Upload 26 files

dhvanyaloka_locana_clean.csv

@@ -0,0 +1 @@
+

dutavakya_clean.csv

@@ -0,0 +1,57 @@
+verse,sanskrit,sanskrit_devanagari
+dutavakya_1,"stage director chamberlain: badarayana, a servant of duryodhana duryodhana: eldest son of dhrtarastra vasudeva: krsna, incarnation of visnu sudarsana: vasudeva's discus dhrtarastra: king of hastinapura dūtavākyam| nāndyante tataḥ praviśati sūtradhāraḥ| sūtradhāraḥ pādaḥ pāyādupendrasya sarvalokotsavaḥ sa vaḥ| vyāviddho namuciryena tanutāmranakhena khe","स्तगे दिरेच्तोर् छम्बेर्लैन्: बदरयन, अ सेर्वन्त् ओफ़् दुर्योधन दुर्योधन: एल्देस्त् सोन् ओफ़् ध्र्तरस्त्र वसुदेव: क्र्स्न, इन्चर्नतिओन् ओफ़् विस्नु सुदर्सन: वसुदेवऽस् दिस्चुस् ध्र्तरस्त्र: किन्ग् ओफ़् हस्तिनपुर दूतवाक्यम्। नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः। सूत्रधारः पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः। व्याविद्धो नमुचिर्येन तनुताम्रनखेन खे"
+dutavakya_2,evamāryamiśrān vijñāpayāmi| aye kiṃ nu khalu mayi vijñāpanavyagre śabda iva śrūyate| aṅga paśyāmi| nepathye| bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati| sūtradhāraḥ bhavatu vijñātam| utpanne dhārtarāṣṭrāṇāṃ virodhe pāṇḍavaiḥ saha| mantraśālāṃ racayati bhṛtyo duryodhanājñayā,एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि। अये किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते। अङ्ग पश्यामि। नेपथ्ये। भो भोः प्रतिहाराधिकृताः महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति। सूत्रधारः भवतु विज्ञातम्। उत्पन्ने धार्तराष्ट्राणां विरोधे पाण्डवैः सह। मन्त्रशालां रचयति भृत्यो दुर्योधनाज्ञया
+dutavakya_3,niṣkrāntaḥ| sthāpanā| tataḥ praviśati kāñcukīyaḥ| kāñcukīyaḥ bho bhoḥ pratihārādhikṛtāḥ mahārājo duryodhanaḥ samājñāpayati| adya sarvapārthivaiḥ saha mantrayitumicchāmi| tadāhūyantāṃ sarve rājāna iti|parikramyāvalokya|aye ayaṃ mahārājo duryodhana ita evābhivartate| ya eṣaḥ śyāmo yuvā sitadukūlakṛtottarīyaḥ sacchattracāmaravaro racitāṅgarāgaḥ| śrīmānvibhūṣaṇamaṇidyutirañjitāṅgo nakṣatramadhya iva parvagataḥ śaśāṅkaḥ,निष्क्रान्तः। स्थापना। ततः प्रविशति काञ्चुकीयः। काञ्चुकीयः भो भोः प्रतिहाराधिकृताः महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति। अद्य सर्वपार्थिवैः सह मन्त्रयितुमिच्छामि। तदाहूयन्तां सर्वे राजान इति।परिक्रम्यावलोक्य।अये अयं महाराजो दुर्योधन इत एवाभिवर्तते। य एषः श्यामो युवा सितदुकूलकृतोत्तरीयः सच्छत्त्रचामरवरो रचिताङ्गरागः। श्रीमान्विभूषणमणिद्युतिरञ्जिताङ्गो नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः
+dutavakya_4,tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo duryodhanaḥ| duryodhanaḥ uddhūtaroṣamiva me hṛdayaṃ saharṣaṃ prāptaṃ raṇotsavamimaṃ sahasā vicintya| icchāmi pāṇḍavabale varavāraṇānā- mutkṛttadantamusalāni mukhāni kartum,ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो दुर्योधनः। दुर्योधनः उद्धूतरोषमिव मे हृदयं सहर्षं प्राप्तं रणोत्सवमिमं सहसा विचिन्त्य। इच्छामि पाण्डवबले वरवारणाना- मुत्कृत्तदन्तमुसलानि मुखानि कर्तुम्
+dutavakya_5,kāñcukīyaḥ jayatu mahārājaḥ| mahārājaśāsanātsamānītaṃ sarvarājamaṇḍalam| duryodhanaḥ samyakkṛtam| praviśa tvamavarodhanam| kāñcukīyaḥ yadājñāpayati mahārājaḥ| niṣkrāntaḥ| duryodhanaḥ āryau vaikarṇavar���adevau ucyatām| asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ senāpatirbhavitumarhatīti| kimāhaturbhavantau| mahānkhalvayamarthaḥ| mantrayitvā vaktavyamiti| sadṛśametat| tadāgamyatāṃ mantraśālāmeva praviśāmaḥ| ācārya abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| pitāmaha abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| mātula abhivādaye| praviśatu bhavānmantraśālām| āryau vaikarṇavarṣadevau praviśatāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ svairaṃ praviśantu bhavantaḥ| vayasya karṇa praviśāvastāvat| praviśya|ācārya etatkūrmāsanam| āsyatām| pitāmaha etatsiṃhāsanam| āsyatām| mātula etaccarmāsanam| āsyatām| āryau vaikarṇavarṣadevau āsātāṃ bhavantau| bho bhoḥ sarvakṣatriyāḥ svairamāsatāṃ bhavantaḥ| kimiti kimiti| mahārājo nāsta iti| aho sevādharmaḥ| nanvayamahamāse| vayasya karṇa tvamapyāssva| upaviśya|āryau vaikarṇavarṣadevau ucyatām| asti mamaikādaśākṣauhiṇībalasamudayaḥ| asya kaḥ senāpatirbhavitumarhatīti| kimāhaturbhavantau| atrabhavāngāndhārarājo vakṣyatīti| bhavatu mātulenābhidhīyatām| kimāha mātulaḥ| atrabhavati gāṅgeye sthite ko.anyaḥ senāpatirbhavitumarhatīti| samyagāha mātulaḥ| bhavatu bhavatu pitāmaha eva bhavatu| vayamapyetadabhilaṣāmaḥ| senāninādapaṭahasvanaśaṅkhanādai- ścaṇḍānilāhatamahodadhinādakalpaiḥ| gāṅgeyamūrdhni patitairabhiṣekatoyaiḥ sārdhaṃ patantu hṛdayāni narādhipānām,काञ्चुकीयः जयतु महाराजः। महाराजशासनात्समानीतं सर्वराजमण्डलम्। दुर्योधनः सम्यक्कृतम्। प्रविश त्वमवरोधनम्। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः। निष्क्रान्तः। दुर्योधनः आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ उच्यताम्। अस्ति ममैकादशाक्षौहिणीबलसमुदयः। अस्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति। किमाहतुर्भवन्तौ। महान्खल्वयमर्थः। मन्त्रयित्वा वक्तव्यमिति। सदृशमेतत्। तदागम्यतां मन्त्रशालामेव प्रविशामः। आचार्य अभिवादये। प्रविशतु भवान्मन्त्रशालाम्। पितामह अभिवादये। प्रविशतु भवान्मन्त्रशालाम्। मातुल अभिवादये। प्रविशतु भवान्मन्त्रशालाम्। आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ प्रविशतां भवन्तौ। भो भोः सर्वक्षत्रियाः स्वैरं प्रविशन्तु भवन्तः। वयस्य कर्ण प्रविशावस्तावत्। प्रविश्य।आचार्य एतत्कूर्मासनम्। आस्यताम्। पितामह एतत्सिंहासनम्। आस्यताम्। मातुल एतच्चर्मासनम्। आस्यताम्। आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ आसातां भवन्तौ। भो भोः सर्वक्षत्रियाः स्वैरमासतां भवन्तः। किमिति किमिति। महाराजो नास्त इति। अहो सेवाधर्मः। नन्वयमहमासे। वयस्य कर्ण त्वमप्यास्स्व। उपविश्य।आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ उच्यताम्। अस्ति ममैकादशाक्षौहिणीबलसमुदयः। अस्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति। किमाहतुर्भवन्तौ। अत्रभवान्गान्धारराजो वक्ष्यतीति। भवतु मातुलेनाभिधीयताम्। किमाह मातुलः। अत्रभवति गाङ्गेये स्थिते को.अन्यः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति। सम्यगाह मातुलः। भवतु भवतु पितामह एव भवतु। वयमप्येतदभिलषामः। सेनानिनादपटहस्वनशङ्खनादै- श्चण्डानिलाहतमहोदधिनादकल्पैः। गाङ्गेयमूर्ध्नि पतितैरभिषेकतोय��ः सार्धं पतन्तु हृदयानि नराधिपानाम्
+dutavakya_6,praviśya| kāñcukīyaḥ jayatu mahārājaḥ| eṣa khalu pāṇḍavaskandhāvārāddautyenāgataḥ puruṣottamo nārāyaṇaḥ| duryodhanaḥ mā tāvat| bho bādarāyaṇa kiṃ kiṃ kaṃsabhṛtyo dāmodarastava puruṣottamaḥ| sa gopālakastava puruṣottamaḥ| bārhadrathāpahṛtaviṣayakīrtibhogastava puruṣottamaḥ| aho pārthivāsannamāśritya bhṛtyajanasya samudācāraḥ| sagarvaṃ khalvasya vacanam| ā apadhvaṃsa| kāñcukīyaḥ prasīdatu mahārājaḥ| saṃbhrameṇa samudācāro vismṛtaḥ|pādayoḥ patati| duryodhanaḥ saṃbhrama iti| ā manuṣyāṇāmastyeva saṃbhramaḥ| uttiṣṭhotiṣṭha| kāñcukīyaḥ anugṛhīto.asmi| duryodhanaḥ idānīṃ prasanno.asmi| ka eṣa dūtaḥ prāptaḥ| kāñcukīyaḥ dūtaḥ prāptaḥ keśavaḥ| duryodhanaḥ keśava iti| evameṣṭavyam| ayameva samudācāraḥ| bho bho rājānaḥ dautyenāgatasya keśavasya kiṃ yuktam| kimāhurbhavantaḥ| arghyapradānena pūjayitavyaḥ keśava iti| na me rocate| grahaṇamasyātra hitaṃ paśyāmi| grahaṇamupagate tu vāsubhadre hṛtanayanā iva pāṇḍavā bhaveyuḥ| gatimatirahiteṣu pāṇḍaveṣu kṣitirakhilāpi bhavenmamāsapatnā,प्रविश्य। काञ्चुकीयः जयतु महाराजः। एष खलु पाण्डवस्कन्धावाराद्दौत्येनागतः पुरुषोत्तमो नारायणः। दुर्योधनः मा तावत्। भो बादरायण किं किं कंसभृत्यो दामोदरस्तव पुरुषोत्तमः। स गोपालकस्तव पुरुषोत्तमः। बार्हद्रथापहृतविषयकीर्तिभोगस्तव पुरुषोत्तमः। अहो पार्थिवासन्नमाश्रित्य भृत्यजनस्य समुदाचारः। सगर्वं खल्वस्य वचनम्। आ अपध्वंस। काञ्चुकीयः प्रसीदतु महाराजः। संभ्रमेण समुदाचारो विस्मृतः।पादयोः पतति। दुर्योधनः संभ्रम इति। आ मनुष्याणामस्त्येव संभ्रमः। उत्तिष्ठोतिष्ठ। काञ्चुकीयः अनुगृहीतो.अस्मि। दुर्योधनः इदानीं प्रसन्नो.अस्मि। क एष दूतः प्राप्तः। काञ्चुकीयः दूतः प्राप्तः केशवः। दुर्योधनः केशव इति। एवमेष्टव्यम्। अयमेव समुदाचारः। भो भो राजानः दौत्येनागतस्य केशवस्य किं युक्तम्। किमाहुर्भवन्तः। अर्घ्यप्रदानेन पूजयितव्यः केशव इति। न मे रोचते। ग्रहणमस्यात्र हितं पश्यामि। ग्रहणमुपगते तु वासुभद्रे हृतनयना इव पाण्डवा भवेयुः। गतिमतिरहितेषु पाण्डवेषु क्षितिरखिलापि भवेन्ममासपत्ना
+dutavakya_7,api ca yo.atra keśavasya pratyutthāsyati sa mayā dvādaśasuvarṇabhāreṇa daṇḍyaḥ| tadapramattā bhavantu bhavantaḥ|ātmagatam|ko nu khalvidānīṃ mamāpratyutthānasyopāyaḥ| hanta dṛṣṭa upāyaḥ|prakāśam|bādarāyaṇa ānīyatāṃ sa citrapaṭo nanu yatra draupadīkeśāmbarāvakarṣaṇamālikhitam|ātmagatam|tasmindṛṣṭivinyāsaṃ kurvannotthāsyāmi keśavasya| kāñcukīyaḥ yadājñāpayati mahārājaḥ|niṣkramya praviśya|jayatu mahārājaḥ| ayaṃ sa citrapaṭaḥ| duryodhanaḥ mamāgrataḥ prasāraya| kāñcukīyaḥ yadājñāpayati mahārājaḥ|prasārayati| duryodhanaḥ aho darśanīyo.ayaṃ citrapaṭaḥ| eṣa duḥśāsano draupadīṃ keśahaste gṛhītavān| eṣā khalu draupadī| duḥśāsanaparāmṛṣṭā saṃbhramotphullalocanā| rāhuvaktrāntaragatā candralekheva śobhate,अपि च यो.अत्र केशवस्य प्रत्युत्थास्यति स मया द्वादशसुवर्णभारेण दण्ड्यः। तदप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः।आत्मगतम्।को नु खल्विदानीं ममाप्रत्युत्थानस्योपायः। हन्त दृष्ट उपायः।प्रकाशम्।बादरायण आनीय���ां स चित्रपटो ननु यत्र द्रौपदीकेशाम्बरावकर्षणमालिखितम्।आत्मगतम्।तस्मिन्दृष्टिविन्यासं कुर्वन्नोत्थास्यामि केशवस्य। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः।निष्क्रम्य प्रविश्य।जयतु महाराजः। अयं स चित्रपटः। दुर्योधनः ममाग्रतः प्रसारय। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः।प्रसारयति। दुर्योधनः अहो दर्शनीयो.अयं चित्रपटः। एष दुःशासनो द्रौपदीं केशहस्ते गृहीतवान्। एषा खलु द्रौपदी। दुःशासनपरामृष्टा संभ्रमोत्फुल्ललोचना। राहुवक्त्रान्तरगता चन्द्रलेखेव शोभते
+dutavakya_8,eṣa durātmā bhīmaḥ sarvarājasamakṣamavamānitāṃ draupadīṃ dṛṣṭvā pravṛddhāmarṣaḥ sabhāstambhaṃ tulayati| eṣa yudhiṣṭhiraḥ satyadharmaghṛṇāyukto dyūtavibhraṣṭacetanaḥ| karotyapāṅgavikṣepaiḥ śāntāmarṣaṃ vṛkodaram,एष दुरात्मा भीमः सर्वराजसमक्षमवमानितां द्रौपदीं दृष्ट्वा प्रवृद्धामर्षः सभास्तम्भं तुलयति। एष युधिष्ठिरः सत्यधर्मघृणायुक्तो द्यूतविभ्रष्टचेतनः। करोत्यपाङ्गविक्षेपैः शान्तामर्षं वृकोदरम्
+dutavakya_9,eṣa idānīmarjunaḥ| roṣākulākṣaḥ sphuritādharoṣṭhastṛṇāya matvā ripumaṇḍalaṃ tat| utsādayiṣyanniva sarvarājñaḥ śanaiḥ samākarṣati gāṇḍivajyām,एष इदानीमर्जुनः। रोषाकुलाक्षः स्फुरिताधरोष्ठस्तृणाय मत्वा रिपुमण्डलं तत्। उत्सादयिष्यन्निव सर्वराज्ञः शनैः समाकर्षति गाण्डिवज्याम्
+dutavakya_10,eṣa yudhiṣṭhiro.arjunaṃ nivārayati| etau nakulasahadevau kṛtaparikarabandhau carmanistriṃśahastau paruṣitamukharāgau spaṣṭadaṣṭādharoṣṭhau| vigatamaraṇaśaṅkau satvaraṃ bhrātaraṃ me harimiva mṛgapotau tejasābhiprayātau,एष युधिष्ठिरो.अर्जुनं निवारयति। एतौ नकुलसहदेवौ कृतपरिकरबन्धौ चर्मनिस्त्रिंशहस्तौ परुषितमुखरागौ स्पष्टदष्टाधरोष्ठौ। विगतमरणशङ्कौ सत्वरं भ्रातरं मे हरिमिव मृगपोतौ तेजसाभिप्रयातौ
+dutavakya_11,eṣa yudhiṣṭhiraḥ kumārāvupetya nivārayati| nīco.ahameva viparītamatiḥ kathaṃ vā roṣaṃ parityajatamadya nayānayajñau| dyūtādhikāramavamānamamṛṣyamāṇāḥ sattvādhikeṣu vacanīyaparākramāḥ syuḥ,एष युधिष्ठिरः कुमारावुपेत्य निवारयति। नीचो.अहमेव विपरीतमतिः कथं वा रोषं परित्यजतमद्य नयानयज्ञौ। द्यूताधिकारमवमानममृष्यमाणाः सत्त्वाधिकेषु वचनीयपराक्रमाः स्युः
+dutavakya_12,iti| eṣa gāndhārarājaḥ akṣānkṣipansa kitavaḥ prahasansagarvaṃ saṃkocayanniva mudaṃ dviṣatāṃ svakīrtyā| svairāsano drupadarājasutāṃ rudantīṃ kākṣeṇa paśyati likhatyapi gāṃ nayajñaḥ,इति। एष गान्धारराजः अक्षान्क्षिपन्स कितवः प्रहसन्सगर्वं संकोचयन्निव मुदं द्विषतां स्वकीर्त्या। स्वैरासनो द्रुपदराजसुतां रुदन्तीं काक्षेण पश्यति लिखत्यपि गां नयज्ञः
+dutavakya_13,etāvācāryapitāmahau tāṃ dṛṣṭvā lajjāyamānau paṭāntāntarhitamukhau sthitau| aho asya varṇāḍhyatā| aho bhāvopapannatā| aho yuktalekhatā| suvyaktamālikhito.ayaṃ citrapaṭaḥ| prīto.asmi| ko.atra| kāñcukīyaḥ jayatu mahārājaḥ| duryodhanaḥ bādarāyaṇa ānīyatāṃ sa vihagavāhanamātravismito dūtaḥ| kāñcukīyaḥ yadājñāpayati mahārājaḥ| niṣkrāntaḥ| duryodhanaḥ vayasya karṇa prāptaḥ kilādya vacanādiha pāṇḍavānāṃ dautyena bhṛtya iva kṛṣṇamatiḥ sa kṛṣṇaḥ| śrotuṃ sakhe tvamapi sajjaya karṇa karṇau nārīmṛdūni vacanāni yudhiṣṭhirasya,एतावाचार्यपितामहौ तां दृष्ट्वा लज्जायमानौ पटान्तान्तर्हितमुखौ स्थितौ। अहो अस्य वर्णाढ्यता। अहो भावोपपन्नता। अहो युक्तलेखता। सुव्यक्तमालिखितो.अयं चित्रपटः। प्रीतो.अस्मि। को.अत्र। काञ्चुकीयः जयतु महाराजः। दुर्योधनः बादरायण आनीयतां स विहगवाहनमात्रविस्मितो दूतः। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः। निष्क्रान्तः। दुर्योधनः वयस्य कर्ण प्राप्तः किलाद्य वचनादिह पाण्डवानां दौत्येन भृत्य इव कृष्णमतिः स कृष्णः। श्रोतुं सखे त्वमपि सज्जय कर्ण कर्णौ नारीमृदूनि वचनानि युधिष्ठिरस्य
+dutavakya_14,tataḥ praviśati vāsudevaḥ kāñcukīyaśca| vāsudevaḥ adya khalu dharmarājavacanāddhanaṃjayākṛtrimamitratayā cāhavadarpamanuktagrāhiṇaṃ suyodhanaṃ prati mayāpyanucitadautyasamayo.anuṣṭhitaḥ| atha ca kṛṣṇāparābhavabhuvā ripuvāhinībha- kumbhasthalīdalanatīkṣṇagadādharasya| bhīmasya kopaśikhinā yudhi pārthapattri- caṇḍānilaiśca kuruvaṃśavanaṃ vinaṣṭam,ततः प्रविशति वासुदेवः काञ्चुकीयश्च। वासुदेवः अद्य खलु धर्मराजवचनाद्धनंजयाकृत्रिममित्रतया चाहवदर्पमनुक्तग्राहिणं सुयोधनं प्रति मयाप्यनुचितदौत्यसमयो.अनुष्ठितः। अथ च कृष्णापराभवभुवा रिपुवाहिनीभ- कुम्भस्थलीदलनतीक्ष्णगदाधरस्य। भीमस्य कोपशिखिना युधि पार्थपत्त्रि- चण्डानिलैश्च कुरुवंशवनं विनष्टम्
+dutavakya_15,idaṃ suyodhanaśibiram| iha hi āvāsāḥ pārthivānāṃ surapurasadṛśāḥ svacchandavihitā vistīrṇāḥ śastraśālā bahuvidhakaraṇaiḥ śastrairupacitāḥ| heṣante mandurāsthāsturagavaraghaṭā bṛṃhanti kariṇa aiśvaryaṃ sphītametatsvajanaparibhavādāsannavilayam,इदं सुयोधनशिबिरम्। इह हि आवासाः पार्थिवानां सुरपुरसदृशाः स्वच्छन्दविहिता विस्तीर्णाः शस्त्रशाला बहुविधकरणैः शस्त्रैरुपचिताः। हेषन्ते मन्दुरास्थास्तुरगवरघटा बृंहन्ति करिण ऐश्वर्यं स्फीतमेतत्स्वजनपरिभवादासन्नविलयम्
+dutavakya_16,bhoḥ duṣṭavādī guṇadveṣī śaṭhaḥ svajananirdayaḥ| suyodhano hi māṃ dṛṣṭvā naiva kāryaṃ kariṣyati,भोः दुष्टवादी गुणद्वेषी शठः स्वजननिर्दयः। सुयोधनो हि मां दृष्ट्वा नैव कार्यं करिष्यति
+dutavakya_17,bho bādarāyaṇa kiṃ praveṣṭavyam| kāñcukīyaḥ atha kimatha kim| praveṣṭumarhati padmanābhaḥ| vāsudevaḥ praviśya| kathaṃ kathaṃ māṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ saṃbhrameṇa| svairamāsatāṃ bhavantaḥ| duryodhanaḥ kathaṃ kathaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ sarvakṣatriyāḥ| alamalaṃ saṃbhrameṇa| smaraṇīyaḥ pūrvamāśrāvito daṇḍaḥ| nanvahamājñaptā| vāsudevaḥ upagamya|bhoḥ suyodhana kimāsse| duryodhanaḥ āsanātpatitvātmagatam|suvyaktaṃ prāpta eva keśavaḥ| utsāhena matiṃ kṛtvāpyāsīno.asmi samāhitaḥ| keśavasya prabhāvena calito.asmyāsanādaham,भो बादरायण किं प्रवेष्टव्यम्। काञ्चुकीयः अथ किमथ किम्। प्रवेष्टुमर्हति पद्मनाभः। वासुदेवः प्रविश्य। कथं कथं मां दृष्ट्वा संभ्रान्ताः सर्वक्षत्रियाः। अलमलं संभ्रमेण। स्वैरमासतां भवन्तः। दुर्योधनः कथं कथं केशवं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः सर्वक्षत्रियाः। अलमलं संभ्रमेण। स्मरणीयः पूर्वमाश्रावितो दण्डः। नन्वहमाज्ञप्ता। वासुदेवः उपगम्य।भोः सुयोधन किमास्से। दुर्योधनः आसनात्पतित्वात्मगतम्।सुव्यक्तं प्राप्त एव केशवः। उत्साहेन मतिं कृत्वाप्यासीनो.अस्मि समाहितः। केशवस्य प्रभावेन चलितो.अस्म्यासनादहम्
+dutavakya_18,aho bahumāyo.ayaṃ dūtaḥ|prakāśam|bho dūta etadāsanamāsyatām| vāsudevaḥ ācārya āsyatāṃ| gāṅgeyapramukhā rājānaḥ svairamāsatāṃ bhavantaḥ| vayamapyupaviśāmaḥ|upaviśya|aho darśanīyo.ayaṃ citrapaṭaḥ| mā tāvat| draupadīkeśāmbarākarṣaṇamatrālikhitam| aho nu khalu suyodhano.ayaṃ svajanāvamānaṃ parākramaṃ paśyati bāliśatvāt| ko nāma loke svayamātmadoṣamudghāṭayennaṣṭaghṛṇaḥ sabhāsu,अहो बहुमायो.अयं दूतः।प्रकाशम्।भो दूत एतदासनमास्यताम्। वासुदेवः आचार्य आस्यतां। गाङ्गेयप्रमुखा राजानः स्वैरमासतां भवन्तः। वयमप्युपविशामः।उपविश्य।अहो दर्शनीयो.अयं चित्रपटः। मा तावत्। द्रौपदीकेशाम्बराकर्षणमत्रालिखितम्। अहो नु खलु सुयोधनो.अयं स्वजनावमानं पराक्रमं पश्यति बालिशत्वात्। को नाम लोके स्वयमात्मदोषमुद्घाटयेन्नष्टघृणः सभासु
+dutavakya_19,āḥ apanīyatāmeṣa citrapaṭaḥ| duryodhanaḥ bādarāyaṇa apanīyatāṃ kila citrapaṭaḥ| kāñcukīyaḥ yadājñāpayati maharājaḥ|apanayati| duryodhanaḥ bho dūta dharmātmajo vāyusutaśca bhīmo bhrātārjuno me tridaśendrasūnuḥ| yamau ca tāvaśvisutau vinītau sarve sabhṛtyāḥ kuśalopapannāḥ,आः अपनीयतामेष चित्रपटः। दुर्योधनः बादरायण अपनीयतां किल चित्रपटः। काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महराजः।अपनयति। दुर्योधनः भो दूत धर्मात्मजो वायुसुतश्च भीमो भ्रातार्जुनो मे त्रिदशेन्द्रसूनुः। यमौ च तावश्विसुतौ विनीतौ सर्वे सभृत्याः कुशलोपपन्नाः
+dutavakya_20,vāsudevaḥ sadṛśametadgāndhārīputrasya| atha kimatha kim| kuśalinaḥ sarve| bhavato rājye śarīre bāhyābhyantare ca kuśalamanāmayaṃ ca pṛṣṭvā vijñāpayanti yudhiṣṭhirādayaḥ pāṇḍavāḥ| anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ saṃpūrṇaḥ samayaḥ sa ca| asmākamapi dharmyaṃ yaddāyādyaṃ tadvibhajyatām,वासुदेवः सदृशमेतद्गान्धारीपुत्रस्य। अथ किमथ किम्। कुशलिनः सर्वे। भवतो राज्ये शरीरे बाह्याभ्यन्तरे च कुशलमनामयं च पृष्ट्वा विज्ञापयन्ति युधिष्ठिरादयः पाण्डवाः। अनुभूतं महद्दुःखं संपूर्णः समयः स च। अस्माकमपि धर्म्यं यद्दायाद्यं तद्विभज्यताम्
+dutavakya_21,iti| duryodhanaḥ kathaṃ kathaṃ dāyādyamiti| bhoḥ vane pitṛvyo mṛgayāprasaṃgataḥ kṛtāparādho muniśāpamāptavān| tadāprabhṛtyeva sa dāraniḥspṛhaḥ parātmajānāṃ pitṛtāṃ kathaṃ vrajet,इति। दुर्योधनः कथं कथं दायाद्यमिति। भोः वने पितृव्यो मृगयाप्रसंगतः कृतापराधो मुनिशापमाप्तवान्। तदाप्रभृत्येव स दारनिःस्पृहः प��ात्मजानां पितृतां कथं व्रजेत्
+dutavakya_22,vāsudevaḥ purāvidaṃ bhavantaṃ pṛcchāmi| vicitravīryo viṣayī vipattiṃ kṣayeṇa yātaḥ punarambikāyām| vyāsena jāto dhṛtarāṣṭra eva labheta rājyaṃ janakaḥ kathaṃ te,वासुदेवः पुराविदं भवन्तं पृच्छामि। विचित्रवीर्यो विषयी विपत्तिं क्षयेण यातः पुनरम्बिकायाम्। व्यासेन जातो धृतराष्ट्र एव लभेत राज्यं जनकः कथं ते
+dutavakya_23,mā mā bhavān| evaṃ parasparavirodhavivardhanena śīghraṃ bhavetkurukulaṃ nṛpa nāmaśeṣam| tatkartumarhati bhavānapakṛtya roṣaṃ yattvāṃ yudhiṣṭhiramukhāḥ praṇayādbruvanti,मा मा भवान्। एवं परस्परविरोधविवर्धनेन शीघ्रं भवेत्कुरुकुलं नृप नामशेषम्। तत्कर्तुमर्हति भवानपकृत्य रोषं यत्त्वां युधिष्ठिरमुखाः प्रणयाद्ब्रुवन्ति
+dutavakya_24,duryodhanaḥ bho dūta na jānāti bhavānrājyavyavahāram| rājyaṃ nāma nṛpātmajaiḥ sahṛdairjitvā ripūnbhujyate talloke na tu yācyate na tu punardīnāya vā dīyate| kāṅkṣā cennṛpatitvamāptumacirātkurvantu te sāhasaṃ svairaṃ vā praviśantu śāntamatibhirjuṣṭaṃ śamāyāśramam,दुर्योधनः भो दूत न जानाति भवान्राज्यव्यवहारम्। राज्यं नाम नृपात्मजैः सहृदैर्जित्वा रिपून्भुज्यते तल्लोके न तु याच्यते न तु पुनर्दीनाय वा दीयते। काङ्क्षा चेन्नृपतित्वमाप्तुमचिरात्कुर्वन्तु ते साहसं स्वैरं वा प्रविशन्तु शान्तमतिभिर्जुष्टं शमायाश्रमम्
+dutavakya_25,vāsudevaḥ bhoḥ suyodhana alaṃ bandhujane paruṣamabhidhātum| puṇyasaṃcayaprāptāmadhigamya nṛpaśriyam| vañcayedyaḥ suhṛdbandhūnsa bhavedviphalaśramaḥ,वासुदेवः भोः सुयोधन अलं बन्धुजने परुषमभिधातुम्। पुण्यसंचयप्राप्तामधिगम्य नृपश्रियम्। वञ्चयेद्यः सुहृद्बन्धून्स भवेद्विफलश्रमः
+dutavakya_26,duryodhanaḥ bho dūta syālaṃ tava gurorbhūpaṃ kaṃsaṃ na te dayā| kathamasmākamevaṃ syātteṣu nityāpakāriṣu,दुर्योधनः भो दूत स्यालं तव गुरोर्भूपं कंसं न ते दया। कथमस्माकमेवं स्यात्तेषु नित्यापकारिषु
+dutavakya_27,vāsudevaḥ alaṃ tanmaddoṣato jñātum| kṛtvā putraviyogārtāṃ bahuśo jananīṃ mama| vṛddhaṃ svapitaraṃ baddhvā hato.ayaṃ mṛtyunā svayam,वासुदेवः अलं तन्मद्दोषतो ज्ञातुम्। कृत्वा पुत्रवियोगार्तां बहुशो जननीं मम। वृद्धं स्वपितरं बद्ध्वा हतो.अयं मृत्युना स्वयम्
+dutavakya_28,duryodhanaḥ sarvathā vañcitastvayā kaṃsaḥ| alamātmastavena| na śauryametat| paśya| jāmātṛnāśavyasanābhitapte roṣābhibhūte magadheśvare.atha| palāyamānasya bhayāturasya śauryaṃ tadetatkva gataṃ tavāsīt,दुर्योधनः सर्वथा वञ्चितस्त्वया कंसः। अलमात्मस्तवेन। न शौर्यमेतत्। पश्य। जामातृनाशव्यसनाभितप्ते रोषाभिभूते मगधेश्वरे.अथ। पलायमानस्य भयातुरस्य शौर्यं तदेतत्क्व गतं तवासीत्
+dutavakya_29,vāsudevaḥ bhoḥ suyodhana deśakālāvasthāpekṣitaṃ khalu śauryaṃ nayānugāminām| iha tiṣṭhatu tāvadasmadgataḥ parihāsaḥ| svakāryamanuṣṭhīyatām| kartavyo bhrātṛṣu sneho vismartavyā guṇetarāḥ| saṃbandho bandhubhiḥ śreyānlokayorubhayorapi,वासुदेवः भोः सुयोधन देशकालावस्थापेक्षितं खलु शौर्यं नयानुगामिनाम्। इह तिष्ठतु तावदस्मद्गतः परिहासः। स्वकार्यमन���ष्ठीयताम्। कर्तव्यो भ्रातृषु स्नेहो विस्मर्तव्या गुणेतराः। संबन्धो बन्धुभिः श्रेयान्लोकयोरुभयोरपि
+dutavakya_30,duryodhanaḥ devātmajairmanuṣyāṇāṃ kathaṃ vā bandhutā bhavet| piṣṭapeṣaṇametāvatparyāptaṃ chidyatāṃ kathā,दुर्योधनः देवात्मजैर्मनुष्याणां कथं वा बन्धुता भवेत्। पिष्टपेषणमेतावत्पर्याप्तं छिद्यतां कथा
+dutavakya_31,vāsudevaḥ ātmagatam| prasādyamānaḥ sāmnāyaṃ na svabhāvaṃ vimuñcati| hanta saṃkṣobhayāmyenaṃ vacobhiḥ paruṣākṣaraiḥ,वासुदेवः आत्मगतम्। प्रसाद्यमानः साम्नायं न स्वभावं विमुञ्चति। हन्त संक्षोभयाम्येनं वचोभिः परुषाक्षरैः
+dutavakya_32,prakāśam|bhoḥ suyodhana kiṃ na jānīṣe.arjunasya balaparākramam| duryodhanaḥ na jāne| vāsudevaḥ bhoḥ śrūyatām| kairātaṃ vapurāsthitaḥ paśupatiryuddhena saṃtoṣito vahneḥ khāṇḍavamaśnataḥ sumahatī vṛṣṭiḥ śaraiśchāditā| devendrārtikarā nivātakavacā nītāḥ kṣayaṃ līlayā nanvekena tadā virāṭanagare bhīṣmādayo nirjitāḥ,प्रकाशम्।भोः सुयोधन किं न जानीषे.अर्जुनस्य बलपराक्रमम्। दुर्योधनः न जाने। वासुदेवः भोः श्रूयताम्। कैरातं वपुरास्थितः पशुपतिर्युद्धेन संतोषितो वह्नेः खाण्डवमश्नतः सुमहती वृष्टिः शरैश्छादिता। देवेन्द्रार्तिकरा निवातकवचा नीताः क्षयं लीलया नन्वेकेन तदा विराटनगरे भीष्मादयो निर्जिताः
+dutavakya_33,api ca tavāpi pratyakṣamaparaṃ kathayāmi| nanu tvaṃ citrasenena nīyamāno nabhastalam| vikrośanghoṣayātrāyāṃ phalgunenaiva mokṣitaḥ,अपि च तवापि प्रत्यक्षमपरं कथयामि। ननु त्वं चित्रसेनेन नीयमानो नभस्तलम्। विक्रोशन्घोषयात्रायां फल्गुनेनैव मोक्षितः
+dutavakya_34,kiṃ bahunā| dātumarhasi madvākyādrājyārdhaṃ dhṛtarāṣṭraja| anyathā sāgarāntāṃ gāṃ hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ,किं बहुना। दातुमर्हसि मद्वाक्याद्राज्यार्धं धृतराष्ट्रज। अन्यथा सागरान्तां गां हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः
+dutavakya_35,duryodhanaḥ kathaṃ kathaṃ| hariṣyanti hi pāṇḍavāḥ| praharati yadi yuddhe māruto bhīmarūpī praharati yadi sākṣātpārtharūpeṇa śakraḥ| paruṣavacanadakṣa tvadvacobhirna dāsye tṛṇamapi pitṛbhukte vīryagupte svarājye,दुर्योधनः कथं कथं। हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः। प्रहरति यदि युद्धे मारुतो भीमरूपी प्रहरति यदि साक्षात्पार्थरूपेण शक्रः। परुषवचनदक्ष त्वद्वचोभिर्न दास्ये तृणमपि पितृभुक्ते वीर्यगुप्ते स्वराज्ये
+dutavakya_36,vāsudevaḥ bhoḥ kurukulakalaṅkabhūta ayaśolubdha vayaṃ kila tṛṇāntarābhibhāṣakāḥ| duryodhanaḥ bho gopālaka tṛṇānyabhibhāṣyo bhavān| avadhyāṃ pramadāṃ hatvā hayaṃ govṛṣameva ca| mallānapi sunirlajjo vaktumicchasi sādhubhiḥ,वासुदेवः भोः कुरुकुलकलङ्कभूत अयशोलुब्ध वयं किल तृणान्तराभिभाषकाः। दुर्योधनः भो गोपालक तृणान्यभिभाष्यो भवान्। अवध्यां प्रमदां हत्वा हयं गोवृषमेव च। मल्लानपि सुनिर्लज्जो वक्तुमिच्छसि साधुभिः
+dutavakya_37,vāsudevaḥ bhoḥ suyodhana nanu kṣipasi mām| duryodhanaḥ nanu satyamevaitat| vāsudevaḥ gacchāmi tāvat| duryodhanaḥ gaccha gaccha paśukhuroddhatareṇurūpitāṅgo vrajameva| viphalīkṛtaḥ kālaḥ| vāsudevaḥ evamastu| na vayamanuktasaṃdeśā gantumicchāmaḥ| tadākarṇyatāṃ yudhiṣṭhirasya saṃdeśaḥ| duryodhanaḥ āḥ abhāṣyastvam| ahamavadhṛtapāṇḍarātapatro dvijavarahastadhṛtāmbusiktamūrdhā| avanatanṛpamaṇḍalānuyātraiḥ saha kathayāmi bhavadvidhairna bhāṣe,वासुदेवः भोः सुयोधन ननु क्षिपसि माम्। दुर्योधनः ननु सत्यमेवैतत्। वासुदेवः गच्छामि तावत्। दुर्योधनः गच्छ गच्छ पशुखुरोद्धतरेणुरूपिताङ्गो व्रजमेव। विफलीकृतः कालः। वासुदेवः एवमस्तु। न वयमनुक्तसंदेशा गन्तुमिच्छामः। तदाकर्ण्यतां युधिष्ठिरस्य संदेशः। दुर्योधनः आः अभाष्यस्त्वम्। अहमवधृतपाण्डरातपत्रो द्विजवरहस्तधृताम्बुसिक्तमूर्धा। अवनतनृपमण्डलानुयात्रैः सह कथयामि भवद्विधैर्न भाषे
+dutavakya_38,vāsudevaḥ na vyāharati kila māṃ suyodhanaḥ| bhoḥ śaṭha bāndhavaniḥsneha kāka kekara piṅgala| tvadarthātkuruvaṃśo.ayamacirānnāśameṣyati,वासुदेवः न व्याहरति किल मां सुयोधनः। भोः शठ बान्धवनिःस्नेह काक केकर पिङ्गल। त्वदर्थात्कुरुवंशो.अयमचिरान्नाशमेष्यति
+dutavakya_39,bho bho rājānaḥ gacchāmastāvat| duryodhanaḥ kathaṃ yāsyati kila keśavaḥ| duḥśāsana durmarṣaṇa durmukha durbuddhe duṣṭeśvara dūtasamudācāramatikrāntaḥ keśavo badhyatām| kathamaśaktāḥ| duḥśāsana na samarthaḥ khalvasi| karituraganihantā kaṃsahantā sa kṛṣṇaḥ paśupakulanivāsādānujīvyānabhijñaḥ| hṛtabhujabalavīryaḥ pārthivānāṃ samakṣaṃ svavacanakṛtadoṣo badhyatāmeṣa śīghram,भो भो राजानः गच्छामस्तावत्। दुर्योधनः कथं यास्यति किल केशवः। दुःशासन दुर्मर्षण दुर्मुख दुर्बुद्धे दुष्टेश्वर दूतसमुदाचारमतिक्रान्तः केशवो बध्यताम्। कथमशक्ताः। दुःशासन न समर्थः खल्वसि। करितुरगनिहन्ता कंसहन्ता स कृष्णः पशुपकुलनिवासादानुजीव्यानभिज्ञः। हृतभुजबलवीर्यः पार्थिवानां समक्षं स्ववचनकृतदोषो बध्यतामेष शीघ्रम्
+dutavakya_40,ayamaśaktaḥ| mātula badhyatāmayaṃ keśavaḥ| kathaṃ parāṅmukhaḥ patati| bhavatu| ahameva pāśairbadhnāmi|pāśamudyamyopasarpati| vāsudevaḥ kathaṃ baddhukāmo māṃ kila suyodhanaḥ| bhavatu| suyodhanasya sāmarthyaṃ paśyāmi|viśvarūpamāsthitaḥ| duryodhanaḥ bho dūta sṛjasi yadi samantāddevamāyāḥ svamāyāḥ praharasi yadi vā tvaṃ durnivāraiḥ surāstraiḥ| hayagajavṛṣabhāṇāṃ pātanājjātadarpo narapatigaṇamadhye badhyase tvaṃ mayādya,अयमशक्तः। मातुल बध्यतामयं केशवः। कथं पराङ्मुखः पतति। भवतु। अहमेव पाशैर्बध्नामि।पाशमुद्यम्योपसर्पति। वासुदेवः कथं बद्धुकामो मां किल सुयोधनः। भवतु। सुयोधनस्य सामर्थ्यं पश्यामि।विश्वरूपमास्थितः। दुर्योधनः भो दूत सृजसि यदि समन्ताद्देवमायाः स्वमायाः प्रहरसि यदि वा त्वं दुर्निवारैः सुरास्त्रैः। हयगजवृषभाणां पातनाज्जातदर्पो नरपतिगणमध्ये बध्यसे त्वं मयाद्य
+dutavakya_41,āḥ tiṣṭhedānīm| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho hrasvatvaṃ keśavasya| āḥ tiṣṭhedānīm| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| aho dīrghatvaṃ keśavasya| kathaṃ na dṛṣṭaḥ keśavaḥ| ayaṃ keśavaḥ| sarvatra mantraśālāyāṃ keśavā bhavanti| kimidānīṃ kariṣye| bhavatu dṛṣṭam| bho bho rājānaḥ ekenaikaḥ keśavo badhyatām| kathaṃ svayameva pā��airbaddhāḥ patanti rājānaḥ| sādhu bho jambhaka sādhu| matkārmukodaraviniḥsṛtabāṇajālai- rviddhaṃ kṣaratkṣatajarañjitasarvagātram| paśyantu pāṇḍutanayāḥ śibiropanītaṃ tvāṃ bāṣparuddhanayanāḥ pariniśvasantaḥ,आः तिष्ठेदानीम्। कथं न दृष्टः केशवः। अयं केशवः। अहो ह्रस्वत्वं केशवस्य। आः तिष्ठेदानीम्। कथं न दृष्टः केशवः। अयं केशवः। अहो दीर्घत्वं केशवस्य। कथं न दृष्टः केशवः। अयं केशवः। सर्वत्र मन्त्रशालायां केशवा भवन्ति। किमिदानीं करिष्ये। भवतु दृष्टम्। भो भो राजानः एकेनैकः केशवो बध्यताम्। कथं स्वयमेव पाशैर्बद्धाः पतन्ति राजानः। साधु भो जम्भक साधु। मत्कार्मुकोदरविनिःसृतबाणजालै- र्विद्धं क्षरत्क्षतजरञ्जितसर्वगात्रम्। पश्यन्तु पाण्डुतनयाः शिबिरोपनीतं त्वां बाष्परुद्धनयनाः परिनिश्वसन्तः
+dutavakya_42,niṣkrāntaḥ| vāsudevaḥ bhavatu pāṇḍavānāṃ kāryamahameva sādhayāmi| bhoḥ sudarśana itastāvat| tataḥ praviśati sudarśanaḥ| sudarśanaḥ eṣa bhoḥ| śrutvā giraṃ bhagavato vipulaprasādā- nnirdhāvito.asmi parivāritatoyadaughaḥ| kasminkhalu prakupitaḥ kamalāyatākṣaḥ kasyādya mūrdhani mayā pravijṛmbhitavyam,निष्क्रान्तः। वासुदेवः भवतु पाण्डवानां कार्यमहमेव साधयामि। भोः सुदर्शन इतस्तावत्। ततः प्रविशति सुदर्शनः। सुदर्शनः एष भोः। श्रुत्वा गिरं भगवतो विपुलप्रसादा- न्निर्धावितो.अस्मि परिवारिततोयदौघः। कस्मिन्खलु प्रकुपितः कमलायताक्षः कस्याद्य मूर्धनि मया प्रविजृम्भितव्यम्
+dutavakya_43,kva nu khalu bhagavānnārāyaṇaḥ| avyaktādiracintyātmā lokasaṃrakṣaṇodyataḥ| eko.anekavapuḥ śrīmāndviṣadbalaniṣūdanaḥ,क्व नु खलु भगवान्नारायणः। अव्यक्तादिरचिन्त्यात्मा लोकसंरक्षणोद्यतः। एको.अनेकवपुः श्रीमान्द्विषद्बलनिषूदनः
+dutavakya_44,vilokya|aye ayaṃ bhagavānhastinapuradvāre dūtasamudācāreṇopasthitaḥ| kutaḥ khalvāpaḥ kutaḥ khalvāpaḥ| bhagavati ākāśagaṅge āpastāvat| hanta sravati|ācamyopasṛtya|jayatu bhagavānnārāyaṇaḥ|praṇamati| vāsudevaḥ sudarśana apratihataparākramo bhava| sudarśanaḥ anugṛhīto.asmi| vāsudevaḥ diṣṭyā bhavānkarmakāle prāptaḥ| sudarśanaḥ kathaṃ kathaṃ karmakāla iti| ājñāpayatu bhagavānājñāpayatu| kiṃ merumandarakulaṃ parivartayāmi saṃkṣobhayāmi sakalaṃ makarālayaṃ vā| nakṣatravaṃśamakhilaṃ bhuvi pātayāmi nāśakyamasti mama deva tava prasādāt,विलोक्य।अये अयं भगवान्हस्तिनपुरद्वारे दूतसमुदाचारेणोपस्थितः। कुतः खल्वापः कुतः खल्वापः। भगवति आकाशगङ्गे आपस्तावत्। हन्त स्रवति।आचम्योपसृत्य।जयतु भगवान्नारायणः।प्रणमति। वासुदेवः सुदर्शन अप्रतिहतपराक्रमो भव। सुदर्शनः अनुगृहीतो.अस्मि। वासुदेवः दिष्ट्या भवान्कर्मकाले प्राप्तः। सुदर्शनः कथं कथं कर्मकाल इति। आज्ञापयतु भगवानाज्ञापयतु। किं मेरुमन्दरकुलं परिवर्तयामि संक्षोभयामि सकलं मकरालयं वा। नक्षत्रवंशमखिलं भुवि पातयामि नाशक्यमस्ति मम देव तव प्रसादात्
+dutavakya_45,vāsudevaḥ bhoḥ sudarśana itastāvat| bhoḥ suyodhana yadi lavaṇajalaṃ vā kandaraṃ vā girīṇāṃ grahagaṇacaritaṃ vā vāyumārgaṃ prayāsi| mama bhujabalayogaprāptasaṃjātavegaṃ bhavatu capala cakraṃ kālacakraṃ tavādya,वासुदेवः भोः सुदर्शन इतस्तावत्। भोः सुयोधन यदि लवणजलं वा कन्दरं वा गिरीणां ग्रहगणचरितं वा वायुमार्गं प्रयासि। मम भुजबलयोगप्राप्तसंजातवेगं भवतु चपल चक्रं कालचक्रं तवाद्य
+dutavakya_46,sudarśanaḥ bhoḥ suyodhanahataka tiṣṭha tiṣṭha|punarvicārya|prasīdatu bhagavānnārāyṇaḥ| mahībhārāpanayanaṃ kartuṃ jātasya bhūtale| asminnevaṃ gate deva nanu syādviphalaśramaḥ,सुदर्शनः भोः सुयोधनहतक तिष्ठ तिष्ठ।पुनर्विचार्य।प्रसीदतु भगवान्नाराय्णः। महीभारापनयनं कर्तुं जातस्य भूतले। अस्मिन्नेवं गते देव ननु स्याद्विफलश्रमः
+dutavakya_47,vāsudevaḥ sudarśana roṣātsamudācāro nāvekṣitaḥ| gamyatāṃ svanilayameva| sudarśanaḥ yadājñāpayati bhagavānnārāyaṇaḥ| kathaṃ kathaṃ gopālaka iti| tricaraṇātikrāntatriloko nārāyaṇaḥ khalvatra bhagavān| śaraṇaṃ vrajantu bhavantaḥ| yāvadgacchāmi| aye etadbhagavadāyudhavaraṃ śārṅgaṃ prāptam| tanumṛdulalitāṅgaṃ strīsvabhāvopapannaṃ harikaradhṛtamadhyaṃ śatrusaṃghaikakālaḥ| kanakakhacitapṛṣṭhaṃ bhāti kṛṣṇasya pārśve navasaliladapārśve cāruvidyullekheva,वासुदेवः सुदर्शन रोषात्समुदाचारो नावेक्षितः। गम्यतां स्वनिलयमेव। सुदर्शनः यदाज्ञापयति भगवान्नारायणः। कथं कथं गोपालक इति। त्रिचरणातिक्रान्तत्रिलोको नारायणः खल्वत्र भगवान्। शरणं व्रजन्तु भवन्तः। यावद्गच्छामि। अये एतद्भगवदायुधवरं शार्ङ्गं प्राप्तम्। तनुमृदुललिताङ्गं स्त्रीस्वभावोपपन्नं हरिकरधृतमध्यं शत्रुसंघैककालः। कनकखचितपृष्ठं भाति कृष्णस्य पार्श्वे नवसलिलदपार्श्वे चारुविद्युल्लेखेव
+dutavakya_48,bho bhoḥ śārṅga praśāntaroṣo bhagavānnārāyaṇaḥ| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| yāvadgacchāmi| aye iyaṃ kaumodakī prāptā| maṇikanakavicitrā citramālottarīyā suraripugaṇagātradhvaṃsane jātatṛṣṇā| girivarataṭarūpā durnivārātivīryā vrajati nabhasi śīghraṃ meghavṛndānuyātrā,भो भोः शार्ङ्ग प्रशान्तरोषो भगवान्नारायणः। गम्यतां स्वनिलयमेव। हन्त निवृत्तः। यावद्गच्छामि। अये इयं कौमोदकी प्राप्ता। मणिकनकविचित्रा चित्रमालोत्तरीया सुररिपुगणगात्रध्वंसने जाततृष्णा। गिरिवरतटरूपा दुर्निवारातिवीर्या व्रजति नभसि शीघ्रं मेघवृन्दानुयात्रा
+dutavakya_49,he kaumodaki praśāntaroṣo bhagavānnārāyaṇaḥ| hanta nivṛttā| yāvadgacchāmi| aye ayaṃ pāñcajanyaḥ prāptaḥ| pūrṇendukundakumudodarahāragauro nārāyaṇānanasarojakṛtaprasādaḥ| yasya svanaṃ pralayasāgaraghoṣatulyaṃ garbhā niśamya nipatantyasurāṅganānām,हे कौमोदकि प्रशान्तरोषो भगवान्नारायणः। हन्त निवृत्ता। यावद्गच्छामि। अये अयं पाञ्चजन्यः प्राप्तः। पूर्णेन्दुकुन्दकुमुदोदरहारगौरो नारायणाननसरोजकृतप्रसादः। यस्य स्वनं प्रलयसागरघोषतुल्यं गर्भा निशम्य निपतन्त्यसुराङ्गनानाम्
+dutavakya_50,he pāñcajanya praśāntaroṣo bhagavān| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| aye nandakāsiḥ prāptaḥ| vanitāvigraho yuddhe mahāsurabhayaṃkaraḥ| prayāti gagane śīghraṃ maholkeva vibhātyayam,हे पाञ्चजन्य प्रशान्तरोषो भगवान्। गम्यतां स्वनिलयमेव। हन्त निवृत्तः। अये नन्दकासिः प्राप्तः। वनिताविग्रहो युद्धे महासुरभयंकरः। प्रयाति गगने शीघ्रं महोल्केव विभात्ययम्
+dutavakya_51,he nandaka praśāntaroṣo bhagavān| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| yāvadgacchāmi| aye etāni bhagavadāyudhavarāṇi| so.ayaṃ khaḍgaḥ kharāṃśorapahasitatanuḥ svaiḥ karairnandakākhyaḥ seyaṃ kaumodakī yā suraripukaṭhinoraḥsthalakṣodadakṣā| saiṣā śārṅgābhidhānā pralayaghanaravajyāravā cāpayaṣṭiḥ so.ayaṃ gambhīraghoṣaḥ śaśikaraviśadaḥ śaṅkharāṭpāñcajanyaḥ,हे नन्दक प्रशान्तरोषो भगवान्। गम्यतां स्वनिलयमेव। हन्त निवृत्तः। यावद्गच्छामि। अये एतानि भगवदायुधवराणि। सो.अयं खड्गः खरांशोरपहसिततनुः स्वैः करैर्नन्दकाख्यः सेयं कौमोदकी या सुररिपुकठिनोरःस्थलक्षोददक्षा। सैषा शार्ङ्गाभिधाना प्रलयघनरवज्यारवा चापयष्टिः सो.अयं गम्भीरघोषः शशिकरविशदः शङ्खराट्पाञ्चजन्यः
+dutavakya_52,he śārṅga kaumodaki pāñcajanya daityāntakṛnnandaka śatruvahne| praśāntaroṣo bhagavānmurāriḥ svasthānamevātra hi gaccha tāvat,हे शार्ङ्ग कौमोदकि पाञ्चजन्य दैत्यान्तकृन्नन्दक शत्रुवह्ने। प्रशान्तरोषो भगवान्मुरारिः स्वस्थानमेवात्र हि गच्छ तावत्
+dutavakya_53,hanta nivṛttāḥ| yāvadgacchāmi| aye atyuddhūto vāyuḥ| atitapatyādityaḥ| calitāḥ parvatāḥ| kṣubdhāḥ sāgarāḥ| patitā vṛkṣāḥ| bhrāntā meghāḥ| pralīnā vāsukiprabhṛtayo bhujaṃgeśvarāḥ| kiṃ nu khalvidam| aye ayaṃ bhagavato vāhanaḥ garuḍaḥ prāptaḥ| surāsurāṇāṃ parikhedalabdhaṃ yenāmṛtaṃ mātṛvimokṣaṇārthaṃ| ācchinnamāsīddviṣato murārestvāmudvahāmīti varo.api dattaḥ,हन्त निवृत्ताः। यावद्गच्छामि। अये अत्युद्धूतो वायुः। अतितपत्यादित्यः। चलिताः पर्वताः। क्षुब्धाः सागराः। पतिता वृक्षाः। भ्रान्ता मेघाः। प्रलीना वासुकिप्रभृतयो भुजंगेश्वराः। किं नु खल्विदम्। अये अयं भगवतो वाहनः गरुडः प्राप्तः। सुरासुराणां परिखेदलब्धं येनामृतं मातृविमोक्षणार्थं। आच्छिन्नमासीद्द्विषतो मुरारेस्त्वामुद्वहामीति वरो.अपि दत्तः
+dutavakya_54,he kāśyapapriyasuta garuḍa praśāntaroṣo bhagavāndevadeveśaḥ| gamyatāṃ svanilayameva| hanta nivṛttaḥ| yāvadgacchāmi| ete sthitā viyati kiṃnarayakṣasiddhāḥ devāśca saṃbhramacalanmukuṭottamāṅgāḥ| ruṣṭe.acyute vigatakāntiguṇāḥ praśāntaṃ śrutvā śrayanti sadanāni nivṛttatāpāḥ,हे काश्यपप्रियसुत गरुड प्रशान्तरोषो भगवान्देवदेवेशः। गम्यतां स्वनिलयमेव। हन्त निवृत्तः। यावद्गच्छामि। एते स्थिता वियति किंनरयक्षसिद्धाः देवाश्च संभ्रमचलन्मुकुटोत्तमाङ्गाः। रुष्टे.अच्युते विगतकान्तिगुणाः प्रशान्तं श्रुत्वा श्रयन्ति सदनानि निवृत्ततापाः
+dutavakya_55,yāvadahamapi kāntāṃ meruguhāmeva yāsyāmi| niṣkrāntaḥ| vāsudevaḥ yāvadahamapi pāṇḍavaśibirameva yāsyāmi| nepathye| na khalu na khalu gantavyam| vāsudevaḥ aye vṛddharājasvara iva| bho rājan eṣa sthito.asmi| tataḥ praviśati dhṛtarāṣṭraḥ| dhṛtarāṣṭraḥ kva nu khalu bhagavānnārāyaṇaḥ| kva nu khalu bhagavānpāṇḍavaśreyaskaraḥ| kva nu khalu bhagavānviprapriyaḥ| kva nu khalu bhagavāndevakīnandanaḥ| mama putrāparādhāttu śārṅgapāṇe tavādhunā| etanme tridaśādhyākṣa pādayoḥ patitaṃ śiraḥ,यावदहमपि कान्तां मेरुगुहामेव यास्यामि। निष्क्रान्तः। वासुदेवः यावदहमपि पाण्डवशिबिरमेव यास्यामि। नेपथ्ये। न खलु न खलु गन्तव्यम्। वासुदेवः अये वृद्धराजस्वर इव। भो राजन् एष स्थितो.अस्मि। ततः प्रविशति धृतराष्ट्रः। धृतराष्ट्रः क्व नु खलु भगवान्नारायणः। क्व नु खलु भगवान्पाण्डवश्रेयस्करः। क्व नु खलु भगवान्विप्रप्रियः। क्व नु खलु भगवान्देवकीनन्दनः। मम पुत्रापराधात्तु शार्ङ्गपाणे तवाधुना। एतन्मे त्रिदशाध्याक्ष पादयोः पतितं शिरः
+dutavakya_56,patati| vāsudevaḥ hā dhik| patito.atrabhavān| uttiṣṭhottiṣṭha| dhṛtarāṣṭraḥ anugṛhīto.asmi| bhagavan idamarghyaṃ pādyaṃ ca pratigṛhyatām| vāsudevaḥ sarvaṃ gṛhṇāmi| kiṃ te bhūyaḥ priyamupaharāmi| dhṛtarāṣṭraḥ yadi me bhagavānprasannaḥ kimataḥ paramicchāmi| vāsudevaḥ gacchatu bhavānpunardarśanāya| dhṛtarāṣṭraḥ yadājñāpayati bhagavannārāyaṇaḥ| niṣkrāntaḥ| bharatavākyam| imāṃ sāgaraparyantāṃ himavadvindhyakuṇḍalām| mahīmekātapatrāṅkāṃ rājasiṃhaḥ praśāstu naḥ,पतति। वासुदेवः हा धिक्। पतितो.अत्रभवान्। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ। धृतराष्ट्रः अनुगृहीतो.अस्मि। भगवन् इदमर्घ्यं पाद्यं च प्रतिगृह्यताम्। वासुदेवः सर्वं गृह्णामि। किं ते भूयः प्रियमुपहरामि। धृतराष्ट्रः यदि मे भगवान्प्रसन्नः किमतः परमिच्छामि। वासुदेवः गच्छतु भवान्पुनर्दर्शनाय। धृतराष्ट्रः यदाज्ञापयति भगवन्नारायणः। निष्क्रान्तः। भरतवाक्यम्। इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम्। महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः

gudharthadipika_clean.csv

@@ -0,0 +1,24 @@
+id,sanskrit,sanskrit_devanagari
+1,"Ghaṭakarparakāvya with Abhinavagupta's Ghaṭakarparavivṛti # Text ghaṭakarparakāvyam śrīmanmahāmāheśvarācāryaśrīmadabhinavaguptapādaracitavivṛtyupetam apūrvaḥ ko 'yaṃ te varada śirasaḥ śekharavidhir nanu jñātaṃ pluṣṭaṃ smaradhanur idaṃ mūrdhani dhṛtam / yadālokāl loke viṣamaviśikhaḥ sphūrjatitarām iti prokte devyā galitaniyamaḥ śambur avatāt // idaṃ proṣitapramadayā hetubhūtayā proṣitapramadām uddiśya kathyate kulakam | tatra kiñcit kavinibaddhapramdāvaktṛkam, kiñcitkavinibaddhatatsakhībhāṣitam, kiñcit kavinibaddhadūtībhāṣitam, anyat kaviprakaṭitapratidūtīvacanam, itarat svatantrakavikathitam iti bahuprakāraṃ darśayiṣyāmaḥ | na tu saiva ekā kathanakartrī | proṣitaḥ pramado vallabho harṣaś ca yasyāḥ | athaca proṣitā vallabhena viyuktā, prakṛṣṭena yauvanaśṛṅgārajanitena madena ca yuktā | anyadeśatayā viyuktatvam eva proṣitatvena lakṣyate chādite dinakarasya bhāvane khāj jale patati śokabhāvane / manmathe ca hṛdi hantum udyate proṣitapramadayedam udyate // ghk_1 // dinaṃ karotīti dinakaras tasya bhāvane raśmipuñje chādite tiraskṛte sati tāsāṃ tamaḥpratipakṣatayā suprasiddhānām api sa sūryo yatra ācchādyate tatra kathaṃ harṣāloko 'pi mānaso 'stu, athaca virahiṇīnāṃ rajanisamayajanitaraṇaraṇakakaluṣitahṛdayāṇāṃ kadācit dinam api vividhavinodālokavitaraṇena bandhutāṃ yāyāt | adya tu yatprasādāt tādṛśadinam upajāyate tasya api kaścid ātmīyaḥ sahajaḥ svabhāvaḥ, so 'pi ācchadita iti sātiśayaṃ bhāgyahīnatvaṃ dyotitam | tathā jale ca ākāśāt patati | kīdṛśī | śokaṃ bhāvayati | jalaṃ hi nikaṭavartinā pārthivarajasā ātmānaṃ bhāvayati ekatayā yojayatīti śrutam idam, adya tu apūrvaṃ vartate śokena virahiṇīr bhāvayati śokamayya eva sampādyante tāḥ | na hi tāsāṃ prāvṛṭsamayamadhye priyāgamanaśaṅkāmātram api astīti tātkālaṃ nairāśyam eva khāt patatīty anena amuṣya duṣprasahasya apratīkāratayā sātiśayo 'nutāpaḥ sūcyate | tathā manmatho hṛdayapraharaṇaṃ prati sasaṃrambhaḥ | athaca bāhyo yaḥ kaścit hantā tasmād upāyaiḥ palāyyate 'pi, ayaṃ punar hṛdayāvasthita eva antarhananaṃ prati sasaṃrambhaḥ | caśabda ekakālatāsūcakaḥ | yathā kaścit durjano nirjane nirāloke durdina eva saśokaṃ janam ata eva nirudhyamānam ekākinaṃ prāpyaiva labdhacchidraḥ praharati, tathāiva amuṣmin kāla īdṛśam iva kāminījanaṃ madanas tāḍayatīty arthaḥ","घटकर्परकाव्य wइथ् अभिनवगुप्तऽस् घटकर्परविवृति # तेxत् घटकर्परकाव्यम् श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यश्रीमदभिनवगुप्तपादरचितविवृत्युपेतम् अपूर्वः को ऽयं ते वरद शिरसः शेखरविधिर् ननु ज्ञातं प्लुष्टं स्मरधनुर् इदं मूर्धनि धृतम् / यदालोकाल् लोके विषमविशिखः स्फूर्जतितराम् इति प्रोक्ते देव्या गलितनियमः शम्बुर् अवतात् // इदं प्रोषितप्रमदया हेतुभूतया प्रोषितप्रमदाम् उद्दिश्य कथ्यते कुलकम् । तत्र किञ्चित् कविनिबद्धप्रम्दावक्तृकम्, किञ्चित्कविनिबद्धतत्सखीभाषितम्, किञ्चित् कविनिबद्धदूतीभाषितम्, अन्यत् कविप्रकटितप्रतिदूतीवचनम्, इतरत् स्वतन्त्रकविकथितम् इति बहुप्रकारं दर्शयिष्यामः । न तु सैव एका कथनकर्त्री । प्रोषितः प्रमदो वल्लभो हर्षश् च यस्याः । अथच प्रोषिता वल्लभेन वियुक्ता, प्रकृष्टेन यौवनशृङ्गारजनितेन मदेन च युक्ता । अन्यदेशतया वियुक्तत्वम् एव प्रोषितत्वेन लक्ष्यते छादिते दिनकरस्य भावने खाज् जले पतति शोकभावने / मन्मथे च हृदि हन्तुम् उद्यते प्रोषितप्रमदयेदम् उद्यते // घ्क्_१ // दिनं करोतीति दिनकरस् तस्��� भावने रश्मिपुञ्जे छादिते तिरस्कृते सति तासां तमःप्रतिपक्षतया सुप्रसिद्धानाम् अपि स सूर्यो यत्र आच्छाद्यते तत्र कथं हर्षालोको ऽपि मानसो ऽस्तु, अथच विरहिणीनां रजनिसमयजनितरणरणककलुषितहृदयाणां कदाचित् दिनम् अपि विविधविनोदालोकवितरणेन बन्धुतां यायात् । अद्य तु यत्प्रसादात् तादृशदिनम् उपजायते तस्य अपि कश्चिद् आत्मीयः सहजः स्वभावः, सो ऽपि आच्छदित इति सातिशयं भाग्यहीनत्वं द्योतितम् । तथा जले च आकाशात् पतति । कीदृशी । शोकं भावयति । जलं हि निकटवर्तिना पार्थिवरजसा आत्मानं भावयति एकतया योजयतीति श्रुतम् इदम्, अद्य तु अपूर्वं वर्तते शोकेन विरहिणीर् भावयति शोकमय्य एव सम्पाद्यन्ते ताः । न हि तासां प्रावृट्समयमध्ये प्रियागमनशङ्कामात्रम् अपि अस्तीति तात्कालं नैराश्यम् एव खात् पततीत्य् अनेन अमुष्य दुष्प्रसहस्य अप्रतीकारतया सातिशयो ऽनुतापः सूच्यते । तथा मन्मथो हृदयप्रहरणं प्रति ससंरम्भः । अथच बाह्यो यः कश्चित् हन्ता तस्माद् उपायैः पलाय्यते ऽपि, अयं पुनर् हृदयावस्थित एव अन्तर्हननं प्रति ससंरम्भः । चशब्द एककालतासूचकः । यथा कश्चित् दुर्जनो निर्जने निरालोके दुर्दिन एव सशोकं जनम् अत एव निरुध्यमानम् एकाकिनं प्राप्यैव लब्धच्छिद्रः प्रहरति, तथाइव अमुष्मिन् काल ईदृशम् इव कामिनीजनं मदनस् ताडयतीत्य् अर्थः"
+3,"sarvakālam ativāhya toyadā āgatāḥ stha dayito gato yadā / nirdayena paradeśasevinā māriṣyatha hi tena māṃ vinā // ghk_2 // iyaṃ nāyikāyā eva uktiḥ | he toyadāḥ ! macchokabhāvakajalavitaraṇodyatā yatra vayaṃ priyaviyuktā na abhūma, tādṛśaṃ kālam ativāhya yatra kvacit yāpayitvā yadā adya dayito gatas tadā yūyam āgatāḥ | tathā sarvaṃ kālaṃ diṣṭam athaca kṛtāntarūpaṃ yeṣāṃ te tathā matibāhyā amanojñamanasaḥpīḍakatvāt te ca toyadāś ceti vigrahaḥ | ataś ca māṃ māriṣyatha, kākvā uktiḥ | evaṃ nāma puṇyabhāginī bhūyāsaṃ, yena dayitajanavirahitā bhīṣaṇabhavadīyacaritāvalokanaparikhinnahṛdayā jīvitatyāgena api sukham āsīnā | athaca dayitena vinā yā jīvati sā avaśyavadhārhaiva | yaś ca dirdayaḥ san paradeśaṃ sevate, sa cet dayitāyā hṛdayaṃ praviṣṭaḥ, tatkaratalopanatam eva maraṇam | na hi asau jaladharasamaye kim api kāryaṃ kartum samartha iti avaśyam eka eva kvacana ciram āste iti | tasmād asmāsu upari prema tāvad āstām; dayām api yadi akariṣyat, tad avaśyam ihaiva āgamiṣyad ity etāvatī kaṣṭaparampareti anena viśvāsaparipāṭījanitadauḥsthityasūcakena dhvanyate","सर्वकालम् अतिवाह्य तोयदा आगताः स्थ दयितो गतो यदा / निर्दयेन परदेशसेविना मारिष्यथ हि तेन मां विना // घ्क्_२ // इयं नायिकाया एव उक्तिः । हे तोयदाः ! मच्छोकभावकजलवितरणोद्यता यत्र वयं प्रियवियुक्ता न अभूम, तादृशं कालम् अतिवाह्य यत्र क्वचित् यापयित्वा यदा अद्य दयितो गतस् तदा यूयम् आगताः । तथा सर्वं कालं दिष्टम् अथच कृतान्तरूपं येषां ते तथा मतिबाह्��ा अमनोज्ञमनसःपीडकत्वात् ते च तोयदाश् चेति विग्रहः । अतश् च मां मारिष्यथ, काक्वा उक्तिः । एवं नाम पुण्यभागिनी भूयासं, येन दयितजनविरहिता भीषणभवदीयचरितावलोकनपरिखिन्नहृदया जीवितत्यागेन अपि सुखम् आसीना । अथच दयितेन विना या जीवति सा अवश्यवधार्हैव । यश् च दिर्दयः सन् परदेशं सेवते, स चेत् दयिताया हृदयं प्रविष्टः, तत्करतलोपनतम् एव मरणम् । न हि असौ जलधरसमये किम् अपि कार्यं कर्तुम् समर्थ इति अवश्यम् एक एव क्वचन चिरम् आस्ते इति । तस्माद् अस्मासु उपरि प्रेम तावद् आस्ताम्; दयाम् अपि यदि अकरिष्यत्, तद् अवश्यम् इहैव आगमिष्यद् इत्य् एतावती कष्टपरम्परेति अनेन विश्वासपरिपाटीजनितदौःस्थित्यसूचकेन ध्वन्यते"
+5,"priyatamaṃ prati nijāvasthāṃ jijñāpayiṣur bhīṣaṇajaladavijṛmbhām asahiṣṇur yuktyā kathaṃcid vacanāt yadi amī deśāntaraṃ vrajeyus tat sarvaṃ sampatsyate | priyatamo 'pi ca taddeśaprāptajaladharadhvānākarṇanena kadācit madīyām avasthāṃ svayaṃ vā anubhaved api ity abhiprāyeṇa nāyikā idam āha brūta taṃ pathikapāṃsulaṃ ghanā yūyam eva pathiśīghralaṅgan / anyadeśaratir adya mucyatāṃ sāthavā tava vadhūḥ kim ucyatām // ghk_3 // he ghanāḥ ! meghāḥ, athaca atinibiḍāḥ, ata eva hananaśīlāḥ, tam pathikānām madhye pāṃsulaṃ nirmaryādaṃ nirdayaṃ brūta | etad eva tasya abhijñānaṃ yat pathikeṣu madhye sa eva nirdaya ity arthaḥ | yato yūyam eva pathaḥ śīghraṃ laṅgayathety anena katham itaḥ kṣipram eva vrajeyur iti protsāhanā dhvanyate | brūteti ca adhyeṣaṇā iyam, laṅganaṃ ca ciravrajitasya api jhagiti āsādanam | priyatamo hi cirakālaṃ proṣitaḥ, sa katham yo mārgaṃ laṅghayitum na śakyas tena adya itaś calitena labhyeteti bhāvaḥ | kiṃ brūta | anyasmin deśe yā iyaṃ ratir vinā api kāryam āsaktiḥ, athaca vallabhāntareṇa saha premavisrambho na hi anyathā ambudharakālo 'tivāhya iti, sā ratir mucyatām | avaśyaṃ hi tayā ratyā bhavān grathita eveti upālambhagarbhā uktiḥ | adyeti | adyaivety arthaḥ | atha kathaṃ prema savisrambhaṃ śithilayituṃ śaktas tarhi sā tava vadhūr na punaḥ priyatamā, api tu śāstrasamayapatnī | kiṃ kathyatām, na vayam apriyam āvedayāmaḥ, niścitaṃ tu prāṇān naiva dhārayet | athavā sāthavā tava vadhūr ity etāvat sandeśavacanam abhidhāya kim ahaṃ kathaṃ vā bhaveyam iti kim alīkavikatthaneneti avaśyam eva na jīvāmīty arthaḥ","प्रियतमं प्रति निजावस्थां जिज्ञापयिषुर् भीषणजलदविजृम्भाम् असहिष्णुर् युक्त्या कथंचिद् वचनात् यदि अमी देशान्तरं व्रजेयुस् तत् सर्वं सम्पत्स्यते । प्रियतमो ऽपि च तद्देशप्राप्तजलधरध्वानाकर्णनेन कदाचित् मदीयाम् अवस्थां स्वयं वा अनुभवेद् अपि इत्य् अभिप्रायेण नायिका इदम् आह ब्रूत तं पथिकपांसुलं घना यूयम् एव पथिशीघ्रलङ्गन् / अन्यदेशरतिर् अद्य मुच्यतां साथवा तव वधूः किम् उच्यताम् // घ्क्_३ // हे घनाः ! मेघाः, अथच अतिनिबिडाः, अत एव हननशीलाः, तम् पथिकानाम् मध्ये पांसुलं निर्मर्यादं निर्दयं ब्रूत । एतद् एव तस्य अभिज्ञानं यत् पथिकेषु मध्ये स एव निर्दय इत्य् अर्थः । यतो यूयम् एव पथः शीघ्रं लङ्गयथेत्य् अनेन कथम् इतः क्षिप्रम् एव व्रजेयुर् इति प्रोत्साहना ध्वन्यते । ब्रूतेति च अध्येषणा इयम्, लङ्गनं च चिरव्रजितस्य अपि झगिति आसादनम् । प्रियतमो हि चिरकालं प्रोषितः, स कथम् यो मार्गं लङ्घयितुम् न शक्यस् तेन अद्य इतश् चलितेन लभ्येतेति भावः । किं ब्रूत । अन्यस्मिन् देशे या इयं रतिर् विना अपि कार्यम् आसक्तिः, अथच वल्लभान्तरेण सह प्रेमविस्रम्भो न हि अन्यथा अम्बुधरकालो ऽतिवाह्य इति, सा रतिर् मुच्यताम् । अवश्यं हि तया रत्या भवान् ग्रथित एवेति उपालम्भगर्भा उक्तिः । अद्येति । अद्यैवेत्य् अर्थः । अथ कथं प्रेम सविस्रम्भं शिथिलयितुं शक्तस् तर्हि सा तव वधूर् न पुनः प्रियतमा, अपि तु शास्त्रसमयपत्नी । किं कथ्यताम्, न वयम् अप्रियम् आवेदयामः, निश्चितं तु प्राणान् नैव धारयेत् । अथवा साथवा तव वधूर् इत्य् एतावत् सन्देशवचनम् अभिधाय किम् अहं कथं वा भवेयम् इति किम् अलीकविकत्थनेनेति अवश्यम् एव न जीवामीत्य् अर्थः"
+7,"haṃsapaṅktir api nātha samprati prasthitā viyati mānasaṃ prati / cātakaś ca tṛṣito 'mbu yācate duḥkhitā pathika sā priyā ca te // ghk_4 // yadi punar adya mārge gamanam āgamanaṃ ca na yujyate iti śaṅkyate, tad evaṃ brūteti nāyikā āha -- he pathika ! na hi bhavān nityaṃ yathā gacchati, ato yadā taddeśagato 'bhūt tadā sā priyā śrūyate sma | ataḥ cātakas tṛṣākrānto jalaṃ yācate, sā ca tava yāñcāṃ karoti | anena cātakayāñcāṃ prati jalasya kārakatā | tvaṃ tu tadīyayāñcāṃ prati na kārakaḥ | sa hi yāñcāṃ prati kārako bhavati yaḥ kadācit āśāpūraṇaṃ karoti | tvaṃ tu sarvakālam evaṃvidhapratikūlācaraṇacuñcur eva | tathāpi tu yācyase | ata eva āha na prabhuḥ paryanuyogārhaḥ | haṃsānāṃ sambandhinī paṅktir atibahavo 'pi haṃsā adya ākāśamārge mānasaṃ prati pracalitāḥ | eko 'pi hi yatra gacchati, tatra avaśyam aparasya api aniruddhena pathā bhāvyaṃ | kiṃ punar bahavaḥ | yataś ca jaladharamuktajalapaṭale te viyato bhuvi sañcaranti tasya yad ekāyatanam ākāśaṃ tad eva haṃsānāṃ mārgatvena vartate | bhūmau mārge ko bhayasambhavaḥ | yatra ca atidūraṃ mānasaṃ gantuṃ nirbuddhīnām api haṃsānām udyamaḥ, tatra parimitadeśanivṛttimātra eva na kim iti sā priyā bhavato yācate","हंसपङ्क्तिर् अपि नाथ सम्प्रति प्रस्थिता वियति मानसं प्रति / चातकश् च तृषितो ऽम्बु याचते दुःखिता पथिक सा प्रिया च ते // घ्क्_४ // यदि पुनर् अद्य मार्गे गमनम् आगमनं च न युज्यते इति शङ्क्यते, तद् एवं ब्रूतेति नायिका आह -- हे पथिक ! न हि भवान् नित्यं यथा गच्छति, अतो यदा तद्देशगतो ऽभूत् तदा सा प्रिया श्रूयते स्म । अतः चातकस् तृषाक्रान्तो जलं याचते, सा च तव याञ्चां करोति । अनेन चातकयाञ्चां प्रति जलस्य कारकता । त्वं तु तदीययाञ्चां प्रति न कारकः । स हि याञ्चां प्रति कारको भवति यः कदाचित् आशापूरणं करोति । त्वं तु सर्वकालम् एवंविधप्रतिकूलाचरणचुञ्चुर् एव । तथापि तु याच्यसे । अत एव आह न प्रभुः पर्यनुयोगार्हः । हंसानां सम्बन्धिनी पङ्क्तिर् अतिबहवो ऽपि हंसा अद्य आकाशमार्गे मानसं प्रति प्रचलिताः । एको ऽपि हि यत्र गच्छति, तत्र अवश्यम् अपरस्य अपि अनिरुद्धेन पथा भाव्यं । किं पुनर् बहवः । यतश् च जलधरमुक्तजलपटले ते वियतो भुवि सञ्चरन्ति तस्य यद् एकायतनम् आकाशं तद् एव हंसानां मार्गत्वेन वर्तते । भूमौ मार्गे को भयसम्भवः । यत्र च अतिदूरं मानसं गन्तुं निर्बुद्धीनाम् अपि हंसानाम् उद्यमः, तत्र परिमितदेशनिवृत्तिमात्र एव न किम् इति सा प्रिया भवतो याचते"
+9,"nīlaśaṣpam abhibhāti komalaṃ vāri vindati ca cātako 'malam / ambudaiḥ śikhigaṇo vinādyate kā ratiḥ priya mayā vinādya te // ghk_5 // nīlaṃ śaṣpākhyaṃ tṛṇaṃ sarvato bhāti, cātako nirmalaṃ jalaṃ vindati jalaṃ labhate, mayūrakulaṃ ca meghaiḥ kekāyuktaṃ kriyate ity etair vākyair pratyuta iha āgacchatas tava kim api pathi manoharatvam iti dhvanyate | nīlaṃ ca śaṣpam avalokayatas tatsukumāratarasparśānubhavasukhitacaraṇayugalasya gagananipatitāmalajaladalitaklamasya muditamayūraracitakekākaraṇanirbharavikasvarakarṇadvayasya avaśyaṃ sarvam eva sukham | adya tu tūṣṇīṃ sthitasya mayā vinā kā ratiḥ, na kācid iti svātmasaubhāgyasaṃbhāvanāgarbhā iyam uktiḥ | athaca mama īdṛśī avasthā yato vartate, tato māṃ prati śaṣpaṃ nīlaṃ malinasvabhāvam api komalaṃ karuṇārdram iva bhāti | cātakaś ca yo nāmnaiva priyagaganajalaḥ prasiddhaḥ, so 'pi jalam iha labhate, na tathā pibatīti pratīyamānā utprekṣā | ambudaiś ca virahihṛdayasphoṭanapaṭutaragarjitair api mamopari karuṇāvaśāt nijasuhṛtkulam ākrandavat sampādyate | kā punar mayā vinā mama abhāve kā aratiḥ kaḥ khedaḥ, na kaścit | tathā mama abhāve bhavataḥ kā iyaṃ ratiḥ ko 'yam anubandhaḥ, sā mriyatām iti | athaca prāṅ mayā vinā tava ratir na kadācid abhūt, adya tu kathaṃ sā ratiḥ | adyety anena prāg atyantapremarasamānasatām kapaṭena kila prakaṭitavān asīti dhvanyate | ata eva sotprāsaṃ priyeti āmantraṇam iti upālambhagarbhā bhaṇitiḥ","नीलशष्पम् अभिभाति कोमलं वारि विन्दति च चातको ऽमलम् / अम्बुदैः शिखिगणो विनाद्यते का रतिः प्रिय मया विनाद्य ते // घ्क्_५ // नीलं शष्पाख्यं तृणं सर्वतो भाति, चातको निर्मलं जलं विन्दति जलं लभते, मयूरकुलं च मेघैः केकायुक्तं क्रियते इत्य् एतैर् वाक्यैर् प्रत्युत इह आगच्छतस् तव किम् अपि पथि मनोहरत्वम् इति ध्वन्यते । नीलं च शष्पम् अवलोकयतस् तत्सुकुमारतरस्पर्शानुभवसुखितचरणयुगलस्य गगननिपतितामलजलदलितक्लमस्य मुदितमयूररचितकेकाकरणनिर्भरविकस्वरकर्णद्वयस्य अवश्यं सर्वम् एव सुखम् । अद्य तु तूष्णीं स्थितस्य मया विना का रतिः, न काचिद् इति स्वात्मसौभाग्यसंभावनागर्भा इयम् उक्तिः । अथच मम ईदृशी अवस्था यतो वर्तते, ततो मां प्रति शष्पं नीलं मलिनस्वभावम् अपि कोमलं करुणार्द्रम् इव भाति । चातकश् च यो नाम्नैव प्रियगगनजलः प्रसिद्धः, सो ऽपि जलम् इह लभते, न तथा पिबतीति प्रतीयमाना उत्प्रेक्षा । अम्बुदैश् च विरहिहृदयस्फोटनपटुतरगर्जितैर् अपि ममोपरि करुणावशात् निजसुहृत्कुलम् आक्रन्दवत् सम्पाद्यते । का पुनर् मया विना मम अभावे का अरतिः कः खेदः, न कश्चित् । तथा मम अभावे भवतः का इयं रतिः ���ो ऽयम् अनुबन्धः, सा म्रियताम् इति । अथच प्राङ् मया विना तव रतिर् न कदाचिद् अभूत्, अद्य तु कथं सा रतिः । अद्येत्य् अनेन प्राग् अत्यन्तप्रेमरसमानसताम् कपटेन किल प्रकटितवान् असीति ध्वन्यते । अत एव सोत्प्रासं प्रियेति आमन्त्रणम् इति उपालम्भगर्भा भणितिः"
+11,"meghaśabdamuditāḥ kalāpinaḥ proṣitāhṛdayaśokalāpinaḥ / toyadāgamakṛśā ca sādya te durdhareṇa madanena sādyate // ghk_6 // amī ye bhavatā puraḥ paridṛśyante kalāpinas te meghānāṃ secanapradhānānāṃ sambandhinā śabdena muditāḥ kekāpriyatvāt, tathā ca proṣitānāṃ kāntānāṃ sambandhini hṛdaye śokaṃ lāpayanti samyak śleṣayanti avaśyaṃ, tathā proṣitānāṃ hṛdaye śokaṃ lapanti teṣu hi kūjatsu avaśyaṃ virahiṇyaḥ śokavatya iti niścīyate, tathā proṣitāhṛdayaṃ śokena lāpayanti dravīkurvate | sā ca te priyā adya ca tava durdhareṇa kāmena pūrvaṃ hi kāmabhayabhītāyās tvam eva śaraṇam abhūḥ, adya tu iha sthitasya tava madano durdhara iti durnivāraḥ | sambandhamātre ṣaṣṭhī, na tu kartari ""khalartha"" (2.3.69) iti pratiṣedhāt | tathā tavaiva sannihitasya sā toyadāgame kṛśā abhūt | āgamiṣyati jaladharasamayaḥ pravatsyati ca priyatamaḥ iti raṇaraṇakavatī bhavatsannidhāne kṛśā babhūva | adya tatra madhye bhūyān kālo gata iti asyā adya hitena bhavitavyam iti kavinibaddhadūtīvacanam idam | na hi meghānāṃ svayam eva ""meghaśabdamuditāḥ"" iti ""toyadāgama-"" iti ca svātantryeṇa kathayitum ucitam | ""ambudaiḥ śikhigaṇo vinādyate"" ity atre tu prāktanaśloke meghamukhasañcāritākṣarā nāyikā eva kavinā vaktṛtvena upanibaddhā, iha tu naivam","मेघशब्दमुदिताः कलापिनः प्रोषिताहृदयशोकलापिनः / तोयदागमकृशा च साद्य ते दुर्धरेण मदनेन साद्यते // घ्क्_६ // अमी ये भवता पुरः परिदृश्यन्ते कलापिनस् ते मेघानां सेचनप्रधानानां सम्बन्धिना शब्देन मुदिताः केकाप्रियत्वात्, तथा च प्रोषितानां कान्तानां सम्बन्धिनि हृदये शोकं लापयन्ति सम्यक् श्लेषयन्ति अवश्यं, तथा प्रोषितानां हृदये शोकं लपन्ति तेषु हि कूजत्सु अवश्यं विरहिण्यः शोकवत्य इति निश्चीयते, तथा प्रोषिताहृदयं शोकेन लापयन्ति द्रवीकुर्वते । सा च ते प्रिया अद्य च तव दुर्धरेण कामेन पूर्वं हि कामभयभीतायास् त्वम् एव शरणम् अभूः, अद्य तु इह स्थितस्य तव मदनो दुर्धर इति दुर्निवारः । सम्बन्धमात्रे षष्ठी, न तु कर्तरि ""खलर्थ"" (२.३.६९) इति प्रतिषेधात् । तथा तवैव सन्निहितस्य सा तोयदागमे कृशा अभूत् । आगमिष्यति जलधरसमयः प्रवत्स्यति च प्रियतमः इति रणरणकवती भवत्सन्निधाने कृशा बभूव । अद्य तत्र मध्ये भूयान् कालो गत इति अस्या अद्य हितेन भवितव्यम् इति कविनिबद्धदूतीवचनम् इदम् । न हि मेघानां स्वयम् एव ""मेघशब्दमुदिताः"" इति ""तोयदागम-"" इति च स्वातन्त्र्येण कथयितुम् उचितम् । ""अम्बुदैः शिखिगणो विनाद्यते"" इत्य् अत्रे तु प्राक्तनश्लोके मेघमुखसञ्चारिताक्षरा नायिका एव कविना वक्तृत्वेन उपनिबद्धा, इह तु नैवम्"
+13,"kiṃ kṣamāpi tava nāsti kāntayā pāṇḍugaṇḍapatitālakāntayā / śokasāgarajale ca pātitāṃ tvadguṇasmaraṇam eva pāti tām // ghk_7 // sakhyā eva dūtītvena preṣitāyā iyaṃ bhaṇitiḥ | āstāṃ tāvat premānubandhaḥ | tādṛśī api yā kāntā lāvaṇyadyasādhāraṇabhūtā, sā yadi īdṛśavat jāyate, tat kiṃ tayā hetubhūtayā kṣamā api nāsti | pānḍuracchāyayoḥ kapolayoḥ patitā alakāntā yasyāḥ tadīyakapolatalapāṇḍimānaṃ malinasvabhāvā alakā api prekṣituṃ na pārayantīty arthaḥ | athaca kānteti āmantraṇam api | tvaṃ yadi tasyā vallabhas tayā īdṛśyā janamātrakṛpābhājanabhūtayā api yā sāmānyajanasya kṛpā bhavati, sāpi na asti tava ātmani iyatāpi puruṣaguṇaṃ bahumānaṃ vahato 'pi | tathāpi sā śokārṇavapānīye meghasamayavāriṇā pātitā bhavadīyaguṇasmaraṇena eva rakṣyate | athaca tvattas tava sakāśāt patitā śoke, bhavadviprayuktā ca jātā, śokajaladhau ca nimagnā sampannety arthaḥ | cakārād etad dhvanyate, vastutas tu tvadguṇānām eva sātiśayasambhogādīnāṃ smaraṇena eva śoke patitā | adya tu tathā kṛpāpātratāṃ prāptā, yad uta tena niṣkaruṇena pātitā api tvadguṇasmaraṇena eva rakṣyate | mama kila sa priyatamo 'pagato nirbahumāno māṃ prati ca dṛḍhatarapremapavitritāntaḥkaraṇo nūnaṃ mām eva tadavasthāṃ yathā pūrvaṃ trātavaṃs tathā trāsyate iti tvadguṇānāṃ smarantī sā jīvatīti yāvat | tathā yo 'yaṃ sāgare patitaḥ, so 'pi avaśyaṃ guṇasmaraṇavṛttyā eva rakṣyate dṛḍhaguṇaviracitarajjvavalambanena jātucid uttareyam apīty arthaḥ","किं क्षमापि तव नास्ति कान्तया पाण्डुगण्डपतितालकान्तया / शोकसागरजले च पातितां त्वद्गुणस्मरणम् एव पाति ताम् // घ्क्_७ // सख्या एव दूतीत्वेन प्रेषिताया इयं भणितिः । आस्तां तावत् प्रेमानुबन्धः । तादृशी अपि या कान्ता लावण्यद्यसाधारणभूता, सा यदि ईदृशवत् जायते, तत् किं तया हेतुभूतया क्षमा अपि नास्ति । पान्डुरच्छाययोः कपोलयोः पतिता अलकान्ता यस्याः तदीयकपोलतलपाण्डिमानं मलिनस्वभावा अलका अपि प्रेक्षितुं न पारयन्तीत्य् अर्थः । अथच कान्तेति आमन्त्रणम् अपि । त्वं यदि तस्या वल्लभस् तया ईदृश्या जनमात्रकृपाभाजनभूतया अपि या सामान्यजनस्य कृपा भवति, सापि न अस्ति तव आत्मनि इयतापि पुरुषगुणं बहुमानं वहतो ऽपि । तथापि सा शोकार्णवपानीये मेघसमयवारिणा पातिता भवदीयगुणस्मरणेन एव रक्ष्यते । अथच त्वत्तस् तव सकाशात् पतिता शोके, भवद्विप्रयुक्ता च जाता, शोकजलधौ च निमग्ना सम्पन्नेत्य् अर्थः । चकाराद् एतद् ध्वन्यते, वस्तुतस् तु त्वद्गुणानाम् एव सातिशयसम्भोगादीनां स्मरणेन एव शोके पतिता । अद्य तु तथा कृपापात्रतां प्राप्ता, यद् उत तेन निष्करुणेन पातिता अपि त्वद्गुणस्मरणेन एव रक्ष्यते । मम किल स प्रियतमो ऽपगतो निर्बहुमानो मां प्रति च दृढतरप्रेमपवित्रितान्तःकरणो नूनं माम् एव तदवस्थां यथा पूर्वं त्रातवंस् तथा त्रास्यते इति त्वद्गुणानां स्मरन्ती सा जीवतीति यावत् । तथा यो ऽयं सागरे पतितः, सो ऽपि अवश्यं गुणस्मरणवृत्त्या एव रक्ष्यते दृढगुणविरचितरज्ज्ववलम्बनेन जातुचिद् उत्तरेयम् अपीत्य् अर्थः"
+15,"kusumitakuṭajeṣu kānaneṣu priyarahiteṣu samutsukānaneṣu / dravati ca kaluṣaṃ jalaṃ nadīnāṃ kim iti ca māṃ samavekṣase na dīnām // ghk_8 // iyaṃ vilāpāvasthāṃ yātāyāḥ svayam eva nāyikāyā uktiḥ | puṣpitāni kuṭajāni yeṣu vaneṣu yāḥ samutsukā utkaṇṭhitā mādṛśyas tāsāṃ yāni ānanāni priyatamaviyuktāni teṣu tadviṣaye nadīnām api kaluṣaṃ jalaṃ galati asmādṛśīnāṃ virahiṇīnām ānanāni avalokya jaḍabhāvānām api kaluṣaṃ jalaṃ galati, asmādṛśīnāṃ virahiṇīsaritāṃ śokāvilaṃ jalaṃ galatīty arthaḥ | tvaṃ māṃ dīnāṃ kim iti samavekṣase 'pi na | cakārāv apiśabdārthau bhinnakramau, eka nadīnām ity asya anantaram, aparas tu samavekṣaseśabdasya","कुसुमितकुटजेषु काननेषु प्रियरहितेषु समुत्सुकाननेषु / द्रवति च कलुषं जलं नदीनां किम् इति च मां समवेक्षसे न दीनाम् // घ्क्_८ // इयं विलापावस्थां यातायाः स्वयम् एव नायिकाया उक्तिः । पुष्पितानि कुटजानि येषु वनेषु याः समुत्सुका उत्कण्ठिता मादृश्यस् तासां यानि आननानि प्रियतमवियुक्तानि तेषु तद्विषये नदीनाम् अपि कलुषं जलं गलति अस्मादृशीनां विरहिणीनाम् आननानि अवलोक्य जडभावानाम् अपि कलुषं जलं गलति, अस्मादृशीनां विरहिणीसरितां शोकाविलं जलं गलतीत्य् अर्थः । त्वं मां दीनां किम् इति समवेक्षसे ऽपि न । चकाराव् अपिशब्दार्थौ भिन्नक्रमौ, एक नदीनाम् इत्य् अस्य अनन्तरम्, अपरस् तु समवेक्षसेशब्दस्य"
+17,"mārgeṣu meghasalilena vināśiteṣu kāmo dhanuḥ spṛśati tena vinā śiteṣu / gambhīramegharasitavyathitā kadāhaṃ jahyāṃ sakhi priyaviyogajaśokadāhaṃ // ghk_9 // visṛṣṭāyām api dūtyāṃ tadvacanākarṇanād api na āgata iti śokākulamanasi nāyikāyāṃ yadā, kadācit sakhī tatsamāśvāsanāya ittham abhihitavatī -- mārgāṇāṃ duḥsañcaratvād asau na prāptaḥ, tadā punar api nāyikāyāḥ sakhiṃ prati iyam uktiḥ -- sakhi ! paśya , mārgā meghasalilena nāśitās tathāparo 'yaṃ doṣaḥ -- apratyayeṣu mārgeṣu śitā iṣavo yatra tādṛk dhanuḥ spṛśati, śitaṃ śiraṃ sandhāya ākarṇākṛṣṭaṃ moktum icchatīty arthaḥ | tena vinā tadviyuktāyāḥ | athaca yadi ahaṃ tam abhisareyam, tat mārgā durjñānāḥ, tathāvidheṣu api teṣu duḥsahaṃ smaraśarabhayaṃ smaraś ca tadvarjaṃ śarān sandhatte mām eva tāḍayati, anyathā kadācit tasyaiva gamanam iha sambhāvyate | atha ihasthā eva jaladasamayam ativāhayāmi, tat gambhīreṇa ghangarjitena jātatrāsā tiṣṭhāmi | ato he sakhi ! kadā ahaṃ priyaviyogajam śokadāhaṃ jahyām | ahaṃ ca meghaśabdavyathitā, madanaś ca niśitaśarapātanodyata iti avaśyaṃ mama jīvitāntena bhāvyaṃ | tac ca kadā bhavet, yatra ahaṃ sakalaśokanirmuktā sampadyeyeti | kecit sakhīpriyeti paṭhantaḥ sahṛdayāḥ katham adya api sakhī dūtītvena visṛṣṭā sā api na āgatā tat nūnaṃ tatsambhogarasalālasayā tayā bhāvyam iti sambhāvayantyāṃ nāyikāyāṃ kayācit vayasyayā mārgadaurātmye tadāgamanavighnakāriṇi upanyaste svayaṃ nāyikāyā idaṃ sūktam iti abhyūcuḥ | mārgas tāvat naṣṭāḥ tena ca vinā madanaḥ praharatīti tannikaṭāt calituṃ na yujyate 'syāḥ | athaca tatsambhogarasavṛttismaraṇenaiva madanakadarthanārhā ato 'haṃ sakhyā | priyeṇa ca saha viyogaḥ, tathā tasyāḥ sakhyāḥ | idānīṃ yaḥ priyas tena saha viyogaḥ, tajjaṃ śokadāhaṃ kadā jīvitāntena api jahyām","मार्गेषु मेघसलिलेन विनाशितेषु कामो धनुः स्पृशति तेन विना शितेषु / गम्भीरमेघरसितव्यथिता कदाहं जह्यां सखि प्रियवियोगजशोकदाहं // घ्क्_९ // विसृष्टायाम् अपि दूत्यां तद्वचनाकर्णनाद् अपि न आगत इति शोकाकुलमनसि नायिकायां यदा, कदाचित् सखी तत्समाश्वासनाय इत्थम् अभिहितवती -- मार्गाणां दुःसञ्चरत्वाद् असौ न प्राप्तः, तदा प���नर् अपि नायिकायाः सखिं प्रति इयम् उक्तिः -- सखि ! पश्य , मार्गा मेघसलिलेन नाशितास् तथापरो ऽयं दोषः -- अप्रत्ययेषु मार्गेषु शिता इषवो यत्र तादृक् धनुः स्पृशति, शितं शिरं सन्धाय आकर्णाकृष्टं मोक्तुम् इच्छतीत्य् अर्थः । तेन विना तद्वियुक्तायाः । अथच यदि अहं तम् अभिसरेयम्, तत् मार्गा दुर्ज्ञानाः, तथाविधेषु अपि तेषु दुःसहं स्मरशरभयं स्मरश् च तद्वर्जं शरान् सन्धत्ते माम् एव ताडयति, अन्यथा कदाचित् तस्यैव गमनम् इह सम्भाव्यते । अथ इहस्था एव जलदसमयम् अतिवाहयामि, तत् गम्भीरेण घन्गर्जितेन जातत्रासा तिष्ठामि । अतो हे सखि ! कदा अहं प्रियवियोगजम् शोकदाहं जह्याम् । अहं च मेघशब्दव्यथिता, मदनश् च निशितशरपातनोद्यत इति अवश्यं मम जीवितान्तेन भाव्यं । तच् च कदा भवेत्, यत्र अहं सकलशोकनिर्मुक्ता सम्पद्येयेति । केचित् सखीप्रियेति पठन्तः सहृदयाः कथम् अद्य अपि सखी दूतीत्वेन विसृष्टा सा अपि न आगता तत् नूनं तत्सम्भोगरसलालसया तया भाव्यम् इति सम्भावयन्त्यां नायिकायां कयाचित् वयस्यया मार्गदौरात्म्ये तदागमनविघ्नकारिणि उपन्यस्ते स्वयं नायिकाया इदं सूक्तम् इति अभ्यूचुः । मार्गस् तावत् नष्टाः तेन च विना मदनः प्रहरतीति तन्निकटात् चलितुं न युज्यते ऽस्याः । अथच तत्सम्भोगरसवृत्तिस्मरणेनैव मदनकदर्थनार्हा अतो ऽहं सख्या । प्रियेण च सह वियोगः, तथा तस्याः सख्याः । इदानीं यः प्रियस् तेन सह वियोगः, तज्जं शोकदाहं कदा जीवितान्तेन अपि जह्याम्"
+19,"susugandhitayā vane 'jitānāṃ svanadambhodharavātavījitānām / madanasya kṛte niketanānāṃ pratibhānty adya vanāni ketanānām // ghk_10 // yadā vinodārthaṃ sakhyā udyānopavanaṃ nītā, tadā taddarśanadviguṇataropacitavilāpāvasthāyā nāyikāyā idaṃ sūktam | ketananāmnāṃ tarūṇāṃ vanāni adya virājante | kīdṛśānām | suṣṭhu saurabheṇa vanamadhye kenacid ajitānāṃ, tathā garjatāṃ meghānāṃ pavanena vījitānāṃ prabodhitānām | ata eva kāmasya kṛte niketanānāṃ saṅketadhāmnām | ayam abhiprāyaḥ -- ketanavanāni madananiveśanasthānānīti atisukumārāṇi, jaladhararasitatadvimuktaśīkarāsārasahitaś ca pavanas teṣām eva prabodhanahetutayā sukumāratām āpta iti kim atra jaladasamaye mārgavaiṣamyam, tat nūnam eva ketanavānāvalokanaprabodhitamadanasthānasukhasaṃskāraḥ priyatama āgamiṣyatīti sambhāvayantyā nāyikāyā bhaṇitiḥ pratibhātīti | apare tu vanaśabdapaunaruktyam amṛṣyamāṇā madanasya avane rakṣaṇe kṛte ajitānāṃ ketanānāṃ vanāni śobhante iti āhuḥ | athavā saurabheṇa ye vane ekānte yatra aparaḥ paritrātā na sambhāvyate tatra jitā apahṛtadhairyavṛttayaḥ kṛtā vimohitāḥ kecana virahijanāḥ teṣāṃ daivavaśāt jaladharaśiśirapavanaprabodhitānām api punar api etāni ketanavanāni kāmasya kṛte karaṇāya pratibhānti | madanātaṅkakaraṇād ṛte na eteṣāṃ kim api prayojanam iti yāvat | svanaśabdena karuṇāvaśāt śabdāyamānatā dhvanyate | yadā svananto garjanto 'mbhodharā yatra saṃjātakṛpāḥ saṃvṛttāḥ, tatra amīṣāṃ ketanavanānāṃ kā iyaṃ niṣkaruṇatā","सुसुगन्धितया वने ऽजितानां स्वनदम्भोधरवातवीजितानाम् / मदनस्य कृते निकेतनानां प्रतिभान्त्य् अद्य वनानि केतनानाम् // घ्क्_१० // यदा विनोदार्थं सख्या उद्यानोपवनं नीता, तदा तद्दर्शनद्विगुणतरोपचितविलापावस्थाया नायिकाया इदं सूक्तम् । केतननाम्नां तरूणां वनानि अद्य विराजन्ते । कीदृशानाम् । सुष्ठु सौरभेण वनमध्ये केनचिद् अजितानां, तथा गर्जतां मेघानां पवनेन वीजितानां प्रबोधितानाम् । अत एव कामस्य कृते निकेतनानां सङ्केतधाम्नाम् । अयम् अभिप्रायः -- केतनवनानि मदननिवेशनस्थानानीति अतिसुकुमाराणि, जलधररसिततद्विमुक्तशीकरासारसहितश् च पवनस् तेषाम् एव प्रबोधनहेतुतया सुकुमारताम् आप्त इति किम् अत्र जलदसमये मार्गवैषम्यम्, तत् नूनम् एव केतनवानावलोकनप्रबोधितमदनस्थानसुखसंस्कारः प्रियतम आगमिष्यतीति सम्भावयन्त्या नायिकाया भणितिः प्रतिभातीति । अपरे तु वनशब्दपौनरुक्त्यम् अमृष्यमाणा मदनस्य अवने रक्षणे कृते अजितानां केतनानां वनानि शोभन्ते इति आहुः । अथवा सौरभेण ये वने एकान्ते यत्र अपरः परित्राता न सम्भाव्यते तत्र जिता अपहृतधैर्यवृत्तयः कृता विमोहिताः केचन विरहिजनाः तेषां दैववशात् जलधरशिशिरपवनप्रबोधितानाम् अपि पुनर् अपि एतानि केतनवनानि कामस्य कृते करणाय प्रतिभान्ति । मदनातङ्ककरणाद् ऋते न एतेषां किम् अपि प्रयोजनम् इति यावत् । स्वनशब्देन करुणावशात् शब्दायमानता ध्वन्यते । यदा स्वनन्तो गर्जन्तो ऽम्भोधरा यत्र संजातकृपाः संवृत्ताः, तत्र अमीषां केतनवनानां का इयं निष्करुणता"
