu verið í búri þegar þetta gerðist. Hannþvertók fyrir að annar hundurinn hefði glefsað í brotaþola. Nánar spurður kvaðhann þó geta verið að annar þeirra hefði komið inn á baðherbergið meðan áátökunum stóð. Hann var jafnframt spurður um ummæli í lögregluskýrslu þar semhaft var eftir honum að ákærði hefði haldið í brotaþola inni á baðherberginu ogsíðan hent sér ofan í körfu og togað hana niður með sér. Fyrir dóminum kvaðsthann ekki muna eftir þessu.Ó, sem staddur var í íbúðinni, kvaðákærða hafa togað og ýtt brotaþola og verið harkalegur við hana. Hún hefðiviljað fara út en hann hefði ekki viljað leyfa henni það. Þau hefðu verið lengiinni á baðherbergi, en vitnið kvaðst ekki hafa séð hvað gerðist þar. Hann hefðiheyrt þau rífast og kvaðst halda að ákærði hefði haldið brotaþola í baðkarinu.Við skýrslutöku hjá lögreglu kom fram hjá vitninu að ákærði hefði ráðist ábrotaþola og að hann minnti að hann hefði slegið hana. Spurður um þetta fyrirdóminum kvaðst hann ekki muna eftir þessu. Lögreglumennirnir Q og Rkomu á vettvang í umrætt sinn. Q kvað brotaþola hafa verið utan dyra þegar þaubar að. Þau hefðu rætt við húsráðanda að [...], sem hefði sagt þeim að ákærðihefði beitt konuna ofbeldi. Hún hefði verið með áverka á andliti og fingrum oghefðu fleiri áverkar komið í ljós við skoðun á lögreglustöð. Vitnið kvaðbrotaþola hafa sagt að ákærði hefði ráðist á hana inni á salerni. Hún hefðiverið í gólfinu í krjúpandi stöðu þegar hann beitti hana ofbeldi. Þá hefði hannlíka beitt hana ofbeldi þegar hún reyndi að flýja. L, húsráðandi, hefði komiðhenni til hjálpar. R kvað brotaþola hafa verið með sýnilega áverka í andliti oghefði hún vísað þeim á ákærða sem hún sagði vera árásarmanninn. Ákærði hefðiverið uppstökkur og æstur og vísað ásökunum á bug.Niðurstaða Ákærðineitar sök. Ákæra er reist á frásögn brotaþola við skýrslutöku hjá lögreglu, ogliggur fyrir hljóðupptaka af henni, en við meðferð málsins fyrir dómi hvarfbrotaþoli frá framburði sínum um að ákærði hefði veist að henni með ofbeldi.Við mat á breyttum framburði brotaþola þykir verða að líta til þess að hún erunnusta ákærða. Fram kom hjá lögreglumönnum semkomu á vettvang í umrætt sinn að brotaþoli hefði verið í miklu uppnámi og meðsýnilega áverka. Hún hefði lýst því að hafa orðið fyrir ofbeldi af hálfuákærða. Þá hafi ákærði verið uppstökkur og æstur þegar við hann var rætt oghefði mátt sjá að brotaþoli óttaðist hann. Af skýrslum vitnanna L og Ó verðurráðið að til átaka hafi komið á milli ákærða og brotaþola inni í baðherbergiíbúðarinnar og liggja fyrir myndir sem lögregla tók á vettvangi þar sem séstblóð á sturtubotni. Þá liggja fyrir ljósmyndir af áverkum brotaþola, teknar álögreglustöð eftir atvikið. Áverkar sem sjást á myndum af andliti hennar verða aðmati dómsins ekki skýrðir með því að hundur hafi glefsað í hana. Þá verður ekkiannað ráðið af ljósmyndunum en að áverkar á andliti og líkama brotaþola hafiverið nýtilkomnir þegar myndirnar voru teknar. Samkvæmt framangreindu þykirbreyttur framburður brotaþola fyrir dóminum ekki samrýmast gögnum málsins ogverður því ekki á honum byggt. Með vísan til framburðar vitna ogannarra gagna sem rakin hafa verið þykir sannað, gegn neitun ákærða, að hannhafi veist að brotaþola með þeim hætti sem lýst er í ákæru og með þeimafleiðingum sem þar greinir og varðar háttsemin við 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga. Ákæra héraðssaksóknara 28. júlí 2017Ákæruliður 1 Þriðjudaginn13. júní 2017, klukkan 14:24, barst lögreglu svokallað árásarboð frá [...] í[...], en [...], sem hýsir einstaklinga sem sæta öryggisvistun. Þegarlögreglumenn komu á vettvang tók A, forstöðumaður öryggisvistunarinnar, á mótiþeim og greindi frá því að ákærði, sem sætti öryggisvistun á heimilinu, hefðiráðist á starfsmenn er þeir voru að ræða við hann í vistarverum hans, en þeirhefðu náð að komast þaðan út og læsa hann inni. Fram kom að ákærði hefði veistað A og starfsmönnunum B og F þegar þau voru að fara með honum yfir reglur semgiltu um öryggisvistunina. Hann hefði slegið og sparkað í þau og hrækt á þau.Ekki var að sjá áverka á B og F en A var með áverka á fingri, auk þess sem húnkvaðst finna til eymsla víða um líkamann. Ákærði var handtekinn í íbúð semhann hafði til umráða í húsinu og fluttur á lögreglustöð. Fyrir liggur upptakaúr öryggismyndavél úr íbúðinni, sem sýnir atvikið sem um ræðir. Starfsmennirnirþrír leituðu á bráðamóttöku Landspítala síðar þennan dag. Í vottorði S læknisvegna A kemur fram að við skoðun hafi hún reynst vera með eymsli um kjálkabörðog væga bólgu þar vinstra megin. Klórfar hafi verið aftan á hálsi ogþreifieymsli hægra megin við hryggsúlu og yfir báðum herðavöðvum. Hún hafifundið fyrir eymslum ofan við hægri mjaðmakamb aftanverðan og yfir hægrimjaðmahnútu. Eymsli hafi verið yfir vinstri fótlegg og í hægri ökkla. Þá hafiverið klórfar á 3. og 4. fingri hægri handar. Ílæknisvottorði S vegna B kemur fram að hann hafi fundið fyrir eymslum viðþreifingu á hnakka, á herðum og aftan á hálsi. Þá hafi verið þreifieymsli yfirhandarbaki og hægri ökkla. Samkvæmtvottorði T læknis var F ekki með sjáanlega áverka. Í læknisvottorðunum kemurfram að tekið hafi verið blóð úr brotaþolunum þremur til rannsóknar fyrirlifrarbólgu C og HIV þar sem fram kom að ákærði hefði hrækt á þau. Ímálinu liggur fyrir samningur milli [...]. Samningurinn var gerður í kjölfarskýrslu starfshóps velferðarráðuneytisins um öryggisgæslu og öryggisráðstafanirfrá júní 2016. Þar kemur fram að úrræðinu sé ætlað að ná til einstaklinga semsæta öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga og annars konaröryggisvistun, meðal annars í tengslum við rýmkun öryggisgæslu. Viðupphaf aðalmeðferðar málsins játaði ákærðiað hafa ráðist með ofbeldi gegn A, eins og honum er gefið að sök í ákæru. Hannjátaði einnig að hafa veist að B, eins og þar er lýst, að því frátöldu að hannkvaðst ekki hafa sparkað í hann. Hann neitaði hins vegar að hafa veist að F meðofbeldi, eins og honum er gefið að sök, en kvaðst þó ekki útiloka að hann kynniað hafa frussað á hana. A kvað þau hafa farið þrjú saman inn tilákærða þennan dag til að fara yfir samskiptareglur í öryggisvistuninni, auk þesssem honum hefði verið gerð grein fyrir því að hann þyrfti að greiða húsaleiguog mat meðan á vistuninni stæði. Nánar tiltekið hefði verið farið yfir það aðákærði hefði horfið úr augsýn starfsfólks sem fylgdi honum í ferðir utanhúsnæðisins, en það væri ekki ásættanlegt. Vitnið kvað ákærða hafa brugðistmjög illa við þessu, risið á fætur og staðið ógnandi yfir henni þar sem hún satandspænis honum. Síðan hefði hann skallað hana í höfuðið og slegið hana undirkjálkann. Hún hefði staðið upp en hann hefði þá slegið hana aftur svo að húnféll við utan í þvottagrind. B hefði ætlað að koma henni til aðstoðar en ákærðihefði þá ráðist á hann. Hann hefði síðan slegið þau sitt á hvað og hefði Bfallið í gólfið og ákærði sparkað í hann þar. Á einhverjum tímapunkti hefðiákærði slegið hana hægra megin í andlitið svo að hún datt aftur fyrir sig ísófa og vankaðist í smástund. Þau hefðu reynt að komast út, en ákærði hefðirifið í hár hennar og þrykkt henni í gólfið svo að hún féll á rassinn og bakið.Þeim B hefði loks tekist að komast út með aðstoð annarra starfsmanna en F hefðihins vegar orðið eftir og lokast inni í íbúðinni með ákærða. Þau hefðu fylgstmeð því sem gerðist í íbúðinni í öryggismyndavél og séð ákærða hrækja á F, sláundir hökuna á henni og sýna henni ógnandi framkomu. Um tvær mínútur hefðuliðið þangað til þau náðu að opna dyrnar og hleypa F fram. Vitnið kvað ákærðahafa hrækt á þau öll og hefðu þau orðið að fara í smitsjúkdómarannsókn eftiratvikið. Vitniðkvaðst hafa upplifað atvikið svo að hennar síðasta stund væri runnin upp. Húntók fram að hún hefði óskað nafnleyndar við meðferð málsins þar sem húnóttaðist ákærða, en gerði ráð fyrir að þurfa að þjónusta hann aftur að gengnumdómi. Þau, starfsfólkið, hefðu ekki talið það heppilegt með hliðsjón afmeðferðarsambandinu að ákærði hlýddi á vitnisburð þeirra. Vitniðútskýrði að ákærði hefði leyfi til að fá heimsóknir í íbúð sína íöryggisvistuninni og hefði hann fengið heimsóknir frá kærustu sinni. Ekki værifylgst með honum í svefnherbergi og baðherbergi íbúðarinnar. Tilefni þess aðþau voru að ræða við ákærða hefði hins vegar verið það að hann hefði í tvíganglokað sig af með kærustunni utan þjónustusvæðisins, í heimsókn að [...] og ísamkomusal hjá [...], en það væri ekki heimilt.B kvað ákærða hafa brugðist illa við erþau ræddu við hann. Hann hefði risið á fætur og staðið þannig að hann meinaðiþeim útgöngu. Ákærði hefði skallað A, hrækt á hana og kýlt hana. Hann hefðireynt að koma henni til hjálpar en ákærði hefði þá snúið sér að honum og kýlt hannmargoft með krepptum hnefa svo að hann féll í gólfið. A hefði reynt að komahonum til aðstoðar og hefði ákærði ráðist á þau til skiptis. Hann hefðijafnframt hrækt á þau meðan á atlögunni stóð. Síðan hefðu þau náð að komast útmeð aðstoð annarra starfsmanna. F hefði lokast inni með ákærða og hefði hannógnað henni, hrækt á hana og slegið upp undir höku hennar. Vitnið kvaðst hafa fengið mörghögg í sig frá ákærða á meðan hann lá á gólfinu en taldi að það hefðu mestverið hnefahögg. Ákærði hefði sparkað í S, en hann kvaðst ekki muna hvort hannhefði sjálfur fengið spörk. Þá lýsti hann því að auk áverka sem lýst er ílæknisvottorði hefði hann fengið mar á bak, háls og axlir eftir atvikið. Þákvaðst hann hafa fundið fyrir kvíða eftir þetta. Hann kviði því sérstaklega efákærði kæmi aftur í öryggisvistunina og hann þyrfti að sinna honum þar. Hannkvaðst telja að meðferðarsambandi á milli þeirra ákærða væri ekki lengur til aðdreifa og ætti það jafnframt við um aðrastarfsmenn. F lýsti atlögu ákærða að A og B. Ákærðihefði skallað A, síðan hefðu orðið átök á milli þeirra þriggja og hefði ákærðirifið í hárið á þeim og kýlt þau. Þá minnti hana að hann hefði einnig sparkað íþau. Starfsmenn sem voru fyrir utan dyrnar hefðu náð að draga þau út en húnhefði orðið eftir inni í íbúðinni. Ákærði hefði þá króað hana af, öskrað oggargað á hana, hrækt á hana fimm til sjö sinnum og verið mjög ógnandi. Hannhefði öskrað að hann væri eins og dýr í búri og að hann vildi fá að hittakærustuna sína. Hún kvaðst hafa horft niður fyrir sig, en hann hefði tekið íhöku hennar og lyft höfði hennar til að láta hana horfa framan í sig. Vitnið kvað þau hafa farið inntil ákærða til að ræða um málefni sem þau vissu að hann myndi ekki verða sátturvið. Það sem gerði útslagið að hennar mati og reitti ákærða til reiði hefðiverið að honum var sagt að hann fengi ekki að hitta kærustuna sínaeftirlitslaust. Verið geti að ákærði hafi misskilið þetta og talið að kærastanmætti ekki koma til hans í íbúðina en þessi regla hefði aðeins átt að eiga viðum það sem gerðist utan öryggisvistunarinnar. Fram kom hjá vitninu að hún værihrædd og kvíðin yfir því að fara hugsanlega að vinna með ákærða aftur.H kvaðst hafa verið í vaktrýmiöryggisvistunarinnar þegar annar starfsmaður hefði kallað til hans vegnaátakanna í íbúð ákærða. Hann hefði fylgst með því sem gerðist á tölvuskjá viðdyr íbúðarinnar og séð ákærða veitast að B og síðan A með höggum og spörkum. Þáhefði hann fylgst með eftir að F lokaðist inni með ákærða. Honum hefði sýnstákærði hrækja á hana. Hann hefði haldið yfir henni skammarræðu en síða stigiðfrá og þau hefðu þá opnað fyrir henni.Auk framangreindra vitna gáfulæknarnir S og T skýrslur fyrir dóminum og staðfestu vottorð sín, sem liggja fyrirí málinu.Niðurstaða Samkvæmtgögnum málsins heyra forstöðumaður og starfsmenn öryggisvistunarinnar að [...]og teljast því opinberir starfsmenn í skilningi almennra hegningarlaga.Ákærði játar þá háttsemi semhonum er gefin að sök í þessum ákærulið að öðru leyti en því að hann neitar aðhafa sparkað í B og veist að F með ofbeldi, eins og þar er lýst. Fyrir dóminumkvað ákærði þó ekki útilokað að hann kynni að hafa frussað á F er hann ræddivið hana í umrætt sinn. Gerðhefur verið grein fyrir framburði forstöðumanns og starfsmannaöryggisvistunarinnar, A, B, F og H um atvik að þessu leyti. Þá liggur fyrirupptaka úr öryggismyndavél sem sýnir atvikið og aðdraganda þess. Vitnið Akvaðst telja að ákærði hefði sparkað í B þar sem hann lá í gólfinu enframburður B, F og H um þetta var ekki afdráttarlaus. Við skoðunmyndupptökunnar þykir ekki verða ráðið að ákærði hafi sparkað í B eins og honumer gefið að sök í ákæru og er að mati dómsins ósannað að svo hafi verið. Á hinnbóginn þykir koma glögglega fram á upptökunni að ákærði hafi hrækt á F, aukþess sem hann sést grípa í höku hennar og rykkja henni upp, eins og lýst er íákæru, og var ákærði ógnandi í framgöngu sinni gagnvart henni. Með vísan tilþess sem fram kemur á myndupptökunni og framburðar vitnanna fjögurra þykirsannað að ákærði hafi veist að F með ofbeldi eins og honum er gefið að sök íákæru. Ákærði hefur játað hlutasakargifta og fær sú játning stoð í gögnum málsins. Samkvæmt því, og með vísan tilþess sem að framan er rakið, þykir sannað að ákærði hafi veist að A, B og F,eins og lýst er í ákæru, að því undanskildu að ósannað þykir að hann hafisparkað í B, eins og þar greinir, og verður hann sýknaður af sakargiftum að þvíleyti. Háttsemin varðar við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga.Ákæruliður 2 Lausteftir hádegi föstudaginn 16. júní sl. barst lögreglu á ný neyðarboð fráöryggisvistuninni að [...]. Í skýrslu lögreglu kemur fram að ákærði hafi þennandag verið fluttur í öryggisvistunina eftir dvöl á geðdeild Landspítala og hafihann verið ósáttur við lyfjagjöf þar. Lögreglumenn ræddu við A sem sagði fráþví að ákærði hefði sturlast í íbúð sinni og hefði hann veist með afli aðstálhurð sem skildi að vistarverur hans og aðstöðu starfsmanna, svo aðdyrakarmur hefði losnað og hefði litlu mátt muna að hurðin gæfi eftir. Ískýrslum sem teknar voru af starfsmönnum í kjölfarið kemur fram að ákærði hefðiviðhaft ókvæðisorð meðan á þessu stóð. Fyrir liggja upptökur úröryggismyndavélum sem sýna atvikið annars vegar í íbúð ákærða og hins vegar íaðstöðu starfsmanna. Fyrirdóminum neitaði ákærði að hafa hótaðstarfsmönnunum í umrætt sinn. Hann kannaðist hins vegar við að hafa verið aðberja í dyrnar og kvaðst hafa kallað: „Af hverju haldið þið mér eins og dýri íbúri?“ A kvað ákærða hafa komið íöryggisvistunina í fylgd lögreglu um klukkan 11 þennan morgun. Hún kvaðst ásamtöðrum starfsmanni hafa farið inn í íbúð hans og heilsað en síðan farið fram.Eftir stutta stund hefði ákærði farið að kalla til þeirra í kallkerfi. Hannhefði verið reiður og viljað komast út. Þau hefðu sagt honum að það væri ekkihægt núna þar sem þau hefðu ekki treyst sér til að fara með hann út. Þá hefðiákærði orðið mjög reiður, sagst ætla að „stúta“ þeim, ráðist á hurðina ogbyrjað að sparka í hana af öllu afli. Hann hefði stutt sig við skáp og vegg ogsparkað aftur fyrir sig. Þau hefðu reynt að styðja við hurðina ístarfsmannarýminu en þetta hefðu verið mjög öflug spörk. Hurðin hefði verið viðþað að gefa sig og dyrakarmurinn hefði verið að losna. Meðan á þessu stóð hefðiákærði öskrað á þau: „Ég ætla ekki að vera lokaður hér inni eins og dýr íbúri.