+21,"tat sādhu yat tvāṃ sutaruṃ sasarja prajāpatiḥ kāmanivāsa sarja / tvaṃ mañjarībhiḥ pravaro vanānāṃ netrotsavaś cāsi sayauvanānām // ghk_11 // iyam anantaravad eva uktiḥ | he sarjanāmadheya ! prajāpatir yat tvām sasarja śobhanaṃ taruṃ, tat sādhu, yatas tvaṃ kāmasya nivāsaḥ | kākur iyaṃ evaṃ dhvanati -- prajānāṃ kila patyā avaśyaṃ prajāhitakāriṇā bhavitavyam, evaṃvidhahṛdayadāhavitaraṇaniḥśeṣitanikhilajantoḥ kāmasya nivāsabhūtaṃ bhavantaṃ nirmimāṇena prajāpatinā suṣṭhu prajāpatitvam uddarśitaṃ, tvayi dṛṣṭamātra eva mama kāpi vyathā vijṛmbhate ity arthaḥ | atha evaṃ api jānatī kim iti mām avalokitavaty asīti yadi, tat kila mañjarībhir bhavān sakalavanamadhye śreṣṭho bahvībhiḥ kantābhis tu parivṛta iti śṛṅgāriṇi bhavati bahumāna ity arthaḥ, tathāpi sayauvanānāṃ yuvatīnāṃ tu netrotsavaḥ | yadā kila ahaṃ yuvatiḥ priyasaṃyuktā tvām avalokitavatī, tadā lokottaranayanānandavatī abhūvam, adya tvam evaṃvidhabahutaravallabhāparivṛto bhūtvā kathaṃ māṃ priyaviyuktāṃ trātavyāṃ darśanamātreṇa api madanaparavaśāṃ karoṣīti vākyārthaḥ","तत् साधु यत् त्वां सुतरुं ससर्ज प्रजापतिः कामनिवास सर्ज / त्वं मञ्जरीभिः प्रवरो वनानां नेत्रोत्सवश् चासि सयौवनानाम् // घ्क्_११ // इयम् अनन्तरवद् एव उक्तिः । हे सर्जनामधेय ! प्रजापतिर् यत् त्वाम् ससर्ज शोभनं तरुं, तत् साधु, यतस् त्वं कामस्य निवासः ��� काकुर् इयं एवं ध्वनति -- प्रजानां किल पत्या अवश्यं प्रजाहितकारिणा भवितव्यम्, एवंविधहृदयदाहवितरणनिःशेषितनिखिलजन्तोः कामस्य निवासभूतं भवन्तं निर्मिमाणेन प्रजापतिना सुष्ठु प्रजापतित्वम् उद्दर्शितं, त्वयि दृष्टमात्र एव मम कापि व्यथा विजृम्भते इत्य् अर्थः । अथ एवं अपि जानती किम् इति माम् अवलोकितवत्य् असीति यदि, तत् किल मञ्जरीभिर् भवान् सकलवनमध्ये श्रेष्ठो बह्वीभिः कन्ताभिस् तु परिवृत इति शृङ्गारिणि भवति बहुमान इत्य् अर्थः, तथापि सयौवनानां युवतीनां तु नेत्रोत्सवः । यदा किल अहं युवतिः प्रियसंयुक्ता त्वाम् अवलोकितवती, तदा लोकोत्तरनयनानन्दवती अभूवम्, अद्य त्वम् एवंविधबहुतरवल्लभापरिवृतो भूत्वा कथं मां प्रियवियुक्तां त्रातव्यां दर्शनमात्रेण अपि मदनपरवशां करोषीति वाक्यार्थः"
+23,"navakadamba śiro 'vanatāsmi te vasati vo madanaḥ kusumasmite / kuṭaja kiṃ kusumair avahasyate praṇipatāmi ca duṣprahasya te // ghk_12 // yadā sarjataror apakrāntā nāyikā jhagiti kadambam avalokayati, tadā prāktanamadanabhayabhītimatī jhagiti āha -- he navakadamba ! idānīm eva avalokitānubhūtatvadīyapratāpā ahaṃ tubhyaṃ śirasā avanatā asmi | evaṃ yāvat bhaṇati, tāvat tadīyakusumavilokanajanitaraṇaraṇakā āha -- yuṣmākaṃ puṣpavikāse kāmo vasati, mayā jñātaṃ sarjasyaiva idaṃ vaiṣamyaṃ yāvatā tvam api evam eva, sarveṣām ekayogakṣamateti sarvathā mama hātāśāyā nayanaviṣayatākṣamaṃ na kiñcit samastīti va iti bahuvacanena dhvanyate | itthamākārayatnī eva nāyikā yadā kusumitaṃ jhagiti kuṭajam avalokayati, tadā manyate nūnaṃ mām ayaṃ sarvato hi hatabhāgadheyām apahasatīti tata āha -- he kuṭaja ! kim iti avāṅmukhaṃ kṛtvā hasyate | kusumito 'pi pradeśo 'vaśyaṃ dharābhimukhaḥ, yaś ca sannihita eva param apahasati, so 'pi avāṅmukha eva | ataś ca tvayi upacīyamāne bahutaravyathā | te duḥsahasya praṇāma eva śobhana iti kākuḥ | ata eva īpsitatamatvābhāvaḥ sambandhaṣaṣṭhyā vyajyate | kiṃkusumair iti kutsitaiḥ parātaṅkavitaraṇacaturaiḥ puṣpair avahasyate iti sotprāsaṃ kākvā dhvanito 'rthaḥ","नवकदम्ब शिरो ऽवनतास्मि ते वसति वो मदनः कुसुमस्मिते / कुटज किं कुसुमैर् अवहस्यते प्रणिपतामि च दुष्प्रहस्य ते // घ्क्_१२ // यदा सर्जतरोर् अपक्रान्ता नायिका झगिति कदम्बम् अवलोकयति, तदा प्राक्तनमदनभयभीतिमती झगिति आह -- हे नवकदम्ब ! इदानीम् एव अवलोकितानुभूतत्वदीयप्रतापा अहं तुभ्यं शिरसा अवनता अस्मि । एवं यावत् भणति, तावत् तदीयकुसुमविलोकनजनितरणरणका आह -- युष्माकं पुष्पविकासे कामो वसति, मया ज्ञातं सर्जस्यैव इदं वैषम्यं यावता त्वम् अपि एवम् एव, सर्वेषाम् एकयोगक्षमतेति सर्वथा मम हाताशाया नयनविषयताक्षमं न किञ्चित् समस्तीति व इति बहुवचनेन ध्वन्यते । इत्थमाकारयत्नी एव नायिका यदा कुसुमितं झगिति कुटजम् अवलोकयति, तदा मन्यते नूनं माम् अयं सर्वतो हि हतभागधेयाम् अपहसतीति तत आह -- हे कुटज ! किम् इति अवाङ्मुखं कृत्वा हस्यते । कुसुमि���ो ऽपि प्रदेशो ऽवश्यं धराभिमुखः, यश् च सन्निहित एव परम् अपहसति, सो ऽपि अवाङ्मुख एव । अतश् च त्वयि उपचीयमाने बहुतरव्यथा । ते दुःसहस्य प्रणाम एव शोभन इति काकुः । अत एव ईप्सिततमत्वाभावः सम्बन्धषष्ठ्या व्यज्यते । किंकुसुमैर् इति कुत्सितैः परातङ्कवितरणचतुरैः पुष्पैर् अवहस्यते इति सोत्प्रासं काक्वा ध्वनितो ऽर्थः"
+25,"taruvara vinatāsmi te sadāhaṃ hṛdayaṃ me prakaroṣi kiṃ sadāham / tava puṣpanirīkṣitāpadehaṃ visṛjeyaṃ sahasaiva nīpa deham // ghk_13 // he nīpābhidhāna taruśrṣṭha ! tava sarvakālam ahaṃ praṇatā, tat kim adya mama hṛdayaṃ dāhayuktaṃ prakarṣeṇa karoṣi | anye 'pi taravo na evaṃ māṃ dahanti yathā tvaṃ sarvakālam abhiṣṭuto 'pi, sarvathā ayaṃ bhāgadheyaviparyayaḥ | athaca tava sadā ahaṃ praṇatā yena īdṛśaḥ upakāras tvat sambhāvyate, tvadīyapuṣpair nirīkṣitā dehaṃ visṛjeyam | kīdṛśam | apade 'kāṇḍa eva īhā dūtīvisarjanatatpratipālanamudhāvinodanaprabhṛtayo yasya tam | ahaṃ tāvat tādṛgupakāribhavadīyakusumāvalokane 'pi asamarthā, tāni tu yadi mahāpuruṣatayā evaṃvidhām avasthāṃ prāptāṃ mām avalokeyuḥ, tat ciravāñchitajīvitatyāgamanorathena api jhagiti yujyeya | atas tava sadā natā asmi | na ca evaṃ sambhāvanīyam -- ahito hṛdayadāhakāri kathaṃ praṇamyate iti yataḥ kiṃ tvaṃ hṛdayaṃ sadāhaṃ karoṣi, kākvā na evam ity arthaḥ | nijena eva virahahutavahena mama dahyate hṛdayaṃ, tad idānīṃ dāhakena api dagdhasya kiṃ dahyate iti sambandhaḥ | yadi tu ahaṃśabdapaunaruktyaṃ sahṛdayāḥ kṣamante tadā evaṃ vyākhyā -- āpade viṣamavipadvahanārtham eva kevalaṃ yo mama dehas taṃ tyajeyam iti | tathā nīpa taruvara tava natā asmi | evam uktvā duḥsahatayā dvitīyavākyam āha -- dāhayuktaṃ mama hṛdayaṃ prakaroṣi, punar api vilāpavaśāt, vicinitya brūte -- kiṃ yathā adya, tathā sarvakālaṃ tvatpuṣpekṣitā aham akāṇḍa eva dehaṃ tyajeyaṃ, kākvā naivety arthaḥ","तरुवर विनतास्मि ते सदाहं हृदयं मे प्रकरोषि किं सदाहम् / तव पुष्पनिरीक्षितापदेहं विसृजेयं सहसैव नीप देहम् // घ्क्_१३ // हे नीपाभिधान तरुश्र्ष्ठ ! तव सर्वकालम् अहं प्रणता, तत् किम् अद्य मम हृदयं दाहयुक्तं प्रकर्षेण करोषि । अन्ये ऽपि तरवो न एवं मां दहन्ति यथा त्वं सर्वकालम् अभिष्टुतो ऽपि, सर्वथा अयं भागधेयविपर्ययः । अथच तव सदा अहं प्रणता येन ईदृशः उपकारस् त्वत् सम्भाव्यते, त्वदीयपुष्पैर् निरीक्षिता देहं विसृजेयम् । कीदृशम् । अपदे ऽकाण्ड एव ईहा दूतीविसर्जनतत्प्रतिपालनमुधाविनोदनप्रभृतयो यस्य तम् । अहं तावत् तादृगुपकारिभवदीयकुसुमावलोकने ऽपि असमर्था, तानि तु यदि महापुरुषतया एवंविधाम् अवस्थां प्राप्तां माम् अवलोकेयुः, तत् चिरवाञ्छितजीवितत्यागमनोरथेन अपि झगिति युज्येय । अतस् तव सदा नता अस्मि । न च एवं सम्भावनीयम् -- अहितो हृदयदाहकारि कथं प्रणम्यते इति यतः किं त्वं हृदयं सदाहं करोषि, काक्वा न एवम् इत्य् अर्थः । निजेन एव विरहहुतवहेन मम दह्यते हृदयं, तद् इदानीं दाहकेन अपि दग्धस्य किं दह्यते इति सम्बन्धः । यदि तु अहंशब्दपौनरुक्त्यं सहृदयाः क्षमन्ते तदा एवं व्याख्या -- आ��दे विषमविपद्वहनार्थम् एव केवलं यो मम देहस् तं त्यजेयम् इति । तथा नीप तरुवर तव नता अस्मि । एवम् उक्त्वा दुःसहतया द्वितीयवाक्यम् आह -- दाहयुक्तं मम हृदयं प्रकरोषि, पुनर् अपि विलापवशात्, विचिनित्य ब्रूते -- किं यथा अद्य, तथा सर्वकालं त्वत्पुष्पेक्षिता अहम् अकाण्ड एव देहं त्यजेयं, काक्वा नैवेत्य् अर्थः"
+27,"kusumair upaśobhitāṃ sitair ghanamuktāmbulavaprahāsitaiḥ / madhunaḥ samavekṣya kālatāṃ bhramaraś cumbati yūthikālatām // ghk_14 // ayaṃ bhramaraḥ bhramaṇaśīlaḥ yūthikaṃ cumbati, madīyapriyatamas tu pathika ekatra eva kvacit sthito mama nāma api na avekṣate iti | tāṃ kīdṛśīṃ yūthikāṃ | sitair baddhair na tāvat vikasitaiḥ, tato 'nantaraṃ tu ghanair muktās tyaktā ye 'mbulavās taiḥ karaṇabhūtaiḥ prahāsitaiḥ kusumair upalakṣitām | athaca ghanā muktāphalasadṛśā ye jalakaṇāḥ tatkṛtāni yāni prahāsitāni prahāsitatvotpāditāni nijacchāyāsphuraṇāni yaiḥ pītāni api santi śuklāni jātāni kusumāni | kiṃ kṛtvā madhuno makarandasya kālatām atyantaparipākarasotpannāṃ vilokya | athaca yo nāyakaś cirāt kāntām upabhuṅkte, so 'pi madhunaḥ pānagoṣṭhyāḥ kālatām avasaraprāptim avalokya paricumbati | kāla iti matvarthīyākārānto 'pi, tathā sā api kāntā dhammillapuṣpair ghanair muktāphalair virahasmaraṇānandādikotpannaiś ca ambulavair bāṣpair harṣacāṭvādijaiḥ prahasitaiḥ sitair baddhair vyāmiśrarūpatayā sthitaiḥ parasparasaṃśliṣṭair upalakṣitā bhavati kilakiñcitaceṣṭālaṅkārayoginī bhavati viśeṣataḥ pānagoṣṭhyavasare | yad uktaṃ ""śuṣkaṃ muhuḥ praruditaṃ kṣaṇam aśrupātaḥ krodho muhur hasitam āśu ..."" ityādi | ata īdṛśī kadā ahaṃ priyeṇa paricumbyamānā bhuyāsam ity arthaḥ","कुसुमैर् उपशोभितां सितैर् घनमुक्ताम्बुलवप्रहासितैः / मधुनः समवेक्ष्य कालतां भ्रमरश् चुम्बति यूथिकालताम् // घ्क्_१४ // अयं भ्रमरः भ्रमणशीलः यूथिकं चुम्बति, मदीयप्रियतमस् तु पथिक एकत्र एव क्वचित् स्थितो मम नाम अपि न अवेक्षते इति । तां कीदृशीं यूथिकां । सितैर् बद्धैर् न तावत् विकसितैः, ततो ऽनन्तरं तु घनैर् मुक्तास् त्यक्ता ये ऽम्बुलवास् तैः करणभूतैः प्रहासितैः कुसुमैर् उपलक्षिताम् । अथच घना मुक्ताफलसदृशा ये जलकणाः तत्कृतानि यानि प्रहासितानि प्रहासितत्वोत्पादितानि निजच्छायास्फुरणानि यैः पीतानि अपि सन्ति शुक्लानि जातानि कुसुमानि । किं कृत्वा मधुनो मकरन्दस्य कालताम् अत्यन्तपरिपाकरसोत्पन्नां विलोक्य । अथच यो नायकश् चिरात् कान्ताम् उपभुङ्क्ते, सो ऽपि मधुनः पानगोष्ठ्याः कालताम् अवसरप्राप्तिम् अवलोक्य परिचुम्बति । काल इति मत्वर्थीयाकारान्तो ऽपि, तथा सा अपि कान्ता धम्मिल्लपुष्पैर् घनैर् मुक्ताफलैर् विरहस्मरणानन्दादिकोत्पन्नैश् च अम्बुलवैर् बाष्पैर् हर्षचाट्वादिजैः प्रहसितैः सितैर् बद्धैर् व्यामिश्ररूपतया स्थितैः परस्परसंश्लिष्टैर् उपलक्षिता भवति किलकिञ्चितचेष्टालङ्कारयोगिनी भवति विशेषतः पानगोष्ठ्यवसरे । यद् उक्तं ""शुष्कं मुहुः प��ररुदितं क्षणम् अश्रुपातः क्रोधो मुहुर् हसितम् आशु ..."" इत्यादि । अत ईदृशी कदा अहं प्रियेण परिचुम्ब्यमाना भुयासम् इत्य् अर्थः"
+29,"nicitaṃ kham upetya nīradaiḥ priyahīnahṛdayāvanīradaiḥ / salilair vihataṃ rajaḥ kṣitau ravicandrāv api nopalakṣitau // ghk_15 // idaṃ nāyikavisṛṣṭāyāḥ pratidūtyā vacanam | mā tvam adhṛtiṃ kārṣīḥ, mārgavaiṣamyād eva asāv iyantaṃ kālaṃ na āgataḥ | tathāhi nīradair meghair upetya sarvatodikkaṃ saṅghaṭya khaṃ gaganaṃ nicitam | kīdṛśaiḥ priyaiḥ priyābhiś ca ye vihīnā viyuktās teṣāṃ hṛdayāvanīṃ manobhūmīṃ radanti vilikhanti | evaṃ tāvat sarvatodikkaṃ duṣprekṣaṃ kṣitau bhūmau rajaḥ salilair vihatam | āstāṃ tāvad anyat salilena abhibhūyate rajomātram api na avaśiṣṭam ity arthaḥ","निचितं खम् उपेत्य नीरदैः प्रियहीनहृदयावनीरदैः / सलिलैर् विहतं रजः क्षितौ रविचन्द्राव् अपि नोपलक्षितौ // घ्क्_१५ // इदं नायिकविसृष्टायाः प्रतिदूत्या वचनम् । मा त्वम् अधृतिं कार्षीः, मार्गवैषम्याद् एव असाव् इयन्तं कालं न आगतः । तथाहि नीरदैर् मेघैर् उपेत्य सर्वतोदिक्कं सङ्घट्य खं गगनं निचितम् । कीदृशैः प्रियैः प्रियाभिश् च ये विहीना वियुक्तास् तेषां हृदयावनीं मनोभूमीं रदन्ति विलिखन्ति । एवं तावत् सर्वतोदिक्कं दुष्प्रेक्षं क्षितौ भूमौ रजः सलिलैर् विहतम् । आस्तां तावद् अन्यत् सलिलेन अभिभूयते रजोमात्रम् अपि न अवशिष्टम् इत्य् अर्थः"
+31,"haṃsā nadanmeghabhayād dravanti niśāmukhāny adya na candravanti / navāmbumattāḥ śikhino nadanti meghāgame kundasamānadanti // ghk_16 // he kundakusumasadṛśadaśane ! parivarjitatāmbūlādisambhoge ! pratidūtyāś caiva nāyikāṃ prati uktiḥ -- evaṃ nāma meghāḥ śabdāyante yat haṃsā api palāyante, rātrāv api na sañcaraṇaṃ yujyate yataś candrayuktāni tanmukhāni na bhavanti, ete ca śikhino mayūrā udgatapraharṣavaśāt śabdāyante | etena tat pratyuktaṃ yat tu nāyikayā pūrvam uktaṃ ""haṃsapaṅktir api nātha samprati"" ityādinā mārgasaukumāryaṃ, tad eva hi pratyuta raṇaraṇakapradīpakaṃ mārgasaṅkaṭatāṃ karotīty arthaḥ","हंसा नदन्मेघभयाद् द्रवन्ति निशामुखान्य् अद्य न चन्द्रवन्ति / नवाम्बुमत्ताः शिखिनो नदन्ति मेघागमे कुन्दसमानदन्ति // घ्क्_१६ // हे कुन्दकुसुमसदृशदशने ! परिवर्जितताम्बूलादिसम्भोगे ! प्रतिदूत्याश् चैव नायिकां प्रति उक्तिः -- एवं नाम मेघाः शब्दायन्ते यत् हंसा अपि पलायन्ते, रात्राव् अपि न सञ्चरणं युज्यते यतश् चन्द्रयुक्तानि तन्मुखानि न भवन्ति, एते च शिखिनो मयूरा उद्गतप्रहर्षवशात् शब्दायन्ते । एतेन तत् प्रत्युक्तं यत् तु नायिकया पूर्वम् उक्तं ""हंसपङ्क्तिर् अपि नाथ सम्प्रति"" इत्यादिना मार्गसौकुमार्यं, तद् एव हि प्रत्युत रणरणकप्रदीपकं मार्गसङ्कटतां करोतीत्य् अर्थः"
+33,"meghāvṛttaṃ niśi na bhāti nabho vitāraṃ nidrābhyupaiti ca hariṃ śubhasevitāram / sendrayudhaś ca jalado 'dya rasann ibhānāṃ saṃrambham āvahati bhūdharasannibhānām // ghk_17 // rātrisamaye 'pi gamanāgamane na yujyete, yato rātrisamaye vitāraṇ vigatatārāpaṭalaṃ nabho na bhāti yato meghāvṛttam | yac ca tayā uktaṃ ""pathikapāmsulo 'sau mām upekṣate"" iti, tad api na yukta���; śubhasevitāram akaluṣacaritam api bhagavantaṃ hariṃ nidrā abhyupaiti aśaknuvatī virahaṃ soḍhum nāyakam abhisarati pratyutety arthaḥ | indrāyudhayuktajalado rasan śabdāyamāna ibhānāṃ kariṇāṃ parvatasadṛśānāṃ saṃrambhaṃ saṃrabdhatām āvahati samantāt darśayati | yaḥ kila atisukumāratayā suprasiddho jaladaḥ, so 'pi anyānullaṅghanīyena śakrāyudhena vajreṇa sātiśayabhīṣaṇaḥ sādinā hatānāṃ kariṇāṃ sādṛśyam udvahatīty arthaḥ | athavā meghaḥ śabdāyamāna ibhānāṃ kariṇāṃ parvatasadṛśānāṃ saṃrambhaṃ janayati pratigarjanaśaṅkayeti te 'pi kṣubhitāḥ sampannā iti sarvathā susaṅkaṭāḥ panthānaḥ","मेघावृत्तं निशि न भाति नभो वितारं निद्राभ्युपैति च हरिं शुभसेवितारम् / सेन्द्रयुधश् च जलदो ऽद्य रसन्न् इभानां संरम्भम् आवहति भूधरसन्निभानाम् // घ्क्_१७ // रात्रिसमये ऽपि गमनागमने न युज्येते, यतो रात्रिसमये वितारण् विगततारापटलं नभो न भाति यतो मेघावृत्तम् । यच् च तया उक्तं ""पथिकपाम्सुलो ऽसौ माम् उपेक्षते"" इति, तद् अपि न युक्तं; शुभसेवितारम् अकलुषचरितम् अपि भगवन्तं हरिं निद्रा अभ्युपैति अशक्नुवती विरहं सोढुम् नायकम् अभिसरति प्रत्युतेत्य् अर्थः । इन्द्रायुधयुक्तजलदो रसन् शब्दायमान इभानां करिणां पर्वतसदृशानां संरम्भं संरब्धताम् आवहति समन्तात् दर्शयति । यः किल अतिसुकुमारतया सुप्रसिद्धो जलदः, सो ऽपि अन्यानुल्लङ्घनीयेन शक्रायुधेन वज्रेण सातिशयभीषणः सादिना हतानां करिणां सादृश्यम् उद्वहतीत्य् अर्थः । अथवा मेघः शब्दायमान इभानां करिणां पर्वतसदृशानां संरम्भं जनयति प्रतिगर्जनशङ्कयेति ते ऽपि क्षुभिताः सम्पन्ना इति सर्वथा सुसङ्कटाः पन्थानः"
+35,"sataḍijjaladārpitaṃ nageṣu nadadambhodharabhītapannageṣu / paridhīraravaṃ jalaṃ darīṣu prapaty adbhutarūpasundarīṣu // ghk_18 // pratidūtyā eva iyam uktir nāyikā yadā evam āha nanu aham eva tatra yāsyāmīti, tadā tāṃ prati | darīṣu guhāsu api antaḥsthitā yā adbhutarūpasundaryās tāsu api upari jalaṃ patatīti vyadhikaraṇasaptamyau | kīdṛk jalam | saha vidyudbhir jalam dadati ye, tair meghair arpitaṃ, na te jalamātraṃ dadati, yāvat vidyuto 'pi atibhīṣaṇā arpayantīti | kva | nageṣu giriṣu garjanmeghatrastasarpeṣu | aparasya ye trāsadāyinas te 'pi yato jaladhararasitāt trasyanti, tatra kā vārtā bhavādṛśīnāṃ mālatīkusumasukumāramanasām iti tātparyārthaḥ | anyac ca kiṃbhūtaṃ jalaṃ | darīṣu antaḥ paritaḥ samantāt dhīro gambhīro ravo yasya, kandarāsu antaḥ pratiśabdena dviguṇībhūta ity arthaḥ | tena eṣā api āśā na asti -- toyadajalapaṭalaṃ gaganāt nipatat kvacana guhāmukhe 'tivāhya punar api gamiṣyāma iti","सतडिज्जलदार्पितं नगेषु नददम्भोधरभीतपन्नगेषु / परिधीररवं जलं दरीषु प्रपत्य् अद्भुतरूपसुन्दरीषु // घ्क्_१८ // प्रतिदूत्या एव इयम् उक्तिर् नायिका यदा एवम् आह ननु अहम् एव तत्र यास्यामीति, तदा तां प्रति । दरीषु गुहासु अपि अन्तःस्थिता या अद्भुतरूपसुन्दर्यास् तासु अपि उपरि जलं पततीति व्यधिकरणसप्तम्यौ । कीदृक् जलम् । सह विद्युद्भिर् जलम् ददति ये, तैर् मेघैर् अर्पितं, न ते जलमात्रं ददति, यावत् विद्युतो ऽपि अतिभी��णा अर्पयन्तीति । क्व । नगेषु गिरिषु गर्जन्मेघत्रस्तसर्पेषु । अपरस्य ये त्रासदायिनस् ते ऽपि यतो जलधररसितात् त्रस्यन्ति, तत्र का वार्ता भवादृशीनां मालतीकुसुमसुकुमारमनसाम् इति तात्पर्यार्थः । अन्यच् च किंभूतं जलं । दरीषु अन्तः परितः समन्तात् धीरो गम्भीरो रवो यस्य, कन्दरासु अन्तः प्रतिशब्देन द्विगुणीभूत इत्य् अर्थः । तेन एषा अपि आशा न अस्ति -- तोयदजलपटलं गगनात् निपतत् क्वचन गुहामुखे ऽतिवाह्य पुनर् अपि गमिष्याम इति"
+37,kṣipraṃ prasādayati samprati ko 'pi tāni kāntāmukhāni rativigrahakopitāni / utkaṇṭhayanti pathikāṇ jaladāḥ svanantaḥ śoko vivardhati ca tadvinatāsv anantaḥ // ghk_19 // evam etābhir uktibhiḥ priyatamāgamanaṃ durghaṭam iti avagate āsthābandho nāyikāyā vijāghaṭītīty abhiprayeṇa sā eva punar āśvāsasampādanāya asya mādhyasthye viśeṣānuddeśāt tadīyahṛdayaśokaśikhiśamanaśaktām uktim abhidhatte -- ko 'pi anirvaṇanīyapuṇyasambhārabṛṃhitaḥ samprati jaladasamaye tāni kāntāmukhāni niratiśayasaundaryavanti rativigraheṇa praṇayakupitena sañjātaroṣāṇi tathā yāni tadīyaviyogajanitapāṇḍimnā adya āsādhāraṇadharmasundarāṇi kṣipram anāyāsena eva prasādayati tvām avaśyaṃ prasādayatīti yāvat | nanu na adyāpi asāv āgatas tat katham etat | āha śabdāyamānā hi jaladharāḥ pathikān raṇaraṇakavataḥ kurvanti niścitaṃ dinād dinam upacīyamānajaladharadhvānākarṇanena parivardhitotkaṇṭhaḥ priyatamas tāvad āgacchatīti yāvat | nanu priyatamāḥ kathaṃ śīghraṃ prasīdeyuḥ | āha tadvanitāsu pathikadayitāsu tathā śoko vivardhati vivṛddhavad ācarati yathā anantaḥ sampadyate | cakāreṇa evaṃ dhvanyate tad eva rasitaṃ tāsāṃ śokavivṛddhau kāraṇam iti,क्षिप्रं प्रसादयति सम्प्रति को ऽपि तानि कान्तामुखानि रतिविग्रहकोपितानि / उत्कण्ठयन्ति पथिकाण् जलदाः स्वनन्तः शोको विवर्धति च तद्विनतास्व् अनन्तः // घ्क्_१९ // एवम् एताभिर् उक्तिभिः प्रियतमागमनं दुर्घटम् इति अवगते आस्थाबन्धो नायिकाया विजाघटीतीत्य् अभिप्रयेण सा एव पुनर् आश्वाससम्पादनाय अस्य माध्यस्थ्ये विशेषानुद्देशात् तदीयहृदयशोकशिखिशमनशक्ताम् उक्तिम् अभिधत्ते -- को ऽपि अनिर्वणनीयपुण्यसम्भारबृंहितः सम्प्रति जलदसमये तानि कान्तामुखानि निरतिशयसौन्दर्यवन्ति रतिविग्रहेण प्रणयकुपितेन सञ्जातरोषाणि तथा यानि तदीयवियोगजनितपाण्डिम्ना अद्य आसाधारणधर्मसुन्दराणि क्षिप्रम् अनायासेन एव प्रसादयति त्वाम् अवश्यं प्रसादयतीति यावत् । ननु न अद्यापि असाव् आगतस् तत् कथम् एतत् । आह शब्दायमाना हि जलधराः पथिकान् रणरणकवतः कुर्वन्ति निश्चितं दिनाद् दिनम् उपचीयमानजलधरध्वानाकर्णनेन परिवर्धितोत्कण्ठः प्रियतमस् तावद् आगच्छतीति यावत् । ननु प्रियतमाः कथं शीघ्रं प्रसीदेयुः । आह तद्वनितासु पथिकदयितासु तथा शोको विवर्धति विवृद्धवद् आचरति यथा अनन्तः सम्पद्यते । चकारेण एवं ध्वन्यते तद् एव रसितं तासां शोक��िवृद्धौ कारणम् इति
+39,"atra kecid iti paṭhanti tāsām ṛtuḥ saphala eva hi yā dineṣu sendrāyudhāmbudharagarjitadurdineṣu / ratyutsavaṃ priyatamaiḥ saha mānayanti meghāgamaṃ priyasakhi śvasamānayanti // ghk_20 // ayaṃ śloko 'tratya iva na lakṣyate, pustakeṣu kena kāraṇena gata iti na vidmaḥ | tathāhi pūrvaślokaucityaṃ tāvad arthena na bhajate | tāsām eva saphala ṛtur varṣākhyo yāti yā sendrāyudhair ambudair durdineṣu priyatamaiḥ saha ratyutsavaṃ mānayanti | anyathā kila he priyasakhi ! meghāgamaṃ śvasamāḥ sārameyaprāyā api nayanti -- iti vyākhyāyāṃ prāktane nave (?) yamakam eva durlabham | dinadurdinaśabdābhyām arthapaunaruktyam api durdharam | yān astaṃ gacchann ino mārtaṇḍo yeṣu dineṣu -- ity api vyākhyāne tāsām iti apekṣito yadartho durupapādaḥ | tāsām iti tu anapekṣitayadarthe padavyaṅgye dhvanau vyākhyāyamāne uttaravākyaṃ khaṇḍaṃ gacchet caramārdhe cānyatheti (?) madhye śāstranyāyopacitaḥ kāvyāmṛtakāluṣaikakāraṇam adhyāhāraḥ kalpyaḥ śvasamā meghāgamaṃ nayantīti param anaucityam | na ca evaṃvidhena anaucityena kulakaparisamāptiḥ kriyamāṇā sahṛdayacetaḥsu romanthād ṛte kiñcit vidadhyāt | śvasatīti śvasas tadvad ācaratīti kvip tato 'pi tācchīlyādivivakṣāyāṃ cānaś | tataḥ priyasakhiśabdena sambandhaḥ prāg eva vā | tathāpi na kiñcid arthasya pauṣkalyam, kaṣṭakalpanāyasaṃ sat | kva | priyasakhiṣv iti saptamyā samāsa iti bahuvacanānte 'pi na kaścit kṛtaḥ sambandhaḥ | anyathāpāṭhakaraṇam api kleśamātraphalam eva | kiñca atra kartā mahākaviḥ kālidāsa iti anuśrutam asmābhiḥ | na ca asya kāvye tṛṇamātram api kalaṅkapātram utprekṣitavanto manorathe'; pi supte 'pi sahṛdayāḥ | tasmāt prāktana eva parisamāptiślokaḥ | sa ca sakhyā pratidūtībhūtayā nāyikāyā āsthābandhadārḍhyotpādanāya yujyate | utpannasamāśvāsā hi hṛdayaṃ sthāpayantī vipralambhayituṃ śakyā syāt ""āsthābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśo hy aṅganānāṃ / sadyaḥpāti praṇayi hṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi // (meghadūta 10) //"" iti dṛṣṭyā | tena asya parisamāptidhurodvahasya api durandharatvam avikalam eveti | tad idaṃ yuktam ayuktaṃ veti svayam eva vidāṃ kuruta sahṛdayāḥ","अत्र केचिद् इति पठन्ति तासाम् ऋतुः सफल एव हि या दिनेषु सेन्द्रायुधाम्बुधरगर्जितदुर्दिनेषु / रत्युत्सवं प्रियतमैः सह मानयन्ति मेघागमं प्रियसखि श्वसमानयन्ति // घ्क्_२० // अयं श्लोको ऽत्रत्य इव न लक्ष्यते, पुस्तकेषु केन कारणेन गत इति न विद्मः । तथाहि पूर्वश्लोकौचित्यं तावद् अर्थेन न भजते । तासाम् एव सफल ऋतुर् वर्षाख्यो याति या सेन्द्रायुधैर् अम्बुदैर् दुर्दिनेषु प्रियतमैः सह रत्युत्सवं मानयन्ति । अन्यथा किल हे प्रियसखि ! मेघागमं श्वसमाः सारमेयप्राया अपि नयन्ति -- इति व्याख्यायां प्राक्तने नवे (?) यमकम् एव दुर्लभम् । दिनदुर्दिनशब्दाभ्याम् अर्थपौनरुक्त्यम् अपि दुर्धरम् । यान् अस्तं गच्छन्न् इनो मार्तण्डो येषु दिनेषु -- इत्य् अपि व्याख्याने तासाम् इति अपेक्षितो यदर्थो दुरुपपादः । तासाम् इति तु अनपेक्षितयदर्थे पदव्यङ्ग्ये ध्वनौ व्याख्यायमाने उत्तरवाक्यं खण्डं गच्छेत् चरमार्धे चान्यथेति (?) मध्ये शास्त्रन्यायोपचितः काव्यामृतकालुषैककारणम् अध्याहारः कल्प्यः श्वसमा मेघागमं नयन्तीति परम् अनौचित्यम् । न च एवंविधेन अनौचित्येन कुलकपरिसमाप्तिः क्रियमाणा सहृदयचेतःसु रोमन्थाद् ऋते किञ्चित् विदध्यात् । श्वसती��ि श्वसस् तद्वद् आचरतीति क्विप् ततो ऽपि ताच्छील्यादिविवक्षायां चानश् । ततः प्रियसखिशब्देन सम्बन्धः प्राग् एव वा । तथापि न किञ्चिद् अर्थस्य पौष्कल्यम्, कष्टकल्पनायसं सत् । क्व । प्रियसखिष्व् इति सप्तम्या समास इति बहुवचनान्ते ऽपि न कश्चित् कृतः सम्बन्धः । अन्यथापाठकरणम् अपि क्लेशमात्रफलम् एव । किञ्च अत्र कर्ता महाकविः कालिदास इति अनुश्रुतम् अस्माभिः । न च अस्य काव्ये तृणमात्रम् अपि कलङ्कपात्रम् उत्प्रेक्षितवन्तो मनोरथेऽ; पि सुप्ते ऽपि सहृदयाः । तस्मात् प्राक्तन एव परिसमाप्तिश्लोकः । स च सख्या प्रतिदूतीभूतया नायिकाया आस्थाबन्धदार्ढ्योत्पादनाय युज्यते । उत्पन्नसमाश्वासा हि हृदयं स्थापयन्ती विप्रलम्भयितुं शक्या स्यात् ""आस्थाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्य् अङ्गनानां / सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि // (मेघदूत १०) //"" इति दृष्ट्या । तेन अस्य परिसमाप्तिधुरोद्वहस्य अपि दुरन्धरत्वम् अविकलम् एवेति । तद् इदं युक्तम् अयुक्तं वेति स्वयम् एव विदां कुरुत सहृदयाः"
+41,"bhāvānuraktalalanāsurataiḥ śapeyam ālabhya cāmbu tṛṣitaḥ karakośapeyam / jīyeya yena kavinā yamakaiḥ pareṇa tasmai vaheyam udakaṃ ghaṭakarpareṇa // ghk_21 // kavinā auddhatyaprakaṭanāya sahṛdayajanamānasarañjanāya pratijñā iyam upanibadhyate | sañjātapipāsaḥ karakośena hastasampuṭena peyaṃ pānārhaṃ tāvad avasaraprāptam api jalam atyantābhilāṣautsukyapātram adrohayogyam api pratyuta ālabhya drugdhvā sahajapremapraṇayinīsambhogarasaiś ca śapeyam | atra śarīrasparśanākhyasya upālambhasya na atīva spaṣṭateti ""śapa upalāmbhane"" (vā-911) iti ātmanepadābhāvaḥ | yena pareṇa kavinā yamakair jīyeya, tasmai ghaṭakarpareṇa jalaṃ vaheyam | karparaśabdena sātiśayakleśasamudvahatvam ātmani ucyate | atra ca yamakānāṃ vipralambhaśṛṅgārarasātiśayavighnabhūtānām api mayā tathā apṛthagyatnanirvartyatayā nibandhaḥ kṛtaḥ, yena pratyuta rasaparipoṣakaviśiṣṭavyākhyābhidhāyipadaparamparālābho yamakaiḥ sampannaḥ | tad uktaṃ ""rasākṣiptatayā yasya bandhaḥ śakyakriyo bhavet / apṛthagyatnanirvartyaḥ so 'laṅkāro dhvanau mataḥ // (dhv- 2.16) //"" iti | etayā ca pratijñayā etat parihṛtaṃ ""dhvanyātmabhūte śṛṅgāre yamakādinibandhanam / śaktāv api pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ // (dhv- 2.15) //"" iti | na hi iyaṃ rājājñā, api tu rasabandhavighnakāritvapramādaḥ parihāryaḥ | atra ca pratyuta ātmaparipoṣakatvam eva uktena prakāreṇa yamakānām iti | kavīnāṃ śaktir eva balīyasī, sā eva lokottarā vyutpattir iti abhidhīyate; na tu anyā kaviśakter vyutpattir nāma kācit | yad uktaṃ mayā eva raurave vicāre ""na vai doṣā doṣā na ca khalu guṇā eva ca guṇā nibandhuḥ svātantryaṃ sapadi guṇadoṣān vibhajate / iyaṃ sā vaidagdhī prakṛtimadhurā tasya sukaver yad atrotpādād apy atisubhagabhāvaḥ pariṇataḥ //"" iti śivam","भावानुरक्तललनासुरतैः शपेयम् आलभ्य चाम्बु तृषितः करकोशपेयम् / जीयेय येन कविना यमकैः परेण तस्मै वहेयम् उदकं घटकर्परेण // घ्क्_२१ // कविना औद्धत्यप्रकटनाय सहृदयजनमानसरञ्जनाय प्रतिज्ञा इयम् उपनिबध्यते । सञ्जातपिपासः करकोशेन हस्तसम्पुटेन पेयं पानार्हं तावद् अवसरप्राप्तम् अपि जलम् अत्यन्ताभिलाषौत्सुक्यपा���्रम् अद्रोहयोग्यम् अपि प्रत्युत आलभ्य द्रुग्ध्वा सहजप्रेमप्रणयिनीसम्भोगरसैश् च शपेयम् । अत्र शरीरस्पर्शनाख्यस्य उपालम्भस्य न अतीव स्पष्टतेति ""शप उपलाम्भने"" (वा-९११) इति आत्मनेपदाभावः । येन परेण कविना यमकैर् जीयेय, तस्मै घटकर्परेण जलं वहेयम् । कर्परशब्देन सातिशयक्लेशसमुद्वहत्वम् आत्मनि उच्यते । अत्र च यमकानां विप्रलम्भशृङ्गाररसातिशयविघ्नभूतानाम् अपि मया तथा अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यतया निबन्धः कृतः, येन प्रत्युत रसपरिपोषकविशिष्टव्याख्याभिधायिपदपरम्परालाभो यमकैः सम्पन्नः । तद् उक्तं ""रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् / अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यः सो ऽलङ्कारो ध्वनौ मतः // (ध्व्- २.१६) //"" इति । एतया च प्रतिज्ञया एतत् परिहृतं ""ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् / शक्ताव् अपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः // (ध्व्- २.१५) //"" इति । न हि इयं राजाज्ञा, अपि तु रसबन्धविघ्नकारित्वप्रमादः परिहार्यः । अत्र च प्रत्युत आत्मपरिपोषकत्वम् एव उक्तेन प्रकारेण यमकानाम् इति । कवीनां शक्तिर् एव बलीयसी, सा एव लोकोत्तरा व्युत्पत्तिर् इति अभिधीयते; न तु अन्या कविशक्तेर् व्युत्पत्तिर् नाम काचित् । यद् उक्तं मया एव रौरवे विचारे ""न वै दोषा दोषा न च खलु गुणा एव च गुणा निबन्धुः स्वातन्त्र्यं सपदि गुणदोषान् विभजते / इयं सा वैदग्धी प्रकृतिमधुरा तस्य सुकवेर् यद् अत्रोत्पादाद् अप्य् अतिसुभगभावः परिणतः //"" इति शिवम्"
+43,pramāṇapadamīmāṃsāgaganaṃ vai virājate / samuccalati yatspṛṣṭaḥ sāhityāmṛtasāgaraḥ // 1 // kavīndor indurājasya te maccittavikāsakāḥ / bodhāṃśavo vigāhantaṃ bhūrbhuvaḥsvastrayīm api // 2 // tatparāmarśadhavalamanaḥkokanado manāk / kāvye 'bhinavaguptākhyo vivṛtiṃ samarīracat // 3 //,प्रमाणपदमीमांसागगनं वै विराजते / समुच्चलति यत्स्पृष्टः साहित्यामृतसागरः // १ // कवीन्दोर् इन्दुराजस्य ते मच्चित्तविकासकाः / बोधांशवो विगाहन्तं भूर्भुवःस्वस्त्रयीम् अपि // २ // तत्परामर्शधवलमनःकोकनदो मनाक् / काव्ये ऽभिनवगुप्ताख्यो विवृतिं समरीरचत् // ३ //
+44,iti śrīmadabhinavaguptapādaracitavivṛtyupetaṃ ghaṭakarparakāvyaṃ samāptam,इति श्रीमदभिनवगुप्तपादरचितविवृत्युपेतं घटकर्परकाव्यं समाप्तम्

harsacarita_parisista_clean.csv

@@ -0,0 +1,19 @@
+verse,sanskrit,sanskrit_devanagari
+harsha_p_1,"Bāṇa: Harṣacarita, Pariśiṣṭa # Text śleṣe kecana śabdagumphaviṣaye kecid rase cāpare 'laṅkāre katicitsadarthaviṣaye cānye kathāvarṇane / āḥ sarvatra gabhīradhīrakavitāvindyāṭavīcāturī- sañcārī kavikumbhikumbhabhiduro bāṇastu pañcānanaḥ","बाण: हर्षचरित, परिशिष्ट # तेxत् श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद् रसे चापरे ऽलङ्कारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णने / आः सर्वत्र गभीरधीरकविताविन्द्याटवीचातुरी- सञ्चारी कविकुम्भिकुम्भभिदुरो बाणस्तु पञ्चाननः"
+harsha_p_2,hemno bhāraśatāni vā madamucāṃ vṛndāni vā dantināṃ śrīharṣeṇa samarpitāni kavaye bāṇāya kutrādya tat / yā bāṇena tu tasya sūktinikarairuṭṭaṅkitāḥ kīrtayas tāḥ kalpapralaye 'pi yānti na manāṅ manye parimlānatām,हेम्नो भारशतानि वा मदमुचां वृन्दानि वा दन्तिनां श्रीहर्षेण समर्पितानि कवये बाणाय कुत्राद्य तत् / या बाणेन तु तस्य सूक्तिनिकरैरुट्टङ्किताः कीर्तयस् ताः कल्पप्रलये ऽपि यान्ति न मनाङ् मन्ये परिम्लानताम्
+harsha_p_3,artheśvaraṃ hanta bhaje 'bhinandaṃ vāgīśvaraṃ vākpatirājamīḍe / raseśvaraṃ naumi ca kālidāsaṃ bāṇaṃ tu sarvaśvaramānato 'smi,अर्थेश्वरं हन्त भजे ऽभिनन्दं वागीश्वरं वाक्पतिराजमीडे / रसेश्वरं नौमि च कालिदासं बाणं तु सर्वश्वरमानतो ऽस्मि
+harsha_p_4,pariśīlitaiva sarasaṃ kavirājairbahubhiratra vāgdevī / bāṇena tu vaijātyāt kathayati nāmaiva vāṇīti,परिशीलितैव सरसं कविराजैर्बहुभिरत्र वाग्देवी / बाणेन तु वैजात्यात् कथयति नामैव वाणीति
+harsha_p_5,kādambarīsahodaryā sudhaye vai budhe hṛdi / harṣākhyāyikayā khyātiṃ bāṇo 'bdhiriva labdavān,कादम्बरीसहोदर्या सुधये वै बुधे हृदि / हर्षाख्यायिकया ख्यातिं बाणो ऽब्धिरिव लब्दवान्
+harsha_p_6,śaśvadbāṇadvitīyena namadākāradhāriṇā / dhanuṣeva guṇāḍhyena niḥśeṣo rañjito janaḥ,शश्वद्बाणद्वितीयेन नमदाकारधारिणा / धनुषेव गुणाढ्येन निःशेषो रञ्जितो जनः
+harsha_p_7,jātā śikhaṇḍinī prāgyathā śikhaṇḍī tathāvagacchāmi / prāgalbhyamadhikamāptuṃ vāṇī bāṇo babhūveti,जाता शिखण्डिनी प्राग्यथा शिखण्डी तथावगच्छामि / प्रागल्भ्यमधिकमाप्तुं वाणी बाणो बभूवेति
+harsha_p_8,hṛdi lagnena bāṇena yanmando 'pi padakramaḥ / bhavet kavikuraṅgāṇāṃ cāpalaṃ tatra kāraṇam,हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दो ऽपि पदक्रमः / भवेत् कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम्
+harsha_p_9,subandhurbāṇabhaṭṭaśca kavirāja iti trayaḥ / vakroktimārganipuṇāścaturtho vidyate na vā,सुबन्धुर्बाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः / वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा
+harsha_p_10,sacitravarṇavicchittihāriṇoravanīpatiḥ / śrīharṣa iva saṃghaṭṭaṃ cakre bāṇamayūrayoḥ,सचित्रवर्णविच्छित्तिहारिणोरवनीपतिः / श्रीहर्ष इव संघट्टं चक्रे बाणमयूरयोः
+harsha_p_11,pratikavibhedanabāṇaḥ kavitātarugahanaviharaṇamayūraḥ / sahṛdayalokasubandhurjayati śrībhaṭṭabāṇakavirājaḥ,प्रतिकविभेदनबाणः कवितातरुगहनविहरणमयूरः / सहृदयलोकसुबन्धुर्जयति श्रीभट्टबाणकविराजः
+harsha_p_12,yuktaṃ kādambarīṃ śrutvā kavayo maunamāśritāḥ / bāṇadhvanāvanadhyāyo bhavatīti smṛtiryataḥ,युक्तं कादम्बरीं श्रुत्वा कवयो मौनमाश्रिताः / बाणध्वनावनध्यायो भवतीति स्मृतिर्यतः
+harsha_p_13,"rucirasvaravarṇapadā rasabhāvavatī jaganmano harati / tatkiṃ taruṇī nahi nahi, vāṇī bāṇasya madhuraśīlasya","रुचिरस्वरवर्णपदा रसभाववती जगन्मनो हरति / तत्किं तरुणी नहि नहि, वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य"
+harsha_p_14,saharṣacaritā śaśvatkṛtakādambarīkathā / bāṇasya vāṇyanārteva svacchandaṃ bhramati kṣitau,सहर्षचरिता शश्वत्कृतकादम्बरीकथा / बाणस्य वाण्यनार्तेव स्वच्छन्दं भ्रमति क्षितौ
+harsha_p_15,bāṇaṃ satkavigīrvāṇamanubadhnāti kaḥ kaviḥ / sindhumandhuḥ kimanveti dyumaṇiḥ katamo maṇiḥ,बाणं सत्कविगीर्वाणमनुबध्नाति कः कविः / सिन्धुमन्धुः किमन्वेति द्युमणिः कतमो मणिः
+harsha_p_16,śabdārthayoḥ samo gumphaḥ pāñcālī rītiriṣyate / śilābhaṭṭārikāvāci bāṇoktiṣu ca sā yadi,शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चाली रीतिरिष्यते / शिलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि
+harsha_p_17,kevalo 'pi sphuran bāṇaḥ karoti vimadān kavīn / ki punaḥ kḷptasandhānapulindakṛtasannidhiḥ,केवलो ऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान् कवीन् / कि पुनः कॢप्तसन्धानपुलिन्दकृतसन्निधिः
+harsha_p_18,daṇḍītyupasthite sadyaḥ kavīnāṃ kampatāṃ manaḥ / praviṣṭhe tvantaraṃ bāṇe kaṇṭhe vāgeva rudhyate,दण्डीत्युपस्थिते सद्यः कवीनां कम्पतां मनः / प्रविष्ठे त्वन्तरं बाणे कण्ठे वागेव रुध्यते