“ Síðan hefði ákærði gefist upp. Hann hefði virst örmagnast og sest ísófa. Þau hefðu þá verið búin að hringja í lögreglu og hefði ákærði fylgtlögreglumönnum út úr húsinu. Hann hefði verið samvinnufús við lögreglumennþegar þeir komu á vettvang og hlýtt fyrirmælum þeirra. Vitniðgerði grein fyrir því hvað fælist í öryggisvistunarúrræðinu sem starfrækt værií húsnæðinu [...] en fram kom að ákærði er fyrsti og eini vistmaðurinn þar. Húnkvaðst hafa fengið símtal frá ákærða eftir síðara atvikið og hefði hann lýstþví hvernig hann vildi hafa hlutina ef hann kæmi aftur í öryggisvistunina. Húnhefði sagt honum að það myndu verða breytingar ef hann kæmi aftur og að hannyrði eflaust ekki sáttur við þær breytingar. Vitnið lýsti því fyrir dóminum aðunnið væri að breytingum á húsnæðinu til að tryggja öryggi starfsmanna efákærði kæmi þangað aftur. Hurðir hefðu verið styrktar og íbúðinni breytt til aðvarna því að unnt væri að króa starfsmann þar inni. Þá væru starfsmenn að læravarnartækni hjá íþróttafélaginu Mjölni. Gert væri ráð fyrir breyttu verklagigagnvart ákærða sneri hann aftur. Þannig myndu starfsmenn ekki geta sýnt honumsömu nálgun og verið hefur. Þau myndu ekki geta farið með honum út úr húsinunema þeim yrði útvegað farartæki sem tryggði öryggi þeirra í slíkum ferðum.Fram kom hjá vitninu að ekki hefði fengist fjármagn til að ráðast í þærendurbætur sem starfsmenn teldu nauðsynlegar. H kvað ákærða hafa haft uppi ýmsarkröfur um kallkerfið í umrætt sinn. Hann hefði viljað hitta lögfræðinginn sinnen verið sagt að það væri ekki hægt. Þá hafi hann viljað fá að hafa sambandivið annan lögfræðing en það hafi heldur ekki verið hægt. Ákærði hefði þá fariðað lemja í kallkerfið, hótað að drepa þau og fylgt þeim orðum eftir með þungriárás á hurðina á milli íbúðarinnar og starfsmannarýmisins. Hann hefði slegið ogsparkaði í hurðina og þau orðið að leggjast á hana til að varna því að hannkæmist í gegn. Lögreglan hefði síðan komið á vettvang og handtekið ákærða.Vitnið kvaðst hafa óttast um líf sitt ef ákærði næði að brjótast í gegnumhurðina.G kvað ákærða hafa reiðst eftir að þauhefðu sagst ekki geta orðið við óskum hans. Hann hefði reynt að ná til þeirrameð því að ráðast á hurðina á milli íbúðarinnar og starfsmannarýmisins. Hannhefði ítrekað hótað að drepa þau og sagt: „Ég geng frá ykkur“. Vitnið kvaðsthafa tekið hótanirnar alvarlega.I lýsti því að ákærði hefði beðið um það íkallkerfinu að fá að tala við lögfræðinginn sinn og unnustu sína. Starfsmennhefðu hringt í lögfræðinginn, sem hefði verið staddur úti á landi og ekki getaðkomið að hitta hann. Þau hefðu sagt honum það og jafnframt að hann gæti ekkifengið að hitta unnustu sína. Ákærði hefði þá sagst vilja skipta um lögfræðingen þau hefðu sagt honum að ekki væri hægt að verða við þeirri ósk því að hannþyrfti að segja upp lögfræðingnum sjálfur. Eftir að hafa fengið neitun viðþessu hefði ákærði farið að kýla í kallkerfið, síðan hafi hann ráðist á hurðinaog reynt að komast yfir í starfsmannarýmið til þeirra. Hann hefði sparkað ogbarið í hurðina og öskrað ókvæðisorð að þeim en vitnið kvaðst ekki munanákvæmlega hvað hann sagði. Þau hefðu fylgst með honum á skjá öryggismyndavélarog hann hefði verið mjög ógnandi. J kvað ákærða hafa farið að kalla íkallkerfið og viljað fá að tala við lögfræðinginn sinn og kærustuna sína enhonum hefði verið sagt að ekki væri hægt að verða við því. Hann hefði síðanbeðið um eitt og annað en fengið sömu svör. Þá hefði hann viljað tala við nýjanlögfræðing en verið sagt að hann yrði að ræða það við þann lögfræðing sem hannværi með. Honum hefði verið boðinn matur, en ekki hefði verið hægt að færahonum matinn þar sem hann hefði ekki hlýtt því að fara inn í herbergi á meðan.Síðan hefði ákærði farið að berja í kallkerfið og hurðina og hefði hann verið„eins og naut í flagi“. Hann hefði tekið gott tilhlaup að hurðinni og þau hefðurokið á hana og haldið henni hinum megin. Spörkin í hurðina hefðu verið mjögþung og hefðu hún og veggurinn gengið til. Ákærði hefði stutt höndum á vegg ogskáp sitt hvorum megin við dyrnar og sparkað af krafti bæði aftur á bak og framá við. Meðan á þessu stóð hefði hann sagst ætla að „stúta“ þeim. Hún hefði haftfulla trú á að hann myndi standa við það ef hann kæmist fram, ofsinn hefðiverið svo mikill. U lögreglumaður fylgdi ákærða af geðdeildLandspítala í öryggisvistunina í umrætt sinn. Vitnið kvað ákærða hafa veriðsprautaðan með forðasprautu áður en hann yfirgaf geðdeildina og hefði hannverið mjög ósáttur við það. Hann hefði haft á orði að þetta myndi bara hafaslæm áhrif og að „þau“ myndu eiga eftir að sjá eftir þessu. Vitnið kvaðst minnaað ákærði hefði nefnt forstöðukonuna í þessu sambandi.Þá gáfu skýrslu fyrir dóminum Ú, framkvæmdastjóri á [...], og V, deildarstjóri öryggisgeðdeildarLandspítala, og gerðu grein fyrir markmiði og tilhögun öryggisvistunarinnar semákærði sætti. Fram kom að ákærði er eini einstaklingurinn sem hefur sættvistunarúrræðinu í samræmi við framangreint samkomulag [...]. Ú lýsti því aðhúsnæðinu [...] hefði verið breytt áður en ákærði fluttist þangað til að geraþað öruggara. Eftir það sem gerst hefði væru frekari breytingar fyrirhugaðar,svo sem að styrkja dyr og festa niður húsgögn, auk þess sem fyrirsjáanlegt væriað vinnubrögð starfsfólks myndu breytast. Þá gætu orðið breytingar á tilhögunútivistar ákærða og samskiptum hans við sína nánustu. Vitnið kvað það myndiverða í höndum forstöðumanns öryggisvistunarinnar að ákveða hvort ákærða yrðisynjað um að hafa samband við lögmann sinn eða sína nánustu ef hann kæmi afturí öryggisvistunina. V kvaðst hafa komið að málumöryggisvistunarinnar sem ráðgjafi, eftir þessi atvik. Hann hefði gert tillögurum breytingar á húsnæðinu og komið að frekari þjálfun starfsfólks. Hann kvaðsttelja að starfsfólkið hefði ekki fengið nægilegan undirbúning til að taka ámóti ákærða. Hann hefði séð upptökuna af atvikinu 13. júní og kvaðst teljanálgun starfsmannanna hafa verið ranga. Vitað sé hvað „triggeri“ ákærða. Hanngeti sýnt af sér ofbeldi ef honum eru sett mörk eða hann fær ekki það sem hannvill. Ekki hafi verið rétt aðferð að setjast hjá honum og segja honum að hannmætti ekki gera eitthvað og ætti að gera eitthvað annað. Það eigi ekki að gera„upp í andlitið á honum“. Vitnið kvaðst telja að ákærði hafi haldið aftur afsér í átökum við starfsfólkið. Til dæmis sjáist á upptökunni að hann hafi veriðógnandi við F, þegar hún lokaðist inni með honum, en hann hafi ekki slegiðhana.NiðurstaðaÁkærði kannast við að hafa bariðí hurð íbúðarinnar í umrætt sinn og kallað til starfsmannanna sem frammi voruen neitar því að hafa haft í hótunum við þau, eins og honum er gefið að sök íþessum ákærulið. Forstöðumaður og starfsmennöryggisvistunarinnar, þau A, H, G, og J, greindu öll frá því fyrir dóminum aðákærði hefði hótað þeim lífláti á meðan hann sparkaði og barði í hurðina. Þábar I að ákærði hefði öskrað að þeim ókvæðisorð, sem hann myndi ekki nákvæmlegahver voru. Með framburði vitnanna þykir, gegn neitun ákærða, sannað að hannhafi viðhaft líflátshótanir í þeirra garð. Orðum sínum fylgdi hann eftir meðofsafenginni atlögu að hurðinni, eins og ráðið verður af upptöku úröryggismyndavél og vitnisburði starfsfólksins. Verður að telja að þau hafi haftréttmæta ástæðu til að óttast að ákærði léti verða af hótunum sínum tækisthonum að brjóta sér leið út úr íbúðinni. Þykir háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 106. gr.almennra hegningarlaga, eins og í ákæru greinir. Geðheilbrigðisrannsókn Meðbréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 1. febrúar 2017, var þessfarið á leit við Þ geðlækni að hann framkvæmdi geðheilbrigðisrannsókn á ákærða,sbr. 1. mgr. 86. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, með það fyrir augumað kannað yrði hvort hann væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, eða eftir atvikum hvort ætla mætti að refsing gætiborið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Ákærði, sem þá dvaldi á geðdeildLandspítala, samþykkti að gangast undir rannsóknina. SkýrslaÞ um geðheilbrigðisrannsóknina er dagsett 21. mars 2017. Niðurstöðurrannsóknarinnar eru byggðar á viðtölum við ákærða, lögregluskýrslum ogfyrirliggjandi sjúkragögnum, meðal annars greinargerð sálfræðinganna [...] ummat á áhættuhegðun, sem unnin var að beiðni velferðarsviðs [...] í júní 2016,og greinargerð [...] taugasálfræðings um mat á vitrænni getu ákærða ogtaugasálfræðilegt mat, unnið á meðan á dvöl hans á geðdeild stóð í febrúar2017. Ískýrslunni er að finna samantekt þar sem eftirfarandi kemur fram: X er fæddur sexvikum fyrir tímann. Hann var seinþroska og var seinn bæði til tals og gangs.Foreldrar hans áttu báðir við neysluvanda að stríða. X átti í miklumerfiðleikum í skóla og greindarpróf sem gerð voru þegar hann var 10 og 13 árasýndu að hann var greindarfarslega slakur á máli og hugtakasviði. X hefur sýnt afsér miklar hegðunartruflanir og verið í mikilli neyslu ýmissa lyfja. Við þáneyslu hefur ofbeldi hans aukist. Hann hefur margoft verið lagður inn ágeðdeild og einnig fengið dóma og verið á Litla Hrauni. Á Litla Hraunihefur hegðun hans og samskipti við aðra fanga verið mjög erfið eins og framkemur í matsgerð sálfræðinganna [...] og [...], en þær gerðu skýrslu fyrirvelferðarsvið [...] á miðju síðasta ári. X hefur verið ábráðadeild geðdeildar Landspítalans frá 9. janúar 2017. Velferðarsvið[...] ásamt öðrum aðilum hefur verið að undirbúa byggingu öryggissambýlis oghefur verið í samvinnu meðal annars við starfsfólk geðdeildar Landspítalans, enætlunin er að X fari þangað að lokinni dvöl á geðdeild Landspítalans. Á meðan X hefurverið á geðdeild Landspítalans hefur [...] taugasálfræðingur gert mat ávitrænni getu hans og gert taugasálfræðilegt mat. Þar kemur fram að málleggreind X er mjög slök og mælist 69. Verkleg greind er hærri, en [...] sýnirfram á að þáttum í verklegri greind hefur hnignað og telur það geta skýrst afmikilli neyslu hans í gegnum árin. Viðtaugasálfræðileg próf var ekki hægt að sýna fram á framheilaskaða X. Íniðurstöðukafla skýrslunnar kemur eftirfarandi fram: Mat undirritaðser með vísan til 15. gr. almennra hegningarlaga að þrátt fyrir að sálfræðilegpróf hafi sýnt fram á andlegan vanþroska X er hann ekki með þeim hætti að Xhafi nokkurn tíma verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum, enda sýna gögn aðhann er almennt undir áhrifum lyfja þegar hann beitir aðra ofbeldi. Með vísan til 16.gr. sömu laga og ekki síst þeirrar staðreyndar að X hefur vegna skerðingarsinnar alls ekki samlagast fangelsislífinu og verður fyrir aðkasti þar ogmiklum samskiptaörðugleikum þannig að það er borin von að mati undirritaðs aðfrekari fangelsisvist geti borið árangur og undirritaður styður eindregið þærhugmyndir um að honum verði fundin vist í öryggissambýli [...].Þ gaf skýrslu við aðalmeðferðmálsins og gerði grein fyrir geðheilbrigðisrannsókn sinni. Hann vísaði til þessað á þeim tíma sem geðheilbrigðisrannsóknin fór fram hefði verið unnið að þvíað koma á fót öryggisvistunarúrræði [...]. Vitnið kvaðst hafa talið þaðómaksins vert að reyna að vista ákærða í slíku úrræði, þar sem hann hefðirekist illa í sambýli. Hann hefði stutt þá tilraun á þessum tíma en síðarskilist að það hefði ekki gengið upp. Spurður um geðhagi ákærða kvaðvitnið hann vera með meðfædda þroskaskerðingu og eiga við neysluvandamál aðstríða. Hann sæi ekki alltaf mun á réttu og röngu. Engin merki væru um að hannþjáðist af alvarlegum geðrofssjúkdómi eða þunglyndis- eða kvíðasjúkdómi. Hannhafi nokkra innsýn í gerðir sínar en fyrir komi að hann kenni öðrum um þær.Vitnið kvað nauðsynlegt að ákærði vistaðist þar sem hann sætti mikluutanumhaldi og gæslu. Honum þurfi að skapa fastan ramma og finna eitthvað fyrirhann að gera. Vitnið kvað enga sérstaka meðferðarvinnu fara fram íöryggisvistuninni sem ekki væri hægt að koma við í fangelsi. Fyrst og fremstværi þetta vistunarúrræði. Vitnið kvaðst telja að ef þetta úrræði dygði ekkiákærða væri rétt að hann sætti fangelsisvist þar til dómur hans er runninn áenda. Ef ákærði yrði dæmdur til fangelsisrefsingar taldi vitnið að hann myndiskilja að honum hefði verið gerð slík refsing vegna háttsemi sinnar þótt ekkiværi víst að hann myndi axla ábyrgð á gerðum sínum.SakhæfiSem að framan greinir gekkstákærði undir geðheilbrigðisrannsókn við lögreglurannsókn þeirra mála sem leiddutil útgáfu ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 12. júlí 2017. Samkvæmtskýrslu Þ geðlæknis sýndu sálfræðileg próf fram á andlegan vanþroska ákærða oger verklegri greind talið hafa hnignað vegna vímuefnaneyslu hans. Sú ályktunþótti hins vegar ekki dregin af prófunum að ástand ákærða hafi verið með þeimhætti að hann hafi á verknaðarstundu verið ósakhæfur, sbr. 15. gr. almennrahegningarlaga. Niðurstaða geðlæknisins var hins vegar sú að fangelsisvist myndiekki bera árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Var í því sambandi vísað til þess aðákærði hefði ekki samlagast fangelsislífinu í fyrri afplánunum, hann hefðiorðið þar fyrir aðkasti og átt í samskiptaörðugleikum við samfanga sína.Niðurstaða geðheilbrigðisrannsóknarinnar verður skilin svo að ekki hafi veriðtalið rétt að ákærða yrði refsað fyrir brotin, en að hann skyldi sætaöryggisráðstöfunum samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga. Í vitnisburðigeðlæknisins fyrir dóminum kom fram að hann hefði haft framangreintöryggisvistunarúrræði á vegum velferðarsviðs [...] í huga í þessu sambandi. Þákvaðst hann jafnframt telja að ef sýnt væri að öryggisvistunarúrræðið dygðiekki ákærða væri rétt að hann yrði dæmdur til fangelsisrefsingar.Atvikin sem leiddu til ákæruhéraðssaksóknara 28. júlí sl. áttu sér stað nokkrum vikum eftir að ákærði komtil dvalar í öryggisvistuninni og verða þau rakin til samskipta hans viðstarfsfólk þar. Í vitnisburði starfsfólksins kom jafnframt fram að þau óttuðustákærða og að meðferðarsamband við hann væri ekki lengur fyrir hendi. Þá komfram hjá forsvarsmönnum úrræðisins að breytingar yrðu á tilhögun vistunarinnaref ákærði kæmi þangað á ný, svo sem með takmörkunum á heimild hans til að faraút úr húsi í fylgd starfsmanna og jafnframt heimild til að hitta nákomna. Aðmati dómsins er ekki æskilegt að ákærði snúi aftur í öryggisvistunina [...] viðþessar aðstæður. Þaðálitaefni hvort ákærði telst sakhæfur eða hvort talið verður að refsing getiborið árangur í máli hans lýtur úrlausn dómsins. Með hliðsjón af niðurstöðumgeðheilbrigðisrannsóknar, og gögnum málsins að öðru leyti, telur dómurinn enganvafa leika á því að ákærði var sakhæfur í skilningi 15. gr. almennrahegningarlaga, þegar hann framdi þau brot sem hann er ákærður fyrir. Þá þykirekkert komið fram í málinu sem leiðir líkur að því að ástand hans hafi verið, eðasíðar orðið, með þeim hætti sem greinir í 16. gr. sömu laga. Þótt ákærði kunniað hafa átt erfið samskipti við samfanga í fyrri afplánunum þykir ekki sýnt aðrefsing geti ekki borið árangur gagnvart honum, sbr. sömu lagagrein. Samkvæmtframangreindu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 12. júlí 2017. Þá verður ákærði jafnframt sakfelldur fyrirþá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru héraðssaksóknara 28. júlí 2017,að öðru leyti en því að sýkna ber hann af því að hafa sparkað í B, sbr. 1.ákærulið, eins og áður hefur verið rakið. Verður ákærði dæmdur til refsingarfyrir brot sín.Ákvörðun refsingar, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærðier fæddur árið 1984. Hann á að baki sakaferil allt aftur til ársins 2002. Hannhefur þrívegis hlotið refsidóma fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennrahegningarlaga. Þá eru líkamsárásar- og þjófnaðarbrot hans margítrekuð. Refsingverður ákveðin með hliðsjón af 1. mgr. 218. gr. c og 255. gr. almennrahegningarlaga. Þá verður jafnframt litið til 3. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga varðandi brot það sem ákærði er sakfelldur fyrir samkvæmt lið IIí ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 12. júlí 2017. Við ákvörðunrefsingar vegna brota samkvæmt ákæru héraðssaksóknara 28. júlí 2017 þykir þójafnframt verða að horfa til þess að ákærði var sjálfræðissviptur og sætti áþeim tíma öryggisvistun á sérhæfðri stofnun. Að öllu þessu virtu þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Gæsluvarðhald sem ákærði hefursætt frá 17. júní sl. kemur til frádráttar refsingu. BrotaþolarnirA og B eiga rétt á miskabótum samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Fram er komið að þeim var mjög brugðið við atlögu ákærða, auk þess semþau hlutu af henni nokkra áverka. Þykja miskabætur til handa A hæfilegaákveðnar 400.000 krónur, en til B 300.000 krónur, með vöxtum sem í dómsorðigreinir. Þá greiði ákærði brotaþolum málskostnað, eins og jafnframt greinir ídómsorði. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl.,1.559.920 krónur, og málsvarnarlaun verjenda á rannsóknarstigi málsins,Guðmundar St. Ragnarssonar hdl., 337.280 krónur, og Björgvins Jónssonar hrl.,63.240 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Þá greiði ákærði 514.000 krónur í annan sakarkostnað. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Katrín Ólöf Einarsdóttir aðstoðarsaksóknari. Máliðdæmdu héraðsdómararnir Ragnheiður Harðardóttir, sem dómsformaður, og SkúliMagnússon og Kristinn Tómasson geðlæknir.Dómsorð: Ákærði,X, sæti fangelsi í 12 mánuði. Frá refsingu dregst gæsluvarðhald ákærða frá 17.júní 2017. Ákærðigreiði A 400.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 13. júní 2017 til 1. september 2017, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags,og 300.000 krónur í málskostnað. Ákærðigreiði B 300.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13.júní 2017 til 1. september 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, og 300.000 krónur í málskostnað. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl.,1.559.920 krónur, og málsvarnarlaun verjenda á rannsóknarstigi málsins,Guðmundar St. Ragnarssonar hdl., 337.280 krónur, og Björgvins Jónssonar hrl.,63.240 krónur. Ákærði greiði 514.000 krónur íannan sakarkostnað.