kavyadarsha_3_clean.csv

@@ -0,0 +1,188 @@
+verse,sanskrit,sanskrit_devanagari
+kdd_3.1,# Text avyapetavyapetātmā vyāvṛttir varṇasaṃhateḥ / yamakaṃ tac ca pādānām ādimadhyāntagocaram,# तेxत् अव्यपेतव्यपेतात्मा व्यावृत्तिर् वर्णसंहतेः / यमकं तच् च पादानाम् आदिमध्यान्तगोचरम्
+kdd_3.2,ekadvitricatuṣpādayamakānāṃ vikalpanāḥ / ādimadhyāntamadhyāntamadhyādyādyantasarvataḥ,एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां विकल्पनाः / आदिमध्यान्तमध्यान्तमध्याद्याद्यन्तसर्वतः
+kdd_3.3,atyantabahavas teṣāṃ bhedāḥ saṃbhedayonayaḥ / sukarā duṣkarāś caiva darśyante tatra ke cana,अत्यन्तबहवस् तेषां भेदाः संभेदयोनयः / सुकरा दुष्कराश् चैव दर्श्यन्ते तत्र के चन
+kdd_3.4,mānena mānena sakhi praṇayo bhūt priye jane / khaṇḍitā kaṇṭham āśliṣya tam eva kuru satrapam,मानेन मानेन सखि प्रणयो भूत् प्रिये जने / खण्डिता कण्ठम् आश्लिष्य तम् एव कुरु सत्रपम्
+kdd_3.5,meghanādena haṃsānāṃ madano madanodinā / nunnamānaṃ manaḥ strīṇāṃ saha ratyā vigāhate,मेघनादेन हंसानां मदनो मदनोदिना / नुन्नमानं मनः स्त्रीणां सह रत्या विगाहते
+kdd_3.6,rājanvatyaḥ prajā jātā bhavantaṃ prāpya sāṃpratam / caturaṃ caturambhodhiraśanorvīkaragrahe,राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य सांप्रतम् / चतुरं चतुरम्भोधिरशनोर्वीकरग्रहे
+kdd_3.7,araṇyaṃ kaiś cid ākrāntam anyaiḥ sadma divaukasām / padātirathanāgāśvarahitair ahitais tava,अरण्यं कैश् चिद् आक्रान्तम् अन्यैः सद्म दिवौकसाम् / पदातिरथनागाश्वरहितैर् अहितैस् तव
+kdd_3.8,madhuraṃ madhur ambhojavadane vada netrayoḥ / vibhramaṃ bhramarabhrāntyā viḍambayati kiṃ nv idam,मधुरं मधुर् अम्भोजवदने वद नेत्रयोः / विभ्रमं भ्रमरभ्रान्त्या विडम्बयति किं न्व् इदम्
+kdd_3.9,vāraṇo vā raṇoddāmo hayo vā smara durdharaḥ / na yato nayato 'ntaṃ nas tad aho vikramas tava,वारणो वा रणोद्दामो हयो वा स्मर दुर्धरः / न यतो नयतो ऽन्तं नस् तद् अहो विक्रमस् तव
+kdd_3.10,rājitair ājitaikṣṇyena jīyate tvādṛśair nṛpaiḥ / nīyate ca punas tṛptiṃ vasudhā vasudhārayā,राजितैर् आजितैक्ष्ण्येन जीयते त्वादृशैर् नृपैः / नीयते च पुनस् तृप्तिं वसुधा वसुधारया
+kdd_3.11,karoti sahakārasya kalikotkalikottaram / manmano manmano 'py eṣa mattakokilanisvanaḥ,करोति सहकारस्य कलिकोत्कलिकोत्तरम् / मन्मनो मन्मनो ऽप्य् एष मत्तकोकिलनिस्वनः
+kdd_3.12,kathaṃ tvadupalambhāśāvihatāv iha tādṛśī / avasthā nālam āroḍhum aṅganām aṅganāśinī,कथं त्वदुपलम्भाशाविहताव् इह तादृशी / अवस्था नालम् आरोढुम् अङ्गनाम् अङ्गनाशिनी
+kdd_3.13,nigṛhya netre karṣanti bālapallavaśobhinā / taruṇā taruṇān kliṣṭān alino nalinonmukhāḥ,निगृह्य नेत्रे कर्षन्ति बालपल्लवशोभिना / तरुणा तरुणान् क्लिष्टान् अलिनो नलिनोन्मुखाः
+kdd_3.14,viśadā viśadāmattasārase sārase jale / kurute kuruteneyaṃ haṃsī mām antakāmiṣam,विशदा विशदामत्तसारसे सारसे जले / कुरुते कुरुतेनेयं हंसी माम् अन्तकामिषम्
+kdd_3.15,viṣamaṃ viṣam anveti madanaṃ madanandanaḥ / sahendukalayāpoḍhamalayā malayānilaḥ,विषमं विषम् अन्वेति मदनं मदनन्दनः / सहेन्दुकलयापोढमलया मलयानिलः
+kdd_3.16,māninī mā ninīṣus te niṣaṅgatvam anaṅga me / hāriṇī hāriṇī śarma tanutāṃ tanutāṃ yataḥ,मानिनी मा निनीषुस् ते निषङ्गत्वम् अनङ्ग मे / हारिणी हारिणी शर्म तनुतां तनुतां यतः
+kdd_3.17,jayatā tvanmukhenāsmān akathaṃ na kathaṃ jitam / kamalaṃ kam alaṃkurvad alimad dali matpriye,जयता त्वन्मुखेनास्मान् अकथं न कथं जितम् / कमलं कम् अलंकुर्वद् अलिमद् दलि मत्प्रिये
+kdd_3.18,ramaṇī ramaṇīyā me pāṭalāpāṭalāṃśukā / vāruṇīvāruṇībhūtasaurabhā saurabhāspadam,रमणी रमणीया मे पाटलापाटलांशुका / वारुणीवारुणीभूतसौरभा सौरभास्पदम्
+kdd_3.19,iti pādādiyamakam avyapetaṃ vikalpitam / vyapetasyāpi varṇyante vikalpās tasya ke cana,इति पादादियमकम् अव्यपेतं विकल्पितम् / व्यपेतस्यापि वर्ण्यन्ते विकल्पास् तस्य के चन
+kdd_3.20,madhur eṇadṛśāṃ mānaṃ madhureṇa sugandhinā / sahakārodgamenaiva śabdaśeṣaṃ kariṣyati,मधुर् एणदृशां मानं मधुरेण सुगन्धिना / सहकारोद्गमेनैव शब्दशेषं करिष्यति
+kdd_3.21,karo 'titāmro rāmāṇāṃ tantrītāḍanavibhramam / karoti serṣyaṃ kānte vā śravaṇotpalatāḍanam,करो ऽतिताम्रो रामाणां तन्त्रीताडनविभ्रमम् / करोति सेर्ष्यं कान्ते वा श्रवणोत्पलताडनम्
+kdd_3.22,sakalāpollasanayā kalāpinyānu nṛtyate / meghālī nartitā vātaiḥ sakalāpo vimuñcati,सकलापोल्लसनया कलापिन्यानु नृत्यते / मेघाली नर्तिता वातैः सकलापो विमुञ्चति
+kdd_3.23,svayam eva galanmānakali kāmini te manaḥ / kalikām atha nīpasya dṛṣṭvā kāṃ nu spṛśed daśām,स्वयम् एव गलन्मानकलि कामिनि ते मनः / कलिकाम् अथ नीपस्य दृष्ट्वा कां नु स्पृशेद् दशाम्
+kdd_3.24,āruhyākrīḍaśailasya candrakāntasthalīm imām / nṛtyaty eṣa lasaccārucandrakāntaḥ śikhāvalaḥ,आरुह्याक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीम् इमाम् / नृत्यत्य् एष लसच्चारुचन्द्रकान्तः शिखावलः
+kdd_3.25,uddhṛtā rājakād urvī dhriyate 'dya bhujena te / varāheṇoddhṛtā yāsau varāher uparisthitā,उद्धृता राजकाद् उर्वी ध्रियते ऽद्य भुजेन ते / वराहेणोद्धृता यासौ वराहेर् उपरिस्थिता
+kdd_3.26,kareṇa te raṇeṣv antakareṇa dviṣatāṃ hatāḥ / kareṇavaḥ kṣaradraktā bhānti saṃdhyāghanā iva,करेण ते रणेष्व् अन्तकरेण द्विषतां हताः / करेणवः क्षरद्रक्ता भान्ति संध्याघना इव
+kdd_3.27,parāgatarurājīva vātair dhvastā bhaṭaiś camūḥ / parāgatam iva kvāpi parāgatatam ambaram,परागतरुराजीव वातैर् ध्वस्ता भटैश् चमूः / परागतम् इव क्वापि परागततम् अम्बरम्
+kdd_3.28,pātu vo bhagavān viṣṇuḥ sadā navaghanadyutiḥ / sa dānavakuladhvaṃsī sadānavaradantihā,पातु वो भगवान् विष्णुः सदा नवघनद्युतिः / स दानवकुलध्वंसी सदानवरदन्तिहा
+kdd_3.29,kam aleḥ samakeśaṃ te kamalerṣyākaraṃ mukham / kam alekhyaṃ karoṣi tvaṃ kamalevonmadiṣṇuṣu,कम् अलेः समकेशं ते कमलेर्ष्याकरं मुखम् / कम् अलेख्यं करोषि त्वं कमलेवोन्मदिष्णुषु
+kdd_3.30,mudā ramaṇam anvītam udāramaṇibhūṣaṇāḥ / madabhramaddṛśaḥ kartum adabhrajaghanāḥ kṣamāḥ,मुदा रमणम् अन्वीतम् उदारमणिभूषणाः / मदभ्रमद्दृशः कर्तुम् अदभ्रजघनाः क्षमाः
+kdd_3.31,uditair anyapuṣṭānām ārutair me hṛtaṃ manaḥ / uditair api te dūti mārutair api dakṣiṇaiḥ,उदितैर् अन्यपुष्टानाम् आरुतैर् मे हृ��ं मनः / उदितैर् अपि ते दूति मारुतैर् अपि दक्षिणैः
+kdd_3.32,surājitahriyo yūnāṃ tanum adhyāsate striyaḥ / tanumadhyāḥ kṣaratsvedasurājitamukhendavaḥ,सुराजितह्रियो यूनां तनुम् अध्यासते स्त्रियः / तनुमध्याः क्षरत्स्वेदसुराजितमुखेन्दवः
+kdd_3.33,iti vyapetayamakaprabhedo 'py eṣa darśitaḥ / avyapetavyapetātmā vikalpo 'py asti tadyathā,इति व्यपेतयमकप्रभेदो ऽप्य् एष दर्शितः / अव्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पो ऽप्य् अस्ति तद्यथा
+kdd_3.34,sālaṃ sālambakalikāsālaṃ sālaṃ na vīkṣitum / nālīn ālīnabakulān ālī nālīkinīr api,सालं सालम्बकलिकासालं सालं न वीक्षितुम् / नालीन् आलीनबकुलान् आली नालीकिनीर् अपि
+kdd_3.35,kālaṃ kālam anālakṣyatāratārakam īkṣitum / tāratāramyarasitaṃ kālaṃ kālamahāghanam,कालं कालम् अनालक्ष्यतारतारकम् ईक्षितुम् / तारतारम्यरसितं कालं कालमहाघनम्
+kdd_3.36,yāma yāmatrayādhīnāyāmayā maraṇaṃ niśā / yām ayām adhiyāsvārtyā yā mayā mathitaiva sā,याम यामत्रयाधीनायामया मरणं निशा / याम् अयाम् अधियास्वार्त्या या मया मथितैव सा
+kdd_3.37,ity ādipādayamakavikalpasyedṛśī gatiḥ / evam eva vikalpyāni yamakānītarāṇy api,इत्य् आदिपादयमकविकल्पस्येदृशी गतिः / एवम् एव विकल्प्यानि यमकानीतराण्य् अपि
+kdd_3.38,na prapañcabhayād bhedāḥ kārtsnyenākhyātum īpsitāḥ / duṣkarābhimatā eva darśyante tatra ke cana,न प्रपञ्चभयाद् भेदाः कार्त्स्न्येनाख्यातुम् ईप्सिताः / दुष्कराभिमता एव दर्श्यन्ते तत्र के चन
+kdd_3.39,sthirāyate yatendriyo na hīyate yater bhavān / amāyateyate 'py abhūt sukhāya te 'yate kṣayam,स्थिरायते यतेन्द्रियो न हीयते यतेर् भवान् / अमायतेयते ऽप्य् अभूत् सुखाय ते ऽयते क्षयम्
+kdd_3.40,sabhāsu rājann asurāhatair mukhair mahīsurāṇāṃ vasurājitaiḥ stutāḥ / na bhāsurā yānti surān na te guṇāḥ prajāsu rāgātmasu rāśitāṃ gatāḥ,सभासु राजन्न् असुराहतैर् मुखैर् महीसुराणां वसुराजितैः स्तुताः / न भासुरा यान्ति सुरान् न ते गुणाः प्रजासु रागात्मसु राशितां गताः
+kdd_3.41,tava priyā saccaritāpramatta yā vibhūṣaṇaṃ dhāryam ihāṃśumat tayā / ratotsavāmodaviśeṣamattayā na me phalaṃ kiṃ cana kāntimattayā,तव प्रिया सच्चरिताप्रमत्त या विभूषणं धार्यम् इहांशुमत् तया / रतोत्सवामोदविशेषमत्तया न मे फलं किं चन कान्तिमत्तया
+kdd_3.42,bhavādṛśā nātha na jānate nate rasaṃ viruddhe khalu sannatenate / ya eva dīnāḥ śirasā natena te caranty alaṃ dainyarasena tena te,भवादृशा नाथ न जानते नते रसं विरुद्धे खलु सन्नतेनते / य एव दीनाः शिरसा नतेन ते चरन्त्य् अलं दैन्यरसेन तेन ते
+kdd_3.43,līlāsmitena śucinā mṛdunoditena vyālokitena laghunā guruṇā gatena / vyājṛmbhitena jaghanena ca darśitena sā hanti tena galitaṃ mama jīvitena,लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन / व्याजृम्भितेन जघनेन च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन
+kdd_3.44,śrīmān amān amaravartmasamānamānam ātmānam ānatajagatprathamānamānam / bhūmānam ānayata yaḥ sthitimān amāna nāmānam ānama tam apratimānamānam,श्रीमान् अमान् अमरवर्त्मसमानमानम् आत्मानम् आनतजगत्प्रथमानमानम् / भू���ानम् आनयत यः स्थितिमान् अमान नामानम् आनम तम् अप्रतिमानमानम्
+kdd_3.45,sārayantam urasā ramayantī sārabhūtamurusāradharā tam / sārasānukṛtasārasakāñciḥ sā rasāyanam asāram avaiti,सारयन्तम् उरसा रमयन्ती सारभूतमुरुसारधरा तम् / सारसानुकृतसारसकाञ्चिः सा रसायनम् असारम् अवैति
+kdd_3.46,nayānayālocanayānayānayān ayānayāndhān vinayānayāyate / na yān ayāsīr jinayānayā nayān ayānayās tāñ janayānayāśritān,नयानयालोचनयानयानयान् अयानयान्धान् विनयानयायते / न यान् अयासीर् जिनयानया नयान् अयानयास् ताञ् जनयानयाश्रितान्
+kdd_3.47,raveṇa bhaumo dhvajavartivīraver aveji saṃyaty atulāstragaurave / raver ivograsya puro harer aver aveta tulyaṃ ripum asya bhairave,रवेण भौमो ध्वजवर्तिवीरवेर् अवेजि संयत्य् अतुलास्त्रगौरवे / रवेर् इवोग्रस्य पुरो हरेर् अवेर् अवेत तुल्यं रिपुम् अस्य भैरवे
+kdd_3.48,mayāmayālambyakalāmayāmayām ayām ayātavyavirāmayāmayā / mayāmayārtiṃ niśayāmayāmayā mayāmayāmūṃ karuṇāmayāmayā,मयामयालम्ब्यकलामयामयाम् अयाम् अयातव्यविरामयामया / मयामयार्तिं निशयामयामया मयामयामूं करुणामयामया
+kdd_3.49,matāṃ dhunānāramatām akāmatām atāpalabdhāgrimatānulomatā / matāv ayaty uttamatāvilomatām atāmyatas te samatā na vāmatā,मतां धुनानारमताम् अकामताम् अतापलब्धाग्रिमतानुलोमता / मताव् अयत्य् उत्तमताविलोमताम् अताम्यतस् ते समता न वामता
+kdd_3.50,kālakālagalakālakālamukhakālakāla kālakālapanakālakālaghanakāla kāla / kālakālasi takā lakā lalanikālakālakālakālagatu kālakālakalikālakāla,कालकालगलकालकालमुखकालकाल कालकालपनकालकालघनकाल काल / कालकालसि तका लका ललनिकालकालकालकालगतु कालकालकलिकालकाल
+kdd_3.51,saṃdaṣṭayamakasthānam antādī pādayor dvayoḥ / uktāntargatam apy etat svātantryeṇādya kīrtyate,संदष्टयमकस्थानम् अन्तादी पादयोर् द्वयोः / उक्तान्तर्गतम् अप्य् एतत् स्वातन्त्र्येणाद्य कीर्त्यते
+kdd_3.52,upoḍharāgāpy abalā madena sā madenasā manyurasena yojitā / na yojitātmānam anaṅgatāpitāṃ gatāpi tāpāya mamāsa neyate,उपोढरागाप्य् अबला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता / न योजितात्मानम् अनङ्गतापितां गतापि तापाय ममास नेयते
+kdd_3.53,ardhābhyāsaḥ samudgaḥ syāt tasya bhedās trayo matāḥ / pādābhyāso 'py anekātmā vyajyate sa nidarśanaiḥ,अर्धाभ्यासः समुद्गः स्यात् तस्य भेदास् त्रयो मताः / पादाभ्यासो ऽप्य् अनेकात्मा व्यज्यते स निदर्शनैः
+kdd_3.54,nāsthe yaḥ sa tvayā varjyaḥ paramāyatamānayā / nā stheyaḥsattvayāvarjyaḥ param āyatamānayā,नास्थे यः स त्वया वर्ज्यः परमायतमानया / ना स्थेयःसत्त्वयावर्ज्यः परम् आयतमानया
+kdd_3.55,narā jitā mānanayāsam etya na rājitā mānanayā sametya / vināśitā vaibhavatāpanena vināśitā vai bhavatāpanena,नरा जिता माननयासम् एत्य न राजिता माननया समेत्य / विनाशिता वैभवतापनेन विनाशिता वै भवतापनेन
+kdd_3.56,kalāpināṃ cārutayopayanti vṛndāni lāpoḍhaghanāgamānām / vṛndānilāpoḍhaghanāgamānāṃ kalāpināṃ cārutayo 'payanti,कलापिनां चारुतयोपयन्ति वृन्दानि लापोढघनागमानाम् / वृन्दानिलापोढघनागमानां कलापिनां चारुतयो ऽपयन्ति
+kdd_3.57,naman dayāvarjitamānasātmayā na mandayāvarjitamānasātmayā / urasy upāstīrṇapayodharadvayaṃ mayā samāliṅgyata jīviteśvaraḥ,नमन् दयावर्जितमानसात्मया न मन्दयावर्जितमानसात्मया / उरस्य् उपास्तीर्णपयोधरद्वयं मया समालिङ्ग्यत जीवितेश्वरः
+kdd_3.58,sabhā surāṇām abalā vibhūṣitā guṇais tavārohi mṛṇālanirmalaiḥ / sa bhāsurāṇām abalā vibhūṣitā vihārayan nirviśa saṃpadaḥ purām,सभा सुराणाम् अबला विभूषिता गुणैस् तवारोहि मृणालनिर्मलैः / स भासुराणाम् अबला विभूषिता विहारयन् निर्विश संपदः पुराम्
+kdd_3.59,kalaṃ kam uktaṃ tanumaddhyanāmikā stanadvayī ca tvadṛte na hanty ataḥ / na yāti bhūtaṃ gaṇane bhavanmukhe kalaṅkamuktaṃ tanumad dhy anāmikā,कलं कम् उक्तं तनुमद्ध्यनामिका स्तनद्वयी च त्वदृते न हन्त्य् अतः / न याति भूतं गणने भवन्मुखे कलङ्कमुक्तं तनुमद् ध्य् अनामिका
+kdd_3.60,yaśaś ca te dikṣu rajaś ca sainikā vitanvate 'jopama daṃśitā yudhā / vitanv atejo 'pamadaṃ śitāyudhā dviṣāṃ ca kurvanti kulaṃ tarasvinaḥ,यशश् च ते दिक्षु रजश् च सैनिका वितन्वते ऽजोपम दंशिता युधा / वितन्व् अतेजो ऽपमदं शितायुधा द्विषां च कुर्वन्ति कुलं तरस्विनः
+kdd_3.61,bibharti bhūmer valayaṃ bhujena te bhujaṅgamo 'mā smarato mad añcitam / śṛṇūktam ekaṃ svam avetya bhūdharaṃ bhujaṃ gamo mā sma rato madaṃ citam,बिभर्ति भूमेर् वलयं भुजेन ते भुजङ्गमो ऽमा स्मरतो मद् अञ्चितम् / शृणूक्तम् एकं स्वम् अवेत्य भूधरं भुजं गमो मा स्म रतो मदं चितम्
+kdd_3.62,smarānalo mānavivardhito yaḥ sa nirvṛtiṃ te kim apākaroti / samantatas tāmarasekṣaṇe na samaṃ tatas tām arase kṣaṇena,स्मरानलो मानविवर्धितो यः स निर्वृतिं ते किम् अपाकरोति / समन्ततस् तामरसेक्षणे न समं ततस् ताम् अरसे क्षणेन
+kdd_3.63,prabhāvato nāmana vāsavasya prabhāvato 'nāma navāsavasya / prabhāv ato nāma na vā savasya vicchittir āsīt tvayi piṣṭapasya,प्रभावतो नामन वासवस्य प्रभावतो ऽनाम नवासवस्य / प्रभाव् अतो नाम न वा सवस्य विच्छित्तिर् आसीत् त्वयि पिष्टपस्य
+kdd_3.64,paraṃ parāyā balavā raṇānāṃ dhūlīsthalīr vyoma vidhāya rundhan / paraṃ parāyā balavāraṇānāṃ paramparāyā balavāraṇānām,परं पराया बलवा रणानां धूलीस्थलीर् व्योम विधाय रुन्धन् / परं पराया बलवारणानां परम्पराया बलवारणानाम्
+kdd_3.65,na śraddadhe vācam alajja mithyā bhavadvidhānām asamāhitānām / bhavadvidhānām asamāhitānāṃ bhavadvidhānām asamāhitānām,न श्रद्दधे वाचम् अलज्ज मिथ्या भवद्विधानाम् असमाहितानाम् / भवद्विधानाम् असमाहितानां भवद्विधानाम् असमाहितानाम्
+kdd_3.66,sannāhitomānamarājasena sannā hitomānamarājasena / sann āhito mānam arājasena saṃnāhito mānama rājase na,सन्नाहितोमानमराजसेन सन्ना हितोमानमराजसेन / सन्न् आहितो मानम् अराजसेन संनाहितो मानम राजसे न
+kdd_3.67,sakṛd dvis triś ca yo 'bhyāsaḥ pādasyaivaṃ pradarśitaḥ / ślokadvayaṃ tu yuktārthaṃ ślokābhyāsaḥ smṛto yathā,सकृद् द्विस् त्रिश् च यो ऽभ्यासः पादस्यैवं प्रदर्शितः / श्लोकद्वयं तु युक्तार्थं श्लोकाभ्यासः स्मृतो यथा
+kdd_3.68,vināyakena bhavatā vṛttopacitabāhunā / svamitroddhāriṇābhītā pṛthvīyam atulāśritā,विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना / स्वमित्रोद्धारिणाभीता पृथ्वीयम् अतुलाश्रिता
+kdd_3.69,vināyakena bhavatā vṛttopacitabāhunā / svamitroddhāriṇābhītā pṛthvī yamatulāśritā,विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना / स्वमित्रोद्धारिणाभीता पृथ्वी यमतुलाश्रिता
+kdd_3.70,ekākāracatuṣpādaṃ tan mahāyamakāhvayam / tasyāpi dṛśyate 'bhyāsaḥ sā parā yamakakriyā,एकाकारचतुष्पादं तन् महायमकाह्वयम् / तस्यापि दृश्यते ऽभ्यासः सा परा यमकक्रिया
+kdd_3.71,samānayāsamānayā samānayā sa mānayā / samānayāsamāna yā samānayāsamānayā,समानयासमानया समानया स मानया / समानयासमान या समानयासमानया
+kdd_3.72,dharādharākāradharā dharābhujāṃ bhujā mahīṃ pātum ahīnavikramāḥ / kramāt sahante sahasā hatārayo rayoddhurā mānadhurāvalambinaḥ,धराधराकारधरा धराभुजां भुजा महीं पातुम् अहीनविक्रमाः / क्रमात् सहन्ते सहसा हतारयो रयोद्धुरा मानधुरावलम्बिनः
+kdd_3.73,āvṛttiḥ prātilomyena pādārdhaślokagocarā / yamakaṃ pratilomatvāt pratilomam iti smṛtam,आवृत्तिः प्रातिलोम्येन पादार्धश्लोकगोचरा / यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोमम् इति स्मृतम्
+kdd_3.74,yāmatāśa kṛtāyāsā sā yātā kṛśatā mayā / ramaṇārakatā te 'stu stutetākaraṇāmara,यामताश कृतायासा सा याता कृशता मया / रमणारकता ते ऽस्तु स्तुतेताकरणामर
+kdd_3.75,nādino 'madanā dhīḥ svā na me kā cana kāmitā / tāmikā na ca kāmena svādhīnā damanodinā,नादिनो ऽमदना धीः स्वा न मे का चन कामिता / तामिका न च कामेन स्वाधीना दमनोदिना
+kdd_3.76,yā na mānayamārāvikaśonānajanāsanā / yām udāraśatādhīnām āyām āyam anādi sā,या न मानयमाराविकशोनानजनासना / याम् उदारशताधीनाम् आयाम् आयम् अनादि सा
+kdd_3.77,sā dināmayam āyāmā nādhītā śaradāmuyā / nāsanājananā śokavirāmāya na mānayā,सा दिनामयम् आयामा नाधीता शरदामुया / नासनाजनना शोकविरामाय न मानया
+kdd_3.78,varṇānām ekarūpatvaṃ yady ekāntaram ardhayoḥ / gomūtriketi tat prāhur duṣkaraṃ tadvido yathā,वर्णानाम् एकरूपत्वं यद्य् एकान्तरम् अर्धयोः / गोमूत्रिकेति तत् प्राहुर् दुष्करं तद्विदो यथा
+kdd_3.79,madano madirākṣīṇām apāṅgāstro jayed ayam / madeno yadi tat kṣīṇam anaṅgāyāñjaliṃ dadhe,मदनो मदिराक्षीणाम् अपाङ्गास्त्रो जयेद् अयम् / मदेनो यदि तत् क्षीणम् अनङ्गायाञ्जलिं दधे
+kdd_3.80,āhur ardhabhramaṃ nāma ślokārdhabhramaṇaṃ yadi / tad iṣṭaṃ sarvatobhadraṃ bhramaṇaṃ yadi sarvataḥ,आहुर् अर्धभ्रमं नाम श्लोकार्धभ्रमणं यदि / तद् इष्टं सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः
+kdd_3.81,manobhava tavānīkaṃ nodayāya na māninī / bhayād ameyāmā mā vā vayam enomayā nata,मनोभव तवानीकं नोदयाय न मानिनी / भयाद् अमेयामा मा वा वयम् एनोमया नत
+kdd_3.82,sāmāyāmā mā yā māsā mārānāyāyānā rāmā / yānāvārārāvānāyā māyārāmā mārāyāmā,सामायामा मा या मासा मारानायायाना रामा / यानावारारावानाया मायारामा मारायामा
+kdd_3.83,yaḥ svarasthānavarṇānāṃ niyamo duṣkareṣv asau / iṣṭaś catuḥprabhṛty eṣa darśyate sukaraḥ paraḥ,यः स्वरस्थानवर्णानां नियमो दुष्करेष्व् असौ / इष्टश् चतुःप्रभृत्य् एष द���्श्यते सुकरः परः
+kdd_3.84,āmnāyānām āhāntyā vāg ītīr gītīr bhītīḥ prītīḥ / bhogo rogo modo moho dheye dhecche deśe kṣeme,आम्नायानाम् आहान्त्या वाग् ईतीर् गीतीर् भीतीः प्रीतीः / भोगो रोगो मोदो मोहो धेये धेच्छे देशे क्षेमे
+kdd_3.85,kṣitivijitisthitivihitivrataratayaḥ paragatayaḥ / uru rurudhur guru dudhuvur yudhi kuravaḥ svam arikulam,क्षितिविजितिस्थितिविहितिव्रतरतयः परगतयः / उरु रुरुधुर् गुरु दुधुवुर् युधि कुरवः स्वम् अरिकुलम्
+kdd_3.86,śrīdīptī hrīkīrtī dhīnītī gīḥprītī / edhete dve dve te ye neme deveśe,श्रीदीप्ती ह्रीकीर्ती धीनीती गीःप्रीती / एधेते द्वे द्वे ते ये नेमे देवेशे
+kdd_3.87,sāmāyāmā mā yā māsā mārānāyāyānā rāmā / yānāvārārāvānāyā māyārāmā mārāyāmā,सामायामा मा या मासा मारानायायाना रामा / यानावारारावानाया मायारामा मारायामा
+kdd_3.88,nayanānandajanane nakṣatragaṇaśālini / aghane gagane dṛṣṭir aṅgane dīyatāṃ sakṛt,नयनानन्दजनने नक्षत्रगणशालिनि / अघने गगने दृष्टिर् अङ्गने दीयतां सकृत्
+kdd_3.89,alinīlālakalataṃ kaṃ na hanti ghanastani / ānanaṃ nalinacchāyanayanaṃ śaśikānti te,अलिनीलालकलतं कं न हन्ति घनस्तनि / आननं नलिनच्छायनयनं शशिकान्ति ते
+kdd_3.90,anaṅgalaṅghanālagnanānātaṅkā sadaṅganā / sadānagha sadānanda natāṅgāsaṅgasaṃgata,अनङ्गलङ्घनालग्ननानातङ्का सदङ्गना / सदानघ सदानन्द नताङ्गासङ्गसंगत
+kdd_3.91,agā gāṃ gāṅgakākākagāhakāghakakākahā / ahāhāṅga khagāṅkāgakaṅkāgakhagakākaka,अगा गां गाङ्गकाकाकगाहकाघककाकहा / अहाहाङ्ग खगाङ्कागकङ्कागखगकाकक
+kdd_3.92,re re rorūrurūrorugāgogo 'gāṅgago 'gaguḥ / kiṃ kekākākukaḥ kāko mā mā mām āma māmama,रे रे रोरूरुरूरोरुगागोगो ऽगाङ्गगो ऽगगुः / किं केकाकाकुकः काको मा मा माम् आम मामम
+kdd_3.93,devānāṃ nandano devo nodano vedanindinaḥ / divaṃ dudāva nādena dāne dānavanandinaḥ,देवानां नन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनः / दिवं दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिनः
+kdd_3.94,sūriḥ surāsurāsārisāraḥ sārāsisārasāḥ / sasāra sarasīḥ sīrī sasūruḥ sa surārasī,सूरिः सुरासुरासारिसारः सारासिसारसाः / ससार सरसीः सीरी ससूरुः स सुरारसी
+kdd_3.95,nūnaṃ nunnāni nānena nānanenānanāni naḥ / nānenā nanu nānūnenainenānān ino ninīḥ,नूनं नुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः / नानेना ननु नानूनेनैनेनानान् इनो निनीः
+kdd_3.96,iti duṣkaramārgo 'pi kiṃcidādarśitakramaḥ / prahelikāprakārāṇāṃ punar uddiśyate gatiḥ,इति दुष्करमार्गो ऽपि किंचिदादर्शितक्रमः / प्रहेलिकाप्रकाराणां पुनर् उद्दिश्यते गतिः
+kdd_3.97,krīḍāgoṣṭhīvinodeṣu tajjñair ākīrṇamantraṇe / paravyāmohane cāpi sopayogāḥ prahelikāḥ,क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैर् आकीर्णमन्त्रणे / परव्यामोहने चापि सोपयोगाः प्रहेलिकाः
+kdd_3.98,āhuḥ samāgatāṃ nāma gūḍhārthāṃ padasaṃdhinā / vañcitānyatra rūḍhena yatra śabdena vañcanā,आहुः समागतां नाम गूढार्थां पदसंधिना / वञ्चितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वञ्चना
+kdd_3.99,vyutkrāntātivyavahitaprayogān mohakāriṇī / sā syāt pramuṣitā yasyā durbodhārthā padāvalī,व्युत्क्रान्तातिव्यवहितप्रयोगान् म��हकारिणी / सा स्यात् प्रमुषिता यस्या दुर्बोधार्था पदावली
+kdd_3.100,samānarūpā gauṇārthāropitair grathitā padaiḥ / paruṣā lakṣaṇāstitvamātravyutpāditaśrutiḥ,समानरूपा गौणार्थारोपितैर् ग्रथिता पदैः / परुषा लक्षणास्तित्वमात्रव्युत्पादितश्रुतिः
+kdd_3.101,saṃkhyātā nāma saṃkhyānaṃ yatra vyāmohakāraṇam / anyathā bhāsate yatra vākyārthaḥ sā prakalpitā,संख्याता नाम संख्यानं यत्र व्यामोहकारणम् / अन्यथा भासते यत्र वाक्यार्थः सा प्रकल्पिता
+kdd_3.102,sā nāmāntaritā yasyā nāmni nānārthakalpanā / nibhṛtā nibhṛtānyārthā tulyadharmaspṛśā girā,सा नामान्तरिता यस्या नाम्नि नानार्थकल्पना / निभृता निभृतान्यार्था तुल्यधर्मस्पृशा गिरा
+kdd_3.103,samānaśabdopanyastaśabdaparyāyasādhitā / saṃmūḍhā nāma yā sākṣān nirdiṣṭārthāpi mūḍhaye,समानशब्दोपन्यस्तशब्दपर्यायसाधिता / संमूढा नाम या साक्षान् निर्दिष्टार्थापि मूढये
+kdd_3.104,yogamālātmakaṃ nāma yasyāḥ sā pārihārikī / ekacchannāśritaṃ vyajya yasyām āśrayagopanam,योगमालात्मकं नाम यस्याः सा पारिहारिकी / एकच्छन्नाश्रितं व्यज्य यस्याम् आश्रयगोपनम्
+kdd_3.105,sā bhaved ubhayacchannā yasyām ubhayagopanam / saṃkīrṇā nāma sā yasyā nānālakṣaṇasaṃkaraḥ,सा भवेद् उभयच्छन्ना यस्याम् उभयगोपनम् / संकीर्णा नाम सा यस्या नानालक्षणसंकरः
+kdd_3.106,etāḥ ṣoḍaśa nirdiṣṭāḥ pūrvācāryaiḥ prahelikāḥ / duṣṭaprahelikāś cānyās tair adhītāś caturdaśa,एताः षोडश निर्दिष्टाः पूर्वाचार्यैः प्रहेलिकाः / दुष्टप्रहेलिकाश् चान्यास् तैर् अधीताश् चतुर्दश
+kdd_3.107,doṣān aparisaṃkhyeyān manyamānā vayaṃ punaḥ / sādhvīr evābhidhāsyāmas tā duṣṭā yās tv alakṣaṇāḥ,दोषान् अपरिसंख्येयान् मन्यमाना वयं पुनः / साध्वीर् एवाभिधास्यामस् ता दुष्टा यास् त्व् अलक्षणाः
+kdd_3.108,na may āgorasābhijñaṃ cetaḥ kasmāt prakupyasi / asthānaruditair ebhir alam ālohitekṣaṇe,न मय् आगोरसाभिज्ञं चेतः कस्मात् प्रकुप्यसि / अस्थानरुदितैर् एभिर् अलम् आलोहितेक्षणे
+kdd_3.109,kubjām āsevamānasya yathā te vardhate ratiḥ / naivaṃ nirviśato nārīr amarastrīviḍambinīḥ,कुब्जाम् आसेवमानस्य यथा ते वर्धते रतिः / नैवं निर्विशतो नारीर् अमरस्त्रीविडम्बिनीः
+kdd_3.110,daṇḍe cumbati padminyā haṃsaḥ karkaśakaṇṭake / mukhaṃ valgu ravaṃ kurvaṃs tuṇḍenāṅgāni ghaṭayan,दण्डे चुम्बति पद्मिन्या हंसः कर्कशकण्टके / मुखं वल्गु रवं कुर्वंस् तुण्डेनाङ्गानि घटयन्
+kdd_3.111,khātayaḥ kani kāle te sphātayaḥ sphītavalgavaḥ / candre sākṣādbhavanty atra tāyavo mama dhāriṇaḥ,खातयः कनि काले ते स्फातयः स्फीतवल्गवः / चन्द्रे साक्षाद्भवन्त्य् अत्र तायवो मम धारिणः
+kdd_3.112,atrodyāne mayā dṛṣṭā vallarī pañcapallavā / pallave pallave cārdrā yasyāḥ kusumamañjarī,अत्रोद्याने मया दृष्टा वल्लरी पञ्चपल्लवा / पल्लवे पल्लवे चार्द्रा यस्याः कुसुममञ्जरी
+kdd_3.113,surāḥ surālaye svairaṃ bhramanti daśanārciṣā / majjanta iva mattās te saure sarasi saṃprati,सुराः सुरालये स्वैरं भ्रमन्ति दशनार्चिषा / मज्जन्त इव मत्तास् ते सौ���े सरसि संप्रति
+kdd_3.114,nāsikyamadhyā paritaś caturvarṇavibhūṣitā / asti kā cit purī yasyām aṣṭavarṇāhvayā nṛpāḥ,नासिक्यमध्या परितश् चतुर्वर्णविभूषिता / अस्ति का चित् पुरी यस्याम् अष्टवर्णाह्वया नृपाः
+kdd_3.115,girā skhalantyā namreṇa śirasā dīnayā dṛśā / tiṣṭhantam api sotkampaṃ vṛddhe māṃ nānukampase,गिरा स्खलन्त्या नम्रेण शिरसा दीनया दृशा / तिष्ठन्तम् अपि सोत्कम्पं वृद्धे मां नानुकम्पसे
+kdd_3.116,ādau rājety adhīrākṣi pārthivaḥ ko 'pi gīyate / sa nātanaś ca naivāsau rājā nāpi sanātanaḥ,आदौ राजेत्य् अधीराक्षि पार्थिवः को ऽपि गीयते / स नातनश् च नैवासौ राजा नापि सनातनः
+kdd_3.117,hṛtadravyaṃ naraṃ tyaktvā dhanavantaṃ vrajanti kāḥ / nānābhaṅgiśatākṛṣṭalokā veśyā na durdharāḥ,हृतद्रव्यं नरं त्यक्त्वा धनवन्तं व्रजन्ति काः / नानाभङ्गिशताकृष्टलोका वेश्या न दुर्धराः
+kdd_3.118,jitaprakṛṣṭakeśākhyo yas tavābhūmisāhvayaḥ / sa mām adya prabhūtotkaṃ karoti kalabhāṣiṇi,जितप्रकृष्टकेशाख्यो यस् तवाभूमिसाह्वयः / स माम् अद्य प्रभूतोत्कं करोति कलभाषिणि
+kdd_3.119,śayanīye parāvṛtya śayitau kāminau ruṣā / tathaiva śayitau rāgāt svairaṃ mukham acumbatām,शयनीये परावृत्य शयितौ कामिनौ रुषा / तथैव शयितौ रागात् स्वैरं मुखम् अचुम्बताम्
+kdd_3.120,vijitānnabhavadveṣigurupādahato janaḥ / himāpahāmitradharair vyāptaṃ vyomābhinandati,विजितान्नभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः / हिमापहामित्रधरैर् व्याप्तं व्योमाभिनन्दति
+kdd_3.121,na spṛśaty āyudhaṃ jātu na strīṇāṃ stanamaṇḍalam / amanuṣyasya kasyāpi hasto 'yaṃ na kilāphalaḥ,न स्पृशत्य् आयुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमण्डलम् / अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तो ऽयं न किलाफलः
+kdd_3.122,kena kaḥ saha saṃbhūya sarvakāryeṣu saṃnidhim / labdhvā bhojanakāle tu yadi dṛṣṭo nirasyate,केन कः सह संभूय सर्वकार्येषु संनिधिम् / लब्ध्वा भोजनकाले तु यदि दृष्टो निरस्यते
+kdd_3.123,sahayā sagajā senā sabhaṭeyaṃ na cej jitā / amātṛko 'yaṃ mūḍhaḥ syād akṣarajñas tu naḥ sutaḥ,सहया सगजा सेना सभटेयं न चेज् जिता / अमातृको ऽयं मूढः स्याद् अक्षरज्ञस् तु नः सुतः
+kdd_3.124,sā nāmāntaritāmiśravañcitārūpayoginī / evam evetarāsām apy unneyaḥ saṃkarakramaḥ,सा नामान्तरितामिश्रवञ्चितारूपयोगिनी / एवम् एवेतरासाम् अप्य् उन्नेयः संकरक्रमः
+kdd_3.125,iti prahelikāmārgo duṣkarātmāpi darśitaḥ / vidvatprayogato jñeyā mārgāḥ praśnottarādayaḥ // kdd_3.124*1 // viśadabuddhir anena suvartmanā sukaraduṣkaramārgam evaiti hi / na hi tadanyanaye 'pi kṛtaśramaḥ prabhur imaṃ nayam etum idaṃ vinā // kdd_3.124*2 // kāvye doṣā guṇāś caiva vijñātavyā vicakṣaṇaiḥ / doṣā vipattaye tatra guṇāḥ sampattaye yathā // kdd_3.124*3 // apārthaṃ vyartham ekārthaṃ sasaṃśayam apakramam / śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visaṃdhikam,इति प्रहेलिकामार्गो दुष्करात्मापि दर्शितः / विद्वत्प्रयोगतो ज्ञेया मार्गाः प्रश्नोत्तरादयः // क्द्द्_३.१२४*१ // विशदबुद्धिर् अनेन सुवर्त्मना सुकरदुष्करमार्गम् एवैति हि / न हि तदन्यनये ऽपि कृतश्रमः प्रभुर् इमं नयम् एतुम् इदं विना // क्द्द्_३.१२४*२ // काव्ये दोषा गुणाश् चैव विज्ञातव्या विचक्षणैः / दोषा विपत्तये तत्र गुणाः सम्पत्तये यथा // क्द्द्_३.१२४*३ // अपार्थं व्यर्थम् एकार्थं ससंशयम् अपक्रमम् / शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसंधिकम्
+kdd_3.126,deśakālakalālokanyāyāgamavirodhi ca / iti doṣā daśaivaite varjyāḥ kāvyeṣu sūribhiḥ,देशकालकलालोकन्यायागमविरोधि च / इति दोषा दशैवैते वर्ज्याः काव्येषु सूरिभिः
+kdd_3.127,pratijñāhetudṛṣṭāntahānir doṣo na vety asau / vicāraḥ karkaśaprāyas tenālīḍhena kiṃ phalam,प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिर् दोषो न वेत्य् असौ / विचारः कर्कशप्रायस् तेनालीढेन किं फलम्
+kdd_3.128,samudāyārthaśūnyaṃ yat tad apārtham iheṣyate / tan mattonmattabālānām ukter anyatra duṣyati,समुदायार्थशून्यं यत् तद् अपार्थम् इहेष्यते / तन् मत्तोन्मत्तबालानाम् उक्तेर् अन्यत्र दुष्यति
+kdd_3.129,samudraḥ pīyate so 'yam aham adya jarāturaḥ / amī garjanti jīmūtā harer airāvataḥ priyaḥ,समुद्रः पीयते सो ऽयम् अहम् अद्य जरातुरः / अमी गर्जन्ति जीमूता हरेर् ऐरावतः प्रियः
+kdd_3.130,idam asvasthacittānām abhidhānam aninditam / itaratra kaviḥ ko vā prayuñjītaivamādikam,इदम् अस्वस्थचित्तानाम् अभिधानम् अनिन्दितम् / इतरत्र कविः को वा प्रयुञ्जीतैवमादिकम्
+kdd_3.131,ekavākye prabandhe vā pūrvāparaparāhatam / viruddhārthatayā vyartham iti doṣeṣu paṭhyate,एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूर्वापरपराहतम् / विरुद्धार्थतया व्यर्थम् इति दोषेषु पठ्यते
+kdd_3.132,jahi śatrukulaṃ kṛtsnaṃ jaya viśvaṃbharām imām / na ca te ko 'pi vidveṣṭā sarvabhūtānukampinaḥ,जहि शत्रुकुलं कृत्स्नं जय विश्वंभराम् इमाम् / न च ते को ऽपि विद्वेष्टा सर्वभूतानुकम्पिनः
+kdd_3.133,asti kā cid avasthā sā sābhiṣaṅgasya cetasaḥ / yasyāṃ bhaved abhimatā viruddhārthāpi bhāratī,अस्ति का चिद् अवस्था सा साभिषङ्गस्य चेतसः / यस्यां भवेद् अभिमता विरुद्धार्थापि भारती
+kdd_3.134,paradārābhilāṣo me katham āryasya yujyate / pibāmi taralaṃ tasyāḥ kadā nu daśanacchadam,परदाराभिलाषो मे कथम् आर्यस्य युज्यते / पिबामि तरलं तस्याः कदा नु दशनच्छदम्
+kdd_3.135,aviśeṣeṇa pūrvoktaṃ yadi bhūyo 'pi kīrtyate / arthataḥ śabdato vāpi tad ekārthaṃ mataṃ yathā,अविशेषेण पूर्वोक्तं यदि भूयो ऽपि कीर्त्यते / अर्थतः शब्दतो वापि तद् एकार्थं मतं यथा
+kdd_3.136,utkām unmanayanty ete bālāṃ tadalakatviṣaḥ / ambhodharās taḍitvanto gambhīrāḥ stanayitnavaḥ,उत्काम् उन्मनयन्त्य् एते बालां तदलकत्विषः / अम्भोधरास् तडित्वन्तो गम्भीराः स्तनयित्नवः
+kdd_3.137,anukampādyatiśayo yadi kaś cid vivakṣyate / na doṣaḥ punarukte 'pi pratyuteyam alaṃkṛtiḥ,अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कश् चिद् विवक्ष्यते / न दोषः पुनरुक्ते ऽपि प्रत्युतेयम् अलंकृतिः
+kdd_3.138,hanyate sā varārohā smareṇākāṇḍavairiṇā / hanyate cārusarvāṅgī hanyate mañjubhāṣiṇī,हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा / हन्यते चारुसर्वाङ्गी हन्यते मञ्जुभाषिणी
+kdd_3.139,nirṇayārthaṃ prayuktāni saṃśayaṃ janayanti cet / vacāṃsi doṣa evāsau sasaṃśaya iti smṛtaḥ,निर्णयार्थं प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत् / वचांसि दोष एवासौ ससंशय इति स्मृतः
+kdd_3.140,manorathapriyālokarasalolekṣaṇe sakhi / ārādvṛttir asau mātā na kṣamā draṣṭum īdṛśam,मनोरथप्रियालोकरसलोलेक्षणे सखि / आराद्वृत्तिर् असौ माता न क्षमा द्रष्टुम् ईदृशम्
+kdd_3.141,īdṛśaṃ saṃśayāyaiva yadi jātu prayujyate / syād alaṃkāra evāsau na doṣas tatra tadyathā,ईदृशं संशयायैव यदि जातु प्रयुज्यते / स्याद् अलंकार एवासौ न दोषस् तत्र तद्यथा
+kdd_3.142,paśyāmy anaṅgajātaṅkalaṅghitāṃ tām aninditām / kālenaiva kaṭhoreṇa grastāṃ kiṃ nas tvadāśayā,पश्याम्य् अनङ्गजातङ्कलङ्घितां ताम् अनिन्दिताम् / कालेनैव कठोरेण ग्रस्तां किं नस् त्वदाशया
+kdd_3.143,kāmārtā gharmataptā vety aniścayakaraṃ vacaḥ / yuvānam ākulīkartum iti dūty āha narmaṇā,कामार्ता घर्मतप्ता वेत्य् अनिश्चयकरं वचः / युवानम् आकुलीकर्तुम् इति दूत्य् आह नर्मणा
+kdd_3.144,uddeśānuguṇo 'rthānām anudeśo na cet kṛtaḥ / apakramābhidhānaṃ taṃ doṣam ācakṣate yathā,उद्देशानुगुणो ऽर्थानाम् अनुदेशो न चेत् कृतः / अपक्रमाभिधानं तं दोषम् आचक्षते यथा
+kdd_3.145,sthitinirmāṇasaṃhārahetavo jagatām ajāḥ / śaṃbhunārāyaṇāmbhojayonayaḥ pālayantu vaḥ,स्थितिनिर्माणसंहारहेतवो जगताम् अजाः / शंभुनारायणाम्भोजयोनयः पालयन्तु वः
+kdd_3.146,yatnasaṃbandhanirjñānahetuḥ ko 'pi kṛto yadi / kramalaṅghanam apy āhur na doṣaṃ sūrayo yathā,यत्नसंबन्धनिर्ज्ञानहेतुः को ऽपि कृतो यदि / क्रमलङ्घनम् अप्य् आहुर् न दोषं सूरयो यथा
+kdd_3.147,bandhutyāgas tanutyāgo deśatyāga iti triṣu / ādyantāv āyatakleśau madhyamaḥ kṣaṇikajvaraḥ,बन्धुत्यागस् तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिषु / आद्यन्ताव् आयतक्लेशौ मध्यमः क्षणिकज्वरः
+kdd_3.148,śabdahīnam anālakṣyalakṣyalakṣaṇapaddhatiḥ / padaprayogo 'śiṣṭeṣṭo na śiṣṭeṣṭo hi duṣyati,शब्दहीनम् अनालक्ष्यलक्ष्यलक्षणपद्धतिः / पदप्रयोगो ऽशिष्टेष्टो न शिष्टेष्टो हि दुष्यति
+kdd_3.149,avate bhavate bāhur mahīm arṇavaśakvarīm / mahārājann ajijñāsau nāstīty āsāṃ girāṃ rasaḥ,अवते भवते बाहुर् महीम् अर्णवशक्वरीम् / महाराजन्न् अजिज्ञासौ नास्तीत्य् आसां गिरां रसः
+kdd_3.150,dakṣiṇādrer upasaran mārutaś cūtapādapān / kurute lalitādhūtapravālāṅkuraśobhinaḥ,दक्षिणाद्रेर् उपसरन् मारुतश् चूतपादपान् / कुरुते ललिताधूतप्रवालाङ्कुरशोभिनः
+kdd_3.151,ityādi śāstramāhātmyadarśanālasacetasām / apabhāṣaṇavad bhāti na ca saubhāgyam ujjhati,इत्यादि शास्त्रमाहात्म्यदर्शनालसचेतसाम् / अपभाषणवद् भाति न च सौभाग्यम् उज्झति
+kdd_3.152,ślokeṣu niyatasthānaṃ padacchedaṃ yatiṃ viduḥ / tadapetaṃ yatibhraṣṭaṃ śravaṇodvejanaṃ yathā,श्लोकेषु नियतस्थानं पदच्छेदं यतिं विदुः / तदपेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं यथा
+kdd_3.153,strīṇāṃ saṃgītividhim ayam ādityavaṃśyo narendraḥ paśyaty akliṣṭarasam iha śiṣṭair ametyādi duṣṭam / kāryākāryāṇy ayam avikalāny āgamenaiva paśyan vaśyām urvīṃ vahati nṛpa ity asti caivaṃ prayogaḥ,स्त्रीणां संगीतिविधिम् अयम् आदित्यवंश्यो नरेन्द्रः पश्यत्य् अक्लिष्टरसम् इह शिष्टैर् अमेत्यादि दुष्टम् / ���ार्याकार्याण्य् अयम् अविकलान्य् आगमेनैव पश्यन् वश्याम् उर्वीं वहति नृप इत्य् अस्ति चैवं प्रयोगः
+kdd_3.154,lupte padānte śiṣṭasya padatvaṃ niścitaṃ yathā / tathā saṃdhivikārāntaṃ padam eveti varṇyate,लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथा / तथा संधिविकारान्तं पदम् एवेति वर्ण्यते
+kdd_3.155,tathāpi kaṭu karṇānāṃ kavayo na prayuñjate / dhvajinī tasya rājñaḥ ketūdastajaladety adaḥ,तथापि कटु कर्णानां कवयो न प्रयुञ्जते / ध्वजिनी तस्य राज्ञः केतूदस्तजलदेत्य् अदः
+kdd_3.156,varṇānāṃ nyūnatādhikye gurulaghvayathāsthitiḥ / yatra tad bhinnavṛttaṃ syād eṣa doṣaḥ suninditaḥ,वर्णानां न्यूनताधिक्ये गुरुलघ्वयथास्थितिः / यत्र तद् भिन्नवृत्तं स्याद् एष दोषः सुनिन्दितः
+kdd_3.157,indupādāḥ śiśirāḥ spṛśantīty ūnavarṇatā / sahakārasya kisalayāny ārdrāṇīty adhikākṣaram,इन्दुपादाः शिशिराः स्पृशन्तीत्य् ऊनवर्णता / सहकारस्य किसलयान्य् आर्द्राणीत्य् अधिकाक्षरम्
+kdd_3.158,kāmena bāṇā niśitā vimuktā mṛgekṣaṇāsv ity ayathāgurutvam / madanabāṇā niśitāḥ patanti mṛgekṣaṇāsv ity ayathālaghutvam,कामेन बाणा निशिता विमुक्ता मृगेक्षणास्व् इत्य् अयथागुरुत्वम् / मदनबाणा निशिताः पतन्ति मृगेक्षणास्व् इत्य् अयथालघुत्वम्
+kdd_3.159,na saṃhitāṃ vivakṣāmīty asaṃdhānaṃ padeṣu yat / tad visaṃdhīti nirdiṣṭaṃ na pragṛhyādihetukam,न संहितां विवक्षामीत्य् असंधानं पदेषु यत् / तद् विसंधीति निर्दिष्टं न प्रगृह्यादिहेतुकम्
+kdd_3.160,mandānilena caratā aṅganāgaṇḍamaṇḍale / luptam udbhedi gharmāmbho nabhasy asmanmanasy api,मन्दानिलेन चरता अङ्गनागण्डमण्डले / लुप्तम् उद्भेदि घर्माम्भो नभस्य् अस्मन्मनस्य् अपि
+kdd_3.161,ādhivyādhiparītāya adya śvo vā vināśine / ko hi nāma śarīrāya dharmāpetaṃ samācaret // dkd_3.160* // luptam udbhedi gharmāmbho nabhasy asmanmanasy api / āsu rātriṣv iti prājñair ajñātaṃ nyaṅgam īdṛśam,आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने / को हि नाम शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् // द्क्द्_३.१६०* // लुप्तम् उद्भेदि घर्माम्भो नभस्य् अस्मन्मनस्य् अपि / आसु रात्रिष्व् इति प्राज्ञैर् अज्ञातं न्यङ्गम् ईदृशम्
+kdd_3.162,"[for the repetition of 160cd in 161ab, most editions read: mānerṣye iha śīryete strīṇāṃ himaṛtau priye] deśo 'drivanarāṣṭrādiḥ kālo rātriṃdivartavaḥ / nṛttagītaprabhṛtayaḥ kalāḥ kāmārthasaṃśrayāḥ","[फ़ोर् थे रेपेतितिओन् ओफ़् १६०च्द् इन् १६१अब्, मोस्त् एदितिओन्स् रेअद्: मानेर्ष्ये इह शीर्येते स्त्रीणां हिमऋतौ प्रिये] देशो ऽद्रिवनराष्ट्रादिः कालो रात्रिंदिवर्तवः / नृत्तगीतप्रभृतयः कलाः कामार्थसंश्रयाः"
+kdd_3.163,carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pravṛttir lokasaṃjñitā / hetuvidyātmako nyāyaḥ sasmṛtiḥ śrutir āgamaḥ,चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिर् लोकसंज्ञिता / हेतुविद्यात्मको न्यायः सस्मृतिः श्रुतिर् आगमः
+kdd_3.164,teṣu teṣv ayathārūḍhaṃ yadi kiṃ cit pravartate / kaveḥ pramādād deśādivirodhīty etad ucyate,तेषु तेष्व् अयथारूढं यदि किं चित् प्रवर्तत�� / कवेः प्रमादाद् देशादिविरोधीत्य् एतद् उच्यते
+kdd_3.165,karpūrapādapāmarśasurabhir malayānilaḥ / kaliṅgavanasaṃbhūtā mṛgaprāyā mataṅgajāḥ,कर्पूरपादपामर्शसुरभिर् मलयानिलः / कलिङ्गवनसंभूता मृगप्राया मतङ्गजाः
+kdd_3.166,colāḥ kālāgaruśyāmāḥ kāverītīrabhūmayaḥ / iti deśavirodhinyā vācaḥ prasthānam īdṛśam,चोलाः कालागरुश्यामाः कावेरीतीरभूमयः / इति देशविरोधिन्या वाचः प्रस्थानम् ईदृशम्
+kdd_3.167,padminī naktam unnidrā sphuṭaty ahni kumudvatī / madhur utphullaniculo nidāgho meghadurdinaḥ,पद्मिनी नक्तम् उन्निद्रा स्फुटत्य् अह्नि कुमुद्वती / मधुर् उत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः
+kdd_3.168,śravyahaṃsagiro varṣāḥ śarad āmattabarhiṇī / hemanto nirmalādityaḥ śiśiraḥ ślāghyacandanaḥ,श्रव्यहंसगिरो वर्षाः शरद् आमत्तबर्हिणी / हेमन्तो निर्मलादित्यः शिशिरः श्लाघ्यचन्दनः
+kdd_3.169,iti kālavirodhasya darśitā gatir īdṛśī / mārgaḥ kalāvirodhasya manāg uddiśyate yathā,इति कालविरोधस्य दर्शिता गतिर् ईदृशी / मार्गः कलाविरोधस्य मनाग् उद्दिश्यते यथा
+kdd_3.170,vīraśṛṅgārayor bhāvau sthāyinau krodhavismayau / pūrṇasaptasvaraḥ so 'yaṃ bhinnamārgaḥ pravartate,वीरशृङ्गारयोर् भावौ स्थायिनौ क्रोधविस्मयौ / पूर्णसप्तस्वरः सो ऽयं भिन्नमार्गः प्रवर्तते
+kdd_3.171,itthaṃ kalācatuḥṣaṣṭau virodhaḥ sādhu nīyatām / tasyāḥ kalāparicchede rūpam āvirbhaviṣyati,इत्थं कलाचतुःषष्टौ विरोधः साधु नीयताम् / तस्याः कलापरिच्छेदे रूपम् आविर्भविष्यति
+kdd_3.172,ādhūtakesaro hastī tīkṣṇaśṛṅgas turaṅgamaḥ / gurusāro 'yam eraṇḍo niḥsāraḥ khadiradrumaḥ,आधूतकेसरो हस्ती तीक्ष्णशृङ्गस् तुरङ्गमः / गुरुसारो ऽयम् एरण्डो निःसारः खदिरद्रुमः
+kdd_3.173,iti laukika evāyaṃ virodhaḥ sarvagarhitaḥ / virodho hetuvidyāsu nyāyākhyāsu nidarśyate,इति लौकिक एवायं विरोधः सर्वगर्हितः / विरोधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्श्यते
+kdd_3.174,satyam evāha sugataḥ saṃskārān avinaśvarān / tathā hi sā cakorākṣī sthitaivādyāpi me hṛdi,सत्यम् एवाह सुगतः संस्कारान् अविनश्वरान् / तथा हि सा चकोराक्षी स्थितैवाद्यापि मे हृदि
+kdd_3.175,kāpilair asadudbhūtiḥ sthāna evopavarṇyate / asatām eva dṛśyante yasmād asmābhir udbhavāḥ,कापिलैर् असदुद्भूतिः स्थान एवोपवर्ण्यते / असताम् एव दृश्यन्ते यस्माद् अस्माभिर् उद्भवाः
+kdd_3.176,nītir nyāyavirodhasya saiṣā sarvatra dṛśyatām / athāgamavirodhasya prasthānaṃ darśayiṣyate,नीतिर् न्यायविरोधस्य सैषा सर्वत्र दृश्यताम् / अथागमविरोधस्य प्रस्थानं दर्शयिष्यते
+kdd_3.177,anāhitāgnayo 'py ete jātaputrā vitanvate / viprā vaiśvānarīm iṣṭim akliṣṭācārabhūṣaṇāḥ,अनाहिताग्नयो ऽप्य् एते जातपुत्रा वितन्वते / विप्रा वैश्वानरीम् इष्टिम् अक्लिष्टाचारभूषणाः
+kdd_3.178,asāv anupanīto 'pi vedān adhijage guroḥ / svabhāvaśuddhaḥ sphaṭiko na saṃskāram apekṣate,असाव् अनुपनीतो ऽपि वेदान् अधिजगे गुरोः / स्वभावशुद्धः स्फटिको न संस्कारम् अपेक्षते
+kdd_3.179,virodhaḥ sakalo 'py eṣa kadā cit kavikauśalāt / utkramya doṣagaṇanāṃ guṇavīthīṃ vigāhate,विरोधः ���कलो ऽप्य् एष कदा चित् कविकौशलात् / उत्क्रम्य दोषगणनां गुणवीथीं विगाहते
+kdd_3.180,tasya rājñaḥ prabhāveṇa tadudyānāni jajñire / ārdrāṃśukapravālānām āspadaṃ suraśākhinām,तस्य राज्ञः प्रभावेण तदुद्यानानि जज्ञिरे / आर्द्रांशुकप्रवालानाम् आस्पदं सुरशाखिनाम्
+kdd_3.181,rājñāṃ vināśapiśunaś cacāra kharamārutaḥ / dhunvan kadambarajasā saha saptacchadodgamān,राज्ञां विनाशपिशुनश् चचार खरमारुतः / धुन्वन् कदम्बरजसा सह सप्तच्छदोद्गमान्
+kdd_3.182,dolātipreraṇātrastavadhūjanamukhodgatam / kāmināṃ layavaiṣamyād geyaṃ rāgam avardhayat,दोलातिप्रेरणात्रस्तवधूजनमुखोद्गतम् / कामिनां लयवैषम्याद् गेयं रागम् अवर्धयत्
+kdd_3.183,aindavād arciṣaḥ kāmī śiśiraṃ havyavāhanam / abalāvirahakleśavihvalo gaṇayaty ayam,ऐन्दवाद् अर्चिषः कामी शिशिरं हव्यवाहनम् / अबलाविरहक्लेशविह्वलो गणयत्य् अयम्
+kdd_3.184,prameyo 'py aprameyo 'si sakalo 'py asi niṣkalaḥ / ekas tvam apy aneko 'si namas te viśvamūrtaye,प्रमेयो ऽप्य् अप्रमेयो ऽसि सकलो ऽप्य् असि निष्कलः / एकस् त्वम् अप्य् अनेको ऽसि नमस् ते विश्वमूर्तये
+kdd_3.185,pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ patnī pañcālakanyakā / satīnām agraṇīś cāsīd daivo hi vidhir īdṛśaḥ,पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां पत्नी पञ्चालकन्यका / सतीनाम् अग्रणीश् चासीद् दैवो हि विधिर् ईदृशः
+kdd_3.186,śabdārthālaṃkriyāś citrā mārgāḥ sukaraduṣkarāḥ / guṇā doṣāś ca kāvyānām iti saṃkṣipya darśitāḥ,शब्दार्थालंक्रियाश् चित्रा मार्गाः सुकरदुष्कराः / गुणा दोषाश् च काव्यानाम् इति संक्षिप्य दर्शिताः
+kdd_3.187,vyutpannabuddhir amunā vidhidarśitena mārgeṇa doṣaguṇayor vaśavartinībhiḥ / vāgbhiḥ kṛtābhisaraṇo madirekṣaṇābhir dhanyo yuveva ramate labhate ca kīrtim,व्युत्पन्नबुद्धिर् अमुना विधिदर्शितेन मार्गेण दोषगुणयोर् वशवर्तिनीभिः / वाग्भिः कृताभिसरणो मदिरेक्षणाभिर् धन्यो युवेव रमते लभते च कीर्तिम्

meghaduta_clean.csv

@@ -0,0 +1,121 @@
+id,sanskrit,sanskrit_devanagari
+KMgD_1.1,Kālidāsa: Meghadūta # Text kaścit kāntāvirahaguruṇā svādhikārāt pramattaḥ śāpenāstaṃgamitamahimā varṣabhogyeṇa bhartuḥ yakṣaś cakre janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu snigdhacchāyātaruṣu vasatiṃ rāmagiryāśrameṣu,कालिदास: मेघदूत # तेxत् कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात् प्रमत्तः शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः यक्षश् चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु
+KMgD_1.2,tasminn adrau katicid abalāviprayuktaḥ sa kāmī nītvā māsān kanakavalayabhraṃśariktaprakoṣṭhaḥ āṣāḍhasya prathamadivase megham āśliṣṭasānuṃ vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyaṃ dadarśa,तस्मिन्न् अद्रौ कतिचिद् अबलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघम् आश्लिष्टसानुं वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श
+KMgD_1.3,tasya sthitvā katham api puraḥ kautukādhānahetor antarbāṣpaś ciram anucaro rājarājasya dadhyau meghāloke bhavati sukhino 'py anyathāvṛtti cetaḥ kaṇṭhāśleṣapraṇayini jane kiṃ punar dūrasaṃsthe,तस्य स्थित्वा कथम् अपि पुरः कौतुकाधानहेतोर् अन्तर्बाष्पश् चिरम् अनुचरो राजराजस्य दध्यौ मेघालोके भवति सुखिनो ऽप्य् अन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर् दूरसंस्थे
+KMgD_1.4,pratyāsanne nabhasi dayitājīvitālambanārthī jīmūtena svakuśalamayīṃ hārayiṣyan pravṛttim sa pratyagraiḥ kuṭajakusumaiḥ kalpitārghāya tasmai prītaḥ prītipramukhavacanaṃ svāgataṃ vyājahāra,प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार
+KMgD_1.5,dhūmajyotiḥsalilamarutāṃ saṃnipātaḥ kva meghaḥ sandeśārthāḥ kva paṭukaraṇaiḥ prāṇibhiḥ prāpaṇīyāḥ ity autsukyād aparigaṇayan guhyakas taṃ yayāce kāmārtā hi prakṛtikṛpaṇāś cetanācetaeṣu,धूमज्योतिःसलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः इत्य् औत्सुक्याद् अपरिगणयन् गुह्यकस् तं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश् चेतनाचेतएषु
+KMgD_1.6,jātaṃ vaṃśe bhuvanavidite puṣkarāvartakānāṃ jānāmi tvāṃ prakṛtipuruṣaṃ kāmarūpaṃ maghonaḥ tenārthitvaṃ tvayi vidhivaśād dūrabandhur gato 'haṃ yācñā moghā varam adhiguṇe nādhame labdhakāmā,जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूरबन्धुर् गतो ऽहं याच्ञा मोघा वरम् अधिगुणे नाधमे लब्धकामा
+KMgD_1.7,saṃtaptānāṃ tvamasi śaraṇaṃ tat payoda priyāyāḥ saṃdeśaṃ me hara dhanapatikrodhaviśleṣitasya gantavyā te vasatir alakā nāma yakṣeśvarāṇāṃ bāhyodyānasthitaharaśiraścandrikādhautaharmyā,संतप्तानां त्वमसि शरणं तत् पयोद प्रियायाः संदेशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य गन्तव्या ते वसतिर् अलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
+KMgD_1.8,tvām ārūḍhaṃ pavanapadavīm udgṛhītālakāntāḥ prekṣiṣyante pathikavanitāḥ pratyayād āśvasantyaḥ kaḥ saṃnaddhe virahavidhurāṃ tvayy upekṣeta jāyāṃ na syād anyo 'py aham iva jano yaḥ parādhīnavṛttiḥ,त्वाम् आरूढं पवनपदवीम् उद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययाद् आश्वसन्त्यः कः संनद्धे विरहविधुरां त्वय्य् उपेक्षेत जायां न स्याद् अन्यो ऽप्य् अहम् इव जनो यः पराधीनवृत्तिः
+KMgD_1.9,tvāṃ cāvaśyaṃ divasagaṇanātatparām ekapatnīm avyāpannām avihatagatir drakṣyasi bhrātṛjāyām āśābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśo hy aṅganānāṃ sadyaḥ pāti praṇayi hṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi,त्वां चावश्यं दिवसगणनातत्पराम् एकपत्नीम् अव्यापन्नाम् अविहतगतिर् द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्य् अङ्गनानां सद्यः पाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि
+KMgD_1.10,mandaṃ mandaṃ nudati pavanaś cānukūlo yathā tvāṃ vāmaś cāyaṃ nadati madhuraṃ cātakas te sagandhaḥ garbhādhānakṣaṇaparicayān nūnam ābaddhamālāḥ seviṣyante nayanasubhagaṃ khe bhavantaṃ balākāḥ,मन्दं मन्दं नुदति पवनश् चानुकूलो यथा त्वां वामश् चायं नदति मधुरं चातकस् ते सगन्धः गर्भाधानक्षणपरिचयान् नूनम् आबद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः
+KMgD_1.11,kartuṃ yac ca prabhavati mahīm ucchilīndhrām avandhyāṃ tac chrutvā te śravaṇasubhagaṃ garjitaṃ mānasotkāḥ ā kailāsād bisakisalayacchedapātheyavantaḥ saṃpatsyante nabhasi bhavato rājahaṃsāḥ sahāyāḥ,कर्तुं यच् च प्रभवति महीम् उच्छिलीन्ध्राम् अवन्ध्यां तच् छ्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोत्काः आ कैलासाद् बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः संपत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः
+KMgD_1.12,āpṛcchasva priyasakham amuṃ tuṅgam āliṅgya śailaṃ vandyaiḥ puṃsāṃ raghupatipadair aṅkitaṃ mekhalāsu kāle kāle bhavati bhavato yasya saṃyogam etya snehavyaktiś ciravirahajaṃ muñcato bāṣpamuṣṇam,आपृच्छस्व प्रियसखम् अमुं तुङ्गम् आलिङ्ग्य शैलं वन्द्यैः पुंसां रघुपतिपदैर् अङ्कितं मेखलासु काले काले भवति भवतो यस्य संयोगम् एत्य स्नेहव्यक्तिश् चिरविरहजं मुञ्चतो बाष्पमुष्णम्
+KMgD_1.13,margaṃ tāvac chṛṇu kathayatas tvatprayāṇānurūpaṃ saṃdeśaṃ me tadanu jalada śroṣyasi śrotrapeyam khinnaḥ khinnaḥ śihariṣu padaṃ nyasya gantāsi yatra kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ parilaghu payaḥ srotasāṃ copabhujya,मर्गं तावच् छृणु कथयतस् त्वत्प्रयाणानुरूपं संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् खिन्नः खिन्नः शिहरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपभुज्य
+KMgD_1.14,adreḥ śṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃ svid ity unmukhībhir dṛṣṭotsāhaś cakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ sthānād asmāt sarasaniculād utpatodaṅmukhaḥ khaṃ diṅnāgānāṃ pathi pariharan sthūlahastāvalepān,अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किं स्विद् इत्य् उन्मुखीभिर् दृष्टोत्साहश् चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः स्थानाद् अस्मात् सरसनिचुलाद् उत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान्
+KMgD_1.15,ratnacchāyāvyatikara iva prekṣyametatpurastād valmīkāgrāt prabhavati dhanuḥkhaṇḍam ākhaṇḍalasya yena śyāmaṃ vapur atitarāṃ kāntim āpatsyate te barheṇeva sphuritarucinā gopaveṣasya viṣṇoḥ,रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ताद् वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुःखण्डम् आखण्डलस्य येन श्यामं वपुर् अतितरां कान्तिम् आपत्स्यते ते बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः
+KMgD_1.16,tvayy āyantaṃ kṛṣiphalam iti bhrūvikārān abhijñaiḥ prītisnigdhairjanapadavadhūlocanaiḥ pīyamānaḥ sadyaḥsīrotkaṣaṇasurabhi kṣetram āruhya mālaṃ kiṃcit paścād vraja laghugatir bhūya evottareṇa,त्वय्य् आयन्तं कृषिफलम् इति भ्रूविकारान् अभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः सद्यःसीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रम् आरुह्य मालं किंचित् पश्चाद् व्रज लघुगतिर् भूय एवोत्तरेण
+KMgD_1.17,tvām āsārapraśamitavanopaplavaṃ sādhu mūrdhnā vakṣyaty adhvaśramaparigataṃ sānumān āmrakūṭaḥ na kṣudro 'pi prathamasukṛtāpekṣayā saṃśrayāya prāpte mitre bhavati vimukhaḥ kiṃ punar yas tatthoccaiḥ,त्वाम् आसारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ध्ना वक्ष्यत्य् अध्वश्रमपरिगतं सानुमान् आम्रकूटः न क्षुद्रो ऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर् यस् तत्थोच्चैः
+KMgD_1.18,channopāntaḥ pariṇataphaladyotibhiḥ kānanāmrais tvayy ārūḍhe śikharam acalaḥ snigdhaveṇīsavarṇe nūnaṃ yāsyaty amaramithunaprekṣaṇīyām avasthāṃ madhye śyāmaḥ stana iva bhuvaḥ śeṣavistārapāṇḍuḥ,छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाम्रैस् त्वय्य् आरूढे शिखरम् अचलः स्निग्धवेणीसवर्णे नूनं यास्यत्य् अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम् अवस्थां मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः
+KMgD_1.19,sthitvā tasmin vanacaravadhūbhuktakuñje muhūrtaṃ toyotsargadrutataragatis tatparaṃ vartma tīrṇaḥ revāṃ drakṣyasy upalaviṣame vindhyapāde viśīrṇāṃ bhakticchedair iva viracitāṃ bhūtim aṅge gajasya,स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुञ्जे मुहूर्तं तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस् तत्परं वर्त्म तीर्णः रेवां द्रक्ष्यस्य् उपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां भक्तिच्छेदैर् इव विरचितां भूतिम् अङ्गे गजस्य
+KMgD_1.20,{adhvaklāntaṃ pratimukhagataṃ sānumānāmrakūṭas tuṅgena tvāṃ jalada śirasā vakṣyati ślāghamānaḥ āsāreṇa tvam api śamayes tasya naidāgham agniṃ sadbhāvārdraḥ phalati na cireṇopakāro mahatsu // 1.19a} // tasyās tiktair vanagajamadair vāsitaṃ vāntavṛṣṭir jambūkuñjapratihatarayaṃ toyam ādāya gaccheḥ antaḥsāraṃ ghana tulayituṃ nānilaḥ śakṣyati tvāṃ riktaḥ sarvo bhavati hi laghuḥ pūrṇatā gauravāya,{अध्वक्लान्तं प्रतिमुखगतं सानुमानाम्रकूटस् तुङ्गेन त्वां जलद शिरसा वक्ष्यति श्लाघमानः आसारेण त्वम् अपि शमयेस् तस्य नैदाघम् अग्निं सद्भावार्द्रः फलति न चिरेणोपकारो महत्सु // १.१९अ} // तस्यास् तिक्तैर् वनगजमदैर् वासितं वान्तवृष्टिर् जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयम् आदाय गच्छेः अन्तःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय
+KMgD_1.21,nīpaṃ dṛṣṭvā haritakapiśaṃ kesarair ardharūḍhair āvirbhūtaprathamamukulāḥ kandalīś cānukaccham jagdhvāraṇyeṣv adhikasurabhiṃ gandham āghrāya corvyāḥ sāraṅgās te jalalavamucaḥ sūcayiṣyanti mārgam,नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैर् अर्धरूढैर् आविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश् चानुकच्छम् जग्ध्वारण्येष्व् अधिकसुरभिं गन्धम् आघ्राय चोर्व्याः सारङ्गास् ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम्
+KMgD_1.22,ambhobindugrahaṇacaturāṃś cātakān vīkṣamāṇāḥ śreṇībhūtāḥ parigaṇanayā nirdiśanto balākāḥ tvām āsādya stanitasamaye mānayiṣyanti siddhāḥ sotkampāni priyasahacarīsaṃbhramāliṅgitāni,अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरांश् चातकान् वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः त्वाम् आसाद्य स्तनितसमये मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसंभ्रमालिङ्गितानि
+KMgD_1.23,utpaśyāmi drutamapi sakhe matpriyārthaṃ yiyāsoḥ kālakṣepaṃ kakubhasurabhau parvate parvete te śuklāpāṅgaiḥ sajalanayanaiḥ svāgatīkṛtya kekāḥ pratudyātaḥ katham api bhavān gantum āśu vyavasyet,उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियार्थं यियासोः कालक्षेपं ककुभसुरभौ पर्वते पर्वेते ते शुक्लापाङ्गैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः प्रतुद्यातः कथम् अपि भवान् गन्तुम् आशु व्यवस्येत्
+KMgD_1.24,pāṇḍucchāyopavanavṛtayaḥ ketakaiḥ sūcibhinnair nīḍārambhair gṛhabalibhujām ākulagrāmacaityāḥ tvayy āsanne pariṇataphalaśyāmajambūvanāntāḥ saṃpatsyante katipayadinasthāyihaṃsā daśārṇāḥ,पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैर् नीडारम्भैर् गृहबलिभुजाम् आकुलग्रामचैत्याः त्वय्य् आसन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः संपत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः
+KMgD_1.25,teṣāṃ dikṣu prathitavidiśālakṣaṇāṃ rājadhānīṃ gatvā sadyaḥ phalam avikalaṃ kāmukatvasya labdhā tīropāntastanitasubhagaṃ pāsyasi svādu yasmāt sabhrūbhaṅgaṃ mukham iva payo vetravatyāś calormi,तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं गत्वा सद्यः फलम् अविकलं कामुकत्वस्य लब्धा तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यस्मात् सभ्रूभङ्गं मुखम् इव पयो वेत्रवत्याश् चलोर्मि
+KMgD_1.26,nīcairākhyaṃ girim adhivases tatra viśrāmahetos tvatsamparkāt pulakitam iva prauḍhapuṣpaiḥ kadambaiḥ yaḥ puṇyastrīratiparimalodgāribhir nāgarāṇām uddāmāni prathayati śilāveśmabhir yauvanāni,नीचैराख्यं गिरिम् अधिवसेस् तत्र विश्रामहेतोस् त्वत्सम्पर्कात् पुलकितम् इव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः यः पुण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर् नागराणाम् उद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर् यौवनानि
+KMgD_1.27,viśrāntaḥ san vraja vananadītīrajānāṃ niṣiñcann udyānānāṃ navajalakaṇair yūthikājālkāni gaṇḍasvedāpanayanarujāklāntakarṇotpalānāṃ chāyādānāt kṣaṇaparicitaḥ puṣpalāvīmukhānām,विश्रान्तः सन् व्रज वननदीतीरजानां निषिञ्चन्न् उद्यानानां नवजलकणैर् यूथिकाजाल्कानि गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम्
+KMgD_1.28,vakraḥ panthā yadapi bhavataḥ prasthitasyottarāśāṃ saudhotsaṅgapraṇayavimukho mā sma bhūr ujjayinyāḥ vidyuddāmasphuritacakritais tatra paurāṅganānāṃ lolāpāṅgair yadi na ramase locanair vañcito 'si,वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूर् उज्जयिन्याः विद्युद्दामस्फुरितचक्रितैस् तत्र पौराङ्गनानां लोलापाङ्गैर् यदि न रमसे लोचनैर् वञ्चितो ऽसि
+KMgD_1.29,vīcikṣobhastanitavihagaśreṇikāñcīguṇāyāḥ saṃsarpantyāḥ skhalitasubhagaṃ darśitāvartanābhaḥ nirvindhyāyāḥ pathi bhava rasābhyantaraḥ saṃnipatya strīṇām ādyaṃ praṇayavacanaṃ vibhramo hi priyeṣu,वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभः निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरः संनिपत्य स्त्रीणाम् आद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु
+KMgD_1.30,veṇībhūtapratanusalilā tām atītasya sindhuḥ pāṇḍucchāyā taṭaruhatarubhraṃśibhirjīrṇaparṇaiḥ saubhāgyaṃ te subhaga virahāvasthayā vyañjayantī kārśyaṃ yena tyajati vidhinā sa tvayaivopapādyaḥ,वेणीभूतप्रतनुसलिला ताम् अतीतस्य सिन्धुः पाण्डुच्छाया तटरुहतरुभ्रंशिभिर्जीर्णपर्णैः सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः
+KMgD_1.31,prāpyāvantīn udayanakathākovidagrāmavṛddhān pūrvoddiṣṭām upasara purīṃ śrīviśālāṃ viśālām svalpībhūte sucaritaphale svargiṇāṃ gāṃ gatānāṃ śeṣaiḥ puṇyair hṛtam iva divaḥ kāntimat khaṇḍam ekam,प्राप्यावन्तीन् उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् पूर्वोद्दिष्टाम् उपसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम् स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्यैर् हृतम् इव दिवः कान्तिमत् खण्डम् एकम्
+KMgD_1.32,dīrghīkurvan paṭu madakalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkaṣāyaḥ yatra strīṇāṃ harati surataglānim aṅgānukūlaḥ śiprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukāraḥ,दीर्घीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिम् अङ्गानुकूलः शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः
+KMgD_1.33,hārāṃs tārāṃs taralaguṭikān koṭiśaḥ śaṅkaśuktīḥ śaṣpaśyāmān marakatamaṇīn unmayūkhaprarohān dṛṣṭvā yasyāṃ vipaṇiracitān vidrumāṇāṃ ca bhaṅgān saṃlakṣyante salilanidhayas toyamātrāvaśeṣāḥ,हारांस् तारांस् तरलगुटिकान् कोटिशः शङ्कशुक्तीः शष्पश्यामान् मरकतमणीन् उन्मयूखप्ररोहान् दृष्ट्वा यस्यां विपणिरचितान् विद्रुमाणां च भङ्गान् संलक्ष्यन्ते सलिलनिधयस् तोयमात्रावशेषाः
+KMgD_1.34,pradyotasya priyaduhitaraṃ vatsarājo 'tra jahre haimaṃ tāladrumavanam abhūd atra tasyaiva rājñaḥ atrodbhrāntaḥ kila nalagiriḥ stambham utpāṭya darpād ity āgantūn ramayati jano yatra bandhūn abhijñaḥ,प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजो ऽत्र जह्रे हैमं तालद्रुमवनम् अभूद् अत्र तस्यैव राज्ञः अत्रोद्भ्रान्तः किल नलगिरिः स्तम्भम् उत्पाट्य दर्पाद् इत्य् आगन्तून् रमयति जनो यत्र बन्धून् अभि���्ञः
+KMgD_1.35,jālodgīrṇair upacitavapuḥ keśasaṃskāradhūpair bandhuprītyā bhavanaśikhjibhir dattanṛtyopahāraḥ harmyeṣv asyāḥ kusumasurabhiṣv adhavakhedaṃ nayethā lakṣmīṃ paśyaṃl lalitavanitāpādarāgāṅkiteṣu,जालोद्गीर्णैर् उपचितवपुः केशसंस्कारधूपैर् बन्धुप्रीत्या भवनशिख्जिभिर् दत्तनृत्योपहारः हर्म्येष्व् अस्याः कुसुमसुरभिष्व् अधवखेदं नयेथा लक्ष्मीं पश्यंल् ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
+KMgD_1.36,bhartuḥ kaṇṭhacchavir iti gaṇaiḥ sādaraṃ vīkṣyamāṇaḥ puṇyaṃ yāyās tribhuvanaguror dhāma caṇḍīśvarasya dhūtodyānaṃ kuvalayarajogandhibhir gandhavatyās toyakrīḍāniratayuvatisnānatiktair marudbhiḥ,भर्तुः कण्ठच्छविर् इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायास् त्रिभुवनगुरोर् धाम चण्डीश्वरस्य धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर् गन्धवत्यास् तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर् मरुद्भिः
+KMgD_1.37,apy anyasmiñ jaladhara mahākālam āsādya kāle sthātavyaṃ te nayanaviṣayaṃ yāvad atyeti bhānuḥ kurvan sandhyāvalipaṭahatāṃ śūlinaḥ ślāghanīyām āmandrāṇāṃ phalam avikalaṃ lapsyase garjitānām,अप्य् अन्यस्मिञ् जलधर महाकालम् आसाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावद् अत्येति भानुः कुर्वन् सन्ध्यावलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीयाम् आमन्द्राणां फलम् अविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम्
+KMgD_1.38,pādanyāsaiḥ kvaṇitaraśanās tatra līlāvadhūtai ratnacchāyākhacitavalibhiś cāmaraiḥ klāntahastāḥ veśyās tvatto nakhapadasukhān prāpya varṣāgrabindūn āmokṣyante tvayi madhukaraśreṇidīrghān kaṭakṣān,पादन्यासैः क्वणितरशनास् तत्र लीलावधूतै रत्नच्छायाखचितवलिभिश् चामरैः क्लान्तहस्ताः वेश्यास् त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रबिन्दून् आमोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटक्षान्
+KMgD_1.39,paścād uccairbhujataruvanaṃ maṇḍalenābhlīnaḥ sāṃdhyaṃ tejaḥ pratinavajapāpuṣparaktaṃ dadhānaḥ nṛttārambhe hara paśupater ārdranāgājinecchāṃ śāntodvegastimitanayanaṃ dṛṣṭabhaktir bhavānyā,पश्चाद् उच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभ्लीनः सांध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः नृत्तारम्भे हर पशुपतेर् आर्द्रनागाजिनेच्छां शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर् भवान्या
+KMgD_1.40,gacchantīnāṃ ramāṇavasatiṃ yoṣitāṃ tatra naktaṃ ruddhāloke narapatipathe sūcibhedyais tamobhiḥ saudāmanyā kanakanikaṣasnigdhayā darśayorvīṃ toyotsargastanitamuharo mā ca bhūrviklavāstāḥ,गच्छन्तीनां रमाणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस् तमोभिः सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वीं तोयोत्सर्गस्तनितमुहरो मा च भूर्विक्लवास्ताः
+KMgD_1.41,tāṃ kasyāṃcid bhavanavalabhau suptapārāvatāyāṃ nītvā rātriṃ ciravilasanāt khinnavidyutkalatraḥ dṛṣṭe sūrye punarapi bhavān vāhayedadhvaśeṣaṃ mandāyante na khalu suhṛdāmabhyupatārthakṛtyāḥ,तां कस्यांचिद् भवनवलभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदध्वशेषं मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपतार्थकृत्याः
+KMgD_1.42,tasmin kāle nayanasaliaṃ yoṣitāṃ khaṇḍitānāṃ śāntiṃ neyaṃ praṇayibhir ato vartma bhānos tyajāśu prāleyāstraṃ kamalavadanāt so.api hartuṃ nalinyāḥ pratyāvṛttastvayi kararudhi syādanalpabhyasūyaḥ,तस्मिन् काले नयनसलिअं योषितां खण्डितानां शान्तिं नेयं प्रणयिभिर् अतो वर्त्म भानोस् त्यजाशु प्रालेयास्त्रं कमलवदनात् सो.अपि हर्तुं नलिन्याः प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पभ्यसूयः
+KMgD_1.43,gambhīrāyāḥ payasi saritaś cetasīva prasanne chāyātmāpi prakṛtisubhago lapsyate te praveśam tasmād asyāḥ kumudaviśadāny arhasi tvaṃ na dhairyān moghīkartuṃ caṭulaśaphorodvartanaprekṣitāni,गम्भीरायाः पयसि सरितश् चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् तस्माद् अस्याः कुमुदविशदान्य् अर्हसि त्वं न धैर्यान् मोघीकर्तुं चटुलशफोरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
+KMgD_1.44,tasyāḥ kiṃcit karadhṛtam iva prāptvāīraśākhaṃ hṛtvā nīlaṃ salilavasanaṃ muktarodhonitambam prasthānaṃ te katham api sakhe lambamānasya bhāvi jñātāsvādo vivṛtajaghanāṃ ko vihātuṃ samarthā,तस्याः किंचित् करधृतम् इव प्राप्त्वाईरशाखं हृत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् प्रस्थानं ते कथम् अपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्था
+KMgD_1.45,tvanniṣyandocchvasitavasudhāgandhasamparkaramyaḥ srotorandhradhvanitasubhagaṃ dantibhiḥ pīyamānaḥ nīcair vāsyaty upajigamiṣor devapūrvaṃ giriṃ te śīto vāyuḥ pariṇamayitā kānanodumbarāṇām,त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः नीचैर् वास्यत्य् उपजिगमिषोर् देवपूर्वं गिरिं ते शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम्
+KMgD_1.46,tatra skandaṃ niyatavasatiṃ puṣpameghīkṛtātmā puṣpāsāraiḥ snapayatu bhavān vyomagaṅgājalārdraiḥ rakṣāhetor navaśaśibhṛtā vāsavīnāṃ camūnām atyādityaṃ hutavahamukhe saṃbhṛtaṃ tad dhi teyaḥ,तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गाजलार्द्रैः रक्षाहेतोर् नवशशिभृता वासवीनां चमूनाम् अत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद् धि तेयः
+KMgD_1.47,jyotirlekhāvalayi galitaṃ yasya barhaṃ bhavānī putrapremṇā kuvalayadalaprāpi karṇe karoti dhautāpāṅgaṃ haraśaśirucā pāvakes taṃ mayūraṃ paścād adrigrahaṇagurubhir garjitair nartayethāḥ,ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस् तं मयूरं पश्चाद् अद्रिग्रहणगुरुभिर् गर्जितैर् नर्तयेथाः
+KMgD_1.48,ārādyainaṃ śaravaṇabhavaṃ devam ullaṅghitādhvā siddhadvandvair jalakaṇabhayād vīṇibhir muktamārgaḥ vyālambethāḥ surabhitanayālambhajāṃ mānayiṣyan srotomūrtyā bhuvi pariṇatāṃ rantidevasya kīrtim,आराद्यैनं शरवणभवं देवम् उल्लङ्घिताध्वा सिद्धद्वन्द्वैर् जलकणभयाद् वीणिभिर् मुक्तमार्गः व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन् स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम्
+KMgD_1.49,tvayy ādātuṃ jalam avanate śārṅgiṇo varṇacaure tasyāḥ sindhoḥ pṛthum api tanuṃ dūrabhāvāt pravāham prekṣiṣyante gaganagatayo nūnam āvarjya dṛṣṭir ekaṃ bhuktāguṇam iva bhuvaḥ sthūlamadhyendranīlam,त्वय्य् आदातुं जलम् अवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे तस्याः सिन्धोः पृथुम् अपि तनुं दूरभावात् प्रवाहम् प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनम् आवर्ज्य दृष्टिर् एकं भुक्तागुणम् इव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
+KMgD_1.50,tām uttīrya vraja paricitabhrūlatāvibhramāṇāṃ pakṣmotkṣepād uparivilasatkṛṣṇaśāraprabhāṇām kundakṣepānugamadhukaraśrīmuṣām ātmabimbaṃ pātrīkurvan daśapuravadhūnetrakautūhalānām,ताम् उत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपाद् उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम् आत्मबिम्बं पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
+KMgD_1.51,brahmāvartaṃ janapadam atha cchāyayā gāhamānaḥ kṣetraṃ kṣatrapradhanapiśunaṃ kauravaṃ tad bhajethāḥ rājanyānāṃ śitaśaraśatair yatra gāṇḍīvadhanvā dhārāpātais tvam iva kamalāny abhyavarṣan mukhāni,ब्रह्मावर्तं जनपदम् अथ च्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद् भजेथाः राजन्यानां शितशरशतैर् यत्र गाण्डीवधन्वा धारापातैस् त्वम् इव कमलान्य् अभ्यवर्षन् मुखानि
+KMgD_1.52,hitvā hālām abhimatarasāṃ revatīlocanāṅkāṃ bandhuprītyā samaravimukho lāṅgalī yāḥ siṣeve kṛtvā tāsām adhigamam apāṃ saumya sārasvatīnām antaḥ śuddhas tvam api bhavitā varṇamātreṇa kṛṣṇaḥ,हित्वा हालाम् अभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्कां बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गली याः सिषेवे कृत्वा तासाम् अधिगमम् अपां सौम्य सारस्वतीनाम् अन्तः शुद्धस् त्वम् अपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः
+KMgD_1.53,tasmād gaccher anukanakhalaṃ śailarājāvatīrṇāṃ jāhnoḥ kanyāṃ sagaratanayasvargasopānapaṅktim gaurīvaktrabhrukuṭiracanāṃ yā vihasyeva phenaiḥ śambhoḥ keśagrahaṇam akarod indulagnormihastā,तस्माद् गच्छेर् अनुकनखलं शैलराजावतीर्णां जाह्नोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम् गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां या विहस्येव फेनैः शम्भोः केशग्रहणम् अकरोद् इन्दुलग्नोर्मिहस्ता
+KMgD_1.54,tasyāḥ pātuṃ suragaja iva vyomni paścārdhalambī tvaṃ ced acchasphaṭikaviśadaṃ tarkayes tiryag ambhaḥ saṃsarpantyā sapadi bhavataḥ srotasi cchāyayāsau syād asthānopagatayamunāsaṃgamevābhirāmā,तस्याः पातुं सुरगज इव व्योम्नि पश्चार्धलम्बी त्वं चेद् अच्छस्फटिकविशदं तर्कयेस् तिर्यग् अम्भः संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छाययासौ स्याद् अस्थानोपगतयमुनासंगमेवाभिरामा
+KMgD_1.55,āsīnānāṃ surabhitaśilaṃ nābhigandhair mṛgāṇāṃ tasyā eva prabhavam acalaṃ prāpya gauraṃ tuṣāraiḥ vakṣyasy adhvaśramavinayena tasya śṛṅge niṣaṇṇaḥ śobhāṃ śubhrāṃ trinayanavṛṣotkhātapaṅkopameyam,आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैर् मृगाणां तस्या एव प्रभवम् अचलं प्राप्य गौरं तुषारैः वक्ष्यस्य् अध्वश्रमविनयेन तस्य शृङ्गे निषण्णः शोभां शुभ्रां त्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयम्
+KMgD_1.56,taṃ ced vāyau sarati saralaskandhasaṃghaṭṭajanmā bādhetolkāk���apitacamarībālabhāro davāgniḥ arhasy enaṃ śamayitum alaṃ vāridhārāsahasrair āpannārtipraśamanaphalāḥ saṃpado hy uttamānām,तं चेद् वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः अर्हस्य् एनं शमयितुम् अलं वारिधारासहस्रैर् आपन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्य् उत्तमानाम्
+KMgD_1.57,ye saṃrambhotpatanarabhasāḥ svāṅgabhaṅgāya tasmin muktādhvānaṃ sapadi śarabhā laṅghayeyur bhavantam tān kurvīthās tumulakarakāvṛṣṭipātāvakīrṇan ke vā na syuḥ paribhavapadaṃ niṣphalārambhayatnāḥ,ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाङ्गभङ्गाय तस्मिन् मुक्ताध्वानं सपदि शरभा लङ्घयेयुर् भवन्तम् तान् कुर्वीथास् तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णन् के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः
+KMgD_1.58,tatra vyaktaṃ dṛṣadi caraṇanyāsam ardhendumauleḥ śaśvat siddhair upacitabaliṃ bhaktinamraḥ parīyāḥ yasmin dṛṣṭe karaṇavigamād ūrdhvam uddhūtapāpāḥ kalpiṣyante sthiragaṇapadaprāptaye śraddadhānāḥ,तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासम् अर्धेन्दुमौलेः शश्वत् सिद्धैर् उपचितबलिं भक्तिनम्रः परीयाः यस्मिन् दृष्टे करणविगमाद् ऊर्ध्वम् उद्धूतपापाः कल्पिष्यन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः
+KMgD_1.59,śabdāyante madhuram anilaiḥ kīcakāḥ pūryamāṇāḥ saṃraktābhis tripuravijayo gīyate kiṃnarābhiḥ nirhrādas te muraja iva cet kandareṣu dhvaniḥ syāt saṃgītārtho nanu paśupates tatra bhāvī samagraḥ,शब्दायन्ते मधुरम् अनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः संरक्ताभिस् त्रिपुरविजयो गीयते किंनराभिः निर्ह्रादस् ते मुरज इव चेत् कन्दरेषु ध्वनिः स्यात् संगीतार्थो ननु पशुपतेस् तत्र भावी समग्रः
+KMgD_1.60,prāleyādrer upataṭam atikramya tāṃs tān viśeṣān haṃsadvāraṃ bhṛgupatiyaśovartma yat krauñcarandhram tenodīcīṃ diśam anusares tiryag āyāmaśobhī śyāmaḥ pādo baliniyamanābhyudyatasyeva viṣṇoḥ,प्रालेयाद्रेर् उपतटम् अतिक्रम्य तांस् तान् विशेषान् हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् तेनोदीचीं दिशम् अनुसरेस् तिर्यग् आयामशोभी श्यामः पादो बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः
+KMgD_1.61,gatvā cordhvaṃ daśamukhabhujocchvāsitaprasthasaṃdheḥ kailāsasya tridaśavanitādarpaṇasyātithiḥ syāḥ śṛṅgocchrāyaiḥ kumudaviśadair yo vitatya sthitaḥ khaṃ rāśībhūtaḥ pratidinam iva tryambakasyaṭṭahāsaḥ,गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुदविशदैर् यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनम् इव त्र्यम्बकस्यट्टहासः
+KMgD_1.62,utpaśyāmi tvayi taṭagate snigdhabhinnāñjanābhe sadyaḥ kṛttadviradadaśanacchedagaurasya tasya śobhām adreḥ stimitanayanaprekṣaṇīyāṃ bhavitrīm aṃsanyaste sati halabhṛto mecake vāsasīva,उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य शोभाम् अद्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्रीम् अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव
+KMgD_1.63,hitvā tasmin bhujagavalayaṃ śambhunā dattahastā krīḍāśaile yadi ca vicaret pādacāreṇa gaur�� bhaṅgībhaktyā viracitavapuḥ stambhitāntarjalaughaḥ sopānatvaṃ kuru maṇitaṭārohaṇāyāgrayāyī,हित्वा तस्मिन् भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पादचारेण गौरी भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रयायी
+KMgD_1.64,tatrāvaśyaṃ valayakuliśoddhaṭṭanodgīrṇatoyaṃ neṣyanti tvāṃ surayuvatayo yantradhārāgṛhatvam tābhyo mokṣas tava yadi sakhe gharmalabdhasya na syāt krīḍālolāḥ śravaṇaparuṣair garjitair bhāyayes tāḥ,तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्धट्टनोद्गीर्णतोयं नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् ताभ्यो मोक्षस् तव यदि सखे घर्मलब्धस्य न स्यात् क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर् गर्जितैर् भाययेस् ताः
+KMgD_1.65,hemāmbhojaprasavi salilaṃ mānasasyādadānaḥ kurvan kāmaṃ kṣaṇamukhapaṭaprītim airāvatasya dhunvan kalpadrumakisalayān yaṃśukānīva vātair nānāceṣṭair jaladalalitair nirviśes taṃ nagendram,हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिम् ऐरावतस्य धुन्वन् कल्पद्रुमकिसलयान् यंशुकानीव वातैर् नानाचेष्टैर् जलदललितैर् निर्विशेस् तं नगेन्द्रम्
+KMgD_1.66,tasyotsaṅge praṇayina iva srastagaṅgādukūlāṃ na tvaṃ dṛṣṭvā na punar alakāṃ jñāsyase kāmacārin yā vaḥ kāle vahati salilodgāram uccair vimānā muktājālagrathitam alakaṃ kāminīvābhravṛndam,तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूलां न त्वं दृष्ट्वा न पुनर् अलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् या वः काले वहति सलिलोद्गारम् उच्चैर् विमाना मुक्ताजालग्रथितम् अलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम्
+KMgD_2.1,{ūttarameghaḥ} vidhunvantaṃ lalitavanitāḥ sendracāpaṃ sacitrāḥ saṃgītāya prahatamurajāḥ snigdhagambhīraghoṣam antastoyaṃ maṇimayabhuvas tuṅgam abhraṃlihāgrāḥ prāsādās tvāṃ tulayitum alaṃ yatra tais tair viśeṣaiḥ,{ऊत्तरमेघः} विधुन्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम् अन्तस्तोयं मणिमयभुवस् तुङ्गम् अभ्रंलिहाग्राः प्रासादास् त्वां तुलयितुम् अलं यत्र तैस् तैर् विशेषैः
+KMgD_2.2,haste līlākamalam alake bālakundānuviddhaṃ nītā lodhraprasavarajasā pāṇḍutām ānane śrīḥ cūḍāpāśe navakuravakaṃ cāru karṇe śirīṣaṃ sīmante ca tvadupagamajaṃ yatra nīpaṃ vadhūnām,हस्ते लीलाकमलम् अलके बालकुन्दानुविद्धं नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुताम् आनने श्रीः चूडापाशे नवकुरवकं चारु कर्णे शिरीषं सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम्
+KMgD_2.3,yatronmattabhramaramukharāḥ pādapā nityapuṣpā haṃsaśreṇīracitaraśanā nityapadmā nalinyaḥ kekotkaṇṭhā bhuvanaśikhino nityabhāsvatkalāpā nityajyotsnāḥ prahitatamovṛttiramyāḥ pradoṣāḥ,यत्रोन्मत्तभ्रमरमुखराः पादपा नित्यपुष्पा हंसश्रेणीरचितरशना नित्यपद्मा नलिन्यः केकोत्कण्ठा भुवनशिखिनो नित्यभास्वत्कलापा नित्यज्योत्स्नाः प्रहिततमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः
+KMgD_2.4,ānandotthaṃ nayanasalilamyatra nānyair nimittair nānyas tāpaṃ kusumaśarajād iṣṭasaṃyogasādhyāt nāpy anyasmāt praṇayakalahād viprayogopapattir vitteśānāṃ na ca khalu vayo yauvanād anyad asti,आनन्दोत्थं नयनसलिलम्यत्र नान्यैर् निमित्तैर् नान्यस् तापं कुसुमशरजाद् इष्टसंयोगसाध्यात् नाप्य् अन्यस्मात् प्रणयकलहाद् विप्रयोगोपपत्तिर् वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनाद् अन्यद् अस्ति
+KMgD_2.5,yasyāṃ yakṣāḥ sitamaṇimayāny etya harmyasthalāni jyotiśchāyākusumaracitāny uttamastrīsahāyāḥ āsevante madhu ratiphalaṃ kalpavṛkṣaprasūtaṃ tvadgambhīradhvaniṣu śanakaiḥ puṣkareṣv āhateṣu,यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्य् एत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमरचितान्य् उत्तमस्त्रीसहायाः आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं त्वद्गम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्व् आहतेषु
+KMgD_2.6,mandākinyāḥ salilaśiśiraiḥ sevyamānā marudbhir mandārāṇām anutaṭaruhāṃ chāyayā vāritoṣṇāḥ anveṣṭavyaiḥ kanakasikatāmuṣṭinikṣepagūḍhaiḥ saṃkrīḍante maṇibhiramaraprārthitayā yatra kanyāḥ,मन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भिर् मन्दाराणाम् अनुतटरुहां छायया वारितोष्णाः अन्वेष्टव्यैः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः संक्रीडन्ते मणिभिरमरप्रार्थितया यत्र कन्याः
+KMgD_2.7,nīvībandhocchvāsitaśithilaṃ yatra bimbādharāṇāṃ kṣaumaṃ rāgādanibhṛtakareṣv ākṣipatsu priyeṣu arcistuṅgān abhimukham api prāpya ratnapradīpān hrīmūḍhānāṃ bhavati viphalapreraṇā cūrṇamuṣṭiḥ,नीवीबन्धोच्छ्वासितशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां क्षौमं रागादनिभृतकरेष्व् आक्षिपत्सु प्रियेषु अर्चिस्तुङ्गान् अभिमुखम् अपि प्राप्य रत्नप्रदीपान् ह्रीमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः
+KMgD_2.8,netrā nītāḥ satatagatinā yadvimānāgrabhūmīr ālekhyānāṃ salilakaṇikādoṣam utpādya sadyaḥ śaṅkāspṛṣṭā iva jalamucas tvādṛśā jālamārgair dhūmodgārānukṛtinipuṇā jarjarā niṣpatanti,नेत्रा नीताः सततगतिना यद्विमानाग्रभूमीर् आलेख्यानां सलिलकणिकादोषम् उत्पाद्य सद्यः शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस् त्वादृशा जालमार्गैर् धूमोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति
+KMgD_2.9,yatra strīṇāṃ priyatamabhujocchvāsitāliṅgitānām aṅgaglāniṃ suratajanitāṃ tantujālāvalambāḥ tvatsaṃrodhāpagamaviśadaś candrapādair niśīthe vyālumpanti sphuṭajalalavasyandinaś candrakāntāḥ,यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजोच्छ्वासितालिङ्गितानाम् अङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः त्वत्संरोधापगमविशदश् चन्द्रपादैर् निशीथे व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश् चन्द्रकान्ताः
+KMgD_2.10,akṣayyāntarbhavananidhayaḥ pratyahaṃ raktakaṇṭhair udgāyadbhir dhanapatiyaśaḥ kiṃnarair yatra sārdham vaibhrājākhyaṃ vibudhavanitāvāramukhyasahāyā baddhālāpā bahirupavanaṃ kāmino nirviśanti,अक्षय्यान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठैर् उद्गायद्भिर् धनपतियशः किंनरैर् यत्र सार्धम् वैभ्राजाख्यं विबुधवनितावारमुख्यसहाया बद्धालापा बहिरुपवनं कामिनो निर्विशन्ति
+KMgD_2.11,gatyutkampād alakapatitair yatra mandārapuṣpaiḥ putracchedaiḥ kanakakamalaiḥ karṇavisraṃśibhiś ca muktājālaiḥ stanaparisaracchinnasūtraiś ca hārair naiśo mārgaḥ savitur udaye sūcyate kāminīnām,गत्युत्कम्पाद् अलकपतितैर् यत्र मन्दारपुष्पैः पुत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविस्रंशिभिश् च मुक्ताजालैः स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैश् च हारैर् नैशो मार्गः सवितुर् उदये सूच्यते कामिनीनाम्
+KMgD_2.12,vāsaś citraṃ madhu nayanayor vibhramādeśadakṣaṃ puṣpodbhedaṃ saha kisalayair bhūṣaṇānāṃ vikalpam lākṣārāgaṃ caraṇakamalanyāsayogyaṃ ca yasyām ekaḥ sūte sakalam abalāmaṇḍanaṃ kalpavṛkṣaḥ,वासश् चित्रं मधु नयनयोर् विभ्रमादेशदक्षं पुष्पोद्भेदं सह किसलयैर् भूषणानां विकल्पम् लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्याम् एकः सूते सकलम् अबलामण्डनं कल्पवृक्षः
+KMgD_2.13,patraśyāmā dinakarahayaspardhino yatra vāhāḥ śailodagrās tvam iva kariṇo vṛṣṭimantaḥ prabhedāt yodhāgraṇyaḥ pratidaśamukhaṃ saṃyuge tasthivāṃsaḥ pratyādiṣṭābharaṇarucayaś candrahāsavraṇāṅkaiḥ,पत्रश्यामा दिनकरहयस्पर्धिनो यत्र वाहाः शैलोदग्रास् त्वम् इव करिणो वृष्टिमन्तः प्रभेदात् योधाग्रण्यः प्रतिदशमुखं संयुगे तस्थिवांसः प्रत्यादिष्टाभरणरुचयश् चन्द्रहासव्रणाङ्कैः
+KMgD_2.14,matvā devaṃ dhanapatisakhaṃ yatra sākṣād vasantaṃ prāyaś cāpaṃ na vahati bhayān manmathaḥ ṣaṭpadajyam sabhrūbhaṅgaprahitanayanaiḥ kāmilakṣyeṣv amoghais tasyārambhaś caturavanitāvibhramair eva siddhaḥ,मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद् वसन्तं प्रायश् चापं न वहति भयान् मन्मथः षट्पदज्यम् सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः कामिलक्ष्येष्व् अमोघैस् तस्यारम्भश् चतुरवनिताविभ्रमैर् एव सिद्धः
+KMgD_2.15,tatrāgāraṃ dhanapatigṛhān uttareṇāsmadīyaṃ dūrāl lakṣyaṃ surapatidhanuścāruṇā toraṇena yasyopānte kṛtakatanayaḥ kāntayā vardhito me hastaprāpyastavakanamito bālamandāravṛkṣaḥ,तत्रागारं धनपतिगृहान् उत्तरेणास्मदीयं दूराल् लक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तवकनमितो बालमन्दारवृक्षः
+KMgD_2.16,vāpī cāsmin marakataśilābaddhasopānamārgā haimaiśchannā vikacakamalaiḥ snigdhavaidūryanālaiḥ yasyās toye kṛtavasatayo mānasaṃ saṃnikṛṣṭaṃ nādhyāsyanti vyapagataśucas tvām api prekṣya haṃsāḥ,वापी चास्मिन् मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैश्छन्ना विकचकमलैः स्निग्धवैदूर्यनालैः यस्यास् तोये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं नाध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस् त्वाम् अपि प्रेक्ष्य हंसाः
+KMgD_2.17,tasyās tīre racitaśikharaḥ peśalair indranīlaiḥ krīḍāśailaḥ kanakakadalīveṣṭanaprekṣaṇīyaḥ madgehinyāḥ priya iti sakhe cetasā kātareṇa prekṣyopāntasphuritataḍitaṃ tvāṃ tam eva smarāmi,तस्यास् तीरे रचितशिखरः पेशलैर् इन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तम् एव स्मरामि
+KMgD_2.18,raktāśokaś calakisalayaḥ kesaraś cātra kāntaḥ pratyāsannau kuruvakavṛter mādhavīmaṇḍapasya ekaḥ sakhyās tava saha mayā vāmapādābhilāṣī kāṅkṣaty anyo vadanamadirāṃ dohadacchadmanāsyāḥ,रक्ताशोकश् चलकिसलयः केसरश् चात्�� कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरुवकवृतेर् माधवीमण्डपस्य एकः सख्यास् तव सह मया वामपादाभिलाषी काङ्क्षत्य् अन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः
+KMgD_2.19,tanmadhye ca sphaṭikaphalakā kāñcanī vāsayaṣṭir mūle baddhā maṇibhir anatiprauḍhavaṃśaprakāśaiḥ tālaiḥ śiñjāvalayasubhagair nartitaḥ kāntayā me yām adhyāste divasavigame nīlakaṇṭhaḥ suhṛd vaḥ,तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टिर् मूले बद्धा मणिभिर् अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः तालैः शिञ्जावलयसुभगैर् नर्तितः कान्तया मे याम् अध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद् वः
+KMgD_2.20,ebhiḥ sādho hṛdayanihitair lakṣaṇair lakṣayethā dvāropānte likhitavapuṣau śaṅkhapadmau ca dṛṣṭvā kṣāmacchāyāṃ bhavanam adhunā madviyogena nūnaṃ sūryāpāye na khalu kamalaṃ puṣyati svāmabhikhyām,एभिः साधो हृदयनिहितैर् लक्षणैर् लक्षयेथा द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा क्षामच्छायां भवनम् अधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम्
+KMgD_2.21,gatvā sadyaḥ kalabhatanutāṃ śīghrasaṃpātahetoḥ krīḍāśaile prathamakathite ramyasānau niṣaṇṇaḥ arhasy antarbhavanapatitāṃ kartum alpālpabhāsaṃ khadyotālīvilasitanibhāṃ vidyudunmeṣadṛṣṭim,गत्वा सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसंपातहेतोः क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानौ निषण्णः अर्हस्य् अन्तर्भवनपतितां कर्तुम् अल्पाल्पभासं खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेषदृष्टिम्
+KMgD_2.22,tanvī śyāmā śikharīdaśanā pakvabimbādharauṣṭhī madhye kṣāmā cakitahariṇīprekṣaṇā nimnanābhiḥ śroṇībhārād alasagamanā stokanamrā stanābhyāṃ yā tatra syād yuvatīviṣaye sṛṣṭir ādyaiva dhātuḥ,तन्वी श्यामा शिखरीदशना पक्वबिम्बाधरौष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः श्रोणीभाराद् अलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवतीविषये सृष्टिर् आद्यैव धातुः
+KMgD_2.23,tāṃ jānīthāḥ parimitakathāṃ jīvitaṃ me dvitīyaṃ dūrībhūte mayi sahacare cakravākīm ivaikām gāḍhotkaṇṭhāṃ guruṣu divaseṣv eṣu gacchatsu bālāṃ jātāṃ manye śiśiramathitāṃ padminīṃ vānyarūpām,तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीम् इवैकाम् गाढोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्व् एषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम्
+KMgD_2.24,nūnaṃ tasyāḥ prabalaruditocchūnanetraṃ priyāyā niḥśvāsānām aśiśiratayā bhinnavarṇādharoṣṭham hastanyastaṃ mukham asakalavyakti lambālakatvād indor dainyaṃ tvadanusaraṇakliṣṭakānter bibharti,नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं प्रियाया निःश्वासानाम् अशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम् हस्तन्यस्तं मुखम् असकलव्यक्ति लम्बालकत्वाद् इन्दोर् दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर् बिभर्ति
+KMgD_2.25,āloke te nipatati purā sā balivyākulā vā matsādṛśyaṃ virahatanu vā bhāvagamyaṃ likhantī pṛcchantī vā madhuravacanāṃ sārikāṃ pañjarasthāṃ kaccid bhartuḥ smarasi rasike tvaṃ hi tasya priyeti,आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती पृच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिकां पञ्जरस्थां कच्चिद् भर्तुः स्मरसि रसिके त्वं हि तस्य प्रियेति
+KMgD_2.26,utsaṅge vā malinavasane saumya nikṣipya vīṇāṃ madgotrāṅkaṃ viracitapadaṃ geyam udgātukāmā tantrīm ārdrāṃ nayanasalilaiḥ sārayitvā kathaṃcid bhūyo bhūyaḥ svayam api kṛtāṃ mūrcchanāṃ vismarantī,उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयम् उद्गातुकामा तन्त्रीम् आर्द्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचिद् भूयो भूयः स्वयम् अपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती
+KMgD_2.27,śeṣān māsān virahadivāsasthāpitasyāvadher vā vinyasyantī bhuvi gaṇanayā dehalīdattapuṣpaiḥ sambhogaṃ vā hṛdayanihitārambham āsvādayantī prāyeṇaite ramaṇaviraheṣv aṅganānāṃ vinodāḥ,शेषान् मासान् विरहदिवासस्थापितस्यावधेर् वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्तपुष्पैः सम्भोगं वा हृदयनिहितारम्भम् आस्वादयन्ती प्रायेणैते रमणविरहेष्व् अङ्गनानां विनोदाः
+KMgD_2.28,savyāpāram ahani na tathā pīḍayed viprayogaḥ śaṅke rātrau gurutaraśucaṃ nirvinodāṃ sakhīṃ te matsandeśaḥ sukhayitum alaṃ paśya sādhvīṃ niśīthe tām unnidrām avaniśayanāṃ saudhavātāyanasthaḥ,सव्यापारम् अहनि न तथा पीडयेद् विप्रयोगः शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते मत्सन्देशः सुखयितुम् अलं पश्य साध्वीं निशीथे ताम् उन्निद्राम् अवनिशयनां सौधवातायनस्थः
+KMgD_2.29,ādhikṣāmāṃ virahaśayane saṃniṣaṇṇaikapārśvāṃ prācīmūle tanum iva kalāmātraśeṣāṃ himāṃśoḥ nītā rātriḥ kṣaṇa iva mayā sārdham icchāratair yā tām evoṣṇair virahamahatīm aśrubhir yāpayantīm,आधिक्षामां विरहशयने संनिषण्णैकपार्श्वां प्राचीमूले तनुम् इव कलामात्रशेषां हिमांशोः नीता रात्रिः क्षण इव मया सार्धम् इच्छारतैर् या ताम् एवोष्णैर् विरहमहतीम् अश्रुभिर् यापयन्तीम्
+KMgD_2.30,pādān indoramṛtaśiśirāñjalamārgapraviṣṭān pūrvaprītyā gatamabhumukhaṃ saṃnivṛttaṃ tathaiva cakṣuḥ khedāt salilagurubhiḥ pakṣmabhiśchādayantīṃ sābhre.ahnīva sthalakamalinī na prabhuddhāṃ na suptām,पादान् इन्दोरमृतशिशिराञ्जलमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतमभुमुखं संनिवृत्तं तथैव चक्षुः खेदात् सलिलगुरुभिः पक्ष्मभिश्छादयन्तीं साभ्रे.अह्नीव स्थलकमलिनी न प्रभुद्धां न सुप्ताम्
+KMgD_2.31,niḥśvāsenādharakisalayakleśinā vikṣipantīṃ śuddhasnānāt paruṣamalakaṃ nūnamāgaṇṇdalambam matsaṃbhogaḥ kathamupanamet svapnajo.apīti nidrām ākāṅkṣantīṃ nayanasalilotpīḍaruddhāvakāśam,निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्तीं शुद्धस्नानात् परुषमलकं नूनमागण्ण्दलम्बम् मत्संभोगः कथमुपनमेत् स्वप्नजो.अपीति निद्राम् आकाङ्क्षन्तीं नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशम्
+KMgD_2.32,ādye baddhā virahadivase yā śikhā dāma hitvā śāpasyānte vigalitaśucā tāṃ mayodveṣṭanīyām sparśakliṣṭām ayamitanakhenāsakṛtsārayantīṃ gaṇḍābhogāt kaṭhinaviṣamām ekaveṇīṃ kareṇa,आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा तां मयोद्���ेष्टनीयाम् स्पर्शक्लिष्टाम् अयमितनखेनासकृत्सारयन्तीं गण्डाभोगात् कठिनविषमाम् एकवेणीं करेण
+KMgD_2.33,sā saṃnyastābharaṇam abalā peśalaṃ dhārayantī śayyotsaṅge nihitam asakṛd duḥkhaduḥkhena gātram tvām apy asraṃ navajalamayaṃ mocayiṣyaty avaśyaṃ prāyaḥ sarvo bhavati karuṇāvṛttir ārdrāntarātmā,सा संन्यस्ताभरणम् अबला पेशलं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितम् असकृद् दुःखदुःखेन गात्रम् त्वाम् अप्य् अस्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्य् अवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिर् आर्द्रान्तरात्मा
+KMgD_2.34,jāne sakhyās tava mayi manaḥ saṃbhṛtasnehamasmād itthaṃbhūtāṃ prathamavirahe tām ahaṃ tarkayāmi vācālaṃ māṃ na khalu subhagaṃmanyabhāvaḥ karoti pratyakṣaṃ te nikhilam acirād bhrātar uktaṃ mayā yat,जाने सख्यास् तव मयि मनः संभृतस्नेहमस्माद् इत्थंभूतां प्रथमविरहे ताम् अहं तर्कयामि वाचालं मां न खलु सुभगंमन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलम् अचिराद् भ्रातर् उक्तं मया यत्
+KMgD_2.35,ruddhāpāṅgaprasaram alakair añjanasnehaśūnyaṃ pratyādeśād api ca madhuno vismṛtabhrūvilāsam tvayy āsanne nayanam uparispandi śaṅke mṛgākṣyā mīnakṣobhāc calakuvalayaśrītulām eṣyatīti,रुद्धापाङ्गप्रसरम् अलकैर् अञ्जनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशाद् अपि च मधुनो विस्मृतभ्रूविलासम् त्वय्य् आसन्ने नयनम् उपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्या मीनक्षोभाच् चलकुवलयश्रीतुलाम् एष्यतीति
+KMgD_2.36,vāmaś cāsyāḥ kararuhapadair mucyamāno madīyair muktājālaṃ ciraparicitaṃ tyājito daivagatyā saṃbhogānte mama samucito hastasaṃvāhamānāṃ yāsyaty ūruḥ sarasakadalīstambhagauraś calatvam,वामश् चास्याः कररुहपदैर् मुच्यमानो मदीयैर् मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहमानां यास्यत्य् ऊरुः सरसकदलीस्तम्भगौरश् चलत्वम्
+KMgD_2.37,tasmin kāle jalada yadi sā labdhanidrāsukhā syād anvāsyaināṃ stanitavimukho yāmamātraṃ sahasva mā bhūd asyāḥ praṇayini mayi svapnalabdhe kathaṃcit sadyaḥ kaṇṭhacyutabhujalatāgranthi gāḍhopagūḍham,तस्मिन् काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्याद् अन्वास्यैनां स्तनितविमुखो याममात्रं सहस्व मा भूद् अस्याः प्रणयिनि मयि स्वप्नलब्धे कथंचित् सद्यः कण्ठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढोपगूढम्
+KMgD_2.38,tām utthāpya svajalakaṇikāśītalenānilena pratyāśvastāṃ samam abhinavair jālakair mālatīnām vidyudgarbhaḥ stimitanayanāṃ tvatsanāthe gavākṣe vaktuṃ dhīraḥ stanitavacanair māninīṃ prakramethāḥ,ताम् उत्थाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां समम् अभिनवैर् जालकैर् मालतीनाम् विद्युद्गर्भः स्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वक्तुं धीरः स्तनितवचनैर् मानिनीं प्रक्रमेथाः
+KMgD_2.39,bhartur mitraṃ priyam avidhave viddhi mām ambuvāhaṃ tatsaṃdeśair hṛdayanihitair āgataṃ tvatsamīpam yo vṛndāni tvarayati pathi śramyatāṃ proṣitānāṃ mandrasnigdhair dhvanibhir abalāveṇimokṣotsukāni,भर्तुर् मित्रं प्रियम् अविधवे विद्धि माम् अम्बुवाहं तत्संदेशैर् हृदयनिहितैर् आगतं त्वत्समीपम् यो वृन्दानि त���वरयति पथि श्रम्यतां प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धैर् ध्वनिभिर् अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
+KMgD_2.40,ity ākhyāte pavanatanayaṃ maithilīvonmukhī sā tvām utkaṇṭhocchvasitahṛdayā vīkṣya sambhāvya caiva śroṣyaty asmāt param avahitā saumya sīmantinīnāṃ kāntodantaḥ suhṛdupanataḥ saṃgamāt kiṃcid ūnaḥ,इत्य् आख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा त्वाम् उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया वीक्ष्य सम्भाव्य चैव श्रोष्यत्य् अस्मात् परम् अवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः संगमात् किंचिद् ऊनः
+KMgD_2.41,tām āyuṣman mama ca vacanād ātmanaś copakartuṃ brūyā evaṃ tava sahacaro rāmagiryāśramasthaḥ avyāpannaḥ kuśalam abale pṛcchati tvāṃ viyuktaḥ pūrvābhāṣyaṃ sulabhavipadāṃ prāṇinām etad eva,ताम् आयुष्मन् मम च वचनाद् आत्मनश् चोपकर्तुं ब्रूया एवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः अव्यापन्नः कुशलम् अबले पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्वाभाष्यं सुलभविपदां प्राणिनाम् एतद् एव
+KMgD_2.42,aṅgenāṅgaṃ pratanu tanunā gāḍhataptena taptaṃ sāsreṇāśrudrutam aviratotkaṇṭham utkaṇṭhitena uṣṇocchvāsaṃ samadhikatarocchvāsinā dūravartī saṃkalpais tair viśati vidhinā vairiṇā ruddhamārgaḥ,अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणाश्रुद्रुतम् अविरतोत्कण्ठम् उत्कण्ठितेन उष्णोच्छ्वासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती संकल्पैस् तैर् विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः
+KMgD_2.43,śabdākhyeyaṃ yadapi kila te yaḥ sakhīnāṃ purastāt karṇe lolaḥ kathayitum abhūd ānanasparśalobhāt so 'tikrāntaḥ śravaṇaviṣayaṃ locanābhyām adṛṣṭas tvām utkaṇṭhāviracitapadaṃ manmukhenedam āha,शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुम् अभूद् आननस्पर्शलोभात् सो ऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्याम् अदृष्टस् त्वाम् उत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदम् आह
+KMgD_2.44,śyāmāsv aṅgaṃ cakitahariṇīprekṣaṇe dṛṣṭipātaṃ vaktracchāyāṃ śaśini śikhināṃ barhabhāreṣu keśān utpaśyāmi pratanuṣu nadīvīciṣu bhrūvilāsān hantaikasmin kvacid api na te caṇḍi sādṛśyam asti,श्यामास्व् अङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेषु केशान् उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तैकस्मिन् क्वचिद् अपि न ते चण्डि सादृश्यम् अस्ति
+KMgD_2.45,tvām ālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyām ātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvad icchāmi kartum asrais tāvan muhur upacitair dṛṣṭir ālupyate me krūras tasminn api na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ,त्वाम् आलिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरणपतितं यावद् इच्छामि कर्तुम् अस्रैस् तावन् मुहुर् उपचितैर् दृष्टिर् आलुप्यते मे क्रूरस् तस्मिन्न् अपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः
+KMgD_2.46,dhārāsiktasthalasurabhiṇas tvanmukhasyāsya bāle dūrībhūtaṃ pratanum api māṃ pañcabāṇaḥ kṣiṇoti gharmānte 'smin vigaṇaya kathaṃ vāsarāṇi vrajeyur diksaṃsaktapravitataghanavyastasūryātapāni // 2.45a // mām ākāśapraṇihitabhujaṃ nirdayāśleṣahetor labdhāyās te katham api mayā svapnasandarśaneṣu paśyantīnāṃ na khalu bahuśo na sthalīdevatānāṃ muktāsthūlās tarukisalayeṣv aśruleśāḥ patanti,धारासिक्तस्थलसुरभिणस् त्वन्मुखस्यास्य बाले दूरीभूतं प्रतनुम् अपि मां पञ्चबाणः क्षिणोति घर्मान्ते ऽस्मिन् विगणय कथं वासराणि व्रजेयुर् दिक्संसक्तप्रविततघनव्यस्तसूर्यातपानि // २.४५अ // माम् आकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतोर् लब्धायास् ते कथम् अपि मया स्वप्नसन्दर्शनेषु पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास् तरुकिसलयेष्व् अश्रुलेशाः पतन्ति
+KMgD_2.47,bhittvā sadyaḥ kisalayapuṭān devadārudrumāṇāṃ ye tatkṣīrasrutisurabhayo dakṣiṇena pravṛttāḥ āliṅgyante guṇavati mayā te tuṣārādrivātāḥ pūrvaṃ spṛṣṭaṃ yadi kila bhaved aṅgam ebhis taveti,भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः आलिङ्ग्यन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रिवाताः पूर्वं स्पृष्टं यदि किल भवेद् अङ्गम् एभिस् तवेति
+KMgD_2.48,saṃkṣipyante kṣana iva kathaṃ dīrghayāmā triyāmā sarvāvasthāsv ahar api kathaṃ mandamandātapaṃ syāt itthaṃ cetaś caṭulanayane durlabhaprārthanaṃ me gāḍhoṣmābhiḥ kṛtam aśaraṇaṃ tvadviyogavyathābhiḥ,संक्षिप्यन्ते क्षन इव कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्व् अहर् अपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् इत्थं चेतश् चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे गाढोष्माभिः कृतम् अशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः
+KMgD_2.49,nanv ātmānaṃ bahu vigaṇayann ātmanaivāvalambe tatkalyāṇi tvam api nitarāṃ mā gamaḥ kātaratvam kasyātyantaṃ sukham upanataṃ duḥkham ekāntato vā nīcair gacchaty upari ca daśā cakranemikrameṇa,नन्व् आत्मानं बहु विगणयन्न् आत्मनैवावलम्बे तत्कल्याणि त्वम् अपि नितरां मा गमः कातरत्वम् कस्यात्यन्तं सुखम् उपनतं दुःखम् एकान्ततो वा नीचैर् गच्छत्य् उपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण
+KMgD_2.50,śāpānto me bhujagaśayanād utthite śārṅgapāṇau śeṣān māsān gamaya caturo locane mīlayitvā paścād āvāṃ virahaguṇitaṃ taṃ tam ātmābhilāṣaṃ nirvekṣyāvaḥ pariṇataśaraccandrikāsu kṣapāsu,शापान्तो मे भुजगशयनाद् उत्थिते शार्ङ्गपाणौ शेषान् मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा पश्चाद् आवां विरहगुणितं तं तम् आत्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु
+KMgD_2.51,bhūyaścāha tvam api śayane kaṇṭhalagnā purā me nidrāṃ gatvā kim api rudatī sasvaraṃ viprabuddhā sāntarhāsaṃ kathitam asakṛt pṛcchataś ca tvayā me dṛṣṭaḥ svapne kitava ramayan kām api tvaṃ mayeti,भूयश्चाह त्वम् अपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किम् अपि रुदती सस्वरं विप्रबुद्धा सान्तर्हासं कथितम् असकृत् पृच्छतश् च त्वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन् काम् अपि त्वं मयेति
+KMgD_2.52,etasmān māṃ kuśalinam abhijñānadānād viditvā mā kaulīnād asitanayane mayy aviśvāsinī bhūḥ snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād iṣṭe vastuny upacitarasāḥ premarāśībhavanti,एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञानदानाद् विदित्वा मा कौलीनाद् असितनयने मय्य् अविश��वासिनी भूः स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहे ध्वंसिनस् ते त्व् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति
+KMgD_2.53,āśvāsyaivaṃ prathamavirahodagraśokāṃ sakhīṃ te śailād āśu trinayanavṛṣotkhātakūṭān nivṛttaḥ sābhijñānaprahitakuśalais tadvacobhir mamāpi prātaḥ kundaprasavaśithilaṃ jīvitaṃ dhārayethāḥ,आश्वास्यैवं प्रथमविरहोदग्रशोकां सखीं ते शैलाद् आशु त्रिनयनवृषोत्खातकूटान् निवृत्तः साभिज्ञानप्रहितकुशलैस् तद्वचोभिर् ममापि प्रातः कुन्दप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः
+KMgD_2.54,kaccit saumya vyavasitam idaṃ bandhukṛtyaṃ tvayā me pratyādeśān na khalu bhavato dhīratāṃ kalpayāmi niḥśabdo 'pi pradiśasi jalaṃ yācitaś cātakebhyaḥ pratyuktaṃ hi praṇayiṣu satām īpsitārthakriyaiva,कच्चित् सौम्य व्यवसितम् इदं बन्धुकृत्यं त्वया मे प्रत्यादेशान् न खलु भवतो धीरतां कल्पयामि निःशब्दो ऽपि प्रदिशसि जलं याचितश् चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सताम् ईप्सितार्थक्रियैव