|
Mál nr. 793/2015
|
Skaðabótamál Líkamstjón Matsgerð Frávísun frá héraðsdómi
|
B lenti í umferðarslysi og tók við greiðslu vátryggingarbóta úr hendi V hf. á árinu 2011 á grundvelli matsgerðar tveggja sérfræðinga sem B hafði aflað. Taldi B að afleiðingar slyssins hefðu verið vanmetnar og farið versnandi og óskaði hún því síðar einliða mats lögfræðings og tveggja lækna á afleiðingunum. Á grundvelli þeirrar matsgerðar höfðaði B mál þetta til endurupptöku bótaákvörðunarinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þrátt fyrir að fyrrgreint mat hefði legið fyrir hefði B hvorki óskað eftir áliti örorkunefndar né aflað mats dómkvaddra manna eins og henni hefði staðið til boða að lögum. Þess í stað hefði hún aflað einhliða og án aðkomu V hf. og A mats þriggja manna. Vegna þessa aðdraganda yrði síðargreint sérfræðimat ekki lagt til grundvallar við ákvörðun um hvort skilyrði væru til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku. Var talið að málatilbúnaður B færi í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og málinu því vísað frá héraðsdómi.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinutil Hæstaréttar 25. nóvember 2015. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verðivísað frá héraðsdómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinuvísað heim í hérað en að því frágengnu að þeir verði sýknaðir af kröfumstefndu. Þá krefjast þeir aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti entil vara að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefnda krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillitstil gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.Í máli þessu er deilt um fjárkröfu stefndu vegna afleiðingaumferðarslyss sem hún lenti í 5. nóvember 2010. Stefnda aflaði upphaflega, sbr.1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, mats þeirra C læknis og Dlögfræðings á afleiðingum slyssins og er matsgerð þeirra frá 3. október 2011.Mátu þeir varanlegan miska stefndu 12 stig en varanlega örorku af völdumslyssins 15%. Á grundvelli þessa mats fór fram fullnaðaruppgjör 21. október2011. Af hálfu stefndu var þó gerður fyrirvari um varanlega örorku, frádráttvegna greiðslu Sjúkratrygginga Íslands og vegna útlagðs kostnaðar. Stefnda taldi að afleiðingar slyssins hefðu bæði veriðvanmetnar og farið versnandi, sbr. 11. gr. skaðabótalaga, og með matsbeiðni 27.mars 2014 óskaði hún einhliða mats E lögfræðings og læknanna F og G til að metaá ný afleiðingar umferðarslyssins. Í matsgerð þeirra 19. maí 2014 varniðurstaðan sú að varanlegur miski væri 20 stig og varanleg örorka 20%. Þegar fyrir liggur sérfræðilegt álit um örorku- ogmiskastig tjónþola, eða þá læknisfræðilegu þætti sem meta þarf til þess aðuppgjör bóta samkvæmt skaðabótalögum geti farið fram getur hvor um sig,tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, borið álitið undir örorkunefnd, sbr. 10.gr. skaðabótalaga. Þrátt fyrir að fyrir hafi legið mat þeirra C og D óskaði stefndahvorki eftir áliti örorkunefndar né aflaði mats dómkvaddra manna, eins og hennistóð til boða að lögum, teldi hún sig eiga frekari kröfur á hendur áfrýjendumen reistar urðu á því mati. Þess í stað aflaði hún einhliða og án aðkomuáfrýjenda mats þriggja manna. Vegna þess aðdraganda verður síðargreintsérfræðimat ekki lagt til grundvallar ákvörðun um hvort skilyrði séu til aðtaka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku. Fermálatilbúnaður stefndu í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. dóma Hæstaréttar 19. nóvember 2015 í máli nr. 359/2015og 31. mars 2015 í máli nr. 639/2014. Verður því fallist á frávísunarkröfuáfrýjanda.Gjafsóknarákvæði hins áfrýjaða dóms verður staðfest.Rétt er að aðilar beri sinn kostnað af rekstri málsinsí héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Gjafsóknarákvæði hins áfrýjaða dóms skal vera óraskað.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 2015.Mál þetta, sem dómtekiðvar 8. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnuþingfestri 12. júní 2014 af B, […], á hendur A, […]og Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, 105 Reykjavík. I. Stefnandi gerir þádómkröfu að stefndu verði sameiginlega (in solidum) dæmdir til að greiðastefnanda 2.263.200 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum af 808.000 krónum frá slysdegi5. nóvember 2010 til 5. febrúar 2011, en af 2.263.200 krónum frá þeim degi til12.6.2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, fráþeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndu verðigert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu líkt og mál þetta væri ekkigjafsóknarmál, en stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Stefndu krefjast þess að þeir verðisýknaðir af kröfum stefnanda og stefnandi verður dæmdur til greiðslumálskostnaðar.II.Málsatvik Mál þetta lýtur að fjárkröfum stefnandavegna afleiðinga umferðaróhapps 5. nóvember 2010, en hún ók bíl sínum norður […] erannarri bifreið var ekið inn á […] og á bifreið stefnanda. Ökumaður þeirrabifreiðar er talinn hafa blindast af sól. Í slysinu hlaut stefnandi áverka semfjárkröfur hennar eru raktar til. Af hálfu stefnanda var með matsbeiðni, dags.5. ágúst 2011, óskað mats hjá C lækni og D lögfræðingi á afleiðingum slyssinsfyrir stefnanda. Niðurstaða þeirra með matsgerð, dags. 3. október 2011, var súað varanlegur miski stefnanda væri 12 stig, en varanleg örorka 15%. Ágrundvelli þessarar matsniðurstöðu gekk stefnandi með fulltingi lögmanns sínstil uppgjörs við stefnda, Vörð tryggingar hf., og fullnaðaruppgjör fór fram ámilli stefnanda og vátryggingafélagsins þann 21. október 2011. Rúmlega tveimur árum síðar, þann 27.mars 2014, æskti lögmaður stefnanda einhliða mats E lögfræðings, G bæklunarlæknisog F geð- og embættislæknis á afleiðingum slyss þessa. Þess var farið á leit aðvaranlegar afleiðingar slyssins yrðu metnar á ný og jafnframt að metið yrði aðhvaða marki áverkarnir hefðu versnað frá matsgerðinni sem dagsett er 3. október2011. Matsgerðar þessarar var aflað einhliða. Niðurstaða matsins, sem gefið varút 19. maí 2014, var á þann veg að varanlegur miski stefnanda væri 20 stig ogvaranleg örorka 20%. Samkvæmt matinu var því um að ræða viðbótarmiska upp á 8stig og viðbótar varanlega örorku um 5%. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 21.maí 2014, til Varðar trygginga hf. var gerð viðbótarbótakrafa stefnanda ágrundvelli matsgerðarinnar og krafist svara innan 15 daga. Hinn 5. júní 2014var stefnda, Verði tryggingum hf., birt stefna í máli þessu og það síðanþingfest 12. júní 2014.II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að bótaskylda íþessu máli liggi fyrir samkvæmt bótakafla umferðarlaga. Ekki séu fyrir hendiálitaefni um bótaskyldu í málinu, heldur snúist það aðallega annars vegar umhvort skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu fyrir hendi, tilgrundvallar dómkröfum stefnanda, þ.e. að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðiðá heilsu stefnanda frá því uppgjöri, sem gert hafi verið á grundvelli matsgerðarD og C, frá október 2011, þannig að miski stefnanda vegna afleiðingaumferðaslyssins þann 5.11.2010 sé verulega hærri en þar hafði verið metið oghins vegar um að fyrirvari um mat á varanlegri örorku hafi verið gerður viðfullnaðaruppgjörið, þann 21.10.2011. Hækkun á varanlegri örorku samkvæmt hinninýju matsgerð eigi því að leiða til frekari greiðslu bóta. Krafa stefnanda byggist bæði á því aðvaranleg örorka sé meiri en áður var metið og versnun hafi orðið á andlegumafleiðingum slyssins. Viðbótarkrafa stefnanda byggir á sérfræðimati frá19.5.2014, sem gert var af E lögfræðingi, G bæklunarlækni og F, geð- ogembættislækni. Miski hækki skv. matinu um átta stig og varanleg örorka um fimmprósent. Reiknast krafan núþannig:Miski: 100.1000.000 x 8stig.kr. 808.000Varanleg örorka:2.647.000 x 10,995 x 5%kr. 1.455.200Samtals bótafjárhæð kr. 2.263.200Tölulegar útlistanir:Miski 4.000.000 x 8287(lánskjaravísitala í dag)/3282 = 10.100.000. Vísað er til 15. og 16. gr.skaðabótalaga útreikningi þessum til grundvallar.Varanleg örorka: Samkvæmtuppgjörskvittun frá 21.10.2011 eru árslaun reiknuð 2.647.000 og aldursstuðull ástöðuleikatímapunkti 5.2.2011 ákveðinn 10.99500 er miðaður við sömu töluleguútlistanir. Stefndi byggir á því að gerður hafiverið fyrirvari við bótauppgjör um varanlega örorku stefnanda og byggir á þeimfyrirvara vegna þeirrar viðbótarkröfu sem nú er krafist. Varðandi varanleganmiska byggir stefnandi á 11. gr. skaðabótalaga, að um hafi verið að ræðaófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu sinni og miski sé verulega hærri m.v.fyrirliggjandi matsgerð frá október 2011. Varðandi varanlega örorku byggirstefnandi á því að gerður hafi verið skýr og ótvíræður fyrirvari ífullnaðaruppgjöri um varanlega örorku vegna tjónsins þann 21.10.2011. Samkvæmtmatsgerð. dags. 19.5.2014, hafi matsmenn komist að þeirri niðurstöðu aðvaranleg örorka stefnanda vegna slyssins sé 20% eða 5% meiri en í upphaflegrimatsgerð. Stefnandi telur því að sá fyrirvari sem gerður var við áðurnefntfullnaðaruppgjör eigi að leiða til frekari bóta af hendi stefnda. Vísarstefnandi í því samhengi m.a. til dóma Hæstaréttar í málunum 1991, bls. 499,nr. 1/2001 og nr. 300/2006. Stefnandi telur skýrleika fyrirvaranshafinn yfir allan vafa. Í umræddu tjónsuppgjöri hafi einungis verið gerðurfyrirvari við mat á varanlegri örorku en ekki miska. Því hafi fyrirvarinn veriðsértækur og ótvíræður um síðara mat á varanlegri örorku og enginn vafi leiki áum inntak fyrirvarans. Umrædd hækkun örorkustigs velti fyrstog fremst á síðar tilkomnum varanlegum geðeinkennum sem matsmenn tengi viðslysið. Sú hækkun sé ítarlega rökstudd með vísan til gagna. Þá sé einnmatsmanna einnig sérfræðingur í geðlækningum og veiti nýrri matsgerð talsvertvægi hvað þennan þátt varðar. Stefnandi byggir kröfu sína umviðbótarmiska á því að um hafi verið að ræða ófyrirsjáanlega breytingu á heilsuhennar og sú breyting hafi verið veruleg í skilningi 11. gr. skaðabótalaga. Stefnandi bendir á að til endurupptökumála á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nægi svokallað 10. greinar mat(utanréttarmat/sérfræðimat) og ekki þurfi að hnekkja fyrra mati með matidómkvaddra matsmanna, sbr. 3. málsl. 1. mgr. greinargerðar með 11. gr.skaðabótalaga, samanber og almenna skýringu á texta 10. og 11. greinarskaðabótalaga þar sem matið byggist á atvikum sem hafi orðið, eftir þau atvik,sem matið samkvæmt fyrri bótaákvörðuninni byggir á. Matið byggi ekki á atvikumsem voru til staðar er matið frá október 2011 fór fram, heldur á atvikum semurðu síðar. Þannig hefjist málið í raun á upptöku nýjan leik samkvæmt 11. gr.skaðabótalaga með sérfræðimatinu frá 2014. Þá byggir stefnandi á því aðsérfræðimatsgerð sem hún byggir dómkröfur sínar á sé vel rökstudd af þremursérfræðingum sem starfi hver á sínu sérsviði, bæklunarlæknisfræðisviði,geðlæknisfræðisviði og líkamstjónaréttarsviði. Matsgerðarinnar hafi og veriðaflað á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga, eins og henni hafi verið breytt með9. gr. laga nr. 37/1999, og hafi ekki verið hnekkt og vísar stefnandi tilgreinargerðar með 9. gr. laga nr. 37/1999 í þessu sambandi. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 11.gr. skaðabótalaga sé heimilt að taka upp kröfu tjónþola að nýju til ákvörðunarum bætur fyrir varanlegan miska eða örorkubætur á grundvelli tveggja skilyrða.Í fyrsta lagi að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og íöðru lagi að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áðurhafi verið talið. Þá komi fram í frumvarpi til laganna að þessi skilyrði séu ísamræmi við almennar reglur fjármunaréttarins. Varðandi það að heilsa stefnandaversnaði ófyrirsjáanlega vísar hún til þess að matsmenn komust að þeirriniðurstöðu í hinni nýju matsgerð að varanlegur miski stefnanda vegna slyssinsværi samtals 20 stig eða 8 stigum hærri en samkvæmt fyrra mati. Matsmenn teljiað þau geðeinkenni sem fyrir liggi og lýst sé í vottorði geðlæknis hafi orðiðmeira íþyngjandi og viðloðandi og jafna megi þeim við óvænta versnun ískilningi 11. gr. skaðabótalaga. Þá sé ljóst að mati matsmanna að síðanmatsgerðin, dags. 3.10.2011, var gerð, hafi komið í ljós að um sé að ræðaviðvarandi og varanleg geðeinkenni. Því sé um að ræða ófyrirsjáanlega breytinguá heilsu stefnanda frá þeirri matsgerð sem bótauppgjörið var grundvallað á.Nýja matsgerðin sé ítarleg og vel rökstudd hvað þetta varðar. Breytingar áheilsu stefnanda hafi verið ófyrirsjáanlegar og hafi stefnandi mátt treysta þvíað matsgerðin frá 3.10.2011 væri rétt. Ekki megi horfa til þess í málinu aðeinhver vafi gæti hafa verið þar á þegar uppgjör í máli þessu fór fram. Þá byggir stefnandi á því að meðhugtakinu heilsa sé bæði átt við miska og varanlega örorku. Þá byggir stefnandiá því að þessi ófyrirsjáanlega versnun sé einnig veruleg í skilningi laga.Stefnandi hafi sannað verulega versnandi heilsufar sitt frá upphaflegrimatsgerð með framlagningu hinnar nýju sérfræðimatsgerðar. Samkvæmt íslenskridómaframkvæmd sé litið til fjölda þeirra örorku- og miskastiga sem bæst hafivið. Af dómaframkvæmd sé ljóst að hækkun um fimm stig teljist veruleg ískilningi ákvæðisins, sbr. t.d. mál nr. 199/2003 og mál nr. 299/2009. Þá séljóst af dómi Hæstaréttar nr. 9/2013, að hækkun um 10 stig sé talin veruleg ískilningi ákvæðisins. Af tilgangi og markmiðum skaðabótalagaleiði að túlka verður allan vafa tjónþola í hag. Stefnandi telur því átta stigahækkun á varanlegum miska nægjanlega til að teljast veruleg hækkun í skilningi11. gr. laganna með vísan til fordæma Hæstaréttar, enda sé sú hækkun á efrimörkum viðmiðsins milli 5-10 stiga. Geðeinkenni stefnanda vegna slyssins hafiorðið meira íþyngjandi og viðloðandi frá fyrra mati. Þessi hækkun sé rökstudd ágreinargóðan hátt í fyrirliggjandi matsgerð og á hlutlægum grunni. Því telurstefnandi ljóst að hækkun matsins ráðist af öðru en matskenndum atriðum. Afofangreindu leiði að stefndu beri lagaleg skylda til að greiða stefnanda þáviðbótarmiskakröfu sem nú hefur verið lögð fram á grundvelli matsgerðarinnarfrá 19.5.2014. Við aðalmeðferð féll stefnandi frámálsástæðum byggðum á á almennum reglum fjámunaréttar um rangar og brostnarforsendur. Stefnandi skírskotar til þeirralagareglna sem hér að ofan hafa verið tilgreindar, til skaðabótalaga nr.50/1993 með síðari breytingum, sem og til almennra reglna kröfu- ogsamningaréttar um gildi fyrirvara og réttaráhrif tengd þeim. Um útreikningbótakröfu vísar stefnandi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og þauvoru á slysdegi. Um bótarétt og aðild málsins vísar stefnandi til XIII. kaflaumferðarlaga nr. 50/1987, Krafa um dráttarvexti er reist á ákvæðum vaxtalaganr. 38/2001. Þá vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamálanr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni sína, enda liggi fyrir vottorð lækna ogsérfræðimatsgerð sem staðfesti verulega breytingu á heilsu stefnanda.Málsástæður oglagarök stefndu Stefndu vísa til þess að Verðitryggingum hf. hafi borist viðbótarbótakrafa lögmanns stefnanda á grundvellimatsgerðarinnar þann 30. maí 2014 og sex dögum síðar, hinn 5. júní 2014, hafistefnda Verði tryggingum hf. verið birt stefna í máli þess án þess að félaginuhafi gefist ráðrúm til þess að taka afstöðu til kröfu stefnanda. Stefndu byggja á því að matsgerð sú semframkvæmd var að tilhlutan stefnanda fái vart staðist. Þá telja stefndu aðmeintar breytingar á heilsufari stefnanda sem kunna að tengjast slysinu hafihvorki verið ófyrirsjáanlegar né verulegar í skilningi 11. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Auk þess beri að líta til þess að stefnandi samþykkti uppgjör málssíns 21. október 2011 einungis með fyrirvara um varanlega örorku, kostnað vegnavottorðs og fjárhæð frádráttar, sbr. fullnaðaruppgjör. Stefndu krefjist þvísýknu. Að mati stefndu er ósannað að stefnandihafi orðið fyrir öðru og meira líkamstjóni í umferðaróhappinu þann 5. nóvember2010 en þegar hefur verið bætt. Þá verði ekki hróflað við fyrirliggjandiuppgjöri þar sem skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé ekki fullnægttil endurupptöku. Það sé skilyrði fyrir endurupptöku bótaákvörðunar aðófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari tjónþola frá fyrra mati ogsökum þess sé miskastig eða varanleg örorka verulega hærri en áður var talið.Samkvæmt þessu eigi beiðni um nýtt mat að lúta að því að meta þær breytingarsem orðið hafa á heilsufari tjónþola frá því að fyrra mat var framkvæmt en eigiekki að fela í sér nýtt heildarmat á þeim varanlegu afleiðingum sem tjónþolihlaut af slysi. Þá komi fram í greinargerð með frumvarpi skaðabótalaga nr.50/1993 að ekki sé heimilt að beita 11. gr. laganna þótt örorkustig reynisthærra en áður var gert ráð fyrir ef ástæða þess er ekki breyting á heilsutjónþola. Af þessu megi ráða að við mat á því hvort skilyrði 11. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 um endurupptöku séu uppfyllt þurfi að líta til þesshvort forsendur upprunalegu matsgerðarinnar séu brostnar. Samkvæmt matsgerð þeirri sem stefnandihafi lagt fram kröfu sinni til stuðnings, sé varanlegur miski og varanlegörorka stefnanda metin lítillega hærri en áður var gert ráð fyrir ímatsgerðinni sem lögð var til grundvallar bótauppgjöri. Niðurstaða um auknarafleiðingar sem matsmenn þeir sem stefnandi hafi leitaði til í þetta skiptihelgist ekki af ófyrirsjáanlegum breytingum á heilsu stefnanda. Álit þeirrabyggir fyrst og fremst á annarri sýn nýrri matsmannanna á heilsu stefnanda ogáliti þeirra á þessum heilsufarsvandamálum sem sé annað en upphaflegramatsmanna sem tóku afstöðu til sömu heilsufarsvandkvæða í matsgerð sinni aukþess sem matsniðurstaðan í matsgerðinni byggi að hluta til á forsendum gagnaArbejdsskadestyrelsen í Danmörku sem stefnandi skírskotaði ekki til ímatsbeiðni sinni né styðst við lög nr. 50/1993 og reglugerðir sem settar erumeð stoð í þeim. Í upphaflegu matsgerðinni, dags. 3.október 2011, hafi verið greint frá þeim andlegu veikindum sem höfðu hrjáðstefnanda í kringum slysið og tekið tillit til þeirra við matið. Í matsgerðinni segi í umfjöllun umvaranlegan miska að við það sé miðað að tjónþoli hafi tognað í hálsi oglendhrygg í umferðarslysinu með þeim afleiðingum að hún hafi haft viðvarandiverki frá hálsi sem versna við álag og að stefnandi búi við kvíða og þunglyndi.Tekið sé fram að langvinnum verkjum vegna tognunar í hryggjarsúlu fylgi oftslík einkenni, gert sé ráð fyrir því í mati á varanlegum miska af völdum slíkraáverka og vísað til viðeigandi ákvæðis í töflu örorkunefndar um miskastig sbr.lið VI., A., a.. Upphaflegu matsmennirnir hafi þó tengt þessieinkenni að mestu við félagslegar aðstæður tjónþola, sambúðarerfiðleika ogskilnað sem og því að búa við atvinnuleysi og vera ekki úti á meðal fólks.