meghaduta_vallabhadeva_clean.csv

@@ -0,0 +1,112 @@
+id,sanskrit,sanskrit_devanagari
+KMdV_1,Kālidāsa: Meghadūta-acc-Vallabhadeva # Text kaś cit kāntāvirahaguruṇā svādhikārapramattaḥ śāpenāstaṅgamitamahimā varṣabhogyeṇa bhartuḥ yakṣaś cakre janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu snigdhacchāyātaruṣu vasatiṃ rāmagiryāśrameṣu,कालिदास: मेघदूत-अच्च्-वल्लभदेव # तेxत् कश् चित् कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारप्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः यक्षश् चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु
+KMdV_2,tasminn adrau kati cid abalāviprayuktaḥ sa kāmī nītvā māsān kanakavalayabhraṃśariktaprakoṣṭhaḥ āṣāḍhasya praśamadivase megham āśliṣṭasānuṃ vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyaṃ dadarśa,तस्मिन्न् अद्रौ कति चिद् अबलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः आषाढस्य प्रशमदिवसे मेघम् आश्लिष्टसानुं वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श
+KMdV_3,tasya sthitvā katham api puraḥ ketakādhānahetor antarbāṣpaś ciram anucaro rājarājasya dadhyau meghāloke bhavati sukhino 'py anyathāvṛtti cetaḥ kaṇṭhāśleṣapraṇayini jane kiṃ punar dūrasaṃsthe,तस्य स्थित्वा कथम् अपि पुरः केतकाधानहेतोर् अन्तर्बाष्पश् चिरम् अनुचरो राजराजस्य दध्यौ मेघालोके भवति सुखिनो ऽप्य् अन्यथावृत्ति चेतः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर् दूरसंस्थे
+KMdV_4,pratyāsanne nabhasi dayitājīvitālambanārthī jīmūtena svakuśalamayīṃ hārayiṣyan pravṛttim sa pratyagraiḥ kuṭajakusumaiḥ kalpitārghāya tasmai prītaḥ prītipramukhavacanaṃ svāgataṃ vyājahāra,प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार
+KMdV_5,dhūmajyotiḥsalilamarutāṃ saṃnipātaḥ kva meghaḥ saṃdeśārthāḥ kva paṭukaraṇaiḥ prāṇibhiḥ prāpaṇīyāḥ ity autsukyād aparigaṇayan guhyakas taṃ yayāce kāmārtā hi praṇayakṛpaṇāś cetanācetaneṣu,धूमज्योतिःसलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः संदेशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः इत्य् औत्सुक्याद् अपरिगणयन् गुह्यकस् तं ययाचे कामार्ता हि प्रणयकृपणाश् चेतनाचेतनेषु
+KMdV_6,jātaṃ vaṃśe bhuvanavidite puṣkarāvartakānāṃ jānāmi tvāṃ prakṛtipuruṣaṃ kāmarūpaṃ maghonaḥ tenārthitvaṃ tvayi vidhivaśād dūrabandhur gato 'haṃ yācñā vandhyā varam adhiguṇe nādhame labdhakāmā,जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूरबन्धुर् गतो ऽहं याच्ञा वन्ध्या वरम् अधिगुणे नाधमे लब्धकामा
+KMdV_7,saṃtaptānāṃ tvam asi śaraṇaṃ tat payoda priyāyāḥ saṃdeśaṃ me hara dhanapatikrodhaviśleṣitasya gantavyā te vasatir alakā nāma yakṣeśvarāṇāṃ bāhyodyānasthitaharaśiraścandrikādhautaharmyā,संतप्तानां त्वम् असि शरणं तत् पयोद प्रियायाः संदेशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य गन्तव्या ते वसतिर् अलका नाम यक्षेश्वराणां बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
+KMdV_8,tvām ārūḍhaṃ pavanapadavīm udgṛhītālakāntāḥ prekṣiṣyante pathikavanitāḥ pratyayād āśvasantyaḥ kaḥ saṃnaddhe virahavidhurāṃ tvayy upekṣeta jāyāṃ na syād anyo 'py aham iva jano yaḥ parādhīnavṛttiḥ,त्वाम् आरूढं पवनपदवीम् उद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययाद् आश्वसन्त्यः कः संनद्धे विरहविधुरां त्वय्य् उपेक्षेत जायां न स्याद् अन्यो ऽप्य् अहम् इव जनो यः पराधीनवृत्तिः
+KMdV_9,āpṛcchasva priyasakham amuṃ tuṅgam āliṅgya śailaṃ vandyaiḥ puṃsāṃ raghupatipadair aṅkitaṃ mekhalāsu kāle kāle bhavati bhavatā yasya saṃyogam etya snehavyaktiś ciravirahajaṃ muñcato bāṣpam uṣṇam,आपृच्छस्व प्रियसखम् अमुं तुङ्गम् आलिङ्ग्य शैलं वन्द्यैः पुंसां रघुपतिपदैर् अङ्कितं मेखलासु काले काले भवति भवता यस्य संयोगम् एत्य स्नेहव्यक्तिश् चिरविरहजं मुञ्चतो बाष्पम् उष्णम्
+KMdV_10,mandaṃ mandaṃ nudati pavanaś cānukūlo yathā tvāṃ vāmaś cāyaṃ nadati madhuraṃ cātakas toyagṛdhnuḥ garbhādhānasthiraparicayā nūnam ābaddhamālāḥ seviṣyante nayanasubhagaṃ khe bhavantaṃ balākāḥ,मन्दं मन्दं नुदति पवनश् चानुकूलो यथा त्वां वामश् चायं नदति मधुरं चातकस् तोयगृध्नुः गर्भाधानस्थिरपरिचया नूनम् आबद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः
+KMdV_11,tāṃ cāvaśyaṃ divasagaṇanātatparām ekapatnīm avyāpannām avihatagatir drakṣyasi bhrātṛjāyām āśābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśo hy aṅganānāṃ sadyaḥpātapraṇayi hṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi,तां चावश्यं दिवसगणनातत्पराम् एकपत्नीम् अव्यापन्नाम् अविहतगतिर् द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्य् अङ्गनानां सद्यःपातप्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि
+KMdV_12,kartuṃ yac ca prabhavati mahīm ucchilindhrām avandhyaṃ tac chrutvā te śravaṇasubhagaṃ garjitaṃ mānasotkāḥ ā kailāsād bisakisalayacchedapātheyavantaḥ saṃpatsyante nabhasi bhavato rājahaṃsāḥ sahāyāḥ,कर्तुं यच् च प्रभवति महीम् उच्छिलिन्ध्राम् अवन्ध्यं तच् छ्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोत्काः आ कैलासाद् बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः संपत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः
+KMdV_13,mārgaṃ tāvac chṛṇu kathayatas tvatprayāṇānukūlaṃ saṃdeśaṃ me tadanu jalada śroṣyasi śrotrapeyam khinnaḥ khinnaḥ śikhariṣu padaṃ nyasya gantāsi yatra kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ parilaghu payaḥ srotasāṃ copabhujya,मार्गं तावच् छृणु कथयतस् त्वत्प्रयाणानुकूलं संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपभुज्य
+KMdV_14,adreḥ śṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃ svid ity unmukhībhir dṛṣṭotsāhaś cakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ sthānād asmāt sarasaniculād utpatodaṅmukhaḥ khaṃ diṅnāgānāṃ pathi pariharan sthūlahastāvalehān,अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किं स्विद् इत्य् उन्मुखीभिर् दृष्टोत्साहश् चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः स्थानाद् अस्मात् सरसनिचुलाद् उत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेहान्
+KMdV_15,ratnacchāyāvyatikara iva prekṣyam etat purastād valmīkāgrāt prabhavati dhanuṣkhaṇḍam ākhaṇḍalasya yena śyāmaṃ vapur atitarāṃ kāntim āpatsyate te barheṇeva sphuritarucinā gopaveśasya viṣṇoḥ,रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यम् एतत् पुरस्ताद् वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुष्खण्डम् आखण्डलस्य येन श्यामं वपुर् अतितरां कान्तिम् आपत्स्यते ते बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेशस्य विष्णोः
+KMdV_16,tvayy āyattaṃ kṛṣiphalam iti bhrūvilāsānabhijñaiḥ prītisnigdhair janapadavadhūlocanaiḥ pīyamānaḥ sadyaḥsīrotkaṣaṇasurabhi kṣetram āruhya mālaṃ kiṃ cit paścād pravalaya gatiṃ bhūya evottareṇa,त्वय्य् आयत्तं कृषिफलम् इति भ्रूविलासानभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धैर् जनपदवधूलोचनैः पीयमानः सद्यःसीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रम् आरुह्य मालं किं चित् पश्चाद् प्रवलय गतिं भूय एवोत्तरेण
+KMdV_17,tvām āsārapraśamitavanopaplavaṃ sādhu mūrdhnā vakṣyaty adhvaśramaparigataṃ sānumān āmrakūṭaḥ na kṣudro 'pi prathamasukṛtāpekṣayā saṃśrayāya prāpte mitre bhavati vimukhaḥ kiṃ punar yas tathoccaiḥ,त्वाम् आसारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ध्ना वक्ष्यत्य् अध्वश्रमपरिगतं सानुमान् आम्रकूटः न क्षुद्रो ऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर् यस् तथोच्चैः
+KMdV_18,channopāntaḥ pariṇataphaladyotibhiḥ kānanāmrais tvayy ārūḍhe śikharam acalaḥ snigdhaveṇīsavarṇe nūnaṃ yāsyaty amaramithunaprekṣaṇīyām avasthāṃ madhye śyāmaḥ stana iva bhuvaḥ śeṣavistārapāṇḍuḥ,छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाम्रैस् त्वय्य् आरूढे शिखरम् अचलः स्निग्धवेणीसवर्णे नूनं यास्यत्य् अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम् अवस्थां मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः
+KMdV_19,sthitvā tasmin vanacaravadhūbhuktakuñje muhūrtaṃ toyotsargadrutataragatis tatparaṃ vartma tīrṇaḥ revāṃ drakṣyasy upalaviṣame vindhyapāde viśīrṇāṃ bhakticchedair iva viracitāṃ bhūtim aṅge gajasya,स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुञ्जे मुहूर्तं तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस् तत्परं वर्त्म तीर्णः रेवां द्रक्ष्यस्य् उपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां भक्तिच्छेदैर् इव विरचितां भूतिम् अङ्गे गजस्य
+KMdV_20,tasyās tiktair vanagajamadair vāsitaṃ vāntavṛṣṭir jambūṣaṇḍapratihatarayaṃ toyam ādāya gaccheḥ antaḥsāraṃ ghana tulayituṃ nānilaḥ śakṣyati tvāṃ riktaḥ sarvo bhavati hi laghuḥ pūrṇatā gauravāya,तस्यास् तिक्तैर् वनगजमदैर् वासितं वान्तवृष्टिर् जम्बूषण्डप्रतिहतरयं तोयम् आदाय गच्छेः अन्तःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय
+KMdV_21,nīpaṃ dṛṣṭvā haritakapiśaṃ kesarair ardharūḍhair āvirbhūtaprathamamukulāḥ kandalīś cānukaccham dagdhāraṇyeṣv adhikasurabhiṃ gandham āghrāya corvyāḥ sāraṅgās te jalalavamucaḥ sūcayiṣyanti mārgam,नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैर् अर्धरूढैर् आविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश् चानुकच्छम् दग्धारण्येष्व् अधिकसुरभिं गन्धम् आघ्राय चोर्व्याः सारङ्गास् ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति ���ार्गम्
+KMdV_22,utpaśyāmi drutam api sakhe matpriyārthaṃ yiyāsoḥ kālakṣepaṃ kakubhasurabhau parvate parvate te śuklāpāṅgaiḥ sanayanajalaiḥ svāgatīkṛtya kekāḥ pratyudyātaḥ katham api bhavān gantum āśu vyavasyet,उत्पश्यामि द्रुतम् अपि सखे मत्प्रियार्थं यियासोः कालक्षेपं ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते ते शुक्लापाङ्गैः सनयनजलैः स्वागतीकृत्य केकाः प्रत्युद्यातः कथम् अपि भवान् गन्तुम् आशु व्यवस्येत्
+KMdV_23,pāṇḍucchāyopavanavṛtayaḥ ketakaiḥ sūcibhinnair nīḍārambhair gṛhabalibhujām ākulagrāmacaityāḥ tvayy āsanne phalapariṇatiśyāmajambūvanāntāḥ saṃpatsyante katipayadinasthāyihaṃsā daśārṇāḥ,पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैर् नीडारम्भैर् गृहबलिभुजाम् आकुलग्रामचैत्याः त्वय्य् आसन्ने फलपरिणतिश्यामजम्बूवनान्ताः संपत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः
+KMdV_24,teṣāṃ dikṣu prathitavidiśālakṣaṇāṃ rājadhānīṃ gatvā sadyaḥ phalam avikalaṃ kāmukatvasya labdhā tīropāntastanitasubhagaṃ pāsyasi svādu yat tat sabhrūbhaṅgaṃ mukham iva payo vetravatyāś calormi,तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं गत्वा सद्यः फलम् अविकलं कामुकत्वस्य लब्धा तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यत् तत् सभ्रूभङ्गं मुखम् इव पयो वेत्रवत्याश् चलोर्मि
+KMdV_25,nīcairākhyaṃ girim adhivases tatra viśrāmahetos tvatsamparkāt pulakitam iva prauḍhapuṣpaiḥ kadambaiḥ yaḥ paṇyastrīratiparimalodgāribhir nāgarāṇām uddāmāni prathayati śilāveśmabhir yauvanāni,नीचैराख्यं गिरिम् अधिवसेस् तत्र विश्रामहेतोस् त्वत्सम्पर्कात् पुलकितम् इव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर् नागराणाम् उद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर् यौवनानि
+KMdV_26,viśrāntaḥ san vraja vananadītīrajātāni siñcann udyānānāṃ navajalakaṇair yūthikājālakāni gaṇḍasvedāpanayanarujāklāntakarṇotpalānāṃ chāyādānāt kṣaṇaparicitaḥ puṣpalāvīmukhānām,विश्रान्तः सन् व्रज वननदीतीरजातानि सिञ्चन्न् उद्यानानां नवजलकणैर् यूथिकाजालकानि गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम्
+KMdV_27,vakraḥ panthā yad api bhavataḥ prasthitasyottarāśāṃ saudhotsaṅgapraṇayavimukho mā sma bhūr ujjayinyāḥ vidyuddāmasphuritacakitais tatra paurāṅganānāṃ lolāpāṅgair yadi na ramase locanair vañcito 'si,वक्रः पन्था यद् अपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूर् उज्जयिन्याः विद्युद्दामस्फुरितचकितैस् तत्र पौराङ्गनानां लोलापाङ्गैर् यदि न रमसे लोचनैर् वञ्चितो ऽसि
+KMdV_28,vīcikṣobhastanitavihagaśreṇikāñcīguṇāyāḥ saṃsarpantyāḥ skhalitasubhagaṃ darśitāvartanābheḥ nirvindhyāyāḥ pathi bhava rasābhyantaraḥ saṃnipatya strīṇām ādyaṃ praṇayavacanaṃ vibhramo hi priyeṣu,वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभेः निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरः संनिपत्य स्त्रीणाम् आद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु
+KMdV_29,veṇībhūtapratanusalilā��� tām atītasya sindhuṃ pāṇḍucchāyāṃ taṭaruhatarubhraṃśibhir jīrṇaparṇaiḥ saubhāgyaṃ te subhaga virahāvasthayā vyañjayantīṃ kārśyaṃ yena tyajati vidhinā sa tvayaivopapādyaḥ,वेणीभूतप्रतनुसलिलां ताम् अतीतस्य सिन्धुं पाण्डुच्छायां तटरुहतरुभ्रंशिभिर् जीर्णपर्णैः सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्तीं कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः
+KMdV_30,prāpyāvantīn udayanakathākovidagrāmavṛddhān pūrvoddiṣṭām anusara purīṃ śrīviśālāṃ viśālām svalpībhūte sucaritaphale svargiṇāṃ gāṃ gatānāṃ śeṣaiḥ puṇyair hṛtam iva divaḥ kāntimat khaṇḍam ekam,प्राप्यावन्तीन् उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् पूर्वोद्दिष्टाम् अनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम् स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्यैर् हृतम् इव दिवः कान्तिमत् खण्डम् एकम्
+KMdV_31,dīrghīkurvan paṭu madakalaṃ kūjitaṃ sārasānāṃ pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkaṣāyaḥ yatra strīṇāṃ harati surataglānim aṅgānukūlaḥ siprāvātaḥ priyatama iva prārthanācāṭukāraḥ,दीर्घीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिम् अङ्गानुकूलः सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः
+KMdV_32,jālodgīrṇair upacitavapuḥ keśasaṃskāradhūmair bandhuprītyā bhavanaśikhibhir dattanṛttopahāraḥ harmyeṣv asyāḥ kusumasurabhiṣv adhvakhinnāntarātmā nītvā rātriṃ lalitavanitāpādarāgāṅkiteṣu,जालोद्गीर्णैर् उपचितवपुः केशसंस्कारधूमैर् बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर् दत्तनृत्तोपहारः हर्म्येष्व् अस्याः कुसुमसुरभिष्व् अध्वखिन्नान्तरात्मा नीत्वा रात्रिं ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
+KMdV_33,bhartuḥ kaṇṭhacchavir iti gaṇaiḥ sādaraṃ dṛśyamāṇaḥ puṇyaṃ yāyās tribhuvanaguror dhāma caṇḍeśvarasya dhūtodyānaṃ kuvalayarajogandhibhir gandhavatyās toyakrīḍāniratayuvatisnānatiktair marudbhiḥ,भर्तुः कण्ठच्छविर् इति गणैः सादरं दृश्यमाणः पुण्यं यायास् त्रिभुवनगुरोर् धाम चण्डेश्वरस्य धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर् गन्धवत्यास् तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर् मरुद्भिः
+KMdV_34,apy anyasmiñ jaladhara mahākālam āsādya kāle sthātavyaṃ te nayanaviṣayaṃ yāvad abhyeti bhānuḥ kurvan saṃdhyābalipaṭahatāṃ śūlinaḥ ślāghanīyām āmandrāṇāṃ phalam avikalaṃ lapsyase garjitānām,अप्य् अन्यस्मिञ् जलधर महाकालम् आसाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावद् अभ्येति भानुः कुर्वन् संध्याबलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीयाम् आमन्द्राणां फलम् अविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम्
+KMdV_35,pādanyāsakvaṇitaraśanās tatra līlāvadhūtai ratnacchāyākhacitavalibhiś cāmaraiḥ klāntahastāḥ veśyās tvatto nakhapadasukhān prāpya varṣāgrabindūn āmokṣyanti tvayi madhukaraśreṇidīrghān kaṭākṣān,पादन्यासक्वणितरशनास् तत्र लीलावधूतै रत्नच्छायाखचितवलिभिश् चामरैः क्लान्तहस्ताः वेश्यास् त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रबिन्दून् आमोक्ष्यन्ति त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान्
+KMdV_36,paścād uccairbhujataruvanaṃ maṇḍalenābhilīnaḥ sāṃdhyaṃ tejaḥ pratinavajapāpuṣparaktaṃ dadhānaḥ nṛttārambhe hara paśupater ārdranāgājinecchāṃ śāntodvegastimitanayanaṃ dṛṣṭabhaktir bhavānyā,पश्चाद् उच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः सांध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः नृत्तारम्भे हर पशुपतेर् आर्द्रनागाजिनेच्छां शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर् भवान्या
+KMdV_37,gacchantīnāṃ ramaṇavasatiṃ yoṣitāṃ tatra naktaṃ ruddhāloke narapatipathe sūcibhedyais tamobhiḥ saudāminyā kanakanikaṣasnigdhayā darśayorvīṃ toyotsargastanitamukharo mā sma bhūr viklavās tāḥ,गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस् तमोभिः सौदामिन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वीं तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूर् विक्लवास् ताः
+KMdV_38,tāṃ kasyāṃ cid bhavanavalabhau suptapārāvatāyāṃ nītvā rātriṃ ciravilasanāt khinnavidyutkalatraḥ dṛṣṭe sūrye punar api bhavān vāhayed adhvaśeṣaṃ mandāyante na khalu suhṛdām abhyupetārthakṛtyāḥ,तां कस्यां चिद् भवनवलभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः दृष्टे सूर्ये पुनर् अपि भवान् वाहयेद् अध्वशेषं मन्दायन्ते न खलु सुहृदाम् अभ्युपेतार्थकृत्याः
+KMdV_39,tasmin kāle nayanasalilaṃ yoṣitāṃ khaṇḍitānāṃ śāntiṃ neyaṃ praṇayibhir ato vartma bhānos tyajāśu prāleyāsraṃ kamalavadanāt so 'pi hartuṃ nalinyāḥ pratyāvṛttas tvayi kararudhi syād analpābhyasūyaḥ,तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्तिं नेयं प्रणयिभिर् अतो वर्त्म भानोस् त्यजाशु प्रालेयास्रं कमलवदनात् सो ऽपि हर्तुं नलिन्याः प्रत्यावृत्तस् त्वयि कररुधि स्याद् अनल्पाभ्यसूयः
+KMdV_40,gambhīrāyāḥ payasi saritaś cetasīva prasanne chāyātmāpi prakṛtisubhago lapsyate te praveśam tasmāt tasyāḥ kumudaviśadāny arhasi tvaṃ na dhairyān moghīkartuṃ caṭulaśapharodvartanaprekṣitāni,गम्भीरायाः पयसि सरितश् चेतसीव प्रसन्ने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् तस्मात् तस्याः कुमुदविशदान्य् अर्हसि त्वं न धैर्यान् मोघीकर्तुं चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
+KMdV_41,tasyāḥ kiṃ cit karadhṛtam iva prāptavānīraśākhaṃ hṛtvā nīlaṃ salilavasanaṃ muktarodhonitambam prasthānaṃ te katham api sakhe lambamānasya bhāvi jñātāsvādaḥ pulinajaghanāṃ ko vihātuṃ samarthaḥ,तस्याः किं चित् करधृतम् इव प्राप्तवानीरशाखं हृत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् प्रस्थानं ते कथम् अपि सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादः पुलिनजघनां को विहातुं समर्थः
+KMdV_42,tvanniṣyandocchvasitavasudhāgandhasaṃparkapuṇyaḥ srotorandhradhvanitasubhagaṃ dantibhiḥ pīyamānaḥ nīcair vāsyaty upajigamiṣor devapūrvaṃ giriṃ te śīto vāyuḥ pariṇamayitā kānanodumbarāṇām,त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्कपुण्यः स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः नीचैर् वास्यत्य् उपजिगमिषोर् देवपूर्वं गिरिं ते शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम्
+KMdV_43,tatra skandaṃ niyatavasatiṃ puṣpamegh��kṛtātmā puṣpāsāraiḥ snapayatu bhavān vyomagaṅgājalārdraiḥ rakṣāhetor navaśaśibhṛtā vāsavīnāṃ camūnām atyādityaṃ hutavahamukhe saṃbhṛtaṃ tadd hi tejaḥ,तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गाजलार्द्रैः रक्षाहेतोर् नवशशिभृता वासवीनां चमूनाम् अत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद्द् हि तेजः
+KMdV_44,jyotirlekhāvalayi galitaṃ yasya barhaṃ bhavānī putraprītyā kuvalayapadaprāpi karṇe karoti dhautāpāṅgaṃ haraśaśirucā pāvakes taṃ mayūraṃ paścād adrigrahaṇagurubhir garjitair nartayethāḥ,ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी पुत्रप्रीत्या कुवलयपदप्रापि कर्णे करोति धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस् तं मयूरं पश्चाद् अद्रिग्रहणगुरुभिर् गर्जितैर् नर्तयेथाः
+KMdV_45,ārādhyaivaṃ śaravaṇabhuvaṃ devam ullaṅghitādhvā siddhadvandvair jalakaṇabhayād vīṇibhir muktamārgaḥ vyālambethāḥ surabhitanayālambhajāṃ mānayiṣyan srotomūrtyā bhuvi pariṇatāṃ rantidevasya kīrtim,आराध्यैवं शरवणभुवं देवम् उल्लङ्घिताध्वा सिद्धद्वन्द्वैर् जलकणभयाद् वीणिभिर् मुक्तमार्गः व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन् स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम्
+KMdV_46,tvayy ādātuṃ jalam avanate śārṅgiṇo varṇacaure tasyāḥ sindhoḥ pṛthum api tanuṃ dūrabhāvāt pravāham prekṣiṣyante gaganagatayo dūram āvarjya dṛṣṭīr ekaṃ muktāguṇam iva bhuvaḥ sthūlamadhyendranīlam,त्वय्य् आदातुं जलम् अवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे तस्याः सिन्धोः पृथुम् अपि तनुं दूरभावात् प्रवाहम् प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो दूरम् आवर्ज्य दृष्टीर् एकं मुक्तागुणम् इव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
+KMdV_47,tām uttīrya vraja paricitabhrūlatāvibhramāṇāṃ pakṣmotkṣepād uparivilasatkṛṣṇaśāraprabhāṇām kundakṣepānugamadhukaraśrīmuṣām ātmabimbaṃ pātrīkurvan daśapuravadhūnetrakautūhalānām,ताम् उत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपाद् उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम् आत्मबिम्बं पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
+KMdV_48,brahmāvartaṃ janapadam adhaśchāyayā gāhamānaḥ kṣetraṃ kṣatrapradhanapiśunaṃ kauravaṃ tad bhajethāḥ rājanyānāṃ śitaśaraśatair yatra gāṇḍīvadhanvā dhārāpātais tvam iva kamalāny abhyavarṣan mukhāni,ब्रह्मावर्तं जनपदम् अधश्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद् भजेथाः राजन्यानां शितशरशतैर् यत्र गाण्डीवधन्वा धारापातैस् त्वम् इव कमलान्य् अभ्यवर्षन् मुखानि
+KMdV_49,hitvā hālām abhimatarasāṃ revatīlocanāṅkāṃ bandhuprītyā samaravimukho lāṅgalī yāḥ siṣeve kṛtvā tāsām abhigamam apāṃ somya sārasvatīnām antaḥsvacchas tvam api bhavitā varṇamātreṇa kṛṣṇaḥ,हित्वा हालाम् अभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्कां बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गली याः सिषेवे कृत्वा तासाम् अभिगमम् अपां सोम्य सारस्वतीनाम् अन्तःस्वच्छस् त्वम् अपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः
+KMdV_50,tasmād gaccher anukanakhalaṃ śailarājāvatīrṇāṃ jahno��� kanyāṃ sagaratanayasvargasopānapaṅktim gaurīvaktrabhrukuṭiracanāṃ yā vihasyeva phenaiḥ śambhoḥ keśagrahaṇam akarod indulagnormihastā,तस्माद् गच्छेर् अनुकनखलं शैलराजावतीर्णां जह्नोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम् गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां या विहस्येव फेनैः शम्भोः केशग्रहणम् अकरोद् इन्दुलग्नोर्मिहस्ता
+KMdV_51,tasyāḥ pātuṃ suragaja iva vyomni pūrvārdhalambī tvaṃ ced acchasphaṭikaviśadaṃ tarkayes tiryag ambhaḥ saṃsarpantyā sapadi bhavataḥ srotasi cchāyayā sā syād asthānopanatayamunāsaṃgam evābhirāmā,तस्याः पातुं सुरगज इव व्योम्नि पूर्वार्धलम्बी त्वं चेद् अच्छस्फटिकविशदं तर्कयेस् तिर्यग् अम्भः संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छायया सा स्याद् अस्थानोपनतयमुनासंगम् एवाभिरामा
+KMdV_52,āsīnānāṃ surabhitaśilaṃ nābhigandhair mṛgāṇāṃ tasyā eva prabhavam acalaṃ prāpya gauraṃ tuṣāraiḥ vakṣyasy adhvaśramavinayane tasya śṛṅge niṣaṇṇaḥ śobhāṃ ramyāṃ trinayanavṛṣotkhātapaṅkopameyām,आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैर् मृगाणां तस्या एव प्रभवम् अचलं प्राप्य गौरं तुषारैः वक्ष्यस्य् अध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्गे निषण्णः शोभां रम्यां त्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयाम्
+KMdV_53,taṃ ced vāyau sarati saralaskandhasaṃghaṭṭajanmā bādhetolkākṣapitacamarīvālabhāro davāgniḥ arhasy enaṃ śamayitum alaṃ vāridhārāsahasrair āpannārtipraśamanaphalāḥ saṃpado hy uttamānām,तं चेद् वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीवालभारो दवाग्निः अर्हस्य् एनं शमयितुम् अलं वारिधारासहस्रैर् आपन्नार्तिप्रशमनफलाः संपदो ह्य् उत्तमानाम्
+KMdV_54,ye tvāṃ muktadhvanim asahanāḥ kāyabhaṅgāya tasmin darpotsekād upari śarabhā laṅghayiṣyanty alaṅghyam tān kurvīthās tumulakarakāvṛṣṭihāsāvakīrṇān ke vā na syuḥ paribhavapadaṃ niṣphalārambhayatnāḥ,ये त्वां मुक्तध्वनिम् असहनाः कायभङ्गाय तस्मिन् दर्पोत्सेकाद् उपरि शरभा लङ्घयिष्यन्त्य् अलङ्घ्यम् तान् कुर्वीथास् तुमुलकरकावृष्टिहासावकीर्णान् के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः
+KMdV_55,tatra vyaktaṃ dṛṣadi caraṇanyāsam ardhendumauleḥ śaśvat siddhair upahṛtabaliṃ bhaktinamraḥ parīyāḥ yasmin dṛṣṭe karaṇavigamād ūrdhvam uddhūtapāpāḥ kalpante 'sya sthiragaṇapadaprāptaye śraddadhānāḥ,तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासम् अर्धेन्दुमौलेः शश्वत् सिद्धैर् उपहृतबलिं भक्तिनम्रः परीयाः यस्मिन् दृष्टे करणविगमाद् ऊर्ध्वम् उद्धूतपापाः कल्पन्ते ऽस्य स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः
+KMdV_56,śabdāyante madhuram anilaiḥ kīcakāḥ pūryamāṇāḥ saṃraktābhis tripuravijayo gīyate kiṃnarībhiḥ nirhrādī te muraja iva cet kandarāsu dhvaniḥ syāt saṃgītārtho nanu paśupates tatra bhāvī samastaḥ,शब्दायन्ते मधुरम् अनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः संरक्ताभिस् त्रिपुरविजयो गीयते किंनरीभिः निर्ह्रादी ते मुरज इव चेत् कन्दरासु ध्वनिः स्यात् संगीतार्थो ननु पशुपतेस् तत्र भावी समस्तः
+KMdV_57,prāleyādrer upataṭam atikramya tāṃs tān viśeṣān haṃsadvāraṃ bhṛgupatiyaśovartma yat krauñcarandhram tenodīcīṃ diśam abhisares tiryagāyāmaśobhī śyāmaḥ pādo baliniyamanābhyudyatasyeva viṣṇoḥ,प्रालेयाद्रेर् उपतटम् अतिक्रम्य तांस् तान् विशेषान् हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् तेनोदीचीं दिशम् अभिसरेस् तिर्यगायामशोभी श्यामः पादो बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः
+KMdV_58,gatvā cordhvaṃ daśamukhabhujocchvāsitaprasthasaṃdheḥ kailāsasya tridaśavanitādarpaṇasyātithiḥ syāḥ śṛṅgocchrāyaiḥ kumudaviśadair yo vitatya sthitaḥ khaṃ rāśībhūtaḥ pratiniśam iva tryambakasyāṭṭahāsaḥ,गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुदविशदैर् यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिनिशम् इव त्र्यम्बकस्याट्टहासः
+KMdV_59,utpaśyāmi tvayi taṭagate snigdhabhinnāñjanābhe sadyaḥkṛttadviradadaśanacchedagaurasya tasya līlām adreḥ stimitanayanaprekṣaṇīyāṃ bhavitrīm aṃsanyaste sati halabhṛto mecake vāsasīva,उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य लीलाम् अद्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्रीम् अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव
+KMdV_60,hitvā nīlaṃ bhujagavalayaṃ śambhunā dattahastā krīḍāśaile yadi ca viharet pādacāreṇa gaurī bhaṅgībhaktyā viracitavapuḥ stambhitāntarjalo 'syāḥ sopānatvaṃ kuru sukhapadasparśam ārohaṇeṣu,हित्वा नीलं भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च विहरेत् पादचारेण गौरी भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलो ऽस्याः सोपानत्वं कुरु सुखपदस्पर्शम् आरोहणेषु
+KMdV_61,tatrāvaśyaṃ janitasalilodgāram antaḥpraveśān neṣyanti tvāṃ surayuvatayo yantradhārāgṛhatvam tābhyo mokṣas tava yadi sakhe gharmalabdhasya na syāt krīḍālolāḥ śravaṇaparuṣair garjitair bhāyayes tāḥ,तत्रावश्यं जनितसलिलोद्गारम् अन्तःप्रवेशान् नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् ताभ्यो मोक्षस् तव यदि सखे घर्मलब्धस्य न स्यात् क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर् गर्जितैर् भाययेस् ताः
+KMdV_62,hemāmbhojaprasavi salilaṃ mānasasyādadānaḥ kurvan kāmāt kṣaṇamukhapaṭaprītim airāvaṇasya dhunvan vātaiḥ sajalapṛṣataiḥ kalpavṛkṣāṃśukāni cchāyābhinnaḥ sphaṭikaviśadaṃ nirviśeḥ paravataṃ tam,हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन् कामात् क्षणमुखपटप्रीतिम् ऐरावणस्य धुन्वन् वातैः सजलपृषतैः कल्पवृक्षांशुकानि च्छायाभिन्नः स्फटिकविशदं निर्विशेः परवतं तम्
+KMdV_63,tasyotsaṅge praṇayina iva srastagaṅgādugūlāṃ na tvaṃ dṛṣṭvā na punar alakāṃ jñāsyase kāmacārin yā vaḥ kāle vahati salilodgāram uccairvimānā muktājālagrathitam alakaṃ kāminīvābhravṛndam,तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुगूलां न त्वं दृष्ट्वा न पुनर् अलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् या वः काले वहति सलिलोद्गारम् उच्चैर्विमाना मुक्ताजालग्रथितम् अलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम्
+KMdV_64,vidyutvantaṃ lalitavanitāḥ sendracāpaṃ sacitrāḥ saṃgītāya prahatamurajāḥ snigdhagambhīraghoṣam antastoyaṃ maṇimayabhuvas tuṅgam abhraṃlihāgrāḥ prāsādās tvāṃ tulayitum alaṃ yatra tais tair viśeṣaiḥ,विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम् अन्तस्तोयं मणिमयभुवस् तुङ्गम् अभ्रंलिहाग्राः प्रासादास् त्वां तुलयितुम् अलं यत्र तैस् तैर् विशेषैः
+KMdV_65,haste līlākamalam alakaṃ bālakundānuviddhaṃ nītā rodhraprasavarajasā pāṇḍutām ānanaśrīḥ cūḍāpāśe navakuravakaṃ cāru karṇe śirīṣaṃ sīmante ca tvadupagamajaṃ yatra nīpaṃ vadhūnām,हस्ते लीलाकमलम् अलकं बालकुन्दानुविद्धं नीता रोध्रप्रसवरजसा पाण्डुताम् आननश्रीः चूडापाशे नवकुरवकं चारु कर्णे शिरीषं सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम्
+KMdV_66,yasyāṃ yakṣāḥ sitamaṇimayāny etya harmyasthalāni jyotiśchāyākusumaracanāny uttamastrīsahāyāḥ āsevante madhu ratiphalaṃ kalpavṛkṣaprasūtaṃ tvadgambhīradhvaniṣu śanakaiḥ puṣkareṣv āhateṣu,यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्य् एत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमरचनान्य् उत्तमस्त्रीसहायाः आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रसूतं त्वद्गम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्व् आहतेषु
+KMdV_67,yatra strīṇāṃ priyatamabhujāliṅganocchvāsitānām aṅgaglāniṃ suratajanitāṃ tantujālāvalambāḥ tvatsaṃrodhāpagamaviśadaiś cotitāś candrapādair vyālumpanti sphuṭajalalavasyandinaś candrakāntāḥ,यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्गनोच्छ्वासितानाम् अङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः त्वत्संरोधापगमविशदैश् चोतिताश् चन्द्रपादैर् व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश् चन्द्रकान्ताः
+KMdV_68,netrā nītāḥ satatagatinā yad vimānāgrabhūmīr ālekhyānāṃ navajalakaṇair doṣam utpādya sadyaḥ śaṅkāspṛṣṭā iva jalamucas tvādṛśā yatra jālair dhūmodgārānukṛtinipuṇaṃ jarjarā niṣpatanti,नेत्रा नीताः सततगतिना यद् विमानाग्रभूमीर् आलेख्यानां नवजलकणैर् दोषम् उत्पाद्य सद्यः शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस् त्वादृशा यत्र जालैर् धूमोद्गारानुकृतिनिपुणं जर्जरा निष्पतन्ति
+KMdV_69,nīvībandhocchvasanaśithilaṃ yatra yakṣāṅganānāṃ vāsaḥ kāmād anibhṛtakareṣv ākṣipatsu priyeṣu arcistuṅgān abhimukham api prāpya ratnapradīpān hrīmūḍhānāṃ bhavati viphalapreraṇaś cūrṇamuṣṭiḥ,नीवीबन्धोच्छ्वसनशिथिलं यत्र यक्षाङ्गनानां वासः कामाद् अनिभृतकरेष्व् आक्षिपत्सु प्रियेषु अर्चिस्तुङ्गान् अभिमुखम् अपि प्राप्य रत्नप्रदीपान् ह्रीमूढानां भवति विफलप्रेरणश् चूर्णमुष्टिः
+KMdV_70,gatyutkampād alakapatitair yatra mandārapuṣpaiḥ kḷptacchedyaiḥ kanakakamalaiḥ karṇavibhraṃśibhiś ca muktālagnastanaparimalaiś chinnasūtraiś ca hārair naiśo mārgaḥ savitur udaye sūcyate kāminīnām,गत्युत्कम्पाद् अलकपतितैर् यत्र मन्दारपुष्पैः कॢप्तच्छेद्यैः कनककमलैः कर्णविभ्रंशिभिश् च मुक्तालग्नस्तनपरिमलैश् छिन्नसूत्रैश् च हारैर् नैशो मार्गः सवितुर् उदये सूच्यते कामिनीनाम्
+KMdV_71,matvā devaṃ dhanapatisakhaṃ yatra sākṣād vasantaṃ prāyaś cāpaṃ na vahati bhayān manmathaḥ ṣaṭpadajyam sabhrūbhaṅgaprahitanayanaiḥ kāmilakṣyeṣv amoghais tasyārambhaś caturavanitāvibhramair eva siddhaḥ,मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद् वसन्तं प्रायश् चापं न वहति भयान् मन्मथः षट्पदज्यम् सभ्रूभङ्गप्रहितनयनैः कामिलक्ष्येष्व् अमोघैस् तस्यारम्भश् चतुरवनिताविभ्रमैर् एव सिद्धः
+KMdV_72,tatrāgāraṃ dhanapatigṛhān uttareṇāsmadīyaṃ dūrāl lakṣyaṃ tad amaradhanuś cāruṇā toraṇena yasyopānte kṛtakatanayaḥ kāntayā vardhito me hastaprāpyastavakanamito bālamandāravṛkṣaḥ,तत्रागारं धनपतिगृहान् उत्तरेणास्मदीयं दूराल् लक्ष्यं तद् अमरधनुश् चारुणा तोरणेन यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तवकनमितो बालमन्दारवृक्षः
+KMdV_73,vāpī cāsmin marakataśilābaddhasopānamārgā haimaiḥ syūtā kamalamukulaiḥ snigdhavaiḍūryanālaiḥ yasyās toye kṛtavasatayo mānasaṃ saṃnikṛṣṭaṃ na dhyāsyanti vyapagataśucas tvām api prekṣya haṃsāḥ,वापी चास्मिन् मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैः स्यूता कमलमुकुलैः स्निग्धवैडूर्यनालैः यस्यास् तोये कृतवसतयो मानसं संनिकृष्टं न ध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस् त्वाम् अपि प्रेक्ष्य हंसाः
+KMdV_74,yasyās tīre nicitaśikharaḥ peśalair indranīlaiḥ krīḍāśailaḥ kanakakadalīveṣṭanaprekṣaṇīyaḥ madgehinyāḥ priya iti sakhe cetasā kātareṇa prekṣyopāntasphuritataḍitaṃ tvāṃ tam eva smarāmi,यस्यास् तीरे निचितशिखरः पेशलैर् इन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तम् एव स्मरामि
+KMdV_75,raktāśokaś calakisalayaḥ kesaraś cātra kāntaḥ pratyāsannau kuravakavṛter mādhavīmaṇḍapasya ekaḥ sakhyās tava saha mayā vāmapādābhilāṣī kāṅkṣaty anyo vadanamadirāṃ dohadacchadmanāsyāḥ,रक्ताशोकश् चलकिसलयः केसरश् चात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरवकवृतेर् माधवीमण्डपस्य एकः सख्यास् तव सह मया वामपादाभिलाषी काङ्क्षत्य् अन्यो वदनमदिरां दोहदच्छद्मनास्याः
+KMdV_76,tanmadhye ca sphaṭikaphalakā kāñcanī vāsayaṣṭir mūle naddhā maṇibhir anatiprauḍhavaṃśaprakāśaiḥ tālaiḥ śiñjadvalayasubhagair nartitaḥ kāntayā me yām adhyāste divasavigame nīlakaṇṭhaḥ suhṛd vaḥ,तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टिर् मूले नद्धा मणिभिर् अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः तालैः शिञ्जद्वलयसुभगैर् नर्तितः कान्तया मे याम् अध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद् वः
+KMdV_77,ebhiḥ sādho hṛdayanihitair lakṣaṇair lakṣaṇīyaṃ dvāropānte likhitavapuṣau śaṅkhapadmau ca dṛṣṭvā kṣāmacchāyaṃ bhavanam adhunā madviyogena nūnaṃ sūryāpāye na khalu kamalaṃ puṣyati svām abhikhyām,एभिः साधो हृदयनिहितैर् लक्षणैर् लक्षणीयं द्वारोपान्ते लिखितवपुषौ शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा क्षामच्छायं भवनम् अधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वाम् अभिख्याम्
+KMdV_78,gatvā sadyaḥ kalabhatanutāṃ śīghrasaṃpātahetoḥ krīḍāśaile prathamakathite ramyasānau niṣaṇṇaḥ arhasy antarbhavanapatitāṃ kartum alpālpabhāsaṃ khadyotālīvilasitanibhāṃ vidyudunmeṣadṛṣṭim,गत्वा सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसंपातह��तोः क्रीडाशैले प्रथमकथिते रम्यसानौ निषण्णः अर्हस्य् अन्तर्भवनपतितां कर्तुम् अल्पाल्पभासं खद्योतालीविलसितनिभां विद्युदुन्मेषदृष्टिम्
+KMdV_79,tanvī śyāmā śikharadaśanā pakvabimbādharauṣṭhī madhye kṣāmā cakitahariṇaprekṣaṇī nimnanābhiḥ śroṇībhārād alasagamanā stokanamrā stanābhyāṃ yā tatra syād yuvativiṣaye sṛṣṭir ādyeva dhātuḥ,तन्वी श्यामा शिखरदशना पक्वबिम्बाधरौष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणप्रेक्षणी निम्ननाभिः श्रोणीभाराद् अलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवतिविषये सृष्टिर् आद्येव धातुः
+KMdV_80,tāṃ jānīyāḥ parimitakathāṃ jīvitaṃ me dvitīyaṃ dūrībhūte mayi sahacare cakravākīm ivaikām gāḍhotkaṇṭhāguruṣu divaseṣv eṣu gacchatsu bālāṃ jātāṃ manye śiśiramathitāṃ padminīṃ vānyarūpām,तां जानीयाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीम् इवैकाम् गाढोत्कण्ठागुरुषु दिवसेष्व् एषु गच्छत्सु बालां जातां मन्ये शिशिरमथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम्
+KMdV_81,nūnaṃ tasyāḥ prabalaruditocchūnanetraṃ bahūnāṃ niḥśvāsānām aśiśiratayā bhinnavarṇādharauṣṭham hastanyastaṃ mukham asakalavyakti lambālakatvād indor dainyaṃ tvadupasaraṇakliṣṭakānter bibharti,नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं बहूनां निःश्वासानाम् अशिशिरतया भिन्नवर्णाधरौष्ठम् हस्तन्यस्तं मुखम् असकलव्यक्ति लम्बालकत्वाद् इन्दोर् दैन्यं त्वदुपसरणक्लिष्टकान्तेर् बिभर्ति
+KMdV_82,āloke te nipatati purā sā balivyākulā vā matsādṛśyaṃ virahatanu vā bhāvagamyaṃ likhantī pṛcchantī vā madhuravacanāṃ śārikāṃ pañjarasthāṃ kac cid bhartuḥ smarasi nibhṛte tvaṃ hi tasya priyeti,आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती पृच्छन्ती वा मधुरवचनां शारिकां पञ्जरस्थां कच् चिद् भर्तुः स्मरसि निभृते त्वं हि तस्य प्रियेति
+KMdV_83,utsaṅge vā malinavasane somya nikṣipya vīṇāṃ madgotrāṅkaṃ viracitapadaṃ geyam udgātukāmā tantrīr ārdrā nayanasalilaiḥ sārayitvā kathaṃ cid bhūyo bhūyaḥ svayam api kṛtāṃ mūrcchanāṃ vismarantī,उत्सङ्गे वा मलिनवसने सोम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विरचितपदं गेयम् उद्गातुकामा तन्त्रीर् आर्द्रा नयनसलिलैः सारयित्वा कथं चिद् भूयो भूयः स्वयम् अपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती
+KMdV_84,śeṣān māsān gamanadivasaprastutasyāvadher vā vinyasyantī bhuvi gaṇanayā dehalīdattapuṣpaiḥ saṃyogaṃ vā hṛdayanihitārambham āsvādayantī prāyeṇaite ramaṇaviraheṣv aṅganānāṃ vinodāḥ,शेषान् मासान् गमनदिवसप्रस्तुतस्यावधेर् वा विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्तपुष्पैः संयोगं वा हृदयनिहितारम्भम् आस्वादयन्ती प्रायेणैते रमणविरहेष्व् अङ्गनानां विनोदाः
+KMdV_85,ādye baddhā virahadivase yā śikhā dāma hitvā śāpasyānte vigalitaśucā yā mayonmocanīyā sparśakliṣṭām ayamitanakhenāsakṛt sārayantīṃ gaṇḍābhogāt kaṭhinaviṣamād ekaveṇīṃ kareṇa,आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितशुचा या मयोन्मोचनीया स्पर्शक्लिष्टाम् अयमितनखेनासकृत् सारयन्तीं गण्डाभोगात् कठिनविषमाद् एकवेणीं करेण
+KMdV_86,savyāpārām ahani na tathā khedayed viprayogaḥ śaṅke rātrau gurutaraśucaṃ nirvinodāṃ sakhīṃ te matsaṃdeśaiḥ sukhayitum ataḥ paśya sādhvīṃ niśīthe tām unnidrām avaniśayanāsannavātāyanasthaḥ,सव्यापाराम् अहनि न तथा खेदयेद् विप्रयोगः शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते मत्संदेशैः सुखयितुम् अतः पश्य साध्वीं निशीथे ताम् उन्निद्राम् अवनिशयनासन्नवातायनस्थः
+KMdV_87,ādhikṣāmāṃ virahaśayane saṃnikīrṇaikapārśvāṃ prācīmūle tanum iva kalāmātraśeṣāṃ himāṃśoḥ matsaṃyogaḥ katham upanamet svapnajo 'pīti nidrām ākāṅkṣantīṃ nayanasalilotpīḍaruddhāvakāśām,आधिक्षामां विरहशयने संनिकीर्णैकपार्श्वां प्राचीमूले तनुम् इव कलामात्रशेषां हिमांशोः मत्संयोगः कथम् उपनमेत् स्वप्नजो ऽपीति निद्राम् आकाङ्क्षन्तीं नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
+KMdV_88,niḥśvāsenādharakisalayakleśinā vikṣipantīṃ śuddhasnānāt paruṣamalakaṃ nūnam āgaṇḍalambam nītā rātriḥ kṣaṇa iva mayā sārdham icchāratair yā tām evoṣṇair virahaśayaneṣv asrubhir yāpayantīm,निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्तीं शुद्धस्नानात् परुषमलकं नूनम् आगण्डलम्बम् नीता रात्रिः क्षण इव मया सार्धम् इच्छारतैर् या ताम् एवोष्णैर् विरहशयनेष्व् अस्रुभिर् यापयन्तीम्
+KMdV_89,pādān indor amṛtaśiśirāñjālamārgapraviṣṭān pūrvaprītyā gatam abhimukhaṃ saṃnivṛttaṃ tathaiva cakṣuḥ khedāt sajalagurubhiḥ pakṣmabhiś chādayantīṃ sābhre 'hnīva sthalakamalinīṃ na prabuddhāṃ na suptām,पादान् इन्दोर् अमृतशिशिराञ्जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतम् अभिमुखं संनिवृत्तं तथैव चक्षुः खेदात् सजलगुरुभिः पक्ष्मभिश् छादयन्तीं साभ्रे ऽह्नीव स्थलकमलिनीं न प्रबुद्धां न सुप्ताम्
+KMdV_90,jāne sakhyās tava mayi manaḥ saṃbhṛtasneham asmād itthaṃbhūtāṃ prathamavirahe tām ahaṃ tarkayāmi vācālaṃ māṃ na khalu subhagaṃmanyabhāvaḥ karoti pratyakṣaṃ te nikhilam acirād bhrātar uktaṃ mayā yat,जाने सख्यास् तव मयि मनः संभृतस्नेहम् अस्माद् इत्थंभूतां प्रथमविरहे ताम् अहं तर्कयामि वाचालं मां न खलु सुभगंमन्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलम् अचिराद् भ्रातर् उक्तं मया यत्
+KMdV_91,sā saṃnyastābharaṇam abalā pelavaṃ dhārayantī śayyotsaṅge nihitam asakṛd duḥkhaduḥkhena gātram tvām apy asraṃ navajalamayaṃ mocayiṣyaty avaśyaṃ prāyaḥ sarvo bhavati karuṇāvṛttir ārdrāntarātmā,सा संन्यस्ताभरणम् अबला पेलवं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितम् असकृद् दुःखदुःखेन गात्रम् त्वाम् अप्य् अस्रं नवजलमयं मोचयिष्यत्य् अवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिर् आर्द्रान्तरात्मा
+KMdV_92,ruddhāpāṅgaprasaram alakair añjanasnehaśūnyaṃ pratyādeśād api ca madhuno vismṛtabhrūvilāsam tvayy āsanne nayanam uparispandi śaṅke mṛgākṣyā mīnakṣobhākulakuvalayaśrītulām eṣyatīti,रुद्धापाङ्गप्रसरम् अलकैर् अञ्जनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशाद् अपि च मधुनो विस्मृतभ��रूविलासम् त्वय्य् आसन्ने नयनम् उपरिस्पन्दि शङ्के मृगाक्ष्या मीनक्षोभाकुलकुवलयश्रीतुलाम् एष्यतीति
+KMdV_93,vāmo vāsyāḥ kararuhapadair mucyamāno madīyair muktājālaṃ ciraparicitaṃ tyājito daivagatyā saṃbhogānte mama samucito hastasaṃvāhanānāṃ yāsyaty ūruḥ sarasakadalīstambhagauraś calatvam,वामो वास्याः कररुहपदैर् मुच्यमानो मदीयैर् मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजितो दैवगत्या संभोगान्ते मम समुचितो हस्तसंवाहनानां यास्यत्य् ऊरुः सरसकदलीस्तम्भगौरश् चलत्वम्
+KMdV_94,tasmin kāle jalada dayitā labdhanidrā yadi syād anvāsyaināṃ stanitavimukho yāmamātraṃ sahasva mā bhūd asyāḥ praṇayini mayi svapnalabdhe kathaṃ cit sadyaḥ kaṇṭhacyutabhujalatāgranthi gāḍhopagūḍham,तस्मिन् काले जलद दयिता लब्धनिद्रा यदि स्याद् अन्वास्यैनां स्तनितविमुखो याममात्रं सहस्व मा भूद् अस्याः प्रणयिनि मयि स्वप्नलब्धे कथं चित् सद्यः कण्ठच्युतभुजलताग्रन्थि गाढोपगूढम्
+KMdV_95,tām utthāpya svajalakaṇikāśītalenānilena pratyāśvastāṃ samam abhinavair jālakair mālatīnām vidyudgarbhe nihitanayanāṃ tvatsanāthe gavākṣe vaktuṃ dhīrastanitavacanair māninīṃ prakramethāḥ,ताम् उत्थाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां समम् अभिनवैर् जालकैर् मालतीनाम् विद्युद्गर्भे निहितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वक्तुं धीरस्तनितवचनैर् मानिनीं प्रक्रमेथाः
+KMdV_96,bhartur mitraṃ priyam avidhave viddhi mām ambuvāhaṃ tatsaṃdeśān manasi nihitād āgataṃ tvatsamīpam yo vṛndāni tvarayati pathi śrāmyatāṃ proṣitānāṃ mandrasnigdhair dhvanibhir abalāveṇimokṣotsukāni,भर्तुर् मित्रं प्रियम् अविधवे विद्धि माम् अम्बुवाहं तत्संदेशान् मनसि निहिताद् आगतं त्वत्समीपम् यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां मन्द्रस्निग्धैर् ध्वनिभिर् अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
+KMdV_97,ity ākhyāte pavanatanayaṃ maithilīvonmukhī sā tvām utkaṇṭhocchvasitahṛdayā vīkṣya saṃbhāvya caiva śroṣyaty asmāt param avahitā somya sīmantinīnāṃ kāntodantaḥ suhṛdupanataḥ saṃgamāt kiṃ cid ūnaḥ,इत्य् आख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा त्वाम् उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया वीक्ष्य संभाव्य चैव श्रोष्यत्य् अस्मात् परम् अवहिता सोम्य सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः संगमात् किं चिद् ऊनः
+KMdV_98,tām āyuṣmān mama ca vacanād ātmanā copakartuṃ brūyād evaṃ tava sahacaro rāmagiryāśramasthaḥ avyāpannaḥ kuśalam abale pṛcchati tvāṃ viyuktaḥ pūrvāśāsyaṃ sulabhavipadāṃ prāṇinām etad eva,ताम् आयुष्मान् मम च वचनाद् आत्मना चोपकर्तुं ब्रूयाद् एवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः अव्यापन्नः कुशलम् अबले पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्वाशास्यं सुलभविपदां प्राणिनाम् एतद् एव
+KMdV_99,aṅgenāṅgaṃ tanu ca tanunā gāḍhataptena taptaṃ sāsreṇāsradravam aviratotkaṇṭham utkaṇṭhitena uṣṇocchvāsaṃ samadhikatarocchvāsinā dūravartī saṃkalpais te viśati vidhinā vairiṇā ruddhamārgaḥ,अङ्गेनाङ्गं तनु च तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणास्रद्रवम् अविरतोत्कण्ठम् उत्कण्ठितेन उष्णोच्छ्वासं समधिकतरोच्छ्वासिना दूरवर्ती संकल्पैस् ते विशति विधिना वैरिणा रुद्धमार्गः
+KMdV_100,śabdākhyeyaṃ yad api kila te yaḥ sakhīnāṃ purastāt karṇe lolaḥ kathayitum abhūd ānanasparśalobhāt so 'tikrāntaḥ śravaṇaviṣayaṃ locanānām agamyas tvām utkaṇṭhāviracitapadaṃ manmukhenedam āha,शब्दाख्येयं यद् अपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुम् अभूद् आननस्पर्शलोभात् सो ऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं लोचनानाम् अगम्यस् त्वाम् उत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदम् आह
+KMdV_101,śyāmāsv aṅgaṃ cakitahariṇaprekṣite dṛṣṭipātaṃ gaṇḍacchāyāṃ śaśini śikhināṃ varhabhāreṣu keśān utpaśyāmi pratanuṣu nadīvīciṣu bhrūvilāsān hantaikasthaṃ kva cid api na te bhīru sādṛśyam asti,श्यामास्व् अङ्गं चकितहरिणप्रेक्षिते दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां वर्हभारेषु केशान् उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तैकस्थं क्व चिद् अपि न ते भीरु सादृश्यम् अस्ति
+KMdV_102,tvām ālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyām ātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvad icchāmi kartum asrais tāvan muhur upacitair dṛṣṭir ālipyate me krūras tasminn api na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ,त्वाम् आलिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरणपतितं यावद् इच्छामि कर्तुम् अस्रैस् तावन् मुहुर् उपचितैर् दृष्टिर् आलिप्यते मे क्रूरस् तस्मिन्न् अपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः
+KMdV_103,mām ākāśapraṇihitabhujaṃ nirdayāśleṣahetor labdhāyās te katham api sati svapnasaṃdarśaneṣu paśyantīnāṃ na khalu bahuśo na sthalīdevatānāṃ muktāsthūlās tarukisalayeṣv asruleśāḥ patanti,माम् आकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतोर् लब्धायास् ते कथम् अपि सति स्वप्नसंदर्शनेषु पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास् तरुकिसलयेष्व् अस्रुलेशाः पतन्ति
+KMdV_104,bhittvā sadyaḥ kisalayapuṭān devadārudrumāṇāṃ ye tatkṣīrasrutisurabhayo dakṣiṇena pravṛttāḥ āliṅgyante guṇavati mayā te tuṣārādrivātāḥ pūrvaspṛṣṭaṃ yadi kila bhaved aṅgam ebhis taveti,भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः आलिङ्ग्यन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रिवाताः पूर्वस्पृष्टं यदि किल भवेद् अङ्गम् एभिस् तवेति
+KMdV_105,saṃkṣipyeran kṣaṇa iva kathaṃ dīrghayāmās triyāmāḥ sarvāvasthāsv ahar api kathaṃ mandamandātapaṃ syāt itthaṃ cetaś caṭulanayane durlabhaprārthanaṃ me gāḍhoṣmābhiḥ kṛtam aśaraṇaṃ tvadviyogavyathābhiḥ,संक्षिप्येरन् क्षण इव कथं दीर्घयामास् त्रियामाः सर्वावस्थास्व् अहर् अपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् इत्थं चेतश् चटुलनयने दुर्लभप्रार्थनं मे गाढोष्माभिः कृतम् अशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः
+KMdV_106,nanv ātmānaṃ bahu vigaṇayann ātmanā nāvalambe tat kalyāṇi tvam api sutarāṃ mā gamaḥ kātaratvam kasyātyantaṃ sukham upanataṃ duḥkham ekāntato vā nīcair gacchaty upari ca daśā cakranemikrameṇa,नन्व् आत्मानं बहु विगणयन्न् आत्मना नावलम्बे तत् कल्याणि त्वम् अपि सुतरां मा गमः कातर���्वम् कस्यात्यन्तं सुखम् उपनतं दुःखम् एकान्ततो वा नीचैर् गच्छत्य् उपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण
+KMdV_107,śāpānto me bhujagaśayanād utthite śārṅgapāṇau māsān anyān gamaya caturo locane mīlayitvā paścād āvāṃ virahaguṇitaṃ taṃ tam ātmābhilāṣaṃ nirvekṣyāvaḥ pariṇataśaraccandrikāsu kṣapāsu,शापान्तो मे भुजगशयनाद् उत्थिते शार्ङ्गपाणौ मासान् अन्यान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा पश्चाद् आवां विरहगुणितं तं तम् आत्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु
+KMdV_108,bhūyaś cāha tvam api śayane kaṇṭhalagnā purā me nidrāṃ gatvā kim api rudatī sasvanaṃ viprabuddhā sāntarhāsaṃ kathitam asakṛt pṛcchataś ca tvayā me dṛṣṭaḥ svapne kitava ramayan kām api tvaṃ mayeti,भूयश् चाह त्वम् अपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किम् अपि रुदती सस्वनं विप्रबुद्धा सान्तर्हासं कथितम् असकृत् पृच्छतश् च त्वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन् काम् अपि त्वं मयेति
+KMdV_109,etasmān māṃ kuśalinam abhijñānadānād viditvā mā kaulīnād asitanayane mayy aviśvāsinī bhūḥ snehān āhuḥ kim api virahahrāsinas te hy abhogād iṣṭe vastuny upacitarasāḥ premarāśībhavanti,एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञानदानाद् विदित्वा मा कौलीनाद् असितनयने मय्य् अविश्वासिनी भूः स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहह्रासिनस् ते ह्य् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति
+KMdV_110,kac cit somya vyavasitam idaṃ bandhukṛtyaṃ tvayā me pratyākhyātuṃ na khalu bhavato dhīratāṃ tarkayāmi niḥśabdo 'pi pradiśasi jalaṃ yācitaś cātakebhyaḥ pratyuktaṃ hi praṇayiṣu satām īpsitārthakriyaiva,कच् चित् सोम्य व्यवसितम् इदं बन्धुकृत्यं त्वया मे प्रत्याख्यातुं न खलु भवतो धीरतां तर्कयामि निःशब्दो ऽपि प्रदिशसि जलं याचितश् चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सताम् ईप्सितार्थक्रियैव
+KMdV_111,etat kṛtvā priyam anucitaprārthanāvartmano me sauhārdād vā vidhura iti vā mayy anukrośabuddhyā iṣṭān deśān vicara jalada prāvṛṣā saṃbhṛtaśrīr mā bhūd evaṃ kṣaṇam api ca te vidyutā viprayogaḥ,एतत् कृत्वा प्रियम् अनुचितप्रार्थनावर्त्मनो मे सौहार्दाद् वा विधुर इति वा मय्य् अनुक्रोशबुद्ध्या इष्टान् देशान् विचर जलद प्रावृषा संभृतश्रीर् मा भूद् एवं क्षणम् अपि च ते विद्युता विप्रयोगः

mugdhopadesa_clean.csv

@@ -0,0 +1,67 @@
+id,sanskrit,sanskrit_devanagari
+JMu_1,# Text pīyūṣābhiniveśa eṣa rabhasād asmākam adyānayā bandhūkadyutibāndhavādhararasasyandena mandīkṛtaḥ itthaṃ daityacayaḥ samudramathane yena kṣaṇād vañcitas tasmai sādaram oṃnamo 'stu kapaṭastrīrūpiṇe viṣṇave //,# तेxत् पीयूषाभिनिवेश एष रभसाद् अस्माकम् अद्यानया बन्धूकद्युतिबान्धवाधररसस्यन्देन मन्दीकृतः इत्थं दैत्यचयः समुद्रमथने येन क्षणाद् वञ्चितस् तस्मै सादरम् ओंनमो ऽस्तु कपटस्त्रीरूपिणे विष्णवे //
+JMu_2,hāridradravasodarāya rasanāmaṃḍo(mātro)paristhāyine satyād anyatamāya vittaharaṇapratyakṣacaurāya ca citraṃ durbhagarūpavarṇanamahāpāṇḍityavidyāya te vyājānāṃ prathamāya garbhagaṇikārāgāya tubhyaṃ namaḥ //,हारिद्रद्रवसोदराय रसनामंडो(मात्रो)परिस्थायिने सत्याद् अन्यतमाय वित्तहरणप्रत्यक्षचौराय च चित्रं दुर्भगरूपवर्णनमहापाण्डित्यविद्याय ते व्याजानां प्रथमाय गर्भगणिकारागाय तुभ्यं नमः //
+JMu_3,dhyānaṃ yat parameśvaraṃ prati sadā yad vītarāgaṃ mano yat karmātikaṭhoraghoragahanaṃ bhūtyai yad atyādaraḥ āścaryaṃ ca śarīradānam api yat kāryaṃ vikāraṃ vinā tad veśyaiva tapasvinī kaliyuge loko 'pi tadbhāvitaḥ //,ध्यानं यत् परमेश्वरं प्रति सदा यद् वीतरागं मनो यत् कर्मातिकठोरघोरगहनं भूत्यै यद् अत्यादरः आश्चर्यं च शरीरदानम् अपि यत् कार्यं विकारं विना तद् वेश्यैव तपस्विनी कलियुगे लोको ऽपि तद्भावितः //
+JMu_4,śrīmantaṃ śirasā bibharti kurute viśvabhramaṃ helayā dhatte pāṭakapakṣapātam aniśaṃ naivāmiśais tṛpyati raktaṃ pātum apīhate ca sakalaṃ tārkṣyasya mūrtir yathā veśyā kiṃ tu bhujaṅgabhakṣaṇavidhau nādyāpi viśrāmyati //,श्रीमन्तं शिरसा बिभर्ति कुरुते विश्वभ्रमं हेलया धत्ते पाटकपक्षपातम् अनिशं नैवामिशैस् तृप्यति रक्तं पातुम् अपीहते च सकलं तार्क्ष्यस्य मूर्तिर् यथा वेश्या किं तु भुजङ्गभक्षणविधौ नाद्यापि विश्राम्यति //
+JMu_5,te gandharvapure vasantu vibhavaṃ svapnārjitaṃ bhuñjatāṃ kurvantu kṣaṇam antarikṣakusumaiḥ sragdāmaśobhām api veśyānāṃ śaśaśṛṅgabhaṅgisadṛśaṃ vāllabhyam āsādya ye sarvasvakṣapaṇāya kevalam aho mūrkhāḥ sukhenāsate //,ते गन्धर्वपुरे वसन्तु विभवं स्वप्नार्जितं भुञ्जतां कुर्वन्तु क्षणम् अन्तरिक्षकुसुमैः स्रग्दामशोभाम् अपि वेश्यानां शशशृङ्गभङ्गिसदृशं वाल्लभ्यम् आसाद्य ये सर्वस्वक्षपणाय केवलम् अहो मूर्खाः सुखेनासते //
+JMu_6,śvaityaṃ kalpaya kajjale kapikuleṣv āropayācāpalaṃ kodaṇḍe janayārjavaṃ viracaya grāvṇāṃ gaṇe mārdavam nimbe sādhaya mādhurīṃ surabhitām ādau rasone kuru premāṇaṃ gaṇikājane 'pi caturaḥ paścāt sakhe drakṣyasi //,श्वैत्यं कल्पय कज्जले कपिकुलेष्व् आरोपयाचापलं कोदण्डे जनयार्जवं विरचय ग्राव्णां गणे मार्दवम् निम्बे साधय माधुरीं सुरभिताम् आदौ रसोने कुरु प्रेमाणं गणिकाजने ऽपि चतुरः पश्चात् सखे द्रक्ष्यसि //
+JMu_7,kālaś cet karuṇāparaḥ kaliyugaṃ yady adya dharmapriyaṃ nistriṃśo yadi peśalo viṣadharaḥ saṃtoṣadāyī yadi agniś ced atiśītalaḥ khalajanaḥ sarvopakārī sa ced āyuṣyaṃ yadi vā bhaviṣyati viṣaṃ veśyāpi tadrāgiṇī //,कालश् चेत् करुणापरः कलि��ुगं यद्य् अद्य धर्मप्रियं निस्त्रिंशो यदि पेशलो विषधरः संतोषदायी यदि अग्निश् चेद् अतिशीतलः खलजनः सर्वोपकारी स चेद् आयुष्यं यदि वा भविष्यति विषं वेश्यापि तद्रागिणी //
+JMu_8,mūḍho nirvyasano vaṇig vikapaṭo rājādhikārī śuciḥ svādhīno bhṛtako jaḍo guṇarataś cauro vyapetaspṛhaḥ bhītaḥ śāntamatir vitaḥ savinayaḥ karṇejapo dhārmikaḥ kiṃ kutrāpi kadāpi ko 'pi bhavitā veśyājano rāgavān //,मूढो निर्व्यसनो वणिग् विकपटो राजाधिकारी शुचिः स्वाधीनो भृतको जडो गुणरतश् चौरो व्यपेतस्पृहः भीतः शान्तमतिर् वितः सविनयः कर्णेजपो धार्मिकः किं कुत्रापि कदापि को ऽपि भविता वेश्याजनो रागवान् //
+JMu_9,kāmo nāsti napuṃsakasya kulaṭāvargasya nāsti trapā toyaṃ nāsti marīcikāsu satataṃ nāsti sthiratvaṃ śriyaḥ dharmo nāsti ca nāstikasya vibhavo nāsti pramattātmanaḥ snehānāṃ kaṇikāpi nāsti gaṇikālokasya ca prāyaśaḥ //,कामो नास्ति नपुंसकस्य कुलटावर्गस्य नास्ति त्रपा तोयं नास्ति मरीचिकासु सततं नास्ति स्थिरत्वं श्रियः धर्मो नास्ति च नास्तिकस्य विभवो नास्ति प्रमत्तात्मनः स्नेहानां कणिकापि नास्ति गणिकालोकस्य च प्रायशः //
+JMu_10,aśvīye yamavāhanasya nakulasyāśīviṣāṇāṃ kule mārjārasya ca mūṣakeṣu ghaṭate yā prītir ātyantikī kṣīṇe 'rthe vidhureṣu bandhuṣu dṛḍhe lokāpavāde śanair jñeyā kāmijaneṣu saiva gaṇikāvargasya naisargikī //,अश्वीये यमवाहनस्य नकुलस्याशीविषाणां कुले मार्जारस्य च मूषकेषु घटते या प्रीतिर् आत्यन्तिकी क्षीणे ऽर्थे विधुरेषु बन्धुषु दृढे लोकापवादे शनैर् ज्ञेया कामिजनेषु सैव गणिकावर्गस्य नैसर्गिकी //
+JMu_11,yad yūtena yudhiṣṭhirasya vihitaṃ yad viṣṇunā vā baler yac chukreṇa dhanādhipasya kalinā rājño nalasyāpi yat saṃbhūyāpi ca yat surāsurabalair unmathya pāthonidher veśyā paśyata līlayaiva kurute tat tad gṛhe kāminām //,यद् यूतेन युधिष्ठिरस्य विहितं यद् विष्णुना वा बलेर् यच् छुक्रेण धनाधिपस्य कलिना राज्ञो नलस्यापि यत् संभूयापि च यत् सुरासुरबलैर् उन्मथ्य पाथोनिधेर् वेश्या पश्यत लीलयैव कुरुते तत् तद् गृहे कामिनाम् //
+JMu_12,vākśurasya raṇo 'vadhiḥ kutanayotpattiḥ kulasyāvadhir bāndhavyasya vivādabhūmir avadhiḥ saukhyaṃ śrutasy avadhiḥ vācāṭasya vidagdhaparṣad avadhir laulyaṃ vratasyāvadhir bandho viddhi dhanāvasānam avadhir veśyānurāgasya ca //,वाक्शुरस्य रणो ऽवधिः कुतनयोत्पत्तिः कुलस्यावधिर् बान्धव्यस्य विवादभूमिर् अवधिः सौख्यं श्रुतस्य् अवधिः वाचाटस्य विदग्धपर्षद् अवधिर् लौल्यं व्रतस्यावधिर् बन्धो विद्धि धनावसानम् अवधिर् वेश्यानुरागस्य च //
+JMu_13,svāmī krūram ivāśritaṃ pariṇato yogīva saṃsāriṇaṃ śuddho vipra ivāntyajaṃ janapadaḥ śrīmān iva śvitriṇam dāsīputram ivoddhataḥ kuladharo nīco dhanīvārthinaṃ paryante tṛṇatulyam eva gaṇikā niḥsvaṃ janaṃ paśyanti //,स्वामी क्रूरम् इवाश्रितं परिणतो योगीव संसारिणं शुद्धो विप्र इवान्त्यजं जनपदः श्रीमान् इव श्वित्रिणम् दासीपुत्रम् इवोद्धतः कुलधरो नीचो धनीवार्थिनं पर्यन���ते तृणतुल्यम् एव गणिका निःस्वं जनं पश्यन्ति //
+JMu_14,vipro dakṣiṇayā mahaiḥ parijano meghodayaiḥ kārṣiko durmantrī vyasanena sāhasaśataiḥ śūro mṛgair lubdhakaḥ bandī tyāgibhir akṣarair janayitā lābhātirekair vaṇig rogārtair bhiṣag arbhakaiś ca gaṇikā garbheśvarais tuṣyati //,विप्रो दक्षिणया महैः परिजनो मेघोदयैः कार्षिको दुर्मन्त्री व्यसनेन साहसशतैः शूरो मृगैर् लुब्धकः बन्दी त्यागिभिर् अक्षरैर् जनयिता लाभातिरेकैर् वणिग् रोगार्तैर् भिषग् अर्भकैश् च गणिका गर्भेश्वरैस् तुष्यति //
+JMu_15,ajñānaḥ kalahaiḥ subhāṣitapadaiḥ sabhyo 'dhamaṛṇair dhanī jīvaiḥ śākuniko durodarakaraḥ śārair yamaḥ prāṇibhiḥ grāmīṇair viṭapeṭakaḥ parijanaiḥ svāmī śiśuḥ kandukaiḥ śrīputrais taruṇais tathā navanavair vārāṅganā krīḍati //,अज्ञानः कलहैः सुभाषितपदैः सभ्यो ऽधमऋणैर् धनी जीवैः शाकुनिको दुरोदरकरः शारैर् यमः प्राणिभिः ग्रामीणैर् विटपेटकः परिजनैः स्वामी शिशुः कन्दुकैः श्रीपुत्रैस् तरुणैस् तथा नवनवैर् वाराङ्गना क्रीडति //
+JMu_16,bhṛtyaḥ kuprabhusevayā narapatiḥ svacchandatādurnayair hevākena kavir madena kulajaḥ krodhāgninā tāpasaḥ yogī bhogaviśeṣalampaṭatayā rogī kupathyāśanaī rāgī catvarakāminīparicayaiḥ kṣiprād adhaḥ kṣipyate //,भृत्यः कुप्रभुसेवया नरपतिः स्वच्छन्दतादुर्नयैर् हेवाकेन कविर् मदेन कुलजः क्रोधाग्निना तापसः योगी भोगविशेषलम्पटतया रोगी कुपथ्याशनई रागी चत्वरकामिनीपरिचयैः क्षिप्राद् अधः क्षिप्यते //
+JMu_17,śālīnāṃ śalabhavrajo dhuṇagaṇo vaṃśapratānonnater mattebhaḥ kamalākarasya kusumodyānasya durmārutaḥ svasbhānur vidhumaṇḍalasya vaḍavāvakro nidher ambhasā māsāṃ kāmukasaṃpadāṃ ca gaṇikākṣudraḥ kīlopadravaḥ //,शालीनां शलभव्रजो धुणगणो वंशप्रतानोन्नतेर् मत्तेभः कमलाकरस्य कुसुमोद्यानस्य दुर्मारुतः स्वस्भानुर् विधुमण्डलस्य वडवावक्रो निधेर् अम्भसा मासां कामुकसंपदां च गणिकाक्षुद्रः कीलोपद्रवः //
+JMu_18,śauryasyātivikatthanaṃ ripunatir mānasya duḥśīlatā saundaryasya samunnates taralatā jñānasya garvagrahaḥ aiśvaryasya vikāratā mukharatā vidyāprakarṣasya ca bhrātarvibhramanarmaṇaś ca gaṇikā sarvātmanā dūṣaṇam //,शौर्यस्यातिविकत्थनं रिपुनतिर् मानस्य दुःशीलता सौन्दर्यस्य समुन्नतेस् तरलता ज्ञानस्य गर्वग्रहः ऐश्वर्यस्य विकारता मुखरता विद्याप्रकर्षस्य च भ्रातर्विभ्रमनर्मणश् च गणिका सर्वात्मना दूषणम् //
+JMu_19,cchāyām abhradalaiḥ khalaiḥ sujanatāṃ mānonnatiṃ yācñayā kārpaṇyena yaśāṃsi dhūrtakalayā maitrīṃ sukhaṃ sevayā dharmaṃ prāṇivadhena vāñchati dhanaṃ dyūtaprasādeba yo veśyābhiś ca vilāsam ātmani narākāro 'sti gaur eva saḥ //,च्छायाम् अभ्रदलैः खलैः सुजनतां मानोन्नतिं याच्ञया कार्पण्येन यशांसि धूर्तकलया मैत्रीं सुखं सेवया धर्मं प्राणिवधेन वाञ्छति धनं द्यूतप्रसादेब यो वेश्याभिश् च विलासम् आत्मनि नराकारो ऽस्ति गौर् एव सः //
+JMu_20,nāndho mūrkhasamo na sevakasamo duḥkhī na yakṣmopamo vyādhir nādhir asatsutapratinidhis trāso na bhṛtyoḥ samaḥ kaṣṭaṃ nādhvasamānam indriyasamo nāriḥ parastrīsamaṃ nānāyuṣyam avaśyanindyam atha no veśyāsamaṃ dṛśyate //,नान्धो मूर्खसमो न सेवकसमो दुःखी न यक्ष्मोपमो व्याधिर् नाधिर् असत्सुतप्रतिनिधिस् त्रासो न भृत्योः समः कष्टं नाध्वसमानम् इन्द्रियसमो नारिः परस्त्रीसमं नानायुष्यम् अवश्यनिन्द्यम् अथ नो वेश्यासमं दृश्यते //
+JMu_21,kiṃ kāko 'pi vihaṃgamo marur api sthānaṃ karīro 'pi kiṃ śākhī rāhur api grahaḥ sa ca bhaved uṣṭro 'pi kiṃ vā[ha]tam kiṃ kāco 'pi maṇir mṛgo 'pi karaṭiḥ preṣyo 'pi vā mānuṣaḥ kiṃ veśyāpi vilāsinī sa ca tadāsakto 'pi kiṃ kāmukaḥ //,किं काको ऽपि विहंगमो मरुर् अपि स्थानं करीरो ऽपि किं शाखी राहुर् अपि ग्रहः स च भवेद् उष्ट्रो ऽपि किं वा[ह]तम् किं काचो ऽपि मणिर् मृगो ऽपि करटिः प्रेष्यो ऽपि वा मानुषः किं वेश्यापि विलासिनी स च तदासक्तो ऽपि किं कामुकः //
+JMu_22,kiṃ tat karma yad astaśarma rasanā kiṃ sā na (ca) yāruṃtudā kiṃ tat prema yad asthiraṃ sa ca pumān kiṃ nāma yo nirguṇaḥ sā kiṃ śrīr upabhogam arhati na yā sevyaḥ sa kiṃ yo 'ntaraṃ no jānāti tad asti kiṃ vilasitaṃ veśyāsu yat kṛtrimam //,किं तत् कर्म यद् अस्तशर्म रसना किं सा न (च) यारुंतुदा किं तत् प्रेम यद् अस्थिरं स च पुमान् किं नाम यो निर्गुणः सा किं श्रीर् उपभोगम् अर्हति न या सेव्यः स किं यो ऽन्तरं नो जानाति तद् अस्ति किं विलसितं वेश्यासु यत् कृत्रिमम् //
+JMu_23,dūre tāni dhanāni yeṣu malanaṃ mānasya saṃjāyate bandhuḥ sa astu sukhī mukhe madhumayo yo 'ntaś ca māyāmayaḥ bhogāḥ pralayaṃ prayāntu katham apy aucityabhaṅgena ye yāyātur nidhanaṃ varaṃ nidhuvanaṃ veśyāsu mūlyena yat //,दूरे तानि धनानि येषु मलनं मानस्य संजायते बन्धुः स अस्तु सुखी मुखे मधुमयो यो ऽन्तश् च मायामयः भोगाः प्रलयं प्रयान्तु कथम् अप्य् औचित्यभङ्गेन ये यायातुर् निधनं वरं निधुवनं वेश्यासु मूल्येन यत् //
+JMu_24,asthānābhiniveśitā ratipater aucityabhaṅgo rater vaiyarthyaṃ navayauvanasya kim api premṇaḥ kalaṅkāṅkuraḥ saubhāgyasya vimānanā viguṇatā saundaryasāraśriyaḥ śṛṅgārasya viḍambanā kim aparaṃ veśyārataḍambaraḥ //,अस्थानाभिनिवेशिता रतिपतेर् औचित्यभङ्गो रतेर् वैयर्थ्यं नवयौवनस्य किम् अपि प्रेम्णः कलङ्काङ्कुरः सौभाग्यस्य विमानना विगुणता सौन्दर्यसारश्रियः शृङ्गारस्य विडम्बना किम् अपरं वेश्यारतडम्बरः //
+JMu_25,kruddho yasya manobhavas taruṇimā yenātmano vañcitas tais tair yaś ca kaṭākṣitaḥ paribhavaiḥ sākṣād alakṣmīmukhaiḥ yuktāyuktavicāraṇāparihṛtaḥ kāmaṃ sa kāmī krimiḥ paṇyastrīṣu nitambanāmani mahānimbe ratiṃ vindati //,क्रुद्धो यस्य मनोभवस् तरुणिमा येनात्मनो वञ्चितस् तैस् तैर् यश् च कटाक्षितः परिभवैः साक्षाद् अलक्ष्मीमुखैः युक्तायुक्तविचारणापरिहृतः कामं स कामी क्रिमिः पण्यस्त्रीषु नितम्बनामनि महानिम्बे रतिं विन्दति //
+JMu_26,śāpaḥ ko 'pi mahānayaṃ pariṇatir duṣkarmaṇām īdṛśī daurjanyaṃ paramaṃ vidher idam iyaṃ sākṣād alakṣmī sthirā sauhārdasya ca vibhramasya ca rater bhartuś ca yūnāṃ tathā yat saṃtyajya kulāṅganāṃ bahumukho dāsījanaḥ sevyate //,शापः को ऽपि महानयं परिणतिर् दुष्कर्��णाम् ईदृशी दौर्जन्यं परमं विधेर् इदम् इयं साक्षाद् अलक्ष्मी स्थिरा सौहार्दस्य च विभ्रमस्य च रतेर् भर्तुश् च यूनां तथा यत् संत्यज्य कुलाङ्गनां बहुमुखो दासीजनः सेव्यते //
+JMu_27,saṃparko 'py atikarkaśaḥ paricayābhāso 'py asaṃpatkaro dṛkpāto 'py avasādasūr api sakṛt saṃbhāṣaṇaṃ dūṣaṇam chāyāpi cchalanātmikā parimalodgāro 'pi hālāhalaṃ veśyānāṃ viṣayeṣu kiṃ puno 'ho saktir mahāsāhasam //,संपर्को ऽप्य् अतिकर्कशः परिचयाभासो ऽप्य् असंपत्करो दृक्पातो ऽप्य् अवसादसूर् अपि सकृत् संभाषणं दूषणम् छायापि च्छलनात्मिका परिमलोद्गारो ऽपि हालाहलं वेश्यानां विषयेषु किं पुनो ऽहो सक्तिर् महासाहसम् //
+JMu_28,droho yasya pitā kalāḥ kila catuḥṣaṣṭis tathā mātaraḥ prāṇāḥ sarvam alīkam arthaharaṇaṃ nāma pradhānavratam vikreyaṃ nijam aṅgam aṅgam api cānaṅgaḥ sahāyaḥ svayaṃ tasyānarthaśatātmakasya gaṇikāvyādheḥ kim asty auṣadham //,द्रोहो यस्य पिता कलाः किल चतुःषष्टिस् तथा मातरः प्राणाः सर्वम् अलीकम् अर्थहरणं नाम प्रधानव्रतम् विक्रेयं निजम् अङ्गम् अङ्गम् अपि चानङ्गः सहायः स्वयं तस्यानर्थशतात्मकस्य गणिकाव्याधेः किम् अस्त्य् औषधम् //
+JMu_29,gṛdhrī nirbharam āmiṣeṣu saraghā ghorā madhūnāṃ bhare tīkṣṇanakhakṣateṣu bhujagī daṃśaprakāreṣu ca uttāneṣu vivartaneṣu śaphari vittacchale mūṣikā veśyā kāmukavañcanāya bhuvane rūpair anekaiḥ sthitā //,गृध्री निर्भरम् आमिषेषु सरघा घोरा मधूनां भरे तीक्ष्णनखक्षतेषु भुजगी दंशप्रकारेषु च उत्तानेषु विवर्तनेषु शफरि वित्तच्छले मूषिका वेश्या कामुकवञ्चनाय भुवने रूपैर् अनेकैः स्थिता //
+JMu_30,sāmrājyaṃ madhumāṃsamatsyagilanaṃ mantrī jaratkuṭṭanī daṇḍyaḥ sārthakirāṭasūnuradhanāḥ śṛṅgāriṇaḥ kiṅkarāḥ ācāro bahugālidānam adhamo mitraṃ dhanaṃ jīvitaṃ veśyānāṃ puracāra ... tha bhagnaḥ priyaḥ //,साम्राज्यं मधुमांसमत्स्यगिलनं मन्त्री जरत्कुट्टनी दण्ड्यः सार्थकिराटसूनुरधनाः शृङ्गारिणः किङ्कराः आचारो बहुगालिदानम् अधमो मित्रं धनं जीवितं वेश्यानां पुरचार ... थ भग्नः प्रियः //
+JMu_31,rāgīti pratipattibhūr vita iti prāpto 'tivandyaṃ padaṃ ślāghārho vyasanīti hīnakula ity agryaḥ kuṭumbaḥ svayam mānyaḥ prāhata ity aho kitava ity āptaś ca kiṃ vādhikaṃ sarvāvastha iti pramāṇapuruṣo veśyābhir abhyarcyate //,रागीति प्रतिपत्तिभूर् वित इति प्राप्तो ऽतिवन्द्यं पदं श्लाघार्हो व्यसनीति हीनकुल इत्य् अग्र्यः कुटुम्बः स्वयम् मान्यः प्राहत इत्य् अहो कितव इत्य् आप्तश् च किं वाधिकं सर्वावस्थ इति प्रमाणपुरुषो वेश्याभिर् अभ्यर्च्यते //
+JMu_32,māṃspākotkaṭamadyagandhi viharacceṭīnaṭīsaṃkulaṃ yad veśyāyatanaṃ bhujaṃga parayā bhaktyā puraḥ paśyasi atrāste gṛhadevatā vidadhatī digghaṭṭanaṃ kuṭṭanī yasyāḥ pratyaham āḍhyakāmukapaśuvrātopahārair baliḥ //,मांस्पाकोत्कटमद्यगन्धि विहरच्चेटीनटीसंकुलं यद् वेश्यायतनं भुजंग परया भक्त्या पुरः पश्यसि अत्रास्ते गृहदेवता विदधती दिग्घट्टनं कुट्टनी यस्या��� प्रत्यहम् आढ्यकामुकपशुव्रातोपहारैर् बलिः //
+JMu_33,pratyaṅgārpaṇacārucāṭukaraṇapremocitaprārthanā śrīvātāyanadarśanādigaṇikālokasya dharmaḥ paraḥ kuṭṭanyāḥ puna utkaṭotkaṭam idaṃ tatrāsty agastyavrataṃ yat prāṇāhutir ekakaiva sakalaī ratnākaraiḥ kāmibhiḥ //,प्रत्यङ्गार्पणचारुचाटुकरणप्रेमोचितप्रार्थना श्रीवातायनदर्शनादिगणिकालोकस्य धर्मः परः कुट्टन्याः पुन उत्कटोत्कटम् इदं तत्रास्त्य् अगस्त्यव्रतं यत् प्राणाहुतिर् एककैव सकलई रत्नाकरैः कामिभिः //
+JMu_34,kandarpapratibhūniveśitavalīrekhāvalīśobhite līlodañcitabāhupāśayugalāpātaiś ca bhoḥ kāmukāḥ veśyānāṃ vipule nitambaphalake śāraiḥ kaṭākṣair ito yad vaḥ krīḍitam atra dāsyati puro dāridram evottaram //,कन्दर्पप्रतिभूनिवेशितवलीरेखावलीशोभिते लीलोदञ्चितबाहुपाशयुगलापातैश् च भोः कामुकाः वेश्यानां विपुले नितम्बफलके शारैः कटाक्षैर् इतो यद् वः क्रीडितम् अत्र दास्यति पुरो दारिद्रम् एवोत्तरम् //
+JMu_35,śūlenādya mṛtāham adya sarajāḥ kartavyam adya vrataṃ tyāgī nāsti tato 'dhiko 'para iti ślāghā vipakṣasya ca kaṃ cin notsahate sa rājatanayo jānāti mātā mamety evaṃ mugdhabhujaṃga rūkṣagaṇikāvāco 'cirāc chroṣyasi //,शूलेनाद्य मृताहम् अद्य सरजाः कर्तव्यम् अद्य व्रतं त्यागी नास्ति ततो ऽधिको ऽपर इति श्लाघा विपक्षस्य च कं चिन् नोत्सहते स राजतनयो जानाति माता ममेत्य् एवं मुग्धभुजंग रूक्षगणिकावाचो ऽचिराच् छ्रोष्यसि //
+JMu_36,mālinyaṃ prakaṭikaroti nibiḍaṃ nairguṇyam ātanvate(sī) jīrṇasnehaparamparā vidadhate pātre 'py aho dūṣaṇam veśyā dīpaśikheva bhāti rajanau rūpabhramāndhīkṛto yatrāyaṃ kurute pataṅgapatanaṃ hā hā bhujaṃgavrajaḥ //,मालिन्यं प्रकटिकरोति निबिडं नैर्गुण्यम् आतन्वते(सी) जीर्णस्नेहपरम्परा विदधते पात्रे ऽप्य् अहो दूषणम् वेश्या दीपशिखेव भाति रजनौ रूपभ्रमान्धीकृतो यत्रायं कुरुते पतङ्गपतनं हा हा भुजंगव्रजः //
+JMu_37,keśākarṣaṇakarmaṇi vyavasitā vīryaṃ harantī paraṃ mlāniṃ kām api tanvatī smitamukhī lagnā ca karṇāntike utkampaṃ mativibhramaṃ vidadhatī yūnāṃ śanair ninditā tāruṇyasya janāpavāda ... veśyā ca saṃdṛśyate //,केशाकर्षणकर्मणि व्यवसिता वीर्यं हरन्ती परं म्लानिं काम् अपि तन्वती स्मितमुखी लग्ना च कर्णान्तिके उत्कम्पं मतिविभ्रमं विदधती यूनां शनैर् निन्दिता तारुण्यस्य जनापवाद ... वेश्या च संदृश्यते //
+JMu_38,yo 'yaṃ nirdayadantakhaṇḍanakaro buddhiprayogair haṭhān nīrandhro bhujayantrapīḍanavidhiḥ sollāsam utpāditaḥ tenekṣor iva kāmukasya sarasasyādāya sāraṃ paraṃ veśyābhiḥ kriyate bahir yadi paraṃ niṣkāsanaṃ śalkavat //,यो ऽयं निर्दयदन्तखण्डनकरो बुद्धिप्रयोगैर् हठान् नीरन्ध्रो भुजयन्त्रपीडनविधिः सोल्लासम् उत्पादितः तेनेक्षोर् इव कामुकस्य सरसस्यादाय सारं परं वेश्याभिः क्रियते बहिर् यदि परं निष्कासनं शल्कवत् //
+JMu_39,vāgbhir bhartsanam aṃśukādiharaṇaṃ saṃtāḍanaṃ muṣṭibhiḥ kiṃ cānyad viparītadarśnam adhaskāro 'tha pādāhatiḥ ityādi prathamaṃ yadeva surataprauḍhopacārakrame veśyā paśyata tat tad eva kurute nirvāsane kāminām //,वाग्भिर् भर्त्सनम् अंशुकादिहरणं संताडनं मुष्टिभिः किं चान्यद् विपरीतदर्श्नम् अधस्कारो ऽथ पादाहतिः इत्यादि प्रथमं यदेव सुरतप्रौढोपचारक्रमे वेश्या पश्यत तत् तद् एव कुरुते निर्वासने कामिनाम् //
+JMu_40,yad bhūyaḥ paricumbanaṃ yad asakṛtsarvāṅgam āliṅganaṃ yat paryutsukam īkṣitaṃ sarabhasaṃ yac cāṭukotkaṭṭanam(utkīrtanam?) yat sadbhāvakathānakaṃ rahasi yat kiṃ cid abhyarthanaṃ veśyānāṃ viṣavat tad eva nipuṇaṃ cintyaṃ sadā kāmukaiḥ //,यद् भूयः परिचुम्बनं यद् असकृत्सर्वाङ्गम् आलिङ्गनं यत् पर्युत्सुकम् ईक्षितं सरभसं यच् चाटुकोत्कट्टनम्(उत्कीर्तनम्?) यत् सद्भावकथानकं रहसि यत् किं चिद् अभ्यर्थनं वेश्यानां विषवत् तद् एव निपुणं चिन्त्यं सदा कामुकैः //
+JMu_41,bibboke bakaceṣṭitaṃ bahuvidhabhrūvibhrameṣu bhramaṃ kauṭilyaṃ nakharakṣateṣu suratopāyeṣu māyāṃ svayam sītkārāntarasatyam arthaharaṇaṃ sarvatra ye jānate veśyānāṃ paramaṃ rahasyam avanau te ke 'pi medhāvinaḥ //,बिब्बोके बकचेष्टितं बहुविधभ्रूविभ्रमेषु भ्रमं कौटिल्यं नखरक्षतेषु सुरतोपायेषु मायां स्वयम् सीत्कारान्तरसत्यम् अर्थहरणं सर्वत्र ये जानते वेश्यानां परमं रहस्यम् अवनौ ते के ऽपि मेधाविनः //
+JMu_42,kiṃ cit prāhuṇakāgamena kim api prastāravistāravatyātrācaitratithikramaiḥ kim api ca krodhaprasādodayaiḥ kiṃ cit kāñcanaratnavastraviṣayair nānāvidhair dohadair dvārāṇy arthavinirgamasya gaṇikāḥ kurvanti śṛṅgāriṇām //,किं चित् प्राहुणकागमेन किम् अपि प्रस्तारविस्तारवत्यात्राचैत्रतिथिक्रमैः किम् अपि च क्रोधप्रसादोदयैः किं चित् काञ्चनरत्नवस्त्रविषयैर् नानाविधैर् दोहदैर् द्वाराण्य् अर्थविनिर्गमस्य गणिकाः कुर्वन्ति शृङ्गारिणाम् //
+JMu_43,arthuṣmā pitṛlālanaṃ viṭaghaṭāmelaḥ priyammanyatā tāruṇyaṃ nagare sthitis taralatā dhiḥ kāmaśāstraṃ prati saṅgītaṃ rajanī vidhur madhumadaḥ spardhā sapatnais tathā veśyānām anuraktavittaharaṇe kurvanti sāhāyakam //,अर्थुष्मा पितृलालनं विटघटामेलः प्रियम्मन्यता तारुण्यं नगरे स्थितिस् तरलता धिः कामशास्त्रं प्रति सङ्गीतं रजनी विधुर् मधुमदः स्पर्धा सपत्नैस् तथा वेश्यानाम् अनुरक्तवित्तहरणे कुर्वन्ति साहायकम् //
+JMu_44,vaidagdhīm avadhīraya vyavahitaṃ kāryaṃ kalākauśalaṃ saujanyena gataṃ kim anyad aphalo rāśir guṇānām api yasmān na praṇayena na praṇatibhiḥ premṇā na na prīṇanair na prāṇair api te bhujaṃga gaṇikā vittaṃ vinā tuṣyati //,वैदग्धीम् अवधीरय व्यवहितं कार्यं कलाकौशलं सौजन्येन गतं किम् अन्यद् अफलो राशिर् गुणानाम् अपि यस्मान् न प्रणयेन न प्रणतिभिः प्रेम्णा न न प्रीणनैर् न प्राणैर् अपि ते भुजंग गणिका वित्तं विना तुष्यति //
+JMu_45,dāsī nātha tavāham eva vibhavaḥ sarvas tvadīyaḥ sthito mā māṃ nirdaya muñca śūnyam akhilaṃ manye jagat tvāṃ vinā ity uktvā sahasā bhujaṅgapurato yad veśyayā rudyate bhuktocchiṣṭadaridrakāmivibhavās te kevalaṃ tad viduḥ //,दासी नाथ तवाहम् एव विभवः सर्वस् त्वदीयः स्थितो मा मां निर्दय मुञ्च शून्यम् अखिलं मन्ये जगत् त्वां विना इत्य् उक्त्वा सहसा भुजङ्गपुरतो यद् वेश्यया रुद्यते भुक्तोच्छिष्टदरिद्रकामिविभवास् ते केवलं तद् विदुः //
+JMu_46,svapne kām api saṃsmaran priya mayā dṛṣṭo 'si tat te balād evaṃ māṃ prati sāṃprataṃ kim ucitā niṣkāraṇaṃ vañcanā taj jāgarmi varaṃ niśāsu yad asau nidrāpi me drohiṇīty ālāpair gaṇikāgaṇena na ca ko viśvāsyate kāmukaḥ //,स्वप्ने काम् अपि संस्मरन् प्रिय मया दृष्टो ऽसि तत् ते बलाद् एवं मां प्रति सांप्रतं किम् उचिता निष्कारणं वञ्चना तज् जागर्मि वरं निशासु यद् असौ निद्रापि मे द्रोहिणीत्य् आलापैर् गणिकागणेन न च को विश्वास्यते कामुकः //
+JMu_47,bhrūbhaṅgair atibhaṅguraiḥ kuṭilitaprāntas tathā kuntalaiḥ sopekṣair iva cakṣuṣoḥ saralitāpāṅgaiś ca bhaṅgyantaraiḥ ātmīyāṃ calacittavṛttiracanāṃ veśyā varākī sadā yūnāṃ darśayatīva te yadi paraṃ mūḍhā na taj jānate //,भ्रूभङ्गैर् अतिभङ्गुरैः कुटिलितप्रान्तस् तथा कुन्तलैः सोपेक्षैर् इव चक्षुषोः सरलितापाङ्गैश् च भङ्ग्यन्तरैः आत्मीयां चलचित्तवृत्तिरचनां वेश्या वराकी सदा यूनां दर्शयतीव ते यदि परं मूढा न तज् जानते //
+JMu_48,vakroktyā prathamaṃ nirādaratayā paścāt tataḥ kena cid dātavyaṃ bahu tatra yāmi bhavatām(tād) bhūyo 'pi nau saṃgamaḥ ity ukto 'pi na budhyate khalu yadā rāgī daridro jaḍaś ceṭībhir bahubhāṣitair api tadā hastārgalair vāryate //,वक्रोक्त्या प्रथमं निरादरतया पश्चात् ततः केन चिद् दातव्यं बहु तत्र यामि भवताम्(ताद्) भूयो ऽपि नौ संगमः इत्य् उक्तो ऽपि न बुध्यते खलु यदा रागी दरिद्रो जडश् चेटीभिर् बहुभाषितैर् अपि तदा हस्तार्गलैर् वार्यते //
+JMu_49,bhūyaḥ kālavaśāt tam arjitadhanaṃ dṛṣṭvātha madvallabhaḥ saḥ kruddho gamitas tvayeti kalaho mātrā samaṃ jāyate kṛtvā taṃ prati ca vratādi virahaṃ svaṃ nāṭayitvā tatas tasmin mitramukhena saṃdhir aparo veśyābhir utpādyate //,भूयः कालवशात् तम् अर्जितधनं दृष्ट्वाथ मद्वल्लभः सः क्रुद्धो गमितस् त्वयेति कलहो मात्रा समं जायते कृत्वा तं प्रति च व्रतादि विरहं स्वं नाटयित्वा ततस् तस्मिन् मित्रमुखेन संधिर् अपरो वेश्याभिर् उत्पाद्यते //
+JMu_50,prauḍha prāṇada kānta nātha subhagodāra priya tvāṃ vinā kiṃ vittena gṛheṇa kiṃ kim asubhir hyo 'pīti yo bhāṣitaḥ tasyaivādya nirāśa durbhaga paśo nirlajja gacchādhunā dhik tvāṃ nirdhanacaṅgam ity apavadan hrīto na veśyājanaḥ //,प्रौढ प्राणद कान्त नाथ सुभगोदार प्रिय त्वां विना किं वित्तेन गृहेण किं किम् असुभिर् ह्यो ऽपीति यो भाषितः तस्यैवाद्य निराश दुर्भग पशो निर्लज्ज गच्छाधुना धिक् त्वां निर्धनचङ्गम् इत्य् अपवदन् ह्रीतो न वेश्याजनः //
+JMu_51,ke cid dyūtakarā bhavanti katicid bhikṣācarāḥ kiṅkarāḥ ke cit karmakarāḥ pare dhanavatāṃ ślāghākarāḥ ke cana skandhāsaktapaṭaccarā dya(a)nucarā śokād akiṃcitkarās te 'mī kāmivarāḥ purā samabhavan veśyāsu ye gocarāḥ //,के चिद् द्यूतकरा भवन्ति कतिचिद् भिक्षाचराः किङ्कराः के चित् कर्मकराः परे धनवतां श्लाघाकराः के चन स्कन्धासक्तपटच्चरा द्य(अ)नुचरा शोकाद् अकिंचित्करास् ते ऽमी कामिवराः पुरा समभवन् वेश्यासु ये गोचराः //
+JMu_52,veśyābhir vivaśīkṛtaḥ kupuruṣaḥ saṃjāyate durgato daurgatyena durodare nipatitaḥ svaṃ hārayaty eva sa ruddho dyūtakaraiḥ karoti vidhuraś cauryaṃ tatas taskaro vadhyaḥ syān nṛpater aho nu viṣayāsakter durantā gatiḥ //,वेश्याभिर् विवशीकृतः कुपुरुषः संजायते दुर्गतो दौर्गत्येन दुरोदरे निपतितः स्वं हारयत्य् एव स रुद्धो द्यूतकरैः करोति विधुरश् चौर्यं ततस् तस्करो वध्यः स्यान् नृपतेर् अहो नु विषयासक्तेर् दुरन्ता गतिः //
+JMu_53,ājīvaḥ kapaṭānurāgakalayā doṣo na duḥśīlatā vaidhavyaṃ na ca bādhate sadasatoḥ saṃbḥāvanā vyatyayāt yatkimcitkaraṇe parasvaharaṇe vrīḍā na pīḍākarī no vā rājabhayaṃ ca hī bata sukhaṃ jīvanti vārastriyas= //,आजीवः कपटानुरागकलया दोषो न दुःशीलता वैधव्यं न च बाधते सदसतोः संब्ःआवना व्यत्ययात् यत्किम्चित्करणे परस्वहरणे व्रीडा न पीडाकरी नो वा राजभयं च ही बत सुखं जीवन्ति वारस्त्रियस्= //
+JMu_54,strīti prītikaraṃ puraḥ pariṇatau hālāhalaṃ kevalaṃ sarvasya vyasanaṃ kilaitad adhikaṃ tatrāpi veśyeti ca prādhānyena tatas tad eva kathitaṃ yat tatprasaṅgena ca vyākhyātaṃ guṇadoṣajātam ucitaṃ cintyaṃ tad apy ādarāt //,स्त्रीति प्रीतिकरं पुरः परिणतौ हालाहलं केवलं सर्वस्य व्यसनं किलैतद् अधिकं तत्रापि वेश्येति च प्राधान्येन ततस् तद् एव कथितं यत् तत्प्रसङ्गेन च व्याख्यातं गुणदोषजातम् उचितं चिन्त्यं तद् अप्य् आदरात् //
+JMu_55,cetaḥśvāpadavāgurā daśaguṇasphārasmaroḍḍāmarāḥ kartavyāvadhayaḥ(?) samudralaharīpūrair ivotpāditāḥ nāpi svāmyasamarpaṇena na sakhe sakhyā (?) virodhena vā gūḍhāntarmukhasāhasavyatikarārakṣyāḥ paraṃ yoṣitaḥ //,चेतःश्वापदवागुरा दशगुणस्फारस्मरोड्डामराः कर्तव्यावधयः(?) समुद्रलहरीपूरैर् इवोत्पादिताः नापि स्वाम्यसमर्पणेन न सखे सख्या (?) विरोधेन वा गूढान्तर्मुखसाहसव्यतिकरारक्ष्याः परं योषितः //
+JMu_56,bhasmasnānamahāvrataṃ katipayaśrībhraṣṭasaṃbhāvitaṃ sarvāpahnavahastalāghavakalākūṭākṣaśikṣātmakam pratyāśāpunaruktahāraṇajagaddrohaṃ vivādāspadaṃ dāridryasya nimantraṇaṃ kim aparaṃ dhig dyūtalīlāyitam //,भस्मस्नानमहाव्रतं कतिपयश्रीभ्रष्टसंभावितं सर्वापह्नवहस्तलाघवकलाकूटाक्षशिक्षात्मकम् प्रत्याशापुनरुक्तहारणजगद्द्रोहं विवादास्पदं दारिद्र्यस्य निमन्त्रणं किम् अपरं धिग् द्यूतलीलायितम् //
+JMu_57,hiṃsānirghṛṇakarmabhūḥ pratipadānekapramādaprasūsavyāpāradhurandharā pratikṛtā grāmyair jaghanyaiḥ śvabhiḥ śūnyāraṇyasadāpravāsavirasavyāyāmamithyāguṇāḥ kāyakleśaphalāvadhir matimatāṃ sevyā mṛgavyāpi kim //,हिंसानिर्घृणकर्मभूः प्रतिपदानेकप्रमादप्रसूसव्यापारधुरन्धरा प्रतिकृता ग्राम्यैर् जघन्यैः श्वभिः शून्यारण्यसदाप्रवासविरसव्यायाममिथ्यागुणाः कायक्लेशफलावधिर् मतिमतां सेव्या मृगव्यापि किम् //
+JMu_58,śaucācāravicāravāhyam akhilākāryāhitācāryakaṃ tattadgopyarahasyamantrabhiduraṃ nirnaiśam akṣṇos tamaḥ yattadvāddakalipramādavividhonmādaiḥ piśācāyitaṃ madyaṃ mūrtam amedhyam etad itarād anyasya kasya priyam //,शौचाचारविचा��वाह्यम् अखिलाकार्याहिताचार्यकं तत्तद्गोप्यरहस्यमन्त्रभिदुरं निर्नैशम् अक्ष्णोस् तमः यत्तद्वाद्दकलिप्रमादविविधोन्मादैः पिशाचायितं मद्यं मूर्तम् अमेध्यम् एतद् इतराद् अन्यस्य कस्य प्रियम् //
+JMu_59,ulkāpātasahodaraṃ sahacaraṃ naidāghajhañjhāmarutjhampānāṃ harakaṇṭhalālitagaradroṇīkuṭumbīkṛtam jihvāgre karapattramitram aniśaṃ tat karkaśaṃ durvaco yasyāste vada kadvadaḥ katham aho sa api svayaṃ jīvati //,उल्कापातसहोदरं सहचरं नैदाघझञ्झामरुत्झम्पानां हरकण्ठलालितगरद्रोणीकुटुम्बीकृतम् जिह्वाग्रे करपत्त्रमित्रम् अनिशं तत् कर्कशं दुर्वचो यस्यास्ते वद कद्वदः कथम् अहो स अपि स्वयं जीवति //
+JMu_60,caṇḍaṃ daṇḍam akāṇḍa eva kalayan rājā prajānāṃ yamaḥ kurvan durvyayam arthadūṣaṇaruciḥ svasyaiva sa drohakṛt saumyaḥ saumyakaro 'tiviśvanayanānando 'bhinandyaḥ satāṃ saśrīkaḥ kamalākaraś ca suṣamāṃ kāṃ kām aho nārhati //,चण्डं दण्डम् अकाण्ड एव कलयन् राजा प्रजानां यमः कुर्वन् दुर्व्ययम् अर्थदूषणरुचिः स्वस्यैव स द्रोहकृत् सौम्यः सौम्यकरो ऽतिविश्वनयनानन्दो ऽभिनन्द्यः सतां सश्रीकः कमलाकरश् च सुषमां कां काम् अहो नार्हति //
+JMu_61,saṃsārasya maheśvaro dinapatir dhvāntasya vaidyo rujāṃ prāyaścittam aghasya śāstram aparijñānasya toyaṃ tṛṣaḥ siddhājñā garalasya tīrthasaraṇaṃ vṛddhatvavaiklavyayoḥ saptāṅgavyasanāvaleḥ praśamanopāyaś ca śikṣā satām //,संसारस्य महेश्वरो दिनपतिर् ध्वान्तस्य वैद्यो रुजां प्रायश्चित्तम् अघस्य शास्त्रम् अपरिज्ञानस्य तोयं तृषः सिद्धाज्ञा गरलस्य तीर्थसरणं वृद्धत्ववैक्लव्ययोः सप्ताङ्गव्यसनावलेः प्रशमनोपायश् च शिक्षा सताम् //
+JMu_62,oṃkāraḥ sāhasānāṃ nijaguṇanipuṇapratyavekṣā sukhānāṃ kādācitkaḥ prayogaḥ sakalaparicayopādhivaidagdhyabandhuḥ kaṣṭānām antyakāṣṭhā dhanarasikavaṇiglokayātrāprasaṅgo jīvajjanmāntaraṃ cety alam atibahunā svasti deśāntarāya //,ओंकारः साहसानां निजगुणनिपुणप्रत्यवेक्षा सुखानां कादाचित्कः प्रयोगः सकलपरिचयोपाधिवैदग्ध्यबन्धुः कष्टानाम् अन्त्यकाष्ठा धनरसिकवणिग्लोकयात्राप्रसङ्गो जीवज्जन्मान्तरं चेत्य् अलम् अतिबहुना स्वस्ति देशान्तराय //
+JMu_63,yady apy asti savistarādbhutakathābhūyiṣṭhanānāvidhavyākhyāyāṃ niravadyahṛdyacaritodāraṃ ca deśāntaram tatrāpi svagṛheṣu guṇavadgoṣṭhīgariṣṭhīkṛtasphāro 'nāratabhāratīrasapariṣyandaḥ sakhe sundaraḥ //,यद्य् अप्य् अस्ति सविस्तराद्भुतकथाभूयिष्ठनानाविधव्याख्यायां निरवद्यहृद्यचरितोदारं च देशान्तरम् तत्रापि स्वगृहेषु गुणवद्गोष्ठीगरिष्ठीकृतस्फारो ऽनारतभारतीरसपरिष्यन्दः सखे सुन्दरः //
+JMu_64,te vandyā makarandabindumadhurair abhyutthitād akṣarair yeṣā vānti sarasvatīparimalodgārā mukhāmbhoruhāt vandyās te 'pi tadantarālapatitā ye bhṛṅgabhaṅgījuṣaḥ sāndrānandakarambitaṃ jagad idaṃ vindanti nindanti ca //,ते वन्द्या मकरन्दबिन्दुमधुरैर् अभ्युत्थिताद् अक्षरैर् येषा वान्ति सरस्वतीपरिमलोद्गारा मुखाम्भोरुहात् वन्द्यास् ते ऽपि तदन्तरालपतिता ये भृङ्गभङ्गीजुषः सान्द्रानन्दकरम्बितं जगद् इदं विन्दन्ति निन्दन्ति च //
+JMu_65,dṛṣṭvā deśam aśeṣam ā jalanidher ālokya kautūhalād āsthānīr avanībhṛtāṃ ca punar apy āgatya deśaṃ nijam kāruṇyāt taruṇaṃ janaṃ prati satām abhyarthanābhis tathā so 'yaṃ saṃprati jalhaṇena kavinā mudghopadeśaḥ kṛtaḥ //,दृष्ट्वा देशम् अशेषम् आ जलनिधेर् आलोक्य कौतूहलाद् आस्थानीर् अवनीभृतां च पुनर् अप्य् आगत्य देशं निजम् कारुण्यात् तरुणं जनं प्रति सताम् अभ्यर्थनाभिस् तथा सो ऽयं संप्रति जल्हणेन कविना मुद्घोपदेशः कृतः //
+JMu_66,vidyābhyāsaparamparāparicayair bālyaṃ kṛtārthīkṛtaṃ tāruṇyaṃ taruṇīnirantaraparīrambhaiś ca saṃbhāvitam asmākaṃ surasindhurodhasi punaḥ śaṃbhāvadaṃbhārcanair vṛddhatvasya viśuddhatāṃ janayituṃ kartavyaśeṣaḥ sthitaḥ //,विद्याभ्यासपरम्परापरिचयैर् बाल्यं कृतार्थीकृतं तारुण्यं तरुणीनिरन्तरपरीरम्भैश् च संभावितम् अस्माकं सुरसिन्धुरोधसि पुनः शंभावदंभार्चनैर् वृद्धत्वस्य विशुद्धतां जनयितुं कर्तव्यशेषः स्थितः //

mukundamala_clean.csv

@@ -0,0 +1,35 @@
+id,sanskrit,sanskrit_devanagari
+kmuk_1,Kulaśekhara: Mukundamālā # Text vande mukundamaravindadalāyatākṣaṃ kundenduśaṅkhadaśanaṃ śiśugopaveṣam / indrādidevagaṇavanditapādapīṭhaṃ vṛndāvanālayamahaṃ vasudevasūnum,कुलशेखर: मुकुन्दमाला # तेxत् वन्दे मुकुन्दमरविन्ददलायताक्षं कुन्देन्दुशङ्खदशनं शिशुगोपवेषम् / इन्द्रादिदेवगणवन्दितपादपीठं वृन्दावनालयमहं वसुदेवसूनुम्
+kmuk_2,jayatu jayatu devo devakīnandano 'yaṃ jayatu jayatu kṛṣṇo vṛṣṇivaṃśapradīpaḥ / jayatu jayatu meghaśyāmalaḥ komalāṅgo jayatu jayatu pṛthvībhāranāśo mukundaḥ,जयतु जयतु देवो देवकीनन्दनो ऽयं जयतु जयतु कृष्णो वृष्णिवंशप्रदीपः / जयतु जयतु मेघश्यामलः कोमलाङ्गो जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः
+kmuk_3,mukunda mūrdhnā praṇipatya yāce bhavantamekāntamiyantamartham / avismṛtistvaccaraṇāravinde bhave bhave me 'sti bhavatprasādāt,मुकुन्द मूर्ध्ना प्रणिपत्य याचे भवन्तमेकान्तमियन्तमर्थम् / अविस्मृतिस्त्वच्चरणारविन्दे भवे भवे मे ऽस्ति भवत्प्रसादात्
+kmuk_4,śrīmukundapadāmbhojamadhunaḥ paramādbhutam / yatpāyino na muhyanti muhyanti yadapāyinaḥ,श्रीमुकुन्दपदाम्भोजमधुनः परमाद्भुतम् / यत्पायिनो न मुह्यन्ति मुह्यन्ति यदपायिनः
+kmuk_5,nāhaṃ vande tava caraṇayordvandvamadvandvahetoḥ kumbhīpākaṃ gurumapi hare nārakaṃ nāpanetum / ramyā rāmā mṛdutanulatā nandane nāpi rantuṃ bhāve bhāve hṛdayabhavane bhāvaye 'haṃ bhavantam,नाहं वन्दे तव चरणयोर्द्वन्द्वमद्वन्द्वहेतोः कुम्भीपाकं गुरुमपि हरे नारकं नापनेतुम् / रम्या रामा मृदुतनुलता नन्दने नापि रन्तुं भावे भावे हृदयभवने भावये ऽहं भवन्तम्
+kmuk_6,nāsthā dharme na vasunicaye naiva kāmopabhoge yadbhāvyaṃ tadbhavatu bhagavanpūrvakarmānurūpam / etatprārthyaṃ mama bahumataṃ janmajanmāntare 'pi tvatpādāmbhoruhayugagatā niścalā bhaktirastu,नास्था धर्मे न वसुनिचये नैव कामोपभोगे यद्भाव्यं तद्भवतु भगवन्पूर्वकर्मानुरूपम् / एतत्प्रार्थ्यं मम बहुमतं जन्मजन्मान्तरे ऽपि त्वत्पादाम्भोरुहयुगगता निश्चला भक्तिरस्तु
+kmuk_7,divi vā bhuvi vā mamāstu vāso narake vā narakāntake prakāmam / avadhīritaśāradāravindau caraṇau te maraṇe 'pi cintayāmi,दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तके प्रकामम् / अवधीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणे ऽपि चिन्तयामि
+kmuk_8,sarasijanayane saśaṅkhacakre murabhidi mā virameha citta rantum / sukhakaramaparaṃ na jātu jāne haricaraṇasmaraṇāmṛtena tulyam,सरसिजनयने सशङ्खचक्रे मुरभिदि मा विरमेह चित्त रन्तुम् / सुखकरमपरं न जातु जाने हरिचरणस्मरणामृतेन तुल्यम्
+kmuk_9,mā bhairmandamano vicintya bahudhā yāmīściraṃ yātanā nāmī naḥ prabhavanti pāparipavaḥ svāmī nanu śrīdharaḥ / ālasyaṃ vyapanīya bhaktisulabhaṃ dhyāyasva nārāyaṇaṃ lokasya vyasanāpanodanakaro dāsasya kiṃ na kṣamaḥ,मा भैर्मन्दमनो विचिन्त्य बहुधा यामीश्चिरं यातना नामी नः प्रभवन्ति पापरिपवः स्वामी ननु श्रीधरः / आलस्यं व्यपनीय भक्तिसुलभं ध्यायस्व नारायणं लोकस्य व्यसनापनोदनकरो दासस्य किं न क्षमः
+kmuk_10,bhavajaladhimagādhaṃ dustaraṃ nistareyaṃ kathamahamiti ceto mā sma gāḥ kātaratvam / sarasijadṛśi deve tāvakī bhaktirekā narakabhidi niṣaṇṇā tārayiṣyatyavaśyam,भवजलधिमगाधं दुस्तरं निस्तरेयं कथमहमिति चेतो मा स्म गाः कातरत्वम् / सरसिजदृशि देवे तावकी भक्तिरेका नरकभिदि निषण्णा तारयिष्यत्यवश्यम्
+kmuk_11,tṛṣṇātoye madanapavanoddhūtamohormimāle dārāvarte sahajatanayagrāhasaṃghākule ca / saṃsārākhye mahati jaladhau majjatāṃ nastridhāmanpādāmbhoje varada bhavato bhaktināve prasīda,तृष्णातोये मदनपवनोद्धूतमोहोर्मिमाले दारावर्ते सहजतनयग्राहसंघाकुले च / संसाराख्ये महति जलधौ मज्जतां नस्त्रिधामन्पादाम्भोजे वरद भवतो भक्तिनावे प्रसीद
+kmuk_12,pṛthvīreṇuraṇuḥ payāṃsi kaṇikāḥ phalguḥ sphuliṅgo laghustejo niḥśvasanaṃ maruttanutaraṃ randhraṃ susūkṣmaṃ nabhaḥ / kṣudrā rudrapitāmahaprabhṛtayaḥ kīṭāḥ samastāḥ surā dṛṣṭe yatra sa tāvako vijayate bhūmāvadhūtāvadhiḥ,पृथ्वीरेणुरणुः पयांसि कणिकाः फल्गुः स्फुलिङ्गो लघुस्तेजो निःश्वसनं मरुत्तनुतरं रन्ध्रं सुसूक्ष्मं नभः / क्षुद्रा रुद्रपितामहप्रभृतयः कीटाः समस्ताः सुरा दृष्टे यत्र स तावको विजयते भूमावधूतावधिः
+kmuk_13,āmnāyābhyasanānyaraṇyaruditaṃ kṛcchravratānyanvahaṃ medaśchedapadāni pūrtavidhayaḥ sarve hutaṃ bhasmani / tīrthānāmavagāhanāni ca gajasnānaṃ vinā yatpadadvandvāmbhoruhasaṃstutiṃ vijayate devaḥ sa nārāyaṇaḥ,आम्नायाभ्यसनान्यरण्यरुदितं कृच्छ्रव्रतान्यन्वहं मेदश्छेदपदानि पूर्तविधयः सर्वे हुतं भस्मनि / तीर्थानामवगाहनानि च गजस्नानं विना यत्पदद्वन्द्वाम्भोरुहसंस्तुतिं विजयते देवः स नारायणः
+kmuk_14,ānanda govinda mukunda rāma nārāyaṇānanta nirāmayeti / vaktuṃ samartho 'pi na vakti kaścidaho janānāṃ vyasanāni mokṣe,आनन्द गोविन्द मुकुन्द राम नारायणानन्त निरामयेति / वक्तुं समर्थो ऽपि न वक्ति कश्चिदहो जनानां व्यसनानि मोक्षे
+kmuk_15,kṣīrasāgarataraṅgaśīkarāsāratārakitacārumūrtaye / bhogibhogaśayanīyaśāyine mādhavāya madhuvidviṣe namaḥ,क्षीरसागरतरङ्गशीकरासारतारकितचारुमूर्तये / भोगिभोगशयनीयशायिने माधवाय मधुविद्विषे नमः
+kmuk_16,vātsalyādabhayapradānasamayādārtārtinirvāpaṇādaudāryādaghaśoṣaṇādagaṇitaśreyaḥpadaprāpaṇāt / sevyaḥ śrīpatireva sarvajagatāmekāntataḥ sākṣiṇaḥ prahlādaśca vibhīṣaṇaśca karirāṭ pāñcālyahalyā dhruvaḥ,वात्सल्यादभयप्रदानसमयादार्तार्तिनिर्वापणादौदार्यादघशोषणादगणितश्रेयःपदप्रापणात् / सेव्यः श्रीपतिरेव सर्वजगतामेकान्ततः साक्षिणः प्रह्लादश्च विभीषणश्च करिराट् पाञ्चाल्यहल्या ध्रुवः
+kmuk_17,nāthe śrīpuruṣottame trijagatāmekādhipe cetasā sevye svasya padasya dātari pare nārāyaṇe tiṣṭhati / yaṃ kaṃcitpuruṣādhamaṃ katipayagrāmeśamalpādarthadaṃ sevāyai mṛgayāmahe naramaho mūḍhā varākā vayam,नाथे श्रीपुरुषोत्तमे त्रिजगतामेकाधिपे चेतसा सेव्ये स्वस्य पदस्य दातरि परे नारायणे तिष्ठति / यं कंचित्पुरुषाधमं कतिपयग्रामेशमल्पादर्थदं सेवायै मृगयामहे नरमहो मूढा वराका वयम्
+kmuk_18,bho lokāḥ śṛṇuta prasūtimaraṇavyādheścikitsāmimāṃ yogajñāḥ samudāharanti munayo yāṃ yājñavalkyādayaḥ / antarjyotirameyamekamamṛtaṃ kṛṣṇākhyamāpīyatāṃ yatpītaṃ paramauṣadhaṃ vitanute nirvāṇamātyantikam,भो लोकाः शृणुत प्रसूतिमरणव्याधेश्चिकित्सामिमां योगज्ञाः समुदाहरन्ति मुनयो यां याज्ञवल्क्यादयः / अन्तर्ज्योतिरमेयमेकममृतं कृष्णाख्यमापीयतां यत्पीतं परमौषधं वितनुते निर्वाणमात्यन्तिकम्
+kmuk_19,baddhenāñjalinā natena śirasā gātraiḥ saromodgamaiḥ kaṇṭhena savaragadgadena nayanenodgīrṇabāṣpāmbunā / nityaṃ tvaccaraṇāravindayugaladhyānāmṛtāsvādināmasmākaṃ sarasīruhākṣa satataṃ saṃpadyatāṃ jīvitam,बद्धेनाञ्जलिना नतेन शिरसा गात्रैः सरोमोद्गमैः कण्ठेन सवरगद्गदेन नयनेनोद्गीर्णबाष्पाम्बुना / नित्यं त्वच्चरणारविन्दयुगलध्यानामृतास्वादिनामस्माकं सरसीरुहाक्ष सततं संपद्यतां जीवितम्
+kmuk_20,tattvaṃ bruvāṇāni paraṃ parasmādaho kṣarantīva sudhāṃ padāni / āvartaya prāñjalirasmi jihve nāmāni nārāyaṇagocarāṇi,तत्त्वं ब्रुवाणानि परं परस्मादहो क्षरन्तीव सुधां पदानि / आवर्तय प्राञ्जलिरस्मि जिह्वे नामानि नारायणगोचराणि
+kmuk_21,idaṃ śarīraṃ pariṇāmapeśalaṃ patatyavaśyaṃ ślathasaṃdhi jarjaram / kimauṣadhaiḥ kliśyasi mūḍha durmate nirāmayaṃ kṛṣṇarasāyanaṃ piba,इदं शरीरं परिणामपेशलं पतत्यवश्यं श्लथसंधि जर्जरम् / किमौषधैः क्लिश्यसि मूढ दुर्मते निरामयं कृष्णरसायनं पिब
+kmuk_22,śrīmannāma procya nārāyaṇākhyaṃ yena prāptā vāñchitaṃ pāpino 'pi / hā naḥ pūrvaṃ vākpravṛttā na tasmiṃstena prāptaṃ garbhavāsādiduḥkham,श्रीमन्नाम प्रोच्य नारायणाख्यं येन प्राप्ता वाञ्छितं पापिनो ऽपि / हा नः पूर्वं वाक्प्रवृत्ता न तस्मिंस्तेन प्राप्तं गर्भवासादिदुःखम्
+kmuk_23,mā drākṣaṃ kṣīṇapuṇyānkṣaṇamapi bhavato bhaktihīnānpadābje mā śrauṣaṃ śravyabaddhaṃ tava caritamapāsyānyadākhyānajātam / mā sprākṣaṃ mādhava tvāmapi bhuvanapate cetasāpahnuvānaṃ mā bhūvaṃ tvatsaparyāvyatikararahito janmajanmāntare 'pi,मा द्राक्षं क्षीणपुण्यान्क्षणमपि भवतो भक्तिहीनान्पदाब्जे मा श्रौषं श्रव्यबद्धं तव चरितमपास्यान्यदाख्यानजातम् / मा स्प्राक्षं माधव त्वामपि भुवनपते चेतसापह्नुवानं मा भूवं त्वत्सपर्याव्यतिकररहितो जन्मजन्मान्तरे ऽपि
+kmuk_24,madana parihara sthitiṃ madīye manasi mukundapadāravindadhāmni / haranayanakṛśānunā kṛśo 'si smarasi na cakraparākramaṃ murāreḥ,मदन परिहर स्थितिं मदीये मनसि मुकुन्दपदारविन्दधाम्नि / हरनयनकृशानुना कृशो ऽसि स्मरसि न चक्रपराक्रमं मुरारेः
+kmuk_25,dārā vārākaravarasutā te 'ṅgajo 'yaṃ viriñcaḥ stotā vedastava suragaṇo bhṛtyavargaḥ prasādaḥ / muktirmadhye jagadavikalaṃ tāvake devakī te mātā mittraṃ balaripusutastattvato 'nyanna jāne,दारा वाराकरवरसुता ते ऽङ्गजो ऽयं विरिञ्चः स्तोता वेदस्तव सुरगणो भृत्यवर्गः प्रसादः / मुक्तिर्मध्ये जगदविकलं तावके देवकी ते माता मित्त्रं बलरिपुसुतस्तत्त्वतो ऽन्यन्न जाने
+kmuk_26,jihve kīrtaya keśavaṃ muraripuṃ ceto bhaja śrīdharaṃ pāṇidvandva samarcayācyutakathāṃ śrotradvaya tvaṃ śruṇu / kṛṣṇaṃ lokaya locanadvaya harergacchāṅghriyugmālayaṃ jighra ghrāṇa mukundapādatulasīṃ murdhannamādhokṣajam,जिह्वे कीर्तय केशवं मुररिपुं चेतो भज श्रीधरं पाणिद्वन्द्व समर्चयाच्युतकथां श्रोत्रद्वय त्वं श्रुणु / कृष्णं लोकय लोचनद्वय हरेर्गच्छाङ्घ्रियुग्मालयं जिघ्र घ्राण मुकुन्दपादतुलसीं मुर्धन्नमाधोक्षजम्
+kmuk_27,yatkṛṣṇapraṇipātadhūlidhavalaṃ tadvai śiraḥ syācchubhaṃ te netre tamasojjhite surucire yābhyāṃ harirdṛśyate / sā buddhirniyamairyamaiśca vimalā yā mādhavadhyāyinī sā jihvāmṛtavarṣiṇī pratipadaṃ yā stauti nārāyaṇam,यत्कृष्णप्रणिपातधूलिधवलं तद्वै शिरः स्याच्छुभं ते नेत्रे तमसोज्झिते सुरुचिरे याभ्यां हरिर्दृश्यते / सा बुद्धिर्नियमैर्यमैश्च विमला या माधवध्यायिनी सा जिह्वामृतवर्षिणी प्रतिपदं या स्तौति नारायणम्
+kmuk_28,bhaktadveṣibhujaṃgagāruḍamaṇistrailokyarakṣāmaṇirgopīlocanacātakāmbudamaṇiḥ saundaryamudrāmaṇiḥ / śrīkāntāmaṇirukmiṇīghanakucadvandvaikabhūṣāmaṇiḥ śreyo dhyeyaśikhāmṇirdiśatu no gopālacūḍāmaṇiḥ,भक्तद्वेषिभुजंगगारुडमणिस्त्रैलोक्यरक्षामणिर्गोपीलोचनचातकाम्बुदमणिः सौन्दर्यमुद्रामणिः / श्रीकान्तामणिरुक्मिणीघनकुचद्वन्द्वैकभूषामणिः श्रेयो ध्येयशिखाम्णिर्दिशतु नो गोपालचूडामणिः
+kmuk_29,śatrucchedaikamantraṃ sakalamupaniṣadvākyasaṃpūjyamantraṃ saṃsārottāramantraṃ samuditamanasāṃ saṅganiryāṇamantram / sarvaiśvaryaikamantraṃ vyasanabhujagasaṃdaṣṭasaṃtrāṇamantraṃ jihve śrīkṛṣṇamantraṃ japa japa satataṃ janmasāphalyamantram,शत्रुच्छेदैकमन्त्रं सकलमुपनिषद्वाक्यसंपूज्यमन्त्रं संसारोत्तारमन्त्रं समुदितमनसां सङ्गनिर्याणमन्त्रम् / सर्वैश्वर्यैकमन्त्रं व्यसनभुजगसंदष्टसंत्राणमन्त्रं जिह्वे श्रीकृष्णमन्त्रं जप जप सततं जन्मसाफल्यमन्त्रम्
+kmuk_30,vyāmohoddalanauṣadhaṃ munimanovṛttipravṛttyauṣadhaṃ daityānarthakarauṣadhaṃ trijagatāṃ saṃjīvanaikauṣadham / bhaktārtipraśamauṣadhaṃ bhavabhayapradhvaṃsi divyauṣadhaṃ śreyaḥprāptikarauṣadhaṃ piba manaḥ śrīkṛṣṇanāmauṣadham,व्यामोहोद्दलनौषधं मुनिमनोवृत्तिप्रवृत्त्यौषधं दैत्यानर्थकरौषधं त्रिजगतां संजीवनैकौषधम् / भक्तार्तिप्रशमौषधं भवभयप्रध्वंसि दिव्यौषधं श्रेयःप्राप्तिकरौषधं पिब मनः श्रीकृष्णनामौषधम्
+kmuk_31,āścaryametaddhi manuṣyaloke sudhāṃ parityajya viṣaṃ pibanti / nāmāni nārāyaṇagocarāṇi tyaktvānyavācaḥ kuhakāḥ paṭhanti,आश्चर्यमेतद्धि मनुष्यलोके सुधां परित्यज्य विषं पिबन्ति / नामानि नारायणगोचराणि त्यक्त्वान्यवाचः कुहकाः पठन्ति
+kmuk_32,lāṭīnetrapuṭīpayodharaghaṭīrevātaṭīduṣkuṭīpāṭīradrumavarṇanena kavibhirmūḍhairdinaṃ nīyate / govindeti janārdaneti jagatāṃ nātheti kṛṣṇeti ca vyāhāraiḥ samayastadekamanasāṃ puṃsāmatikrāmati,लाटीनेत्रपुटीपयोधरघटीरेवातटीदुष्कुटीपाटीरद्रुमवर्णनेन कविभिर्मूढैर्दिनं नीयते / गोविन्देति जनार्दनेति जगतां नाथेति कृष्णेति च व्याहारैः समयस्तदेकमनसां पुंसामतिक्रामति
+kmuk_33,ayācyamakreyamayātayāmamapācyamakṣayyamadurbharaṃ me / astyeva pātheyamita��� prayāṇe śrīkṛṣṇanāmamṛtabhāgadheyam,अयाच्यमक्रेयमयातयाममपाच्यमक्षय्यमदुर्भरं मे / अस्त्येव पाथेयमितः प्रयाणे श्रीकृष्णनाममृतभागधेयम्
+kmuk_34,yasya priyau śrutadharau kavilokagītau mittre dvijanmaparivāraśivāvabhūtām / tenāmbujākṣacaraṇāmbujaṣaṭpadena rājñā kṛtā stutiriyaṃ kulaśekhareṇa,यस्य प्रियौ श्रुतधरौ कविलोकगीतौ मित्त्रे द्विजन्मपरिवारशिवावभूताम् / तेनाम्बुजाक्षचरणाम्बुजषट्पदेन राज्ञा कृता स्तुतिरियं कुलशेखरेण