Þannig liggi ótvírætt fyrir að sérstaklega var litið til andlegra afleiðingaslyssins í matsgerðinni, dags. 3. október 2011. Sjúkdómsgreining stefnanda sésú sama í báðum matsgerðum sem gerðar hafa verið og því engar ófyrirsjáanlegarbreytingar á heilsu stefnanda frá því að fyrri matsgerðin fór fram og þar tilsú síðari var unnin. Skilyrðum 11. gr. sé þar af leiðandi ekki fullnægt. Ekkert komi fram í nýrri matsgerðinnihvort eða að hvaða marki fyrri matsgerðin sé endurskoðuð. Þessu til stuðningsvísa stefndu til bls. 10 í þeirri matsgerð þar sem matsmenn leggja tilgrundvallar að líkamleg einkenni stefnanda séu að mestu í samræmi við lýsingarí eldri matsgerð frá dags. 3. október 2011, sbr. dskj. nr. 5. Síðan segi:„Geðeinkenni sem voru framkomin og lýst er í vottorði [H] dagsettu 26.8.2011 ogtekin eru til í umræddri matsgerð hafa síðan almennt og miðað við niðurstöðurfyrirliggjandi sérfræðimatsgerðar gerst meiri íþyngjandi og viðloðandi eins oglýst er í kaflanum um núverandi einkenni á hátt sem jafna má við óvæntaversnun“. Ljóst er af þessum orðumað það hefur engin óvænt eða ófyrirsjáanleg breyting áttsér stað á heilsufari stefnanda, heldur hefur matsgerðin einungis að geyma nýttmat á afleiðingum umferðarslyssins en ekki sérstakt mat á meintum breytingum áheilsufari stefnanda frá fyrri matsgerð. Því séuekki uppfyllt skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um að tekin verði uppað nýju ákvörðun um bætur stefnanda til handa vegna þess líkamstjóns sem húnhlaut í umferðarslysinu 5. nóvember 2010. Engar forsendur virðist hafa breyst svo aðhróflað verði við uppgjörinu frá 21. október 2011. Í þessu sambandi ítrekastefndu að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hækkunin sé veruleg ískilningi 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Nýrri matsgerð, semstefnandi aflaði kröfu sinni til stuðnings, hafi ekkert sönnunargildi í máliþessu. Eins og staðið var að öflun matsgerðarinnar verði ekki talið að hún hafiað geyma fullnægjandi sönnun um að tjón stefnanda vegna umferðarslyssins hafiverið annað og meira en niðurstaða fyrri matsgerðarinnar fól í sér.Matsgerðarinnar hafi verið aflað einhliða frá þremur matsmönnum sem handgengnireru lögmanni stefnanda án þess að stefndu væru boðaðir á matsfund og gefinnfullnægjandi kostur á að gæta hagsmuna sinna. Þá höfðu stefndu ekkert að segjaum val á matsmönnum. Í ljósi alls þessa er það mat stefndu að matsgerð þessiraski ekki grundvelli fyrirliggjandi uppgjörs. Stefndu telja aukþess að matsgerðin sé haldin efnislegum annmörkum sem valdi því að ekki er unntað leggja hana til grundvallar í málinu. Auk þeirra annmarka sem áður hafaverið raktir hafi takmarkaðar upplýsingar legið fyrir við gerð matsins umsjúkrasögu og fyrra heilsufar stefnanda og virðist matsmenn hafa byggtniðurstöður sínar um andlegt ástand hennar á frásögn hennar sjálfrar. Að aukivirðist matsmenn ekki hafa gefið gaum að þeim upplýsingum í málinu sem bendatil þess að það ekki eigi við full rök að styðjast að stefnandi hafi veriðfrekar hraust um ævina og ekki haldin neinum sjúkdómum sem krafist hafi langvarandimeðferðar, sbr. dskj. nr. 20, bls. 4. Sú forsenda matsmanna geti án nánarirannsóknar vart átt við rök að styðjast enda komi fram meðal annars ígreinargerð VIRK starfsendurhæfingarsjóðs að stefnandi hafi notiðendurhæfingarlífeyris árið 2006 á vegum félagsþjónustunnar og heimilislæknis. Ískýrslu læknis vegna umsóknar um örorkubætur sé sömuleiðis tilgreint aðstefnandi eigi sögu um þunglyndi fyrir slysið árið 2005. Þá beri skattframtöl áranna 2008 og 2009 það með sér að stefnandihafi notið greiðslna frá lífeyrissjóðum og úr almannatryggingum sem væntanlegahefur verið vegna heilsubrests. Niðurstaða matsmanna sé byggð á fullyrðingumstefnanda og virðist vera í andstöðu við þessi gögn. Stefndu telja að ekki sé hald ífyrirvara sem stefnandi gerði við fullnaðaruppgjör hvað varanlega örorkuáhrærir. Fyrirvarinn einn og sér dugi ekki til endurupptöku þegar krafan byggiekki á traustari grundvelli en huglægri afstöðu nýrra matsmanna sem stefnandifékk til sama verks og áður hafði verið lokið. Aðstæður stefnanda og staðagagnvart launavinnu hafi verið sú sama og þegar matið á dskj. nr.20 fór fram ogþví engar forsendur fyrir því að varanleg örorka hafi aukist. Þar sem ekkiliggi fyrir fullnægjandi sönnun um að stefnandi eigi frekari fjárkröfur á hendurstefnda vegna slyssins beri að sýkna stefndu. Stefndu mótmæla því að líta beri tilalmennra reglna fjármunaréttar um rangar og brostnar forsendur ef böndin brestaí öðrum málatilbúnaði stefnanda. Þvert á móti beri að taka afstöðu til þess hvortfyrir hendi sé sönnun eða skilyrði til að endurupptaka fyrri bótaákvörðun,meðal annars með stoð í 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en að baki þeimskilningi standi skýr fordæmi Hæstaréttar. Engin slík sönnun liggur fyrir. Viðaðalmeðferð vísaði lögmaður stefndu til þess að fram komi á dómskjali 29,sjúkraskrá stefnanda, að heimilislæknir hennar hafi tekið burt úr skrá það semeigi við þriðja aðila eða innihaldi viðkvæmar upplýsingar sem hafi ekki neittmeð vandamál hennar í stoðkerfi að gera. Stefndu mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda.Stefnandi geti ekki beðið árum saman, eftir að hafa gengið frá uppgjörimálsins, og haft svo uppi vaxtakröfur vegna alls tímans, enda hafi ekki falistí greiðslu stefnda 21. október 2011 viðurkenning á öðrum kröfum en þeim sem þarvoru til umfjöllunar. Bótakrafa stefnanda hafi verið móttekin hjá stefndu 30.maí 2014, en sex dögum síðar hafi stefndu verið birt stefna í málinu. Stefnandihafi engan reka gert að því að fá stefndu til bótaskyldu áður en þeim var stefntfyrir dómi. Stefndu mótmæla því að unnt sé að krefjast dráttarvaxta frá 12. júní2014 líkt og í stefnu greinir. Stefnandi hafi fyrst lagt fram kröfu sína 30.maí 2014. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 sé því mótmælt að krafastefnanda skuli bera dráttarvexti eins og í stefnu greinir, enda geti stefnandiekki krafist dráttarvaxta fyrr en í fyrsta lagi mánuði eftir að hann lagði frambótakröfu sína og stefndu var unnt að taka afstöðu til hennar, sbr. 4. mgr. 5.gr. laga nr. 38/2001. Öll rök hnígi að því að miða upphafstíma dráttarvaxta ífyrsta lagi við dómsuppsögudag þar sem stefnandi hafi ekki lagt fram gögn tilað færa sönnur á tjón sitt fyrr en við þingfestingu málsins. Stefndu vísa til áðurgreindra lagarakaer varðar sýknukröfu. Krafa um málskostnað styðist við 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Krafist er álags á málskostnað er nemurvirðisaukaskatti, stefndu reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og sé þvínauðsynlegt að fá dæmt álag er þeim skatti nemur úr hendi stefnanda. IV.Niðurstaða Stefnandi gerir kröfu um bætur vegnahækkunar á metnum miska og varanlegri örorku. Stefnandi byggir kröfu sína á 11.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.e. að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið áheilsu stefnanda frá því uppgjöri sem gert var á grundvelli fyrri matsgerðar Dog C, dags. 3. október 2011. Hann byggir einnig á því að fyrirvari um mat ávaranlegri örorku hafi verið gerður við fullnaðaruppgjör 21. október 2011 ogeigi því hækkun á varanlegri örorku skv. hinni nýju matsgerð að leiða til frekarigreiðslu bóta. Niðurstaða matsgerðar D og C er aðheilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt 5. febrúar 2011. Varanlegur miskier metinn 12 stig og varanleg örorka er metin 15%. Í matsgerðinni er því lýstað matið byggi á afleiðingum umferðarslyss 5. nóvember 2010. Lýst erafleiðingum háls- og mjóbakstognunar og einnig kvíða og þunglyndi. Ímatsgerðinni kemur fram að eins og málavöxtum sé háttað sé ekki tilefni tilþess að meta sérstaklega til miska nefnd andleg einkenni. Greint er frá því aðlangvinnum verkjum vegna tognunar í hryggsúlu fylgi oft kvíða- ogþunglyndiseinkenni og sé gert ráð fyrir því í mati á varanlegum miska af völdumslíkra áverka sbr. lið VI., A., a. í töflu Örorkunefndar um miskastig. Í matsgerðinni kemur fram að stefnandahafi strax liðið betur andlega þegar hún fór í starfsendurhæfingu sem standienn yfir. Matsmenn virðast hafa túlkað þessi andlegu einkenni þannig að þautengdust að mestu aðstæðum stefnanda, þ.e. annars vegar sambúðarerfiðleikum ogskilnaði og hins vegar því að vera ekki í vinnu og úti á meðal fólks. Virðistgert ráð fyrir því að draga muni úr þessum andlegu einkennum, enda hafi dregiðúr þeim eftir hún fór í starfsendurhæfingu sem enn stóð yfir er matið fór fram. Í matsgerð G bæklunarlæknis, Fgeðlæknis og E lögfræðings, dags. 19. maí 2014, er lagt mat á afleiðingarumferðarslyssins 5. nóvember 2010. Niðurstaða matsgerðarinnar er aðstöðugleikapunktur, eða hvenær heilsufar var orðið stöðugt, sé óbreyttur fráfyrri matsgerð, þ.e. 5. febrúar 2011. Miski er metinn 20 stig og varanlegörorka 20%. Þannig er miskastig metið 8 stigum hærra en í fyrri matsgerð ogörorka metin 5% hærri en í fyrri matsgerð. F geðlæknir kom fyrir dóm og staðfestiyfirmatsgerð. Í vitnaskýrslu sinni gaf hann þær upplýsingar að um að um væri aðræða sömu andlegu einkenni og áður var lýst hjá stefnanda í matsgerð D og C. Íhenni hefiði hins vegar verið gert ráð fyrir bata á þeim einkennum, en sá batihefði ekki gengið eftir. Í matsgerð F, G og E er því lagt til grundvallar matiá varanlegum miska stoðkerfiseinkenni, þ.e. afleiðingar háls- og baktognunar,12 stig. Andleg einkenni sem í fyrra mati voru ekki metin eru nú metin til 8stiga. Samtals er því miski metinn 20 stig. Örorka er einnig metin 5% hærri m.t.t.þess líkamlega og andlega tjóns sem nú er metið meira og hærra í miskastigi enáður. Samkvæmt 11. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 er heimilt að kröfu tjónþola að taka upp að nýju ákvörðun um bæturfyrir varanlegan miska eða örorkubætur. Skilyrði endurupptöku er aðófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi aðmiskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Að öllu jöfnutekur 11. gr. til þeirra tilvika þar sem ófyrirsjáanlegar breytingar hafa orðiðá heilsu tjónþola til hins verra. Þannig er gert ráð fyrir atburðarás varðandiþróun einkenna og varanleika sem ekki reynist vera rétt. Tjónþoli getur krafistendurupptöku ef veruleg breyting verður á staðreyndum afleiðingum tjónsatburðarmiðað við fyrra uppgjör. Eins og málum hér er háttað hefur heilsa stefnandaekki þróast á þann veg sem gert var ráð fyrir við fyrra mat D og C. Hafa andlegeinkenni sem gert var ráð fyrir að myndu réna ekki minnkað né breyst en súþróun var ófyrirsjáanleg á þeim tíma sem fyrra mat fór fram. Er því um að ræðaófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu stefnanda í skilningi 11. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Hækkun frá 12 stiga miska í 20 stiga miska, þ.e. um8 miskastig telur dómurinn vera verulega hærri en áður var metið og þannig séuuppfyllt skilyrði fyrir endurupptöku. Ekki er ágreiningur um útreikningkrafna á grundvelli matsgerðar frá 19. maí 2014. Stefndu mótmæla hins vegardráttarvaxtakröfu stefnanda. Ekki verður fallist á þá málsástæðustefndu að ekki verði byggt á síðari matsgerðinni þar sem hennar hafi veriðaflað einhliða þar sem stefndu neyttu ekki þeirra úrræða sem þeir að lögumhöfðu til að hnekkja henni. Samkvæmt ofansögðu ber að fallast ákröfu stefnanda um að stefndu verði sameiginlega gert að greiða stefnanda2.263.200 kr. ásamt 4,5% ársvöxtum af 808.000 kr. frá slysdegi 5. nóvember 2010til 5. febrúar 2011, en frá þeim tíma af 2.263.200 kr. til upphafstímadráttarvaxta, sem með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 reiknast frá 30. júní2014 eða mánuði eftir að krafa var gerð á hendur stefndu og reiknast þádráttarvextir af 2.263.200 kr. samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 eins ogkveðið er á um í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, þ.e. þóknun lögmanns hans, Axels Inga Magnússonar hdl., semtelst hæfilega ákveðin 900.000 kr., og útlagður kostnaður 286.765 kr. Samkvæmt úrslitum málsins og með vísantil 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verða stefndu dæmdir til að greiðamálskostnað stefnanda 900.000 kr. og útlagðan kostnað 286.765 kr. sem renna íríkissjóð. Dóminn kveður upp Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari ásamt sérfróðu meðdómendunum Júlíusi Valssyni og RagnariJónssyni læknum.Dómsorð: Stefndu, Vörður tryggingar hf. og A,greiði stefnanda, B, 2.263.200 krónur, ásamt 4,5%ársvöxtum af 808.000 krónum frá slysdegi 5. nóvember 2010 til 5. febrúar 2011,en af 2.263.200 krónum frá þeim degi til 30.6.2014, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, þ.e. þóknun lögmanns hans, Axels Inga Magnússonar hdl,, semtelst hæfilega ákveðin 900.000 kr. og útlagður kostnaður 286.765 kr. Stefndu greiði málskostnað stefnanda900.000 kr. og útlagðan kostnað 286.765 kr. sem rennur í ríkissjóð.
|
Mál nr. 227/2010
|
Kærumál Greiðsluaðlögun
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að fjárskuldbindingar sem A hafi stofnað til hafi verið með þeim hætti að ákvæði 2. og 3. töluliðar 1. mgr. 63. gr. d. laga nr. 21/1991 stæðu því í vegi að unnt væri að fallast á kröfu hans. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson dómstjórar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. mars 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Sóknaraðili hefur í greinargerð til Hæstaréttar upplýst að hann hafi í beiðni um nauðsamning til greiðsluaðlögunar ekki sundurliðað skuldir sínar í annars vegar ógjaldfallnar skuldir og hins vegar gjaldfallnar skuldir af þeirri ástæðu að skuldirnar hafi allar verið gjaldfallnar. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt þrjú verðmöt löggilts fasteignasala þar sem fram kemur áætlað söluverð fasteignar hans og eiginkonu hans að [...], ásamt lóðarréttindum. Samkvæmt verðmötum þessum var áætlað söluverð fasteignarinnar 23. september 2005, 58.000.0000 krónur, en 18. maí 2007, 75.000.000 krónur og 18. mars 2008, 83.500.000 krónur. Telur sóknaraðili að þótt rétt sé að veruleg skuldaaukning hafi orðið hjá honum á árunum 2005 til 2007 hafi verðmæti eigna aukist verulega á sama tíma, svo sem verðmötin sýni. Í beiðni sóknaraðila um nauðasamning til greiðsluaðlögunar tilgreinir hann matsverð sömu fasteignar 47.000.000 krónur, en í lista um eignir og skuldir er það tilgreint 52.000.000 krónur. Þótt framangreind möt á áætluðu söluverði fasteignarinnar á tilgreindum dögum ættu við rök að styðjast voru fjárskuldbindingar þær sem sóknaraðili stofnaði til á framangreindu tímabili og grein er gerð fyrir í hinum kærða úrskurði þannig að ákvæði 2. og 3. töluliðar 1. mgr. 63. gr. d. laga nr. 21/1991 standa því í vegi að unnt sé að fallast á kröfu hans. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 132/2017
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu db. H um að bú B yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Hafði B með dómi héraðsdóms verið gert að greiða H skaðabætur samkvæmt einkaréttarkröfu H í sakamáli sem höfðað var á hendur B. Á grundvelli héraðsdómsins var gert árangurslaust fjárnám hjá B og í framhaldi af því þess krafist að bú hans yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í dómi Hæstaréttar kom fram að db. H teldi sig með fyrrgreindum dómi héraðsdóms, sem ekki hafði verið hnekkt, eiga kröfu á hendur B. Samkvæmt því og þar sem fullnægt væri skilyrðum 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. yrði bú B tekið gjaldþrotaskipta. Breytti þar engu þótt héraðsdóminum hefði verið áfrýjað að því er varðaði einkaréttarkröfuna.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settirhæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 21. febrúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. mars sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. febrúar 2017, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimilder í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilikrefst þess að framangreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með héraðsdómi 7. júlí 2016 var varnaraðilagert að greiða Hálfdáni Björnssyni 42.000.000 krónur í skaðabætur með nánartilgreindum vöxtum samkvæmt einkaréttarkröfu hins síðarnefnda í sakamáli semhöfðað var á hendur varnaraðila. Samkvæmt yfirlýsingu varnaraðila um áfrýjundómsins 4. nóvember 2016 var áfrýjunarstefna gefin út 10. nóvember sama ár, þarsem meðal annars kemur fram að varnaraðili krefjist þess að „einkaréttarkröfuverði hafnað.“Á grundvelli héraðsdómsins var 4. október2016 gert árangurslaust fjárnám hjá varnaraðila að kröfu Hálfdánar. Í framhaldiaf því var þess krafist 25. sama mánaðar að bú varnaraðila yrði tekið tilgjaldþrotaskipta á grundvelli 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili leitaði 7. janúar 2017 eftir endurupptöku fjárnámsins, sbr. 1. mgr.67. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, en beiðninni var synjað 9. febrúar sama ár. Hálfdán Björnsson lést 10. febrúar 2017 oghefur dánarbú hans tekið við aðild málsins, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili telur sig með fyrrgreindumhéraðsdómi, sem ekki hefur verið hnekkt, eigakröfu á hendur varnaraðila. Samkvæmt því og þar sem fullnægt erskilyrðum 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 verður bú varnaraðilatekið til gjaldþrotaskipta. Breytir þar engu þótt héraðsdóminum hafi veriðáfrýjað að því er varðar framangreinda einkaréttarkröfu, sbr. til hliðsjónardóm Hæstaréttar 20. september 1926 í máli nr. 45/1926, sem birtur er ídómasafni réttarins það ár á blaðsíðu 387.Varnaraðila verður gert að greiðasóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einulagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Bú varnaraðila, Bergs Axelssonar, er tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili greiði sóknaraðila, dánarbúi Hálfdánar Björnssonar, samtals500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 8. febrúar 2017. Með beiðni,dagsettri 25. október 2016, sem upphaflega barst Héraðsdómi Reykjavíkur 26.sama mánaðar, en barst dómi þessum 28. nóvember 2016, krafðist sóknaraðili,Hálfdán Björnsson, kt. [...], til heimilis að Kvískerjum, SveitarfélaginuHornafirði, þess að bú varnaraðila, Bergs Axelssonar, kt. [...], með lögheimiliað Hrafnhólum 19, Selfossi, yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Við fyrirtökubeiðninnar mótmælti varnaraðili beiðninni og var þá í kjölfarið ágreiningsmálþetta þingfest. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningiþann 23. janúar sl. I. Samkvæmt gögnum málsins erumálavextir þeir að með dómi Héraðsdóms Austurlands í málinu nr. S-1/2016,uppkveðnum 7. júlí 2016, var varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila 42.000.000 krónur ískaðabætur auk vaxta, dráttarvaxta og 275.000 krónur í málskostnað. Þá kemurfram í gögnum málsins að dómurinn hafi verið birtur varnaraðila þann 25.október 2016. Þann 4. október 2016 vargert árangurslaust fjárnám hjá varnaraðila að kröfu sóknaraðila. Í endurriti úrgerðarbók sýslumanns kemur fram að gerðarþoli, varnaraðili þessa máls, hafiekki mætt við gerðina, en skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 hafi veriðfullnægt til að gerðin færi fram þótt ekki hafi verið mætt fyrir gerðarþola. Þáliggur fyrir að með bréfi dagsettu 7. janúar sl., óskaði varnaraðili eftirendurupptöku fjárnámsgerðarinnar. Einnig liggur fyrir að varnaraðili áfrýjaðiáðurnefndum dómi Héraðsdóms Austurlands til Hæstaréttar Íslands og varáfrýjunarstefna gefin út 10. nóvember 2016.II. Sóknaraðili krefst þess að búvarnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá er krafist málskostnaðar úrhendi varnaraðila að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða málskostnaðarreikningi.Sóknaraðili styður kröfu sína við 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., og vísar í því sambandi til áðurgreindsfjárnáms sem gert var hjá varnaraðila þann 4. október 2016. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðilaum gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðarúr hendi sóknaraðila. III. Ímáli þessu krefst sóknaraðili gjaldþrotaskipta á búi varnaraðila á grundvelliárangurslausar aðfaragerðar, sbr. 1. tölulið 2. mgr. laga nr. 21/1991. Samkvæmtákvæðinu getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldara verði tekið tilgjaldþrotaskipta, hafi fjárnám verið gert hjá skuldaranum án árangurs aðeinhverju leyti eða öllu á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag, enda sýniskuldarinn ekki fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil áskuldbindingum sínum þegar þær koma í gjalddaga eða verði það innan skammstíma. Sóknaraðili hefur krafist gjaldþrotaskipta innan þess tíma sem lög nr.21/1991 áskilja. Í máli þessu lýtur ágreiningur aðila um það hvort skilyrðigjaldþrotaskipta séu fyrir hendi. Sóknaraðilivísar til þess að hann eigi kröfu á hendur varnaraðila samkvæmt áðurefndum dómiHéraðsdóms Austurlands þar sem varnaraðili hafi verið dæmdur til að greiðasóknaraðila máls þessa 42.000.000 krónur í skaðabætur auk vaxta ogdráttarvaxta. Vísar sóknaraðili til þess að varnaraðili hafi hvorki greittkröfuna né sýnt vilja til þess. Hafi aðfarargerðin, sem lokið hafi án árangurs,farið fram 4. október 2016 og sé það á grundvelli framangreindrar aðfarargerðarsem krafa um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila sé byggð.Þessu hafnar varnaraðili og vísar fyrst ogfremst til þess að ágreiningur um tilvist kröfunnar hafi ekki enn verið leiddurtil lykta þar sem dómi Héraðsdóms Austurlands hafi verið áfrýjað tilHæstaréttar. Því sé ljóst að fyrir dómstólum sé deilt um tilvist þeirrar kröfusem gjaldþrotaskiptakrafan byggir á. Þá vísar varnaraðili til þess aðáfrýjunarfrestur í heimildarskjali aðfararinnar hafi ekki verið liðinn þegarfjárnámið var gert. Fyrirliggur að dómi Héraðsdóms Austurlands í málinu nr. S-1/2016 hefur verið áfrýjaðtil Hæstaréttar Íslands. Í 4. mgr. 185.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir að ekki megi fullnægja ákvæði ídómi um refsingu og önnur viðurlög fyrr en afráðið er hvort honum verðiáfrýjað, sbr. þó 5. mgr. 183. gr. Með sama skilorði frestar áfrýjun fullnustudóms um refsingu og önnur viðurlög. Ætla verður að sömu reglur gildi um ákvæðidóms um skaðabætur, ef bótaþætti er á annað borð áfrýjað. Í tilkynningu skipaðsverjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti um áfrýjun til ríkissaksóknara,móttekinni 4. nóvember 2016, kemur fram að fyrir Hæstarétti krefjistvarnaraðili í máli þessu sýknu og að einkaréttarkröfu sóknaraðila, sem ertilefni þessa máls, verði hafnað. Einnig er gerð krafa um að varnaraðili verðisýknaður af kröfu um málskostnað vegna bótakröfu. Ímáli þessu verður ekki kveðið á um gildi hinnar árangurslausu aðfarargerðar semsóknaraðili vísar til sem sönnunargagns um ógjaldfærni varnaraðila. Hins vegarer til þess að líta að það er frumskilyrði samkvæmt 2. mgr. 65. gr. laga nr.21/1991, að sá sem krefst gjaldþrotaskipta eigi lögvarða kröfu á hendurskuldara. Niðurstaða dóms Héraðsdóms Austurlands frá 7. júlí 2016 sætirendurskoðun æðra dómsstigs bæði hvað varðar refsiþátt málsins sem ogeinkaréttarkröfu þá sem sóknaraðili telur sig eiga á hendur varnaraðila. Er þvífallist á það með varnaraðila að ágreiningur sé um tilvist kröfu sóknaraðila ímáli þessu. Þegar af þeirri ástæðu þykir sóknaraðili ekki hafa sýnt fram á hanneigi, að svo komnu máli, lögvarða kröfu á hendur varnaraðila. Meðvísan til þessa og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr.laga nr. 21/1991, er sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað semþykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kveðurupp þennan úrskurð.Ú r s k u r ð a r or ð :Hafnað er kröfu sóknaraðila, HálfdánsBjörnssonar, um að bú varnaraðila, Bergs Axelssonar, verði tekið tekið tilgjaldþrotaskipta. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 155/2001
|
Kærumál Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Með því að liðinn var frestur til að höfða mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu samkvæmt 3. mgr. 53. gr. barnalaga nr. 20/1992 var frávísunarúrskurður héraðsdóms staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. maí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. apríl 2001, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um frávísun málsins verði hafnað og lagt fyrir héraðsdómara að taka það til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. I. Þetta mál, sem var tekið til úrskurðar hinn 20. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfu stefnda, hefur X, [ . . . ], höfðað með stefnu birtri 12. október sl. á hendur Y, [ . . . ], persónulega og vegna ólögráða dóttur hennar Z, [ . . . ], til ógildingar á faðernisviðurkenningu og til greiðslu kostnaðar. Y er stefnt persónulega svo og sem lögráðamanni Z og til að þola dóm í málinu, sbr. 2. mgr. 53. gr. barnalaga. Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi faðernisviðurkenning stefnanda þess efnis að hann sé faðir Z, [ . . . ]. Til vara gerir stefnandi þá kröfu að stefnda, Y, verði dæmd til þess að mæta til mannerfðarannsóknar á Rannsóknarstofnun Háskólans í meinafræði, ásamt dóttur sinni Z innan tveggja mánaða frá dómsuppsögu þessa máls, að viðlögðum dagsektum 500 krónum á dag frá þeim degi sem tekur að líða tveimur mánuðum frá dómsuppsögu og þar til rannsókn hefur hafist á stefndu Y og dóttur hennar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, Y. Stefnda krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi. Til vara krefst hún sýknu af kröfu stefnanda um ógildingu faðernisviðurkenningar stefnanda þess efnis að hann sé faðir Z, [ . . . ], og að hún verði dæmd gild. Stefnda krefst einnig sýknu af varakröfu stefnanda um að stefnda verði ásamt dóttur sinni dæmd til að fara í mannerfðafræðilega rannsókn á Rannsóknarstofu Háskólans í meinafræði. Ennfremur er krafist sýknu af kröfum stefnanda um greiðslu málskostnaðar. Að auki er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt gjaldskrá Lögmannsstofu Láru V. Júlíusdóttur hrl. auk lögmælts virðisaukaskatts skv. lögum 50/1988, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. II. Málsatvik. Að sögn stefnanda eru málsatvik þau að stefnandi og stefnda kynntust á sólarströnd sumarið 1989 en þá hafi ekki tekist með þeim náin kynni. Í janúar 1990 hafi þau hist á bjórkrá í Reykjavík og farið að rifja upp atburði úr sólarstrandaferðinni. Stefnandi hafi fljótt orðið nokkuð mikið drukkinn en þó muni hann að hann og stefnda hafi farið heim til frænku stefndu þar sem þau hafi haft samfarir. Sex mánuðum síðar, í júlí 1999, hafi stefnda Y haft samband við stefnanda og tilkynnt honum að hún væri barnshafandi. Þá hafi stefnandi verið á leið til Danmerkur þar sem hann hafi ráðið sig á loðnuskip. Þegar hann hafi komið til baka hafi hann að fyrra bragði haft samband við stefndu og hafi barnið þá verið fætt. Hafi stefnandi þá um haustið verið nokkrum sinnum með barnið. Um það bil sex mánuðum frá fæðingu barnsins hafi stefnandi og stefnda farið saman til sýslumannsins [ . . . ] og þar hafi stefnandi skrifað undir yfirlýsingu um að hann væri faðir barnsins. Eftir þá undirskrift hafi honum virst afstaða stefndu til sín breytast og hafi hann ekki fengið að sjá barnið nema með herkjum og þá ekki nema nokkra klukkutíma í senn. Stefnandi segir að nokkrum misserum eftir þetta hafi hann verið samskipa A, frænda stefndu, sem hafi hvatt hann til að ganga úr skugga um hvort hann væri faðir barnsins. Sömuleiðis hafi hann um þær mundir hitt frænku stefndu, C, sem hafi bent honum á það sama. Í framhaldi af þessum ábendingum hafi hann haft samband við stefndu og krafist þess að faðerni barnsins yrði kannað með blóðprufum. Stefnda hafi harðlega neitað því og hafi stefnandi frá þeim tíma, sem hann minnir að hafi verið 1992 eða 1993 ekki fengið að sjá barnið. Árið 1994 kveðst stefnandi aftur hafa haft samband við stefndu og krafist þess að faðerni barnsins yrði athugað með blóðprufu. Hafi stefnandi pantað tíma til þess og greitt fyrir en stefnda hafi aldrei mætt með barnið þrátt fyrir loforð þar um. Frá árinu 1994 til 1998 kveðst stefnandi hafa verið mikið á sjónum og oft á fjarlægum slóðum. Árið 1999 hafi hann síðan farið aftur að huga að þessum málum, er hann hafi séð í þjóðskrá að barnið sem skýrt var Z sé kennd við móður sína, Y. Hafi stefnandi þá aftur haft samband við Y og krafist þess að faðernið yrði athugað með blóðrannsókn. Hafi Y neitað þeirri kröfu og borið fyrir sig að hún hefði rætt við lögfræðing og hann sagt henni að stefnandi hefði ekki lengur rétt til að hafna því að hann væri faðir barnsins. Hafi stefnandi þá snúið sér til lögmanns sem hafi athugað málið og síðan haft samband við Y í mars 2000 en án nokkurs árangurs. Stefnandi tekur fram að frá árinu 1993 hafi hann ekki fengið að sjá barnið og ætíð er hann hafi farið fram á slíkt hafi stefnda, Y, verið því andvíg. Stefnda vill bæta því við þessa atvikalýsingu að áður en stefnandi hafi undirritað faðernisviðurkenninguna hafi stefnda í tvígang boðið honum að blóðprufur yrðu teknar til að fullvissa stefnanda um að hann væri faðir Z, en stefnandi hafi ekki kært sig um það. Frænka stefndu, B., hafi verið viðstödd er stefnda hafi boðið stefnanda að hún og barnið færu í blóðprufu. Að auki getur stefnda þess að stefnandi hafi komið og hitt dóttur sína þegar hún hafi verið kornabarn og á eins árs afmæli hennar hafi hún verið hjá honum í einn dag. Eftir það hafi stefnandi komið drukkinn í heimsókn á heimili stefndu og viljað fá að taka Z með sér. Vegna ástands stefnanda hafi stefnda meinað honum að fara með stúlkuna en hafi þess í stað boðið honum að koma inn á heimili sitt og hitta dóttur sína þar. Eftir þetta, frá árslokum 1991, megi segja að stefnandi hafi hvorki hringt né leitað eftir því á annan hátt að fá að umgangast dóttur sína. Á árinu 1994 hafi stefnda fengið bréf þess efnis að hún ætti að mæta með dóttur sína til þess að unnt væri að taka blóðprufu og beinmergssýni úr þeim mæðgunum. Stefnda hafi ekki viljað leggja það á dóttur sína að sýni væri tekið úr beinmergi hennar, enda hafi Z ekki nema þriggja ára gömul þegar þetta hafi verið. Þess vegna hafi stefnda ekki mætt með dóttur sína í þess sýnatöku. III. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann hafi ríka hagsmuni af því að fá úr því skorið, hvort hann sé faðir Z, en hann hafi af ýmsum ástæðum orðið æ meir sannfærður um að barnið sé ekki rétt feðrað. Hann hafi reynt, frá því að grunur hans hafi vaknað, að fá móður barnsins til að láta taka samtímis blóð úr henni, barninu og sér, til að hægt væri, með mannerfðafræðilegri rannsókn, að ganga úr skugga um, hvort hann væri faðir barnsins. Þær tilraunir hafi hinsvegar allar orðið án árangurs. Stefnandi byggir á að hann hafi aðeins einu sinni á getnaðartíma barnsins haft samfarir við stefndu. Hann hafi þá verið ölvaður og muni ekki til þess að hafa fellt sæði til stefndu og geti það bent til þess að hann sé ekki faðir barnsins. Stefnandi bendir einnig á, að frændfólk Y, þau A og C hafi bent stefnanda á að láta athuga hvort hann væri faðir barnsins. Stefnda Y hafi hinsvegar ætíð neitað blóðrannsókn og því hafi ekki verið hægt að ganga úr skugga um rétt faðerni barnsins. Stefnandi byggir á því að efni 52. gr. barnalaga nr. 20/1992 brjóti í bága við þá meginreglu, sem felist í 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sem hafi verið lögtekinn hér 1994, sem og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár. Þá byggir stefnandi kröfu sína einnig á 65. gr. stjórnarskrár samanber 14. gr. MSE, svo og til 8. gr. hans. Stefnandi byggir á því að í 1. mgr. 6. gr. MSE og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar felist sjálfstæður réttur til að bera mál undir dómstóla er varði réttindi og skyldur að einkamálarétti. Stefnandi byggir á að það varði hann miklu fjárhagslega ef ógildingin nái fram að ganga. Þá muni ógildingin í framtíðinni skipta máli varðandi erfðir en hann eigi nú barn með sambýliskonu sinni. Stefnandi byggir einnig á því að stefnda hafi strax skorið á að hann fengi að umgangast barnið sem hann hafi reynt í fyrstu en reyndar ekki eftir að grunsemdir hans vöknuðu. Ennfremur byggir stefnandi á því að honum sé á móti skapi að sinna foreldraskyldum sem á honum hvíli að lögum, fyrr en hann fái úr því skorið hvort hann sé faðir Z. Hafi hann hvað þetta varðar lögmæta hagsmuni fyrir kröfum sínum. Stefnandi byggir einnig á því að engir málshöfðunarfrestir séu á því að barn höfði mál til ógildingar á faðerni og heldur ekki varðandi mál sem höfðuð eru af móður og barni til viðurkenningar á faðerni barns. Það brjóti í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. MSE að möguleikar föður til höfðunar slíkra mála séu ekki jafnir möguleikum móður og barns. Stefnandi byggir einnig á að orðin að „breyttu breytanda” í 3. mgr. 53. gr. barnalaga hafi þá þýðingu að fresturinn sé ekki fortakslaus. Horfa þurfi á öll atvik málsins og meta þau sjálfstætt. Einnig verði vitanlega að skýra 52. gr. barnalaga rúmt með hliðsjón af efni 1. mgr. 6. gr. MSE og ákvæði 3. mgr. 53. gr. barnalaga. Stefnandi byggir á því að um málsmeðferð þessa máls varðandi aðalkröfu gildi málsmeðferðarreglur 46. gr. barnalaga sem og ákvæði 47. og 48. gr. sömu laga. Varakröfu sína byggir stefnandi á þeim rökum að hann hafi frá því að grunsemdir vöknuðu hjá honum þess efnis, að hann væri ekki faðir Z, krafist þess, að stefnda mætti til rannsóknar hjá sérfræðingum Rannsóknarstofnunar Háskólans í meinafræði. Í fyrstu hafi Y neitað honum. Árið 1994 hafi hún sagt honum að hún myndi mæta með barnið, Z, en svo svikið það loforð. Á síðustu árum hafi hún haldið því fram, að of seint væri fyrir hann að gera þessa kröfu og hún yrði þar af leiðandi ekki við henni. Stefnandi byggir á því að hvergi í lögum séu settir frestir til að gera þá kröfu sem hann gerir með varakröfu sinni. Stefnandi byggir á að það séu lögmætir hagsmunir hans að fá úr því skorið, hvort hann sé faðir Z eins og að ofan hefur verið rakið, en það verði ekki gert nema með ákveðnum rannsóknum sérfræðinga og sé þá meðal annars nauðsynlegt að þeim sé tekið blóð samtímis, honum, Y og Z. Stefnandi byggir og á því að í 48. gr. barnalaga segi, að dómari geti mælt fyrir um, að blóðrannsókn sé gerð á móður barns og barninu, sem og aðrar sálfræðilegar mannerfðafræðilegar rannsóknir. Stefnandi hafi lögmæta hagsmuni af því að svo verði gert og að stefndu beri samkvæmt grundvallarreglum barnalaga og þeirri grundvallarreglu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, að það skuli gera sem barninu er fyrir bestu, að gangast við og taka þátt í þeirri rannsókn sem stefnandi þarfnast í þessu efni. Stefnandi bendir á að það sé ótvírætt, að barninu sé fyrir bestu að strax sé skorið úr, hvort stefnandi sé faðir þess eða ekki. Hann bendir ennfremur á að komi það í ljós, sem hann telji reyndar ólíklegt, að hann sé faðir barnsins, muni hann vitanlega bera allt annan hug til þess, en nú er. Hann eigi því rétt á að fá vissu um það, hvort hann er faðir Z eður ei. Stefnandi byggir og á því, að þessi réttur hans sé hvergi takmarkaður í lögum og því beri samkvæmt 1. mgr. 6. gr. MSE að verða við kröfum hans. Til grundvallar varakröfu sinni vísar stefnandi einnig til þeirra lagaraka sem hann setur fram til grundvallar aðalkröfu sinni. Stefnandi skírskotar til barnalaga nr. 20/1992, svo sem 4. gr., 6. gr. VI. kafla og VII. kafla. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. MSE, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sem og 65. gr. hennar og 14. gr. MSE. Hann vísar ennfremur til 25. gr. laga um meðferð einkamála, svo og 80. gr. og 4. mgr. 114. gr. sömu laga. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu. Varðandi aðalkröfu stefndu um frávísum málsins fyrir héraðsdómi. Stefnda byggir á því að málshöfðunarfrestir skv. 3. mgr. 53. gr. barnalaga nr. 20/1992 séu löngu liðnir. Túlka beri orðalagið „að breyttu breytanda” í 3. mgr. 53. gr. barnalaga á þann veg að efnislega gildi sömu reglur um málshöfðunarfresti í dómsmálum samkvæmt 52. og 53. gr. barnalaga. Ekkert bendi til þess að löggjafinn hafi ætlað að veita rýmri málshöfðunarfresti í dómsmálum skv. 53. gr. barnalaga en skv. 52. gr. sömu laga. Þvert á móti sé sérstaklega tekið fram í greinargerð með lögum nr. 23/1995 að breytingin á 3. mgr. 53. gr. barnalaga með lögum nr. 23/1995, hafi verið gerð í því skyni að samræma reglur um rétt til málshöfðunar vegna mála skv. 52. og 53. gr. barnalaga. Stefnda byggir frávísunarkröfu sína einnig á því að málshöfðunarfrestir skv. 3. mgr. 53. gr. barnalaga brjóti ekki í bága við mannréttindi stefnanda skv. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar né 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), enda hafi hann haft 5 ár til að krefjast ógildingar á faðernisviðurkenningunni. Hafa beri í huga að málshöfðunarfrestur skv. 3. mgr. 53. gr. barnalaga sé settur til að vernda barn gegn því að óvissa ríki um faðerni þess og hlífa því við óþarfa ágreiningi og í 17. gr. MSE sé sérstaklega tekið fram að engum sé heimilt að takmarka mannréttindi annarra með því að beita ákvæðum MSE fyrir sig. Með því að víkja frá málshöfðunarfresti 3. mgr. 53. gr. sé verið að brjóta á stjórnarskrárvörðum rétti stefndu og Z til friðhelgis einka- og fjölskyldulífs skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. MSE. Með því að halda því fram að ákvæði 3. mgr. 53. gr. barnalaga um málshöfðunarfrest brjóti gegn 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. MSE sé stefnandi í raun að halda því fram að allir málshöfðunarfrestir í lögum séu brot á stjórnarskrárvörðum mannréttindum, en það fái ekki staðist. Slíkt myndi valda glundroða í samfélaginu og löggjafanum sé heimilt að takmarka rétt manna til málshöfðunar með lögum vegna mannréttinda annarra s.s. til verndar friðhelgi einka- og fjölskyldulífs skv. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 8. gr. MSE. Í stefnu sé einnig byggt á því að takmörkun á heimild föður til höfðunar ógildingarmáls skv. 53. gr. barnalaga brjóti í bága við jafnræðisreglur í 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. MSE. Þessu er mótmælt sem röngu enda séu reglur um málshöfðunarfresti skv. 3. mgr. 53. gr. eins fyrir foreldra þó barnið sjálft hafi rýmri heimildir. Enda sé það eðlileg regla með hliðsjón af markmiðum ákvæðanna í 52. og 53. gr. barnalaga um að vernda barn gegn óþarfa óvissu og deilum foreldra. Z sé nú orðin 10 ára gömul og það væri veruleg íþyngjandi fyrir hana ef þetta mál yrði tekið til efnismeðferðar og hún kæmist að því að faðir hennar teldi að hún væri ekki dóttir sín. Á síðastliðnu ári hafi ekki komið fram neinar upplýsingar sem bendi til þess að stefnandi sé ekki faðir hennar. Einu upplýsingarnar sem stefnandi segist ekki hafa haft vitneskju um fyrr en á árinu 1999 séu þær að stúlkan sé skráð Ydóttir í þjóðskrá. Þær upplýsingar gefi enga vísbendingu um að stúlkan sé rangfeðruð enda sé það alvanalegt að einstæðar mæður kenni börn sín við sitt nafn en ekki föður. Enn síður hafi komið fram upplýsingar sem sýni að stefnandi geti ekki verið faðir Z. Varðandi varakröfu stefndu um sýknu af ógildingu faðernisviðurkenningar stefnanda. Stefnda er þess fullviss að stefnandi sé barnsfaðir hennar, enda komi enginn annar karlmaður til greina sem faðir barnsins Z. Áður en stefnandi hafi undirritað faðernisviðurkenninguna hafi stefnda í tvígang boðið honum að blóðprufur yrðu teknar til að fullvissa stefnanda um að hann væri réttilega faðir barnsins en hann hafi ekki talið þörf á því. Á þessum tíma hafi stefnda búið hjá frænku sinni B, sem hafi verið viðstödd er stefnda hafi boðið stefnanda að blóðprufur yrðu teknar. Í stefnu komi fram að A og C hafi hvatt stefnanda til að láta ganga úr skugga um hvort stúlkan Z væri réttilega dóttir hans. Stefnda hafi rætt við þau bæði og hvorugt þeirra minnist þess að hafa hvatt stefnanda til að láta sannreyna faðerni Z með blóðprufum. Að auki hafi ekkert komið fram um á hverju slíkar grunsemdir hafi verið byggðar hafi þær í raun verið til. Ennfremur komi fram í stefnu að stefnandi hafi á árinu 1994 pantað blóðrannsókn til að sannreyna faðerni Z en stefnda hafi ekki mætt í þann tíma með dóttur sína. Ástæða þessa hafi verið að samkvæmt læknisbréfi til stefndu hafi auk blóðrannsóknar átt að taka beinmergssýni úr henni og dóttur hennar. Slík sýnataka hafi að mati stefndu verið allt of íþyngjandi fyrir Z sem hafi þá verið einungis 3 ára gömul. Enda beri engum skylda til að þola líkamsrannsókn gegn vilja sínum nema það hafi verið ákveðið með dómi sbr. 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnda mótmælir því að hún hafi á nokkurn hátt verið andvíg umgengni stefnanda eða reynt að koma í veg fyrir samskipti stefnanda og Z eins og haldið sé fram í stefnu. Ástæða lítilla samskipta milli stefnanda og Z sé sú að stefnandi hafi hvorki hringt né reynt að auka samskipti sín við dóttur sína Z á annan hátt. Þar sem frestur til að fá faðernisviðurkenningu stefnanda ógilda með dómi sé útrunninn skv. 3. mgr. 53. gr. barnalaga nr. 20/1992 hafi stefnandi enga lögvarða hagsmuni af því að stefnda og barnið, Z, fari í mannerfðafræðilega rannsókn. Slík rannsókn yrði verulega íþyngjandi fyrir Z og stefndu og með því væru mannréttindi þeirra til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. MSE brotin. Að öðru leyti vísar stefnda í málsástæður og lagarök fyrir sýknu af aðalkröfu. Krafa hennar um málskostnað byggir á 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggir á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV. Niðurstaða. Stefnda byggir kröfu sína um frávísun á því að frestur til að höfða mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu skv. 3. mgr. 53. gr. barnalaga nr. 20/1992 sé löngu liðinn. Stefnandi byggir á móti á því að sá frestur brjóti í bága við meginreglu 1. mgr. 6. gr. MSE um réttláta málsmeðferð og sambærilegt ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Víða í lögum er mælt fyrir um það að dragi menn að sækja þann rétt sem þeir telja sig eiga glati þeir honum. Vegna slíks aðgerðaleysis geta réttindi fyrnst, aðrir geta öðlast hefðarrétt yfir þeim eða þau getað fallið niður við vanlýsingu. Málshöfðunarfrestir eru ein grein af þessum meiði. Málshöfðunarfrestir takmarka ekki rétt manna til að bera mál undir dómstóla. Þeir takmarka aðeins rétt manna til að draga of lengi að leita þess réttar sem þeir telja sig eiga svo og rétt manna til að fá sig leysta undan skyldu sem þeir telja að hvíli ranglega á þeim. Þessi takmörkun er nauðsynleg til þess að dómstólar þurfi ekki að taka afstöðu til atburða sem eru löngu liðnir og erfitt er að sanna svo og til þess að ekki verði seint og um síðir rótað upp réttarástandi sem hefur staðið lengi, fólk hefur treyst að væri óhagganlegt og ríkir hagsmunir kunna að vera bundnir við, jafnvel enn ríkari en hagsmunir þess sem höfðar málið. Barnalög eru sett til að tryggja hagsmuni, réttarstöðu og réttaröryggi barna. Hið sama er málshöfðunarfrestum í barnalögum ætlað að tryggja til þess að barn búi ekki við þá óvissu að þeir sem hafa tekið á sig skyldur gagnvart því geti dregið árum saman að fá úr því skorið hvort þær skyldur hvíli ranglega á þeim. Lögboðinn málshöfðunarfrestur skv. 3. mgr. 53. gr., sbr. 2. mgr. 52. gr. barnalaga er fimm ár frá fæðingu barns. Það ætti að vera hverjum manni rúmur tími til að koma efasemdum sínum um faðerni barns fyrir dómstóla. Að auki er sérstakur öryggisventill settur í 3. mgr. 52. gr. barnalaga þess efnis að standi alveg sérstaklega á geti dómsmálaráðuneytið heimilað að mál verði höfðað eftir að lögmæltir málshöfðunarfrestir eru liðnir. Það er því ekki fallist á það með stefnanda að þær skorður sem settar eru við því hversu lengi má draga að höfða mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu í 3. mgr. 53. gr., sbr. 2. mgr. 52. gr. barnalaga brjóti gegn meginreglunni um réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 6. gr. MSE og 70. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggir einnig á því að málshöfðunarfrestur skv. 3. mgr. 53. gr., sbr. 2. mgr. 52. gr. barnalaga brjóti gegn jafnréttisákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. MSE. Það er ekki tilgangur jafnréttisákvæða að veita öllum mönnum sömu réttindi heldur er þeim ætlað að koma í veg fyrir að þeim sem eru í sömu eða sambærilegri stöðu sé mismunað. Samkvæmt 3. mgr. 53. gr., sbr. 2. mgr. 52. gr. barnalaga njóta þeir sem hafa tekið á sig skyldur gagnvart barni, það er sá sem hefur viðurkennt faðerni barns og móðir þess, jafnræðis því sami málshöfðunarfrestur gildir um þau bæði. Hinsvegar nýtur barnið rýmri réttar en þau tvö til að höfða mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu. Sá mismunur réttlætist meðal annars af því að barn hefur almennt ekki þroska til að taka afstöðu til málshöfðunar fyrr en það er orðið 15 til 20 ára. Sá munur sem er annarsvegar á þeim fresti sem barn hefur til að höfða mál til ógildingar á faðernisviðurkenningu og hinsvegar á þeim fresti sem móðir þess og sá sem viðurkennt hefur að vera faðir þess verður ekki talin ólögmæt mismunun sem brjóti í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar eða 14. gr. MSE. Þar sem sá frestur sem stefnandi hafði til að höfða þetta mál er liðinn er þessu máli vísað frá dómi. Stefndu var með vísan til 2. mgr. 45. gr. barnalaga nr. 20/1992 og 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi með bréfi dómsmálaráðuneytisins 6. nóvember 2000 og í greinargerð krafðist hún málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Rétt þykir að málskostnaður falli niður milli aðila. Gjafsóknarkostnaður stefndu hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns stefndu, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 196.000 krónur, og er þá með talinn virðisaukaskattur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður milli málsaðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 196.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 553/2015
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur Tómlæti
|
Þ lýsti skaðabótakröfum við slit G hf. sem voru reistar á því að starfsmenn G hf. hefðu veitt Þ ófullnægjandi fjárfestingarráðgjöf og með því valdið honum tjóni. Auk þess hafði Þ uppi kröfu um viðurkenningu á því að honum væri heimilt að skuldajafna kröfum sínum við kröfu G hf. samkvæmt lánssamningi þeirra. Slitastjórn G hf. hafnaði kröfum Þ og vísaði ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms eftir fyrirmælum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í málinu var deilt um meint tjón Þ vegna fjögurra fjárfestinga, sem Þ réðist í eftir tillögu starfsmanna G hf. Í fyrsta lagi var um að ræða fasteignaverkefni í Berlín, í öðru lagi kaup á afleiðutengdu skuldabréfi, í þriðja lagi gjaldeyrisstýringu G hf. og í fjórða lagi lán sem Þ tók hjá G hf. til jarðakaupa. Hæstiréttur taldi að Þ hefði glatað fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem hann gæti hafa átt á hendur G hf. vegna fasteignaverkefnisins í Berlín. Vísað var til þess að Þ hefði varið umtalsverðu fé í umrætt verkefni og mætti af þeim sökum gera þá kröfu að hann sýndi eðlilega aðgæslu þegar kæmi að því að gæta þeirra hagsmuna sinna. Samkvæmt gögnum málsins hefði Þ ekki síðar en í október 2008 átt að gera sér grein fyrir því að fjárfesting hans í verkefninu myndi ekki ganga eftir í samræmi við það sem lagt hafði verið upp með. Þ hefði hins vegar ekki gert athugasemdir við ráðgjöf G hf. fyrr en með kröfulýsingu í nóvember 2009. Hæstiréttur taldi að Þ hefði einnig glatað sérhverjum rétti sínum fyrir tómlæti í tengslum við afleiðutengda skuldabréfið, en það hafi komið í ljós í síðasta lagi í október 2008 að ekki myndi takast að vinna upp tapið sem varð af þeirri fjárfestingu. Þ gerði þó ekki athugasemdir þar að lútandi fyrr en með áðurnefndri kröfulýsingu. Hæstiréttur féllst á hinn bóginn á að viðurkenna kröfu Þ um skaðabætur vegna tjóns sem hann varð fyrir á grundvelli samnings aðila um gjaldeyrisstýringu. Í málinu lá fyrir að G hf. hefði í fjögur skipti keypt eða selt gjaldmiðla fyrir hönd Þ á gengi sem engin stoð hefði verið fyrir. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra manna hefði hagnaður Þ af gjaldeyrisstýringunni að réttu lagi átt að verða 72.363.316 krónur í stað taps upp á 80.101.684 krónur. Hæstiréttur taldi að G hf. hefði ekki hnekkt niðurstöðu matsmanna og var matsgerðin því lögð til grundvallar um tjón Þ. Þá var ekki talið standa í vegi kröfu Þ um bætur fyrir missi hagnaðar að hann hefði í raun ekki lagt af mörkum framlag til viðskiptanna í öndverðu. Taldi Hæstiréttur að við framkvæmd gjaldeyrisstýringarsamnings aðilanna hefði G hf. brotið gegn góðri viðskiptavenju og ekki leitað allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir Þ, sbr. 5. gr. og 18. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Var krafa Þ í tengslum við framkvæmd gjaldeyrisstýringarsamningsins viðurkennd í réttindaröð við slit G hf. samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Hæstiréttur hafnaði því að G hf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem Þ taldi sig hafa orðið fyrir þegar hann tók lán hjá G hf. í stað þess að leysa út eignir til þess að fjármagna jarðakaup. Vísaði Hæstiréttur til þess að Þ hefði ekki sýnt fram á að starfsmenn G hf. hefðu mátt sjá það fyrir í október 2007 að lántakan yrði óhagkvæmari fyrir hann en ef hann hefði leyst út fé sitt hjá G hf. Þá væri til þess að líta að samkvæmt gögnum málsins hefði Þ sjálfur veitt lán í erlendum gjaldmiðli á svipuðum tíma og hefði honum því mátt vera fullkunnugt um áhættuna af því að veita og taka lán í erlendum gjaldmiðlum eða sem fylgdi gengi þeirra. Loks hafnaði Hæstiréttur skuldajafnaðarkröfu Þ. Aðeins hefði verið fallist á kröfu hans í tengslum við gjaldeyrisstýringarsamning aðilanna, en með hinum kærða úrskurði var því að hafnað að Þ gæti nýtt þá kröfu til skuldajafnaðar. Þar sem varnaraðili hefði ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti gæti sú niðurstaða ekki komið til endurskoðunar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. ágúst 2015, sem barst réttinum 21. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 28. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. ágúst 2015, þar sem viðurkenndar voru kröfur varnaraðila við slit sóknaraðila annars vegar að fjárhæð 21.257.769 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hins vegar 414.687.916 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. sömu laga, en að auki viðurkenndur réttur varnaraðila til að skuldajafna 318.826.285 krónum af þessum kröfum við kröfur Íslandsbanka hf. á hendur sér. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að viðurkenna framangreindar kröfur varnaraðila, svo og rétt hans til skuldajafnaðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. I Ekki er ágreiningur milli aðila um hvernig viðskiptum þeirra var komið á. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hafði starfsmaður sóknaraðila samband við varnaraðila að fyrra bragði í febrúar 2007, en hann hafði frétt af því að varnaraðila hefði þá áskotnast verulegt fé. Kom varnaraðili á fund 19. febrúar 2007, þar sem starfsmaðurinn kynnti fyrir honum einkabankaþjónustu sóknaraðila og gerði jafnframt tillögur um fjárfestingar varnaraðila ef hann kæmi í þá þjónustu. Í kjölfar fundarins gerðu aðilarnir samning um einkabankaþjónustu, þar sem sóknaraðili tók að sér fjárvörslu, eignastýringu og alhliða fjármálaþjónustu fyrir varnaraðila, en tengiliður varnaraðila hjá sóknaraðila átti að vera sami starfsmaður. Í samningnum var fjárvarsla sögð ná til þess að taka við fjármunum varnaraðila til fjárfestingar í verðbréfum fyrir hans eigin reikning. Í fjárvörslu fælist varsla, innheimta, kaup og sala verðbréfa, auk ráðgjafar um eignauppbyggingu. Í þessu skyni átti sóknaraðili að stofna vörslureikning á nafni varnaraðila, þar sem verðbréfaeign hans yrði varðveitt. Eignastýring átti að fela í sér tilfærslu á milli mismunandi tegunda verðbréfa eftir því sem tækifæri byðust á mörkuðum hverju sinni og gaf varnaraðili sóknaraðila heimild til eignastýringar samkvæmt fyrir fram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sem sóknaraðili sæi um að framkvæma. Fjárfestingarstefna varnaraðila gerði ráð ráð fyrir því að allir fjármunir hans færu í skuldabréf og laust fé. Þá kom fram í 4. grein samningsins að viðskiptavinur sem teldist fagfjárfestir, í skilningi þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, gæti óskað skriflega eftir því að fjárfesta í óskráðum bréfum. Af málatilbúnaði aðila virðist óumdeilt að varnaraðili hafi ekki talist fagfjárfestir í skilningi laganna. Starfsmaður sóknaraðila gerði tillögu að breytingu á fjárfestingarstefnu varnaraðila með tölvubréfi 25. apríl 2007, en ekki verður séð af gögnum málsins að varnaraðili hafi samþykkt þá tilhögun skriflega, heldur ritaði varnaraðili undir nýjan samning um einkabankaþjónustu 19. september sama ár sem gerði ráð fyrir óbreyttri fjárfestingarstefnu. Varnaraðili skrifaði síðan undir almenna skilmála vegna markaðsviðskipta sóknaraðila 23. október 2007. Í máli þessu greinir aðilana á um hvort starfsmenn sóknaraðila hafi veitt varnaraðila ófullnægjandi fjárfestingarráðgjöf í andstöðu við lög nr. 33/2003, og síðar lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, og með því valdið honum tjóni sem sóknaraðili beri skaðabótaábyrgð á eftir almennum reglum. Er deilt um fjórar fjárfestingar, sem varnaraðili réðist í eftir tillögu sóknaraðila, en tilurð þeirra er ítarlega rakin í hinum kærða úrskurði. Í fyrsta lagi var um að ræða fasteignaverkefni í Berlín, en eftir tillögu sóknaraðila keypti varnaraðili 12,5% hlutafjár í félaginu Berlice ehf. í maí eða júní 2007. Í öðru lagi var um að ræða kaup á afleiðutengdu skuldabréfi, sem gefið var út af Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis og var tengt hlutabréfaverði í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., en sóknaraðili mælti með þeirri fjárfestingu fyrir varnaraðila. Verulegt tap varð á henni og varð það tap grundvöllur þriðju fjárfestingarinnar, sem fólst í því að gera tilraun til þess að vinna upp tapið með gjaldeyrisstýringu. Varnaraðili skrifaði undir samning um gjaldeyrisstýringu 7. ágúst 2008, en hann heldur því fram að sóknaraðili hafi á nánar tiltekinn hátt valdið sér tjóni í þeim viðskiptum. Í fjórða lagi telur varnaraðili að sóknaraðili hafi bakað sér tjón með því að hvetja sig til að taka lán 1. október 2007 í stað þess að leysa út eignir sínar, sem sóknaraðili hafi haft í vörslum sínum. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. sama mánaðar var eignum sóknaraðila með nánar tilteknum undantekningum ráðstafað til nýs banka, sem nú ber heitið Íslandsbanki hf. Lánið sem varnaraðili tók upphaflega hjá sóknaraðila 1. október 2007 var meðal þess sem var ráðstafað til Íslandsbanka hf. Við slit sóknaraðila lýsti varnaraðili 25. nóvember 2009 kröfu um skaðabætur vegna tjóns annars vegar af fasteignaverkefninu í Berlín, samtals 4.809.240 krónur og 616.220 evrur, og hins vegar af framvirkum viðskiptum, ráðgjöf og viðskiptaháttum bankans, samtals 827.773.333 krónur. Krafðist varnaraðili þess að kröfum þessum yrði skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Að auki krafðist hann þess með vísan til 109. gr. sömu laga að tryggingarráðstöfunum, sem stofnað hafði verið til yfir innstæðum hans hjá sóknaraðila, yrði aflétt. Jafnframt gerði varnaraðili kröfu um að sér yrði heimilaður skuldajöfnuður gagnvart hverri þeirri kröfu sem sóknaraðili og Íslandsbanki hf. kynnu að hafa uppi á hendur honum. II Málavextir að því er varða fasteignaverkefnið í Berlín eru raktir ítarlega í úrskurði héraðsdóms. Starfsmaður sóknaraðila vakti með tölvubréfi 25. apríl 2007 athygli lögmanns varnaraðila á þessu verkefni og kvaðst áætla að ávöxtun af því yrði 100%, sem væri töluvert hærri en sú 30% ávöxtun sem hann sagðist venjulega gera til svipaðra verkefna. Í tölvupósti 7. maí sama ár sagðist starfsmaðurinn vera kominn heim frá Berlín og liti verkefnið „mjög vel út“ að hans mati. Sagði hann jafnframt að fyrirhugaður væri fundur með fjárfestum og hvatti hann varnaraðila eða lögmann hans til að mæta á fundinn, en að öðrum kosti myndi hann „gæta hagsmuna“ varnaraðila þar. Verkefnið fólst í því að fjárfestar legðu til 4.000.000 evrur í formi hlutafjáraukningar í Berlice ehf. Þeir yrðu með því hluthafar í B-flokki og myndu eignast 80% hlutafjár í félaginu. Þeir sem áður áttu félagið að fullu yrðu hluthafar í A-flokki og myndu halda 20% eignarhlut í því. Varnaraðili tók þátt í verkefninu ásamt níu öðrum fjárfestum. Greiddi varnaraðili 250.000 krónur í hlutafé 6. júní 2007 og eignaðist með því 12,5% af útgefnu hlutafé í B-flokki, en sama dag lánaði hann einnig Berlice ehf. 500.000 evrur. Fljótlega eftir greiðslu hlutafjárins krafðist sóknaraðili að varnaraðili og aðrir hluthafar gengjust í sjálfskuldarábyrgð fyrir láni sóknaraðila til Berlice ehf. Varnaraðili skrifaði þó ekki undir sjálfskuldarábyrgð fyrr en 11. febrúar 2008, en þá gekkst hann í ábyrgð fyrir 15,63% af skuldum Berlice ehf. samkvæmt lánssamningi við sóknaraðila að fjárhæð 4.164.172,95 evrur. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði gekk verkefnið ekki eins og skyldi og 20. júlí 2012 seldi varnaraðili hlutafé sitt í Berlice ehf. og framseldi kröfu sína á hendur félaginu samkvæmt áðurnefndum lánssamningi. Nam kaupverð hins selda 276.000 evrum. Varnaraðili telur að ráðgjöf sóknaraðila vegna þessa verkefnis hafi verið ábótavant. Um fjárfestingu í óskráðum verðbréfum hafi verið að ræða sem varnaraðili hafi ekki mátt kaupa samkvæmt samningi þeirra um einkabankaþjónustu. Þá hafi fjárfestingin ekki reynst eins arðvænleg og sóknaraðili kynnti fyrir honum og hafi ástæðan einkum verið sú að honum hafi ekki verið gefnar réttar upplýsingar um verkefnið, þar á meðal hversu skammt á veg það væri komið. Hafi varnaraðili því ekki getað tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun og beri sóknaraðili skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann varð fyrir vegna þessa. Án þess að nokkuð þurfi frekar að gæta að því hvort sóknaraðili kunni að hafa á framangreindan hátt bakað sér skaðabótaskyldu verður að líta til þess að kaupin á hlutafénu voru gerð með samningi 6. júní 2007. Þótt sóknaraðili hafi vakið vonir varnaraðila um að verkefnið væri áhættulítið og arðvænlegt og komið fram fyrir hans hönd í aðdraganda samningsgerðarinnar, liggur ekkert fyrir um að sóknaraðili hafi ætlað sér að koma fram fyrir hans hönd meðan á verkefninu stóð. Varnaraðili hafði varið umtalsverðu fé í umrætt verkefni og mátti gera þá kröfu að hann sýndi eðlilega aðgæslu þegar kom að því að gæta þeirra hagsmuna sinna. Eftir meginreglum fjármunaréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, getur annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem rakið er í dómum Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013 og 1. apríl 2014 í máli nr. 178/2014 var þess getið í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 33/2003, að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum. Varnaraðili gekkst sem áður segir undir sjálfskuldarábyrgð 11. febrúar 2008 fyrir skuld Berlice ehf. við sóknaraðila og mátti hann samkvæmt gögnum málsins á þeim tíma gera sér grein fyrir því að fjárfestingin væri ekki eins arðvænleg og hann hafði búist við. Þá liggur fyrir kynningarbæklingur um verkefnið, sem starfsmaður sóknaraðila afhenti lögmanni varnaraðila á fundi 27. apríl 2007. Í bæklingnum kom fram að áætlað væri að fjárfestar fengju hlutafjárframlag sitt til baka eftir 10 til 12 mánuði og að 1. október 2008 myndi verkefnið skila umtalsverðum hagnaði fyrir hluthafa, en gert væri ráð fyrir 99,56% ávöxtun hlutafjárins. Loks kom fram í hluthafasamkomulagi milli hluthafa í B-flokki Berlice ehf. að gert væri ráð fyrir 15% árlegri ávöxtun á fjárfestingu hluthafa. Samkvæmt þessu hefði varnaraðili átt að gera sér grein fyrir því ekki síðar en í október 2008 að fjárfesting hans í Berlice ehf. myndi ekki ganga eftir í samræmi við það sem lagt var upp með. Af gögnum málsins verður þó ekki séð að varnaraðili hafi nokkru sinni gert athugasemdir að því er varðaði ráðgjöf sóknaraðila í tengslum við þetta verkefni fyrr en með kröfulýsingu 25. nóvember 2009. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að telja varnaraðila hafa glatað hér fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem hann gæti hafa átt á hendur sóknaraðila af þessu tilefni. III Með tölvubréfi til lögmanns varnaraðila 6. júní 2007 lagði starfsmaður sóknaraðila til að varnaraðili myndi fjárfesta fyrir 100.000.000 krónur í framvirku skuldabréfi útgefnu af Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, en ávöxtun þess var tengd verði hlutabréfa í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Aðilarnir gerðu með sér samning um þessi viðskipti 11. júní 2007, með auðkennisnúmerið FS 07061238, þar sem varnaraðili keypti skuldabréf að nafnvirði 100.000.000 krónur af sóknaraðila fyrir 100.853.750 krónur og átti uppgjörsdagur framvirku viðskiptanna að vera 11. desember 2007. Á þeim degi var uppgjörsdegi frestað til 7. júlí 2008 með samningi sem fékk auðkennisnúmerið FS 07121250. Tap vegna viðskiptanna á þeim uppgjörsdegi nam 23.498.315 krónum. Sóknaraðili hvatti þá varnaraðila og um leið ýmsa aðra viðskiptavini sína, sem tapað höfðu á sams konar viðskiptum, til að leggja fé í gjaldeyrisstýringu í þeirri von að vinna upp tapið. Gengið var frá samningi milli aðilanna um gjaldeyrisstýringu 7. ágúst 2008 og taldist framlag varnaraðila til fjárfestinga nema 22.000.000 krónum, sem hann innti þó ekki af hendi. Sama dag veitti varnaraðili sóknaraðila umboð til að gera samninga um gjaldeyri í sínu nafni. Þótt skjöl þessi hafi verið undirrituð 7. ágúst 2008 virðist stýringin hafa hafist fyrr, eða 11. júlí sama ár. Viðskiptum á grundvelli gjaldeyrisstýringarsamningsins lauk í október 2008 og taldi sóknaraðili að tap varnaraðila hafi þá numið 103.600.000 krónum. Sóknaraðili krafði varnaraðila með bréfi 20. nóvember 2009 um greiðslu á fyrrnefndum 23.498.315 krónum. Sóknaraðili leysti síðan til sín innstæðu á vörslureikningi í eigu varnaraðila 2. janúar 2012 að fjárhæð 21.257.859 krónur, en hana hafði varnaraðili sett að handveði til sóknaraðila. Krafa varnaraðila um endurgreiðslu af þessu tilefni á 21.257.769 krónum var með hinum kærða úrskurði viðurkennd með stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili unir þessari niðurstöðu héraðsdóms og hefur þegar greitt varnaraðila þá kröfu. Stendur þá eftir ágreiningur um það hvort sóknaraðili hafi bakað sér skaðabótaskyldu við varnaraðila með ráðgjöf sinni um viðskipti með afleiðutengda skuldabréfið og áðurnefndri gjaldeyrisstýringu. Tjón vegna viðskiptanna með skuldabréfið telur varnaraðili nema 23.498.315 krónum, en tjón af gjaldeyrisstýringunni 72.363.316 krónum. Um kröfu varnaraðila um bætur vegna tjóns af viðskiptunum með skuldabréfið verður að líta til þess að tap af þeim lá fyrir 7. júlí 2008 og kom í ljós í síðasta lagi í október 2008 að ekki myndi takast að vinna það upp með samningi aðilanna um gjaldeyrisstýringu. Af gögnum málsins verður þó ekki séð að varnaraðili hafi nokkru sinni gert athugasemdir að því er varðaði ráðgjöf sóknaraðila í tengslum við þetta verkefni fyrr en með kröfulýsingu 25. nóvember 2009. Að þessu virtu og með vísan til þess sem áður var rakið er óhjákvæmilegt að telja varnaraðila hafa glatað hér fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem hann gæti hafa átt á hendur sóknaraðila af þessu tilefni. Hvað gjaldeyrisstýringuna varðar byggir varnaraðili á því að í fjögur skipti hafi sóknaraðili keypt eða selt gjaldmiðla fyrir hans hönd á gengi sem engin stoð hafi verið fyrir. Um þetta byggir varnaraðili á matsgerð dómkvaddra manna, þar sem rakinn er munur á því gengi, sem sóknaraðili beitti í viðskiptum þessum, og gengi, sem notað var á sama tíma í viðskiptum sóknaraðila á millibankamarkaði. Á þessum grunni komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að hagnaður varnaraðila af gjaldeyrisstýringunni hefði að réttu lagi átt að verða 72.363.316 krónur í stað taps upp á 80.101.684 krónur. Sóknaraðili heldur því fram að ekki sé unnt að leggja niðurstöðu matsmanna til grundvallar, þar sem ekki hafi verið tekið þar tillit til tilvika þar sem framangreind framkvæmd gjaldeyrisviðskiptanna hafi orðið varnaraðila í hag. Sóknaraðili hefur á hinn bóginn ekki leitast við að fá matsgerðinni hnekkt með yfirmati. Þá hefur hann ekki lagt fram rökstudda útreikninga á því hvernig hann telur hagnað varnaraðila í einstökum tilvikum eiga að dragast frá því tjóni hans samkvæmt matsgerðinni. Verður matsgerðin því lögð til grundvallar um tjón varnaraðila. Ekki getur staðið í vegi kröfu varnaraðila um bætur fyrir missi hagnaðar að hann hafi í raun ekki lagt af mörkum framlag til viðskiptanna í öndverðu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. september 2012 í máli nr. 416/2011, en um þetta getur dómur réttarins 17. apríl 2013 í máli nr. 222/2013 ekki talist fordæmi, enda var kröfugerð þar reist á öðrum forsendum en hér er gert. Að virtu öllu framangreindu verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sóknaraðili hafi við framkvæmd gjaldeyrisstýringarsamnings aðilanna brotið gegn góðri viðskiptavenju og ekki leitað allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir varnaraðila, sbr. 5. gr. og 18. gr. laga nr. 108/2007, og með því bakað sér skaðabótaskyldu vegna tjóns varnaraðila af þessu. Ekki er fallist á með sóknaraðila að þessi krafa sé fallin niður fyrir tómlæti, enda verður ekki séð að varnaraðili hafi nokkru sinni verið upplýstur um þennan mikla gengismun. Þá er ekki fyrir að fara öðrum gögnum eða upplýsingum sem gátu gefið varnaraðila tilefni til að koma athugasemdum sínum á framfæri við sóknaraðila áður en hann lýsti kröfu sinni. Krafa varnaraðila að fjárhæð 72.363.316 krónur verður því viðurkennd við slit sóknaraðila með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. IV Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði hugðist varnaraðili leysa úr eignastýringu hjá sóknaraðila 350.000.000 krónur til jarðakaupa sumarið 2007, en eftir ráðleggingar starfsmanns sóknaraðila ákvað varnaraðili að taka í staðinn lán hjá sóknaraðila. Aðilarnir gerðu um þetta lán samning 1. október 2007 með fyrirsögninni: „Lán í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum óverðtryggt“ og skyldi það vera „að jafnvirði“ 1.697.905,86 evrur, 133.801.157 japönsk jen, 1.219.351,73 bandaríkjadalur og 1.388.506,83 svissneskir frankar í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Lánið var til tveggja ára og átti að endurgreiða í einu lagi 2. október 2009. Samhliða lánveitingunni ritaði varnaraðili undir yfirlýsingu, þar sem hann setti sóknaraðila að handveði verðbréfasafn sitt, bankareikninga og innstæður til tryggingar greiðslu á öllum skuldbindingum við hann. Að kröfu sóknaraðila lagði varnaraðili fram frekari tryggingar í tengslum við breytingu á skilmálum lánssamningsins 25. febrúar 2008. Í matsgerð dómkvaddra manna var komist að þeirri niðurstöðu að varnaraðili hafi orðið fyrir tjóni að fjárhæð 399.827.590 krónur með því að hann hafi tekið lán með þessum skilmálum hjá sóknaraðila í stað þess að leysa fyrrgreinda fjárhæð úr eignastýringu. Um þennan lið í kröfu varnaraðila verður að gæta að því að hann hefur ekki sýnt fram á að starfsmenn sóknaraðila hefðu mátt sjá það fyrir í október 2007 að lántakan, sem að framan greinir, yrði óhagkvæmari fyrir hann en ef hann hefði leyst út fé sitt hjá sóknaraðila til jarðakaupanna. Þá er til þess að líta að samkvæmt gögnum málsins veitti varnaraðili sjálfur erlent lán á svipuðum tíma eða 10. ágúst 2007, að fjárhæð 1.000.000 evrur, og mátti honum þannig vera fullkunnugt um áhættuna af því að veita og taka lán í erlendum gjaldmiðlum eða sem fylgdi gengi þeirra. Að þessu virtu hefur varnaraðili ekki sýnt fram á rekja megi tjón hans til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sóknaraðila. V Með vísan til þess, sem að framan er rakið, verður aðeins viðurkennd krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila að fjárhæð 72.363.316 krónur, en hún á sem fyrr segir rætur að rekja til tjóns varnaraðila af völdum gjaldeyrissstýringar sóknaraðila á tímabilinu 15. ágúst til 2. október 2008. Með hinum kærða úrskurði var því hafnað að varnaraðili gæti nýtt þá kröfu til skuldajafnaðar samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og getur sú niðurstaða því ekki komið til endurskoðunar. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Við slit sóknaraðila, Glitnis hf., er viðurkennd krafa varnaraðila, Þorsteins Hjaltested, að fjárhæð 72.363.316 krónur og nýtur hún stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hafnað er kröfu varnaraðila um að honum verði heimilað að beita framangreindri kröfu til skuldajafnaðar við skuld sína samkvæmt lánssamningi við sóknaraðila 1. október 2007. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 114/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
DómurHæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og KarlAxelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. febrúar 2016, þarsem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur ímáli hans, en þó ekki lengur en til föstudagsins 11. mars 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 19. janúar 2016 ímáli nr. 40/2016 var komist að þeirri niðurstöðu að fullnægt væri skilyrðum tilað varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Af hálfu varnaraðila hafa engin rök verið færð fram sem fá þeirriniðurstöðu breytt. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur á þann hátt sem ídómsorði greinir.Dómsorð:Varnaraðili, X, skal sætagæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en tilföstudagsins 11. mars 2016 klukkan 16. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 12. febrúar 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þessfyrir dóminum í dag að ákærða, X, kt. [...], meðlögheimili að [...] í Reykjavík, verði gert að sæta áframhaldandigæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en tilföstudagsins 11. mars nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að mál þetta hafiborist héraðssaksóknara frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 7. janúarsl. og með ákæruskjali, útgefnu 15. janúar 2016, hafi verið höfðað sakamál áhendur ákærða X, ásamt tveimur meðákærðu, fyrir rán sem framið hafi verið ískartgripaverslun [...] við [...] í Hafnarfirði 22. október 2015. Ákærði X séeinnig ákærður fyrir tilraun til sérstaklega hættulegrar líkamsárásar, en tilvara hættubrot, brot gegn valdstjórninni, lögreglulagabrot, vopnalagabrot ogbrot gegn lögum um ávana- og fíkniefni að kvöldi 22. október 2015 utandyra við[...] í Reykjanesbæ, er lögregla hugðist hafa afskipti af ákærða vegna ránsins.Þá sé ákærði ákærður fyrir umferðarlagabrot í kjölfar ránsins og ennfremurfyrir þjófnað að morgni 26. september 2015. Um málavaxtalýsingu er að öðruleyti vísað til ákæruskjals.Brot ákærða séu heimfærð undir 252. gr., 1. mgr. 106. gr., 2. mgr. 218.gr., sbr., 20. gr., og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ákvæði lögreglulaga,vopnalaga, laga um ávana- og fíkniefni og umferðarlaga. Ákæran, ásamtrannsóknargögnum málsins, hafi verið send Héraðsdómi Reykjaness með bréfi,dagsettu 15. janúar sl. og við fyrirtöku málsins 27. janúar sl. hafi ákærðineitað sök samkvæmt ákæru, en kannast við að hafa verið á vettvangiránsbrotsins samkvæmt fyrsta ákærulið ákærunnar. Aðalmeðferð málsins séfyrirhuguð mánudaginn 29. febrúar nk. Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 23. október sl., fyrst ágrundvelli rannsóknarhagsmuna, en frá 6. nóvember sl. á grundvellialmannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Í dómi Hæstaréttar nr. 40/2016frá 19. janúar sl. hafi verið fallist á að skilyrði gæsluvarðhalds á grundvellialmannahagsmuna væru uppfyllt og hafi ákærði verið dæmdur til að sætagæsluvarðhaldi til dagsins í dag og hafi ekkert komið fram í málinu sem breytiþessu mati, að mati ákæruvaldsins. Að mati héraðssaksóknara sé ákærði undir sterkum grun um að hafa framiðofangreind brot og geti þau varðað allt að 16 ára fangelsi. Með hliðsjón afalvarleika sakarefnis og þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menngangi ekki lausir þegar svo stendur á sé þess krafist að ákærða verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar hjá dómstólum.Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og 2. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga. Eins ogað framan greinir hefur ákærði setið í gæsluvarðhaldi frá 23. október sl.,fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, en frá 6. nóvember sl. á grundvelli 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Gefin hefur verið út ákæra á hendur ákærða ásamttveimur meðákærðu þar sem ákærða er gefið að sök að hafa framið ránog gert tilraun tilsérstaklega hættulegrar líkamsárásar, en til vara að hafa framið hættubrot. Þáer ákærða gefið að sök brot gegn valdstjórninni, lögreglulagabrot,vopnalagabrot, brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, umferðarlagabrot ogþjófnað. Í ákærunni eru brot ákærða heimfærð undir 252. gr., 1. mgr. 106. gr.,2. mgr. 218. gr., sbr., 20. gr., og 244. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, ákvæði lögreglulaga, vopnalaga, laga um ávana- og fíkniefni ogumferðarlaga. Aðalmeðferð í máli ákærða er fyrirhuguð mánudaginn 29. febrúarnk., en ákærði neitaði sök við þingfestingu málsins. Framangreindháttsemi ákærða geturvarðað allt að 16 ára fangelsi. Með tilliti til almannahagsmuna er á þaðfallist að brot ákærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hann gangiekki laus á meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómi. Er skilyrðum fyriráframhaldandi gæsluvarðhaldi ákærða því fullnægt og verður krafahéraðssaksóknara tekin til greina svo sem í úrskurðarorði greinir, en ekkiþykir ástæða til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Ákærði, X, sætigæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó ekki lengur en tilföstudagsins 11. mars nk. klukkan 16.00.
|
Mál nr. 314/2004
|
Líkamsárás Skilorðsrof
|
V var sakfelldur fyrir líkamsárás samkvæmt 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hafði V ráðist á X með hnífi í kjölfar þess að sá síðarnefndi sló hann í andlitið, með þeim afleiðingum að X hlaut meðal annars tvö stungusár. Við ákvörðun refsingar þótti rétt að líta til 4., 5. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. og 4. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga svo og 60. og 77. gr. laganna. Var V gert að sæta fangelsi í 18 mánuði. Með vísan til þess að atlaga V var stórhættuleg og að hann rauf skilorð þótti ekki unnt, þrátt fyrir breytta hagi hans, að skilorðsbinda refsinguna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Eins og fram kemur í héraðsdómi hafði brotaþoli reitt ákærða til reiði með því að slá hann í andlitið að fyrra bragði í framhaldi af orðaskaki milli þeirra. Við ákvörðun refsingar er því rétt að vísa til 4. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði var ungur að árum þegar hann framdi brotið og verður því refsing hans einnig ákveðin með tilliti til 4. tl. 1.mgr. 70. gr. laganna. Að þessu virtu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða. Ákærði réðist á brotaþola með hnífi með þeim afleiðingum að sá síðarnefndi hlaut stungusár á miðju baki við 10. brjósthryggjarlið, stungusár á vinstri síðu aftanverðri rétt ofan við mjaðmakamb, sár neðan við vinstri olnboga og rispu neðarlega á kvið vinstra megin. Þessi atlaga ákærða var stórhættuleg og réði hending ein að brotaþoli hlaut ekki lífshættulega áverka. Með broti sínu rauf ákærði auk þess skilorð, sem honum var sett með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2002, sem nánar er vikið að í héraðsdómi. Þegar framangreint er virt þykir ekki unnt, þrátt fyrir breytta hagi ákærða, að skilorðsbinda refsinguna. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Vignir Þór Ólafsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar B. Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2004. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 7. nóvember 2003 gegn Vigni Þór Ólafssyni, kt [...]. „fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa, aðfaranótt föstudagsins 21. mars 2003 í bifreiðinni AN-613 sem stóð fyrir utan hús nr. 31 við Karfavog í Reykjavík, lagt til Björgvins Þórs Kristjánssonar með hnífi með þeim afleiðingum að hann hlaut stungusár á miðju baki við 10. brjósthryggjarlið, stungusár á vinstri síðu aftanverðri rétt ofan við mjaðmakamb, sár neðan við vinstri olnboga og rispu neðarlega á kvið vinstra megin. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Af hálfu Björgvins Þórs Kristjánssonar, kt. 140183-3189, er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 961.105 auk vaxta frá 21. mars 2003 í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Verjandi ákærða krefst þess að hann verði sýknaður af ákæru en til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir eru þeir að föstudaginn 21. mars 2003 var lögreglan send á slysadeild Landspítala Fossvogi vegna manns sem leitað hafði aðhlynningar þar vegna áverka eftir hnífsstungu. Samkvæmt því sem fram kemur í frumskýrslu lögreglu dagsettri þennan sama dag, hittu þeir fyrir hinn slasaða, Björgvin Þór Kristjánsson, og kvaðst hann hafa hitt mann, sem hann kallaði „Steina” í því skyni að selja honum fíkniefni. Með honum hafi komið fleiri aðilar á blárri og grárri sendiferðabifreið og áttu viðskiptin að eiga sér stað í bifreiðinni fyrir utan heimili Björgvins að Karfavogi 31. Kvað Björgvin að til orðaskipta hefði komið á milli hans og „Steina” og hefði hann ráðist á sig og slegið sig. Hafi hann misst mátt í fótunum og þá tekið eftir því að honum blæddi. Kvaðst hann ekki hafa orðið var við að eggvopni hafi verið beitt í átökum þeirra. Lýsti hann árásarmanninum þannig að hann hafi verið með ljóst stutt hár, langt hvasst nef, kringlótt augu og stutt á milli augna. Fram kemur í skýrslu lögreglu að framburður Björgvins Þórs hafi verið mjög á reiki. Við leit á fatnaði hans fundust ætluð fíkniefni, E-töflur og hass. Þá hittist fyrir á vettvangi Árni Gunnarsson og var hann handtekinn, grunaður um aðild að málinu. Reyndist hann vera í annarlegu ástandi, undir áhrifum áfengis og örvandi efna. Björgvin Þór kvaðst ekki kannast við hinn handtekna en kvað hann hafa verið farþega bifreiðinni ásamt Pétri nokkrum. Upplýsingar bárust lögreglu um bifreið þá sem hér um ræðir en Árni hafði áður verið stöðvaður á bifreiðinni AN-613 ásamt fleirum. Bifreiðin fannst á heimili skráðs eiganda og við skoðun kom í ljós blóð inni í henni. Einnig bárust upplýsingar þess efnis að árásarmaðurinn væri ákærði í máli þessu. Björgvin Þór kærði ákærða fyrir líkamsárás hinn 21. mars 2003. Kvaðst hann hafa komist í kynni við ákærða á skemmtistað aðfaranótt föstudagsins. Þeir hafi ákveðið að hittast heima hjá honum að Karfavogi 31 til að ganga frá fíkniefnaviðskiptum en félagi hans, Kristófer Örn Sigurðsson, hafi ætlað að selja ákærða fíkniefni. Hafi ákærði komið á bifreiðinni AN-613, innréttaðri blárri sendibifreið. Maður að nafni Ólafur hefði ekið bifreiðinni, ákærði hafi setið farþegamegin frammi í en hann hafi setið fyrir aftan ákærða og þeir Árni og Kristófer aftast. Ákærði hafi orðið æstur þegar Kristófer vildi ekki þiggja gsm-síma í skiptum fyrir amfetamín. Kvaðst Björvin Þór hafa lent í orðaskaki við ákærða af þessum sökum og hafi ákærði fært sig aftur í bifreiðina. Hafi ákærði slegið í átt til hans í vinstri síðuna. Þá kvaðst hann hafa slegið ákærða í andlitið sem þá hafi stungið hann í bakið. Kvaðst Björgvin Þór þá hafa reynt að flýja bifreiðina en þurft að bera hönd fyrir höfuð sér þegar ákærði lagði til hans og hafi hann þá fengið hnífstungu í vinstri olnboga. Hafi Ólafur ekið honum á slysadeild en Árni og Kristófer hafi haldið ákærða frá honum. Aðspurður kvaðst Björgvin Þór hafa verið undir áhrifum fíkniefna þegar árásin átti sér stað. Í málinu liggur frammi læknisvottorð Björns Geirs Leifssonar dagsett 16. september 2003. Þar segir að Björgvin Þór hafi komið á bráðamóttöku spítalans kl. 04:31 þann 21. mars sl. með áverka eftir hnífsstungur. Eftirtalin sár hafi fundist við skoðun: 1. Á miðju baki við tind 10. brjósthryggjarliðar væri u.þ.b. lóðrétt stungusár eftir hníf eða svipað eggvopn með stefnu aðeins frá vinstri. Seytlblæðing og lítill margúll hafi verið undir húðinni. Sárið væri um 3 cm að lengd í húðinni og gangi inn í undirhúðina í mesta lagi inn að vöðvum. 2. Á vinstri síðu aftanverðri strax ofan við aftanverðan mjaðmakamb væri sár sem lægi í sömu stefnu og fyrrnefnda sárið og virtist hafa gengið inn frá vinstri í átt að miðju, engin blæðing eða margúll. Samkvæmt sneiðmynd gangi þetta sár inn í kviðveggsvöðvann í átt að ileopsoasvöðvanum en nái ekki inn í kviðarhol eða nýrnahýði en liggi í áttina að neðri pól vinstra nýrans. Sárið sé að sama útliti og stærð og sár nr. 1 og gæti verið valdið með sama verkfæri í svipaða stefnu. 3. Strax neðan við vinstri olnboga innanverðum, framan til, rúmlega 1 cm að lengd án blæðingar, sé að finna sár sem nái rétt inn úr vöðvahylkinu inn í vöðvana sem kreppa fingur og úlnlið þeim megin. Sárið sé einnig þess eðlis að hafa verið valdið með hnífi eða svipuðu eggvopni. 4. Þá væri að lokum grunn rispa, 3-4 mm löng, vinstra megin í hæð við sár nr. 2 án blæðingar eða margúls sem ekki næði inn úr leðurhúðinni. Í samantekt læknisins segir að fjögur ný sár svari til þess að hafa verið veitt með hvössu eggvopni, ekki meira en 3 cm breiðu blaði sem þó gæti verið mjórra. Öll sárin virðist vera veitt úr sömu stefnu þannig að ekki sé ólíklegt að sá sem veitti sárin hafi verið rétthentur og snúið að Björgvini Þór framan frá eða til vinstri hliðar, ellegar örvhentur og staðið fyrir aftan sjúkling. Lagt hafi verið til Björgvins Þórs að minnsta kosti þrisvar, hugsanlega fjórum sinnum, ef rispa vinstra megin á kviðvegg sé talin með. Þau tvö sár sem væru á bol hefðu getað orðið lífshættuleg. Engin merki hafi þó komið fram um skaða á lífsnauðsynlegum líffærum. Húð, undirhúð og vöðvar hafi orðið fyrir áverkum. Áverkar hafi ekki verið lífshættulegir í eðli sínu og ekki náð inn að lífsnauðsynlegum líffærum eins og áður segi, en ekki hafi verið langt frá sári 1 inn að mænu eða lungnasekk og hefði getað farið verr. Sár nr. 2 á vinstri síðu hafi náð inn að kviðarholi og nýra og við dýpri stungu hefði áverkinn getað orðið lífshættulegur. Á meðal gagna málsins eru jafnframt ljósmyndir teknar á vettvangi, af bifreiðinni AN-613 og innréttingum hennar. Þá liggja einnig frammi ljósmyndir af fatnaði Björgvins Þórs eins og hann leit út við komu á slysadeild svo og ljósmyndir af fatnaði ákærða. Ljósmyndir voru einnig teknar af bifreiðinni ZV-304, sem er í eigu ákærða, en í henni fundust tveir hnífar, dúkahnífur og búrhnífur og voru þeir myndaðir. Hnífarnir voru skoðaðir í tæknideild lögreglunnar en ekkert blóð fannst á þeim og segir í skýringum við myndirnar að litlar líkur væru á því að þeir hafi verið notaðir við árásina. Einnig liggur fyrir matsgerð Lyfjafræðistofnunar Háskóla Íslands en blóð- og þvagsýni voru tekin úr Björgvini Þór hinn 21. mars sl. Í niðurstöðum matsgerðarinnar segir að þær sýni að hlutaðeigandi hafi neytt amfetamíns, MDMA og kannabis og verið undir töluverðum áhrifum þessara efna þegar blóðsýnið var tekið. Við þingfestingu málsins föstudaginn 9. janúar sl. kvað ákærði atvikalýsingu í ákæru rétta og gerði ekki athugasemdir við gögn málsins. Á dómþingi þriðjudaginn 13. janúar sl. kvaðst verjandi halda uppi vörnum á þeim grundvelli að málið heyrði ekki undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga eins og ákæra málsins er byggð á heldur 1. mgr. 217. gr. sömu laga. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum. Ákærði kvaðst hafa komið að Karfavogi 31 með Ólafi og Árna. Þar hafi þeir hitt Björgvin Þór og annan mann sem ákærði muni ekki nafnið á. Kvaðst hann ekki hafa þekkt þá Björgvin fyrir. Aðspurður kvaðst hann hafa ætlað að kaupa fíkniefni af Björgvini Þór. Þeir Björgvin Þór og ákærði hefðu farið að kíta vegna símkorta sem hafi endað með því að Björgvin Þór hefði kýlt ákærða í nefið og við það hafi ákærði dottið í gólfið. Kvaðst ákærði hafa snöggreiðst og misst stjórn á sér. Hann hafi síðan stokkið upp og stungið Björgvin Þór með litlum hnífi sem var áfastur á lyklakippu hans. Kvaðst ákærði hvorki vita hvar hann stakk Björgvin Þór né hversu oft enda hafi þetta gerst mjög hratt. Kvaðst hann strax hafa séð eftir gerðum sínum og gefið sig fram við lögreglu daginn eftir. Aðspurður kvað hann hnífskaptið hafa verið um það bil 1 cm að lengd en með um það bil 3 cm löngu og 1 cm breiðu hnífsblaði. Þá taldi hann hnífsblaðið ekki hafa getað verið 5-6 cm að lengd. Þá taldi hann lýsingu í læknisvottorði um 3 cm breidd hnífsblaðsins ekki geta staðist. Kvaðst ákærði hafa hent hnífnum út um gluggann í „panik” eftir að þetta gerðist. Aðspurður um lýsingu á sárum Björgvins Þórs í framlögðu læknabréfi dags. 10. september 2003 kvaðst ákærði ekki mótmæla henni enda hlyti hún að vera rétt. Aðspurður um aðstæður sínar nú kvaðst ákærði vinna við vörubílaakstur og þá hafi hann farið í meðferð eftir að þetta gerðist. Björgvin Þór Kristjánsson kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvað vin sinn hafa kynnst þeim Vigni og félögum fyrr um kvöldið og þeir hefðu síðan hringt í sig til þess að verða sér úti um fíkniefni. Þeir hefðu síðan komið að heimili vitnisins til að kaupa af honum fíkniefni. Í bílnum hefði komið til rifrildis milli ákærða og vitnisins en ekki mundi vitnið um hvað þeir rifust. Vitnið kvaðst hafa slegið ákærða í andlitið og við það hafi ákærði dottið úr sætinu. Þá hafi Árni stokkið á vitnið og haldið honum en ákærði þá staðið upp og stungið hann tvisvar sinnum í bakið og einu sinni í hendina. Vitnið kvaðst hafa séð hnífinn í höndum ákærða eftir að ákærði stakk hann. Hefði verið um að ræða vasahníf með um það bil 8-10 cm löngu hnífsblaði. Sérstaklega aðspurður um lengd blaðsins kvað hann hnífsblaðið ekki hafa getað verið einungis 3 cm að lengd. Hefði hann þó ekki séð þetta greinilega. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð ákærða henda hnífnum út á leiðinni á sjúkrahúsið. Aðspurður um afleiðingar árásarinnar kvað hann þær helstar að hann fyndi fyrir vanlíðan og vöðva- og taugaverkjum í kringum sárin. Þá kvaðst hann hafa átt við að stríða óþægindi í þvagblöðru sem lýstu sér þannig að hann þyrfti oft að fara á salerni. Ólafur Vignir Ólafsson kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa verið ökumaður bifreiðarinnar umrætt sinn Lýsti hann atvikum málsins inni í bifreiðinni þannig að þeir ákærði og Björgvin Þór hefðu verið að rífast og Björgvin Þór slegið ákærða í andlitið svo ákærði datt í gólfið. Hefði þeim síðan lent saman og síðan hefði hann heyrt mikil öskur og læti. Kvaðst vitnið hafa farið út úr bifreiðinni í stutta stund en farið síðan inn í bifreiðina aftur. Sagði hann Árna hafa reynt að stöðva átökin. Vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar ákærði stakk Björgvin Þór en hann hefði hins vegar séð hnífinn. Hefði hann skoðað hnífinn fyrr um kvöldið og síðan séð hann eftir atvikið útataðan í blóði. Um væri að ræða lyklakippuhníf sem lokaðist sem væri í heild um það bil 10-13 cm að lengd en hnífsblaðið verið um það bil helmingur þess að lengd eða styttra. Aðspurður af verjanda ákærða kvað vitnið lengd hnífsblaðsins geta verið svipað að lengd og blað vasahnífs sem verjandinn sýndi honum í dóminum með rúmlega 3 cm löngu hnífsblaði. Taldi hann líklegt að hnífsblaðið hefði verið um það bil 3-6 cm að lengd og hefði það verið breiðara við skaptið en mjókkað fram. Vitnið kvaðst ekki vita hvað orðið hefði um hnífinn eftir þetta. Sérstaklega aðspurður kvaðst vitnið hafa verið allsgáður þegar atvik málsins áttu sér stað. Kristófer Örn Sigurðarson kom fyrir dóminn sem vitni. Kvað hann ákærða og Björgvin Þór hafa byrjað að rífast og síðan hefði Björgvin Þór slegið ákærða í andlitið og hefði ákærði dottið aftur fyrir sig en náð að halda sér í bílsætið. Hefði vitninu sýnst ákærði kýla Björgvin Þór í bakið og síðun en þá hefði Björgvin Þór skyndilega öskrað að ákærði væri að stinga hann. Sagði vitnið atburðarásina hafa gerst mjög hratt. Kvaðst vitnið hafa séð hnífinn eftir að ákærði stakk Björgvin Þór og hefði hnífurinn vera á að giska 12-14 cm langur vasahnífur með um það bil 6-7 cm löngu hnífsblaði. Hefði hann ekki tekið eftir því hvort eitthvað hékk með hnífnum. Verjandi ákærða sýndi vitninu vasahníf með rúmlega 3 cm löngu hnífsblaði og spurði hvort hnífsblað ákærða hefði verið líkt því. Vitnið neitaði því og sagði blaðið hafa verið töluvert breiðara. Árni Gunnarsson kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður þegar þetta var. Ákærði og Björgvin Þór hefðu verið að ræða saman og hefði Björgvin Þór kýlt ákærða í andlitið en mundi ekki til þess að hafa séð áverka á ákærða. Kvað hann ákærða hafa dottið við höggið frá Björgvini Þór. Kvaðst vitnið hafa stokkið á milli þeirra og stöðvað átökin. Ákærði hefði síðan ráðist á Björgvin Þór. Kvaðst vitnið ekki hafa áttað sig á að ákærði væri að stinga Björgvin Þór en hann hefði séð hnífinn eftir á. Hnífurinn hefði verið um það bil 3-3 1/2 cm á lengd. Borinn var undir vitnið framburður hans hjá lögreglu um að hann hefði ekki séð hnífinn. Kvaðst vitnið hafa verið þunnur og illa á sig kominn þegar skýrslan var tekin af honum og væri það skýringin á framburði hans. Hins vegar var hann viss um að hafa séð hnífinn umrætt sinn. Verjandi ákærða sýndi vitninu vasahníf með rúmlega 3 cm löngu hnífsblaði og kvað vitnið blaðið á hníf ákærða hafa verið örlítið lengra. Björn Geir Leifsson, læknir, kom fyrir dóminn sem vitni. Kvaðst hann hafa tekið á móti Björgvini Þór sem sérfræðingur skurðlækningardeildar sem yfirleitt væri kallaður til þegar um alvarlega áverka á bol væri að ræða. Hefðu áverkar Björgvins Þórs umrætt sinn getað orðið lífshættulegir en vegna legu sáranna hefði hnífurinn ekki hitt á mikilvæg líffæri. Önnur hliðrun hefði getað orsakað alvarlegri áverka. Kvað vitnið dýpt stungnanna því ekki endilega skipta mestu máli. Í því tilviki sem hér um ræðir hafi dýpt stungu getað skipt verulegu máli varðandi hugsanlega lífshættulegan áverka en önnur hliðrun hefði getað valdið sama skaða. Aðspurður kvað vitnið hníf með 3 cm langt hnífsblað geta valdið lífshættulegum áverkum. Það sem skipti mestu máli væri hvar stungan lenti. Björgvin Þór væri grannur maður og hafi verið 3 cm inn að ristli. Önnur hliðrun hefði því valdið alvarlegum áverka. Áverki á baki hefði einnig getað talist lífshættulegur ef hann hefði verið aðeins framar því þá hefði getað komið gat á brjósthol með loftbrjósti eða blæðingu. Aðspurður kvað vitnið eðlilega styttra inn að líffærum, sem slæmt væri að fá skaða á, hjá grannholda mönnum. Spurður um mat sitt á því hvers konar vopni hafi verið beitt á Björgvin Þór taldi vitnið að um eineggja hníf hafi verið að ræða en blaðið hefði þó getað verið mjórra en hann tiltæki í læknisvottorði enda gæti sár í húðinni orðið lengra en breidd hnífsblaðsins. Vitnið kvað það rétt að Björgvin Þór hafi orðið órólegur á sjúkrahúsinu og útskrifað sig sjálfur. Hafi vitnið viljað halda honum lengur enda væri regla að hafa menn undir eftirliti í einn sólarhring eftir stungusár sem þessi, þar sem að afleiðingar geti komið fram eftir á, svo sem blæðingar. Aðspurður kvað vitnið ákærða ekki hafa leitað á sjúkradeild aftur vegna áverkanna. Niðurstaða Ákærði játaði á rannsóknarstigi og hér fyrir dómi að hafa ráðist á Björgvin Þór og stungið hann með hnífi. Kvaðst hann hafa snöggreiðst og misst stjórn á sér eftir að Björgvin Þór sló hann í nefið. Gat hann hvorki sagt til um það hvar hann stakk hann né hversu oft. Vitnum í málinu ber saman um aðdragandann að atburðum þeim sem mál þetta snýst um. Þá ber þeim einnig saman um að ákærði hafi ráðist á Björgvin Þór eftir að Björgvin Þór sló ákærða og að Björgvin Þór hafi þá hlotið stungusár af völdum ákærða. Lýsingar ákærða og vitna á hnífnum hafa hins vegar verið með ólíkum hætti. Ákærði kvaðst hafa notað lítinn hníf áfastan á lyklakippu með um 3 cm löngu hnífsblaði. Hefur vitnið Ólafur Vignir borið að um þess konar hníf hafi verið að ræða en hann kvaðst hafa skoðað hnífinn sérstaklega fyrr um kvöldið. Þá liggur fyrir framburður vitnisins Björns Geirs um að hnífur með 3 cm hnífsblaði hafi verið til þess fallinn að valda lífshættulegum áverka. Þykir mega leggja lýsingu ákærða á hnífnum til grundvallar, enda hefur hnífurinn ekki fundist og ósannað er að um stærri hníf eða lengra hnífsblað hafi verið að ræða. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið þykir sannað, með framburði ákærða sjálfs, vitna og læknisfræðilegra gagna, að ákærði hafi umrætt sinn veitt Björgvini Þór áverka með hnífi með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Samkvæmt fyrirliggjandi læknisvottorði Björns Geirs og framburði hans hér fyrir dómi þykir sýnt að áverkar Björgvins Þórs hafi verið alvarlegir þó svo að þeir hafi ekki verið lífshættulegir. Þá lagði ákærði til hans oftar en einu sinni með vopni og hefði getað farið verr ef stefna eða dýpt stungnanna hefði verið með öðrum hætti. Verður verknaður ákærða heimfærður til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. Ákærði er fæddur 22. júní 1983 og var því 19 ára þegar hann framdi brot sitt. Samkvæmt sakavottorði hlaut hann fjögurra mánaða fangelsisdóm 3. apríl árið 2002 fyrir brot gegn 244. gr. og 257. gr. almennra hegningarlaga og vopnalögum. Refsingin var skilorðsbundin til tveggja ára. Þá gekkst hann þrisvar sinnum undir sátt á árinu 2003 fyrir fíkniefnabrot og brot gegn umferðarlögum. Einnig hlaut hann tvívegis dóm á því ári og var hinn 18. júní dæmdur til greiðslu sektar fyrir umferðarlagabrot en með dómi frá 13. október var honum ekki gerð sérstök refsing fyrir brot gegn 151. og 246. gr. almennra hegningarlaga. Refsing hans nú er hegningarauki við þann dóm, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur ákærði rofið skilorð ofangreinds dóms frá 3. apríl 2002. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærði gaf sig sjálfur fram við lögreglu sama dag og verknaðurinn var framinn. Þá var hann samvinnuþýður við rannsókn málsins og greindi hreinskilnislega frá hér fyrir dómi, sbr. 5. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Á móti kemur að ákærði réðst að Björgvini Þór með hættulegu vopni og stakk hann ítrekað. Varanlegt mein hlaust hins vegar ekki af atlögunni. Fyrir liggur að Björgvin Þór sló ákærða að fyrra bragði eftir orðaskak þeirra á milli en ákærði þykir engu að síður hafa farið offari með verknaði sínum og þykja ekki efni til að líta til 3. mgr. 218. a, við ákvörðun refsingarinnar. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorð dóms frá 3. apríl 2002 eins og áður greinir. Verður refsing hans samkvæmt þeim dómi tekin upp og verður nú tiltekin í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir hún hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Skaðabætur Af hálfu Björgvins Þórs Kristjánssonar hefur verið lögð fram bótakrafa samtals að fjárhæð 961.105 krónur auk vaxta frá 21. mars 2003 í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Skaðabótakrafan er þannig rökstudd að sú ólögmæta meingerð gagnvart friði, frelsi, persónu og líkama brotaþola hafi valdið honum miklum þjáningum og óþægindum. Brotaþoli hafi orðið fyrir tilefnislausri og stórhættulegri árás og samkvæmt læknisvottorði hafi heppni ráðið því að ekki hlaust af henni lífshættulegur áverki. Auk þess hafi árásin verið gerð með stórhættulegu vopni. Krafan er sundurliðuð þannig: Miskabætur kr. 800.000,- Sjúkrakostnaður kr. 50.300,- Lögfræðiaðstoð kr. 110.805,- Samtals kr. 961.105,- Ákærði hefur með verknaði sínum valdið brotaþola miska og er hann skaðabótaskyldur samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993. Þykja þær hæfilega ákveðnar krónur 200.000. Krafa um sjúkrakostnað er ekki studd gögnum og verður henni því vísað frá dómi. Þá á brotaþoli rétt á lögmannskostnaði við að halda fram kröfu sinni og ákveðst hann krónur 50.000 að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði skal því greiða brotaþola krónur 250.000 með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 50/1993 frá 21. mars 2003 til 1. nóvember 2003, en þann dag var liðinn mánuður frá því að ákærða var kynnt framkomin bótakrafa og þá með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 50/1993 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar B. Ólafssonar krónur 150.000. Katrín Hilmarsdóttir, fulltrúi lögreglustjóra, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Vignir Þór Ólafsson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar B. Ólafssonar krónur 150.000. Ákærði greiði Björgvini Þór Kristjánssyni krónur 250.000 með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 50/1993 frá 21. mars 2003 til 1. nóvember 2003, en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 50/1993 til greiðsludags.
|
Mál nr. 776/2014
|